Programmabegroting 2024-2027

jaar) Werkeloosheid (%) Beroepsbevolking met laag onderwijsniveau (aantal per 1.000 inwoners tussen 15 en 74 jaar) Wonen en zorg Aantal gehuisveste statushouders Gemiddelde wachtlijst WMO (in weken)

2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 9 1,1

8,9 1,3

10,7 1,1

11,2 1

1,1

W W

0,2 1

0,2 1

0,3 1

0,1 1

0,3 1

W W

4

4

4

4

4

W

1

1

1

1

1

W

630

710

640

610

W

CA 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 3,5 3,3 3,5 WSJG 15 WSJG 23 WSJG 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 1,6 2,6 2,1 1,3 W 17 12 12 14 W 1,4

1,4

1,7

1,4

W

CA 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 220,8 291,7 248,9

W

119,9 3,7

W WSJG

115 4

121,6 134,1 3,2 2,9

193 166 164 162 WSJG 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 82 65 92 CA CA

25

D. Ruimtelijke ontwikkeling Wat willen we bereiken? Samen bouwen en wonen Wij willen beschikken over een gedragen visie voor al onze kernen en ons landschap. Zo borgen en bevorderen we de kwaliteit en vitaliteit van onze kernen en koesteren we de groene oase die ons landschap is. Bouwen en wonen – 2000 woningen bouwen in deze college periode en het maken van ruimte voor 3000 woningen voor de periode daarna - is één van de leidende opgaven. Dat bouwen doen we duurzaam en met oog voor de grote landschappelijke waarden van Vijfheerenlanden. We willen dit ook betaalbaar doen en willen daarom met ontwikkelaars en bouwers uitvoering geven aan de door de Raad vastgestelde normen voor het bouwen van betaalbare woningen. Zo vergroten wij de kans voor woningzoekenden om een passende woning te vinden in onze gemeente. Omgevingswet, -visie en -plan Bouwen en wonen krijgt vorm binnen de kaders van de omgevingswet. Wij willen daar in 2024 een succesvolle start mee maken. We onderkennen de uitdagingen die de nieuwe wettelijke kaders en processen met zich meebrengen maar willen ons inzetten om beter aan te sluiten bij de ambities en doelen van onze inwoners en ondernemers. In dit kader positioneren we onze omgevingsvisie als kaderstellend document voor de ontwikkeling en het beheer van de fysieke leefomgeving.

Belangrijke onderwerpen daarbij zijn wonen, gezondheid, werkgelegenheid, mobiliteit, de energietransitie en het behoud en de versterking van het landelijk gebied. Zo willen we de balans vinden in de toedeling van functies aan gebieden en plekken en ook ons beheer verbinden aan onze doelstellingen. We geven onze omgevingsvisie juridische status door het vaststellen van een omgevingsplan. We vatten alle lokale regels voor de fysieke leefomgeving en de regels uit ruim 250 bestemmingsplannen samen in dit plan. We willen een eerste deelgebied in 2024 vaststellen en de totale verwerking van visie naar plan binnen de gestelde termijn afronden. Een duurzame toekomst Wij willen onze mooie gemeente goed doorgeven aan toekomstige generaties door intensieve inzet voor een leefbare, gezonde en toekomstbestendige omgeving waar nagenoeg alle bouwwerken circulair zijn, energie duurzaam wordt opgewekt en er een gezonde omgeving is die klimaatrobuust en biodivers is. In 2050 willen wij 95% CO2 reductie hebben bereikt ten opzichte van 1990. In 2030 gaan we uit van 55%. Dit kunnen we bereiken door in al ons handelen de CO2-uitstoot te verminderen. Zo gaan we klimaatverandering tegen en streven we ernaar dat iedereen beschikt over voldoende duurzaam opgewekte energie. Deze ambities worden – voor zover nog niet in huidig beleid vormgegeven - nader uitgewerkt passend bij de gemeente Vijfheerenlanden.

26

In 2050 willen wij een gemeente zijn die klimaatrobuust is ingericht en waar de biodiversiteit in een natuurlijke balans is hersteld. Wij staan voor een groene leefomgeving die aantrekkelijk en gezond is. We willen samen met onze inwoners werken aan een leefomgeving waar het fijn is om te verblijven voor mens en dier. In 2050 willen wij volledig circulair zijn. In 2030 streven naar 50% circulair. We staan dan ook voor een gemeente Vijfheerenlanden waar in 2050 geen (rest)afval en verspilling bestaat maar die volledig circulair is. Als opdrachtgever willen we hierin onze verantwoordelijkheid nemen. We zoeken daarom graag de samenwerking met de samenleving. Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Wij willen een verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Vijfheerenlanden, waarbij de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid van bestaande wijken en dorpen, werklandschappen en voorzieningen is gewaarborgd en wordt verbeterd en nieuwe woongebieden, werklandschappen en voorzieningen goed ontsloten worden door openbaar vervoer, (snel)fiets en auto. Ook is er aandacht voor het verbeteren van de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid tussen woongebieden, werkgebieden en voorzieningen onderling en gemeentegrensoverschrijdend. Daarnaast is aandacht voor regionale ontwikkelingen en verduurzaming.

Vitale landbouw in een aantrekkelijk buitengebied Een waardevol landschap, gekenmerkt door rust en ruimte. In het buitengebied wordt gewoond, gewerkt en geleefd. Dit betekent dat verschillende functies naast en met elkaar plaatsvinden in het buitengebied. Daarom willen wij samen met alle belanghebbenden werken aan een buitengebied, waarin onder andere de agrariër zijn werk kan doen passend in een vitale landbouwsector, er plek is voor recreatie en voldoende ruimte voor herstel van de natuur en biodiversiteit.

Wat gaan we hiervoor doen? Samen bouwen en wonen • •

• • •

Wij geven uitvoering aan onze ambities op het gebied van stedelijke en landschappelijke ontwikkeling op basis van gebiedsvisies, dorps(woon)visies en landbouwvisie. We stemmen ons woningbouwambities af op de woonbehoeften zoals die gebleken zijn uit onderzoek, visie of beleid (voor starters en ouderen, met oog voor doorstroom) en de inbreng van inwoners binnen de kaders voor betaalbare woningbouw VHL 2023. Bij de toewijzing van woningen geven wij waar (wettelijk) mogelijk voorrang aan onze eigen inwoners of aan mensen die economisch of maatschappelijk verbonden zijn met Vijfheerenlanden. Bij de ontwikkeling van onze dorpen en wijken staat behoud en bevordering van duurzame kwaliteit en vitaliteit voorop. Woningbouw buiten de contour passen wij slechts toe waar dat aantoonbaar bijdraagt aan de vitaliteit. Bij de doorontwikkeling van ons gebied werken we samen met onze regiopartners aan de realisatie van de doelstellingen van onder andere het IRP, bij keuzes op locatieniveau maken we onze plannen samen met direct belanghebbenden en inwoners.

27

Omgevingswet, -visie en -plan • • • • • •

De Omgevingswet treedt op 1 januari 2024 in werking. Wij begeleiden onze medewerkers en belanghebbenden bij de nieuwe manieren van werken en vormen van participatie die daarbij ontstaan. We werken de omgevingsvisie Vijfheerenlanden uit in een uitvoeringsplan en dragen zo bij aan realisatie van de in de visie opgenomen doelen. We vertalen de komende periode onze omgevingsvisie naar een omgevingsplan Vijfheerenlanden. Daarin vindt een vertaling plaats van alle momenteel vigerende bestemmingsplannen en lokale regels voor de fysieke leefomgeving. Wij implementeren de aan de Omgevingswet verbonden nieuwe werkprocessen en het (lokale deel van het) digitaal stelsel Omgevingswet. We monitoren de adequate afhandeling van de ruimtelijke processen. Voor de taken op het gebied van vergunningen, toezicht en handhaving (VTH) werken we programmatisch, dit is vastgelegd in een beleidskader (Uitvoerings- en Handhavingsstrategie).

Een duurzame toekomst • • •

• • • • •

• • •

Wij geven programmatisch uitvoering aan ons duurzaamheidsbeleid en richten ons daarbij op die hoofdthema’s: Klimaat & biodivers, Energie & Verantwoord, Circulair & schoon. Wij voeren het raadsbesluit over de regionale energiestrategie (RES) van 9 februari 2023 uit, We zorgen ervoor dat schade en overlast door hittestress, wateroverlast, droogte en overstromingen wordt beperkt. Bij de aanleg van nieuwe woonwijken en Werklandschappen, het opknappen van bestaande bebouwing, vervanging van rioleringen en de weg- en groenonderhoud besteden we aandacht aan klimaatadaptatie en volgen we de afspraken klimaatadaptief bouwen Utrecht. Wij benoemen water en bodem als ordenend en dus leidend principe bij de (her)inrichting van gebieden. Daardoor zullen nieuwe bouwlocaties minder tot geen last hebben van hitte, droogte, bodemdaling of wateroverlast. Door verbindingen te leggen tussen de verschillende natuurgebieden, zorgen we voor groen blauwe verbindingen en voor het herstel van biodiversiteit. Binnen het regionale samenwerkingsverband Alblasserwaard/Vijfheerenlanden is een Regionale Adaptatie Strategie (RAS) gemaakt. Daarin zijn afspraken gemaakt hoe we als regio klimaatadaptatie samen oppakken.

We geven bij circulair en schoon verder invulling aan onze rol als opdrachtgever en aan onze rol als facilitator met als doel om circulair gerichte innovatie te stimuleren, initiëren en faciliteren. We geven ook verder invulling aan onze rol als regisseur met als doel het circulair bewustzijn bij medewerkers, bedrijven en hun professionals, inwoners, onderwijsinstellingen en partners in toenemende mate te activeren en stimuleren om werk te maken van circulaire economie. De gemeente draagt bij aan het bevorderen van ketensamenwerking. Door verantwoord opdrachtgeverschap en inkoop te versterken kunnen we het kennisniveau verhogen en gaan we bewust om met onze inwoners, grondstoffen en het gehele ecosysteem. Wij bevorderen een gezonde en veilige woon- en leefomgeving. Daartoe stellen wij gemeentelijk milieubeleid op. De uitvoerende milieutaken zijn ondergebracht bij de Omgevingsdienst regio Utrecht. We stellen (binnen de daarvoor geboden mogelijkheden) prioriteiten in de taken die de Omgevingsdienst regio Utrecht (ODRU) voor de gemeente uitvoert.

28

Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar • • •

• • • •

• • •

Wij continueren de lobby om te komen tot een volwaardig knooppunt Everdingen en een verbreding van het traject A27 knooppunt Everdingen – Houten. Wij borgen en verbeteren waar nodig de spoorveiligheid op het traject Koenderseweg – Zuid Hollandweg en concretiseren de bestuurlijke afspraken rondom dit thema naar besluitvormingsniveau. Hiermee wordt de aanpak in 2024 concreet gemaakt. Samen met de Zuidlobgemeenten wordt in 2023 gestart met een strategische OVvisie/ gebiedsgerichte uitwerking van het Netwerkperspectief die in 2024 gereed komt. De uitkomst hiervan kan worden gebruikt in de aanbesteding van de nieuwe OV-concessie door de provincie Utrecht. Wij streven naar inrichting van volwaardige Hubs in Meerkerk, Leerdam en Vianen en stellen daartoe een eigen visie op. Zo nemen wij positie in de regionale afwegingen ten aanzien van de hubs in onze regio. Wij streven ernaar een fietsvriendelijker gemeente te worden en stellen daarom een fietsvisie op. We vervolgen het onderzoek om sluipverkeer te weren in Everdingen en Lexmond dat in 2023 is opgestart. Samen met zes andere gemeenten, provincies, het waterschap en Rijkswaterstaat onderzoeken wij de gewenste aanpak van het sluipverkeer op het onderliggend wegennet van de A27 tussen Houten en knooppunt Hooipolder en monitoren de sluipverkeermaatregelen tussen Vianen en Lexmond.

Wij actualiseren en starten met de uitvoering van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid. Wij werken mee aan een project van de Provincie Utrecht om beter gebruik te maken van bestaande data. Wij onderzoeken de mogelijkheden tot verbetering van de verkeersveiligheid van de Tiendweg in Leerdam. Daarbij denken wij onder andere aan het deels verlagen van de snelheid van 50 naar 30 km/u en aan het vervangen van asfalt door klinkers.

Vitale landbouw in een aantrekkelijk buitengebied •

• • •

Samen met boeren, fruittelers, grondeigenaren en bewoners van het buitengebied willen wij via een gebiedsgerichte aanpak de agrarische sector bestaanszekerheid geven, passend bij het gebied. Daarbij hoort ruimte voor bij het gebied passende nevenactiviteiten. De verschillende opgaven in het gebied willen wij waar mogelijk combineren. Wij willen de realisatie van natuur- en groenprojecten stimuleren en uitvoeren om te komen tot een robuuste en gevarieerde natuur in het buitengebied, en daarnaast dorpen, wijken en bedrijventerreinen te vergroenen. Wij verbinden het groen in het stedelijk gebied met het landelijk gebied door groengebieden te combineren met wandel- en fietspaden en klompenpaden. Wij werken met buurgemeenten, regio’s, provincie, waterschap, agrariërs, natuurbeheerders, inwoners en andere belanghebbenden samen aan een goede balans tussen de ontwikkeling en het beheer van het stedelijk én het landelijk gebied. Daarbij zetten wij in op (co)financiering van onze groenopgave door Rijk en provincie.

29

Concrete resultaten in 2024 Samen bouwen en wonen • • • • • • • • •

Wij stellen een gebiedsvisie voor de kernen Meerkerk en Vianen vast. Wij starten het proces om te komen tot een gebiedsvisie voor de kern Leerdam. Wij stellen dorpswoonvisies vast voor Hagestein, Zijderveld, Schoonrewoerd, Nieuwland en Lexmond. Wij starten het proces op om wederom vijf nieuwe dorpswoonvisies op te stellen. Wij stellen subsidieaanvragen op in het kader van de SPUK gelden ter financiering van de uitvoeringsagenda wonen (SPUK gelden zijn Specifieke uitkeringen gemeenten en provincies om bepaald beleid van de Rijksoverheid uit te voeren). In 2024 wordt de Woonzorgvisie aangeboden. Hier wordt ingezet op het realiseren van passende woonvormen voor doelgroepen die zorg en begeleiding nodig hebben. In 2024 maken wij een nieuwe huisvestingsverordening om gebruik te gaan maken van de mogelijkheden van de voorgestelde wijziging van de Huisvestingswet om huur- en (sociale) koopwoningen toe te wijzen. Wij geven uitvoering aan het vastgesteld woonwagenbeleid. In 2024 richten wij een Reserve Fonds Volkshuisvesting en een vereveningsfonds in.

Omgevingswet, -visie en -plan • • • •

Het uitvoeringsprogramma Omgevingsvisie Vijfheerenlanden wordt opgesteld en geïmplementeerd, inclusief wijze van monitoring voortgang en wijze van actualisatie. Voor het eerste (van de beoogde acht) deelgebieden wordt het (deelgebied-) omgevingsplan vastgesteld. (Gegeven de inwerkingtreding per 1 januari 2024) wordt het programma invoering Omgevingswet afgerond en overgedragen aan de organisatie. Op het gebied van vergunningen, toezicht en handhaving stellen wij een uitvoeringsen handhavingsstrategie vast. Deze ‘U&H-strategie’ - de term is afkomstig uit de Omgevingswet en vervangt de tot nu toe gebruikelijke term ‘VTH-beleid’ - is een integraal beleidsplan waarin op hoofdlijnen de richting, duiding en missie van de gemeente Vijfheerenlanden staat op het gebied van vergunningverlening, toezicht & handhaving.

Een duurzame toekomst • • • • • •

Een dialoog met onze inwoners en (agrarische) ondernemers om samen tot toekomstbestendige keuzes te komen. We gaan verder met het versnellingsprogramma ‘zon op dak’. We richten met omwonenden van vastgestelde zoekgebieden wind lokale besturen op om de project milieu effect rapportages vorm te geven. Wij zetten ons bij de energietransitie in op een manier die voor inwoners en bedrijven haalbaar en betaalbaar is. De eerste concepten komen gereed van de twee wijkuitvoeringsplannen. Wij voeren de vastgestelde nadere regels voor subsidie kinderboerderijen in Vijfheerenlanden uit. In overleg met de aanwezige kinderboerderijen in onze gemeente, evalueren wij de toepasbaarheid van deze nadere regels.

30

Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar • • • • • • • • • • • • • • • •

Wij stellen een projectplan op ter verbetering van de spoorveiligheid langs de Merwede Lingelijn, traject Koenderseweg – Zuid-Hollandweg. Vaststelling van een gebiedsgerichte OV-visie/strategische OV-visie voor de Zuidlobgemeenten. We starten op basis van de halte- en omgevingsscan en schouw’23 met de aanpak van onze OV-haltes om de toegankelijkheid te verbeteren. Implementatie van de visie op de hubs. Een vastgestelde fietsvisie inclusief uitvoeringsprogramma. Een vastgestelde risico-analyse verkeersveiligheid waarbij met de uitvoering wordt gestart. Wij implementeren maatregelen voor de aanpak van sluipverkeer op de routes Lexmond-Meerkerk-Noordeloos en Vianen-Culemborg. Een afgerond onderzoek naar de Tiendweg Een geïmplementeerd laadpalenplan. Wij stellen een parkeerbeleidsplan voor Vijfheerenlanden vast inclusief maatregelenplan. Wij stellen een verkeerscirculatieplan vast voor de kern Vianen inclusief maatregelenplan. Wij geven uitvoering aan het verkeerscirculatieplan Leerdam en ronden dat in 2024 af. Een aangepaste Industrieweg. Wij voorzien in extra parkeercapaciteit in Leerdam om de toenemende parkeerbehoefte te kunnen borgen en zodoende ook ruimte te creëren voor het toevoegen van wooneenheden in het centrum. Wij stellen een fietsvisie Vijfheerenlanden vast inclusief uitvoeringsprogramma. Een geactualiseerd verkeersmodel.

Vitale landbouw in een aantrekkelijk buitengebied • • • • •

We gaan de komende periode de Uitvoeringsagenda landelijk gebied uitvoeren. Dit doen wij samen met gemeente Molenlanden. Voor de verbreding en betere benutting van onze kennis leggen we een verbinding met de Fruit Tech Campus in de Betuwe. We onderzoeken hoe we deze verbinding het best kunnen vormgeven. We stellen een contactfunctionaris aan voor de agrarische sector. We stellen een uitvoeringsagenda voor natuur- en groenprojecten op. We onderzoeken of er lokaal en regionaal draagvlak is voor het instellen van een jaarlijkse agrarische week met een educatieve component.

31

Wat worden de inkomsten en uitgaven? Baten en lasten programma D (bedragen x € 1.000)

Rekening 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Lasten programma D Baten programma D Saldo van baten en lasten

22.521 20.091 2.430

34.828 28.875 5.953

28.826 23.892 4.933

25.194 20.362 4.832

17.712 12.978 4.734

15.148 10.416 4.732

Toevoegingen aan reserves Onttrekkingen aan reserves

0 0

0 700

0 75

0 75

0 75

0 75

2.430

5.253

4.858

4.757

4.659

4.657

Saldo

Afwijkingen toegelicht De afwijkingen in baten en lasten worden hoofdzakelijk veroorzaakt door de grondexploitaties. Deze werken budgettair neutraal door en hebben geen effect op het saldo van de begroting. In 2023 waren incidentele lasten en incidentele baten (bijdragen uit reserves) opgenomen voor de implementatie van de Omgevingswet en voor het opstellen van een visie voor het sportcomplex in Heij- en Boeicop. Deze vallen weg in 2024. Verder waren in 2023 aanvullende incidentele middelen voor Duurzaamheid opgenomen. De raming voor 2023 was hierdoor €500.000 hoger dan in 2024.

Prestatie indicatoren In onderstaand overzicht treft u per beleidsthema de kritische prestatie-indicatoren (kpi’s) aan. Daarbij is in de vierde kolom de kpi opgenomen en is in de laatste kolom de afkomst van de kpi weergegeven. Daarbij worden drie afkortingen gehanteerd, te weten: WSJG (waar staat je gemeente); CA (coalitieakkoord) en W (wettelijk, deze zijn al opgenomen in de begroting en jaarrekening op grond van een wettelijke verplichting). Samen bouwen en wonen Nieuw gebouwde woningen (per 1.000 woningen) Nieuw gebouwde woningen Nieuw gebouwde betaalbare woningen Woningen totaal Kopers uit eigen gemeente (%) Toegewezen huurders uit eigen gemeente (%) Scheefwoners (%) Voorraad corporatiewoningen in relatie tot doelgroepen - passend toewijzen Voorraad corporatiewoningen in relatie tot doelgroepen - sociale huurwoning Omvang planvoorraad t/m 2040 Een duurzame toekomst Hernieuwbare elektriciteit (%) Vermogen zonne-energie (Kw per 1.000 inwoners) (Semi) publieke e-laadpunten (per 1.000 inwoners) Vergunde bijdrage RES (in Twh)

2019

2020

2021

2022

2023

2024 Bron:

16,2

17,7

16,8

14,3

23.418 23.824 24.196 24.611 25.013 50,7

W CA CA WSJG WSJG

29,3

32,1

25

CA WSJG

1,39

1,1

1,29

WSJG

1,04

1,03

1,03

2019 14

2020 17,4

2021 17,8

2022

WSJG CA 2024 Bron: W

0,5

0,6

0,8

1

2,7

4,2

4,9

7,9

2023

WSJG 7,9

WSJG CA

32

Aantal nieuw aangeplante bomen Aantal vergunde innovatieve pilots energie-opwekking Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Verkeersongevallen (per 100.000 inwoners) Aantal verkeerscirculatieplannen Vitale landbouw in een aantrekkelijk buitengebied Vestiging van bedrijven land en tuinbouw (per 10.000 inwoners) Banen in landbouwsector (%) Aantal deelnemers klankbordgroep

CA CA 2019

2020

2021

1.242,1

735,8

869,8

2022

2023

1 2019

2020

2021

2022

2023

70 3,2

69 3,2

66 3,1

66

3,2

2024 Bron: WSJG CA 2024 Bron: WSJG WSJG CA

33

E. Ontplooiing Wat willen we bereiken? Elkaar ontmoeten Wij vinden het essentieel voor de leefbaarheid in de dorpen en wijken, dat er blijvend ruimte is voor ontmoeting. Er moet gelegenheid zijn voor inwoners om elkaar op een laagdrempelige wijze te ontmoeten en mee te doen in de maatschappij. Het ondersteunen van activiteiten voor sociale ontmoetingsplaatsen dient ter bevordering van een samenleving waarin inwoners meedoen, zich fit en vitaal voelen, voor zichzelf kunnen zorgen en zichzelf een leven lang ontwikkelen. Dan past het als overheid om dit te faciliteren waar het kan en nodig is, maar niet over te nemen. Het belang van de ontmoetingsplaatsen en hoe deze er in de toekomst uitzien hebben we voorgelegd aan het inwonersberaad. Deze groep heeft aanbevelingen geschreven hoe we deze plekken draaiende kunnen houden. Dit alles in goede samenwerking met de stichtingsbesturen, de welzijnsorganisatie en de lokale verenigingen. Kortom, het toekomstbestendig maken of houden van ontmoetingsplaatsen is een gedeelde verantwoordelijkheid. Sport en bewegen Wij sluiten met ons sportbeleid “Heel Vijfheerenlanden beweegt” nauw aan bij de doelstellingen uit de Sociaal Maatschappelijke Agenda. Het uitvoeren van de nationale, provinciale en lokale sportakkoorden helpt ons daarbij.

Hierbij richten wij ons op een inclusief en divers aanbod, leggen we een stevige bodem voor een actief beweegpatroon bij de jeugd, werken wij aan een sociaal veilige sportomgeving, zetten we in op duurzame en multifunctionele sportaccommodaties en hebben wij extra aandacht voor sportverenigingen in onze gemeente. Op deze wijze levert sport een stevige bijdrage aan de vele maatschappelijke uitdagingen. Rust, ruimte en recreatie Inwoners en bezoekers van Vijfheerenlanden moeten zich thuis voelen in onze gemeente en ons gebied. Wij willen hen inspireren en verleiden om er op uit te trekken. Wij streven ernaar dat ze trots zijn op alles dat Vijfheerenlanden te bieden heeft en vanuit deze trots zich verbonden voelen met het gebied tussen Lek en Linge. Inwoners en bezoekers zijn immers onze beste ambassadeurs om nieuwe bezoekers én herhaalbezoekers te enthousiasmeren onze gemeente te bezoeken. Daarbij willen wij rust en ruimte binnen onze gemeente behouden en stimuleren. Nu de basis, beleidsmatig, steeds meer op orde is, zetten wij in 2024 verder in op het ondersteunen van initiatieven en het verbeteren van de aanwezige voorzieningen. Kunst en cultuur Inwoners en bezoekers van Vijfheerenlanden moeten geraakt worden door alles wat wij op het gebied van kunst en cultuur te bieden hebben. In het bijzonder, brengen wij daarbij ook de plaatselijke geschiedenis onder de aandacht.

Kunst en cultuur verrijken immers ons leven. Waar mogelijk leggen wij dan ook bij de uitvoering van ons kunst- en cultuurbeleid een inhoudelijke relatie met de economische, toeristische, duurzame en ruimtelijke ontwikkeling van onze steden, dorpen en het buitengebied.

34

Wat gaan we hiervoor doen? Elkaar ontmoeten • •

We werken, op basis van de aanbevelingen uit het inwonersberaad, aan het ontwikkelen van beleid voor sociale ontmoetingsplaatsen. Per dorp/wijk wordt daarbij in samenspraak met de inwoners, nader bekeken wat op basis van beleidsmatige uitgangspunten de best passende lokale situatie is.

Sport en bewegen •

•

•

We dragen via het stimuleren van sport bij aan een vitale samenleving. Gezonde sportverenigingen, overige sportaanbieders en het beschikbaar hebben van goede sportaccommodaties zijn essentieel om de preventieve kracht van sport optimaal te benutten. Deze kracht komt onder andere tot uiting door aan te sluiten op het gezondheidsbeleid, langs de lijnen van het bewegingsonderwijs en door actief deel te nemen aan het programma Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG). Wij zetten, bij het bepalen van de beste bij het dorp of de wijk passende aanpak voor sportstimulering, vooral in op preventieve maatregelen door het bevorderen van de gezondheid, het stimuleren van saamhorigheid en het verminderen van eenzaamheid. Wij starten bij de basis door in nauwe samenwerking met het onderwijs kwalitatief goed bewegingsonderwijs te bevorderen. Deze opdrachten worden verwerkt in het jaarplan 2024 van Team Sportservice. Ter uitvoering van het sportaccommodatiebeleid werken wij aan het realiseren van multifunctionele en duurzame sportaccommodaties. Dit varieert van renovatie tot nieuwbouw. Tevens onderzoeken wij de meest passende exploitatievorm(en) voor onze sportaccommodaties.

Rust, ruimte en recreatie •

▪

•

Wij onderhouden het routenet goed waarbij we aanpassingen in paden oppakken binnen het routenetwerk. We hebben hierbij aandacht voor het grensoverschrijdende netwerk. We doen dit in samenwerking met het Routebureau Utrecht. Wij stimuleren de samenwerking tussen gastvrijheid (VVV), marketing en stadsmanagement. We ondersteunen actief de regionale samenwerkingen die zorgen voor juiste publiciteit en het bereiken van nationaal en internationaal publiek. Dit doen wij onder andere door de ontwikkeling van een arrangement in samenwerking met gebiedsmarketingstichting Tussen Lek en Linge en ondernemers voor het Groene Hart en de Utrechtse Regio. Wij dragen actief uit dat wij een kinderboerderij een mooie voorziening vinden en handelen hiernaar. Een kinderboerderij is wat ons betreft een goede plek om, met een educatief en recreatief doel, onder toezicht direct contact van de bezoekers met dieren mogelijk te maken, bij te dragen aan de bewustwording op het gebied van dierenwelzijn, natuureducatie en duurzaamheidsbesef. Daarnaast is het bij uitstek ook een locatie waar vrijwilligers en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan het werk zijn.

Kunst en cultuur • •

•

Wij stimuleren het behoud van het ambacht Glasblazen en Glasslijpen. Het bestuur van het Stedelijk Museum Vianen (SMV) oriënteert zich op een mogelijke herpositionering van het Stedelijk Museum Vianen. Wij voeren intensieve ambtelijke en bestuurlijke gesprekken met het bestuur van het SMV en de conservator zodat we de gemeentelijke visie kunnen inbrengen bij het bestuur. We geven uitvoering aan cultuureducatie op alle scholen in onze gemeente.

35

•

Wij zijn aangesloten bij de gemeenschappelijke regeling van het Regionaal Archief Zuid-Utrecht (RAZU). Deze archiefdienst beheert en draagt zorg voor de archieven van de voormalige gemeenten Leerdam, Vianen en Zederik. De RAZU zorgt ervoor dat de archieven toegankelijk en openbaar zijn, zodat de geschiedenis van Vijfheerenlanden toegankelijk is en actief kan worden uitgedragen. Het nieuw te realiseren e-depot gaat hier ook aan bijdragen.

Concrete resultaten in 2024 Elkaar ontmoeten •

•

•

We ontwikkelen beleid voor sociale ontmoetingsplaatsen op basis van de aanbevelingen van het inwonersberaad. Hierbij is aandacht voor de exploitatievorm(en), de rol en verantwoordelijkheden van de gemeente, de wijze van subsidiëren en de overgang van de huidige situatie naar de uitwerking van het nieuwe beleid. We gaan vanaf 2024 met de stichtingsbesturen van de wijk- en dorpshuizen een akkoord sluiten over de toekomst. Hiermee werken wij samen met de besturen van wijk- en dorpshuizen aan het maken van toekomstbestendige keuzes, passend bij de lokale situatie (maatwerk). De volgorde en prioritering is mede afhankelijk van de beleidsvorming. Het implementeren en het komen tot het beoogde eindresultaat, zal meerdere jaren in beslag nemen. Naast ontmoetingen bij de sociale ontmoetingsplaatsen, zoals de dorpshuizen en wijkgebouwen, ontmoeten onze inwoners elkaar ook in de diverse kerken. In 2023 is een start gemaakt met de Kerkenvisie. Er zijn gesprekken gevoerd met de kerkeigenaren. De gesprekken hebben een rapport opgeleverd hoe de Kerkenvisie voor Vijfheerenlanden er uit zou kunnen gaan zien. In 2024 wordt de invulling van de kerkenvisie vastgesteld en wordt bepaald hoe met de adviezen uit het rapport de visie verder uitgewerkt kan worden.

Sport en bewegen • • • • •

Wij geven uitvoering aan het sport- en sportaccommodatiebeleid. Hierbij hebben wij speciale aandacht voor het ondersteunen van sportverenigingen, zodat zij een actieve bijdrage kunnen leveren aan vele maatschappelijke uitdagingen. Ter uitvoering van het sport- en sportaccommodatiebeleid werken wij aan het realiseren van multifunctionele en duurzame sportaccommodaties. Ter uitvoering van het GALA akkoord werken wij samen met het sociaal domein aan het stimuleren van bewegen, onderwijskansen, ontmoeting, welzijn en gezond leven. Wij geven uitvoering aan het opgestelde meerjarig beheer en onderhoudsplan sportvelden en sportparken. Wij voeren het lokaal Sportakkoord uit.

Rust, ruimte en recreatie • • • •

Wij gaan aan de slag met het up-to-date maken van de toeristische bewegwijzering naar aanleiding van het nieuwe beleid over de bewegwijzering. Op basis van het nieuwe beleid wordt de uitvoering vanaf 2024 opgestart. Wij zullen het beleid en proces met betrekking tot de recreatieve subsidieaanvragen in 2024 gaan toepassen. Wij maken een beleidsplan ter stimulering van het gebruik van de havens voor recreatieve ontwikkelingen. Wij geven uitvoering aan het sportbeleid voor de Put Middelwaard ter bevordering van het optimaal gebruik van deze recreatieve plas.

36

• • • •

We onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor de ontwikkeling van klompenpaden. Naar aanleiding van het adviesplan is beleid in ontwikkeling over kleinschalige en bijzondere overnachtingsmogelijkheden dat in de 2e helft van 2023 gereed komt en waar wij vervolgens uitvoering aan gaan geven. Wij hebben de recreatieve mogelijkheden onderzocht wat betreft de strandjes langs de Lek. 20% van de inwoners herkent in 2025 het merk tussen Lek & Linge. Een nulmeting is uitgevoerd. In 2025 volgt een nieuwe meting.

Kunst en cultuur •

•

• • •

In 2023 is een start gemaakt met de Kerkenvisie. Er zijn gesprekken gevoerd met de kerkeigenaren. De gesprekken hebben een rapport opgeleverd hoe de Kerkenvisie voor Vijfheerenlanden er uit zou kunnen gaan zien. In 2024 wordt de invulling van de kerkenvisie vastgesteld en wordt bepaald hoe met de adviezen uit het rapport de visie verder uitgewerkt kan worden. In 2024 gaat de nieuwe stichting ‘Leerdam Glass ‘22’ verder met het stimuleren van het behoud en de ontwikkeling van het ambacht van Glasblazen, Glasslijpen en Graveren in Leerdam. Specifiek wordt onderzocht of opnieuw het evenement ‘Glas Leeft’ in 2024 kan worden herhaald, op welke wijze de slijpcursus kan worden voortgezet en of de relaties met andere Europese Glassteden kunnen worden opgezet en uitgebouwd. We zetten ons in om de relatie tussen de Glass Academy en glasblazerij De Oude Horn bij het opleiden van glasblazers te behouden en waar nodig te versterken. We monitoren de uitbreiding van het aantal cultuurcoaches en onderzoeken of nu alle 34 scholen in Vijfheerenlanden in voldoende mate worden gefaciliteerd. We monitoren de voortgang van de in 2021 gestarte ontwikkeling van de website www.kunstcultuurvhl.nl.

Wat worden de inkomsten en uitgaven? Baten en lasten programma E (bedragen x € 1.000) Lasten programma E Baten programma E Saldo van baten en lasten Toevoegingen aan reserves Onttrekkingen aan reserves Saldo

Rekening 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

16.302 4.294 12.008

11.608 2.700 8.908

11.061 2.697 8.363

11.310 2.697 8.613

11.526 2.636 8.890

11.598 2.636 8.962

0 0

0 791

0 291

0 271

0 271

0 271

12.008

8.117

8.072

8.342

8.619

8.691

Afwijkingen toegelicht De meerjarige toename in de lasten wordt veroorzaakt door kapitaallasten van toegevoegde investeringen. Deze hebben hoofdzakelijk betrekking op het beleidsterrein sport.

37

Prestatie indicatoren In onderstaand overzicht treft u per beleidsthema de kritische prestatie-indicatoren (kpi’s) aan. Daarbij is in de achtste kolom de kpi opgenomen en is in de laatste kolom de afkomst van de kpi weergegeven. Daarbij worden drie afkortingen gehanteerd, te weten: WSJG (waar staat je gemeente); CA (coalitieakkoord) en W (wettelijk, deze zijn al opgenomen in de begroting en jaarrekening op grond van een wettelijke verplichting). Sport en bewegen Niet sporters (% aantal inwoners) Personen aangesloten bij een sportvereniging (%) Rust, ruimte en recreatie Aantal arrangementen wandel-, fiets- en vaarroutes Aantal gefaciliteerde (startende) ondernemers B&B's en natuurcampings Aantal oplaadpunten auto's en fietsen (zie ook duurzaamheid) Kunst en cultuur Aantal bezoekers aan culturele instellingen en activiteiten Aantal leerlingen basisonderwijs dat cultuureducatie ontvangt Aantal basisscholen dat het project "muziek op school" afneemt

2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 56,4 W 52,6 51,7 51,2 WSJG 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 0

2

CA

0

0

CA

18 20 17 26 17 CA 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: CA CA CA

38

F. Financieel gezond Wat willen we bereiken? Financieel gezond Vanuit een verantwoord financieel beleid zorgen wij dat onze meerjarenbegroting op orde is en wij financieel voldoende weerbaar blijven. Bij het opstellen van de meerjarenbegroting houden wij rekening met noodzakelijk geachte uitgaven, zodat wij deze lasten niet doorschuiven naar de toekomst. Daarbij blijven de gemeentelijke woonlasten op een niveau dat zich verhoudt tot die van de buurgemeenten. Economie en werken Een gezonde lokale economie is van belang voor het welzijn en welbevinden van onze ondernemers én inwoners. Ook de leefbaarheid in en de vitaliteit van onze gemeente profiteren daarvan. Werkgelegenheid (verkrijgen, behouden en versterken van) levert een belangrijke bijdrage aan de economie, zowel voor onze ondernemers als voor onze inwoners. De huidige arbeidsmarkt plaatst ons en onze partners daarbij voor grote uitdagingen, maar deze biedt tegelijkertijd kansen. Samen met onze lokale en regionale partners zetten wij in op die kansen die een bijdrage leveren aan de gezonde lokale economie voor iedereen. Bij het (her)inrichten van nieuwe en bestaande werklandschappen zetten wij in op duurzame inrichting in de brede zin, met aandacht voor klimaatadaptatie, energiebesparing- en duurzame opwek. In 2050 is de bedrijvigheid in Vijfheerenlanden zoveel mogelijk schoon en emissie-loos.

Ook zetten we hierbij in op een gezonde omgeving met veel groen en gericht op duurzame mobiliteit.

Wat gaan we hiervoor doen? Financieel gezond • • • • •

We maken een meerjarige investeringsplanning voor het in de begroting 2023 opgenomen extra investeringsprogramma (de ‘investeringsagenda’) van netto € 80 miljoen (onrendabel) voor de periode 2023-2035. We matigen de ontwikkeling van de hoogte van onze lokale lasten. We houden als norm voor onze solvabiliteit een percentage aan van 20%. We houden als norm voor onze weerstandsratio een ratio aan van 2,5. We ontwikkelen onze planning & control cyclus inhoudelijk verder door, waarbij nauw aangesloten wordt bij de informatiebehoefte van de raad.

Economie en werken •

•

De Economische visie Vijfheerenlanden, ‘Vijfheerenlanden veerkrachtig en verbindend’, vormt met haar uitvoeringsagenda ook in 2024 de belangrijkste basis voor onze inzet. De structurele uitbreiding van de formatie van het team Werken draagt bij aan het verder versterken van de dienstverlening aan onze ondernemers. De uitvoering van de visie ‘Van bedrijventerreinen naar werklandschappen’ heeft een directe relatie met de uitvoering van de ‘Economische visie 2022-2026’. De visie ‘van bedrijventerreinen naar werklandschappen’ wordt uitgevoerd in 2023 en 2024. De implementatie van de werklandschapsconcepten is een proces dat hierna volgt.

39

•

•

•

•

We spelen in op lokale en regionale/provinciale economische ontwikkelingen. Lokaal in relatie tot de Omgevingsvisie, regionaal via de uitwerking van het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) en provinciaal vanuit het Kader Wonen en Werken en het daarop gebaseerde provinciaal programma. Vooral regionale en provinciale ontwikkelingen vragen om lokale inbedding en afstemming met de belangrijkste sterkhouders, de ondernemers. Daarbij is een goede organisatiegraad van ondernemers essentieel. Onderdeel van de economische ontwikkelingen dat zowel regionaal als provinciaal, maar ook lokaal wordt gedragen is het zorgvuldig omgaan met schaarse ruimte. Dat houdt niet alleen uitbreiden in, maar tegelijkertijd ook inzetten op intensiveren en verdichten op zowel de bestaande werklocaties als de nieuw te ontwikkelen werklandschappen. Daarmee samen hangt het toekomstbestendig(er) maken van bestaande en nieuwe werklocaties. Ook hierbij spelen regio en provincie een rol, naast uiteraard de landelijke trends en lokale uitgangspunten als innovatie, circulaire economie, energietransitie, klimaatadaptatie, hittestress en bereikbaarheid. De lokale economie, ondernemers en werknemers zijn gebaat bij een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Daarmee nauw verbonden zijn de uitdagingen in de huidige arbeidsmarkt en woningmarkt.

Het stimuleren van dichter bij werk wonen of dichter bij wonen werken, de kansen die de Omgevingswet biedt voor vermindering van regelgeving, betreffen vraagstukken die een integrale benadering vragen. Het verkrijgen, behouden en versterken van de werkgelegenheid staan daarbij centraal. In samenwerking met de arbeidsmarktregio’s (en Avres) zetten wij in op een leven lang ontwikkelen en het benutten van kansen. Bij dit laatste betreft het ook het inzetten van het onbenutte arbeidspotentieel, waaronder statushouders.

Concrete resultaten in 2024 Financieel gezond •

• • • •

In 2024 werken we het investeringsprogramma van netto € 80 miljoen voor de periode 2023-2035 verder uit, waarbij de afweging van investeringen plaatsvindt op basis van een afwegingskader. Dat kader is uitgewerkt in de paragraaf Investeringsagenda Vijfheerenlanden.. De afschrijvingslasten van dit investeringsprogramma zijn verwerkt in de meerjarenbegroting. We hanteren een uitgangspunt van 100% kostendekkendheid ten aanzien van leges en heffingen. Dat betreft in ieder geval de afvalstoffenheffing en de rioolheffing alsook de bouwleges. We indexeren jaarlijks de opbrengst van onze belastingen ter compensatie van loonen prijsontwikkelingen. We houden de solvabiliteit in stand door het jaarlijks toevoegen van zich voordoende rekeningvoordelen aan de algemene reserve en/of bestemmingsreserves. Wij vernieuwen de opzet van de Kadernota, Programmabegroting, Bestuursrapportage en Jaarstukken. Daarbij verbeteren wij de sturingsinformatie en bestuurlijke achtergrondinformatie voor raad, college en organisatie. Dit doen wij onder meer door een verbeterde opzet van programma’s en paragrafen, een beter onderscheid tussen Kadernota en Programmabegroting, meer te gaan werken met kritische prestatie indicatoren en een verbreding van de wijze van bestuurlijke behandeling (in alle vakcommissies).

Economie en werken • •

Wij streven een verdere verbetering van de organisatiegraad van ondernemers na, uiteraard in nauwe samenspraak met de ondernemers. Wij verbeteren de dienstverlening aan ondernemers.

40

•

Wij gaan de komende periode de visie ‘van bedrijventerreinen naar werklandschappen’ uitvoeren. Een plan van aanpak is gereed en partijen worden nu gevraagd om hier offerte op uit te brengen. De doorlooptijd van dit projectplan is een jaar en we betrekken hier de stakeholders in. De implementatie van de werklandschaps-concepten is een proces dat hierna volgt.

Wat worden de inkomsten en uitgaven? Baten en lasten programma F (bedragen x € 1.000)

Rekening 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

20.495 111.343 -90.848

33.687 121.072 -87.385

36.067 132.394 -96.327

36.614 133.995 -97.381

34.988 131.120 -96.132

32.547 129.540 -96.993

Onttrekkingen aan reserves

66.953 68.299

1.202 8.356

0 5.731

0 5.692

0 2.949

0 2.949

Saldo

-92.194

-94.538

-102.059

-103.073

-99.081

-99.942

Lasten programma F Baten programma F Saldo van baten en lasten Toevoegingen aan reserves

Afwijkingen toegelicht De toename van de lasten wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door stijgende loonkosten, op basis van CAO-ontwikkelingen en vanwege de investering die via de Kadernota 2024 is gedaan in de gemeentelijke organisatie. De hogere baten worden hoofdzakelijk veroorzaakt doordat de Algemene uitkering van het Gemeentefonds in 2024 ongeveer € 8,5 miljoen hoger is dan in 2023. De reden hiervan is met name gelegen in de doorwerking van loon- en prijsontwikkelingen en volume-aantallen (inwoners, woningen etc.). Hier was al rekening mee gehouden. De opbrengst van de onroerende zaakbelasting neemt met ongeveer € 0,5 miljoen toe als gevolg van de indexatie van de tarieven. We realiseren hogere rentebaten van ongeveer € 0,5 miljoen. Doordat de aangetrokken gelden vanuit het financieringsarrangement nog niet volledig worden ingezet voor investeringen, blijven er gelden over die tegen hogere rentestanden dan in 2023 tijdelijk in deposito worden gezet in de rijksschatkist. We verwachten structureel hogere baten als compensatie van (semi-)overheden, onder andere vanwege ziekte en zwangerschap. Dit zijn inkomsten die (een deel van) de inhuurkosten voor tijdelijke vervanging compenseren.

41

Prestatie indicatoren In onderstaand overzicht treft u per beleidsthema de kritische prestatie-indicatoren (kpi’s) aan. Daarbij is in de vierde kolom de kpi opgenomen en is in de laatste kolom de afkomst van de kpi weergegeven. Daarbij worden drie afkortingen gehanteerd, te weten: WSJG (waar staat je gemeente); CA (coalitieakkoord) en W (wettelijk, deze zijn al opgenomen in de begroting en jaarrekening op grond van een wettelijke verplichting). Financieel gezond Gemiddelde WOZ-waarde (x €1.000) Gemiddelde woonlasten eenpersoonshuishouden (€) Gemiddelde woonlasten meerpersoonshuishouden (€) Solvabiliteitsratio (%) Netto schuldquote (inclusief uitgeleende gelden) (%) Weerstandsratio Economie en werken Banen (per 1.000 inwoners tussen 15 en 64 jaar) Netto arbeidsparticipatie (%) Functiemenging (%) Vestiging van bedrijven (per 1.000 inwoners tussen 15 en 64 jaar) Demografische druk (%) Gestarte vestigingen (per 10.000 inwoners) Gestopte vestigingen (per 10.000 inwoners) Nieuw aangewezen locaties voor bedrijventerreinen (in hectare) Glasvezelaansluitingen (% aantal inwoners)

2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 252 265 283 331 379 W 721

800

809

920

924

803 16

860 24

879 31,5

1.004 1.008

W W WSJG

69,9 50,3 76,1 WSJG 2,12 1,58 3,32 2,86 2,65 2,51 CA 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Bron: 808,8 802,8 799,0 823,0 72,2 71,8 72,8 74 54,7 54,6 54,4 55 154,5 77,5

161 168,4 179,8 77,3 77 77,7 124,4 130,6 127,4 83,4 71,1 64,8

W W W

77,4

W W WSJG WSJG CA CA

42

Financieel Perspectief 2024-2027 Inleiding In deze Programmabegroting 2024 van de gemeente Vijfheerenlanden worden de bestuurlijke doelstellingen van de gemeente vertaald in beleidsmatige consequenties en in te maken keuzes. In dit hoofdstuk worden de financiële uitgangspunten van de Programmabegroting 2024 en de meerjarenraming 2025-2027 van de gemeente Vijfheerenlanden gepresenteerd. Eerst wordt ingegaan op de (veelal technische) bijstellingen die gevolgen hebben voor de uitkomsten van de Kadernota 2024 die in juni 2023 door de gemeenteraad is vastgesteld. Deze Kadernota vormt het uitgangspunt voor de totstandkoming van de begroting. In de onderstaande tabel is het financieel beeld opgenomen zoals dat – na het verschijnen van de Kadernota en de meicirculaire, maar voor de raadsbehandeling – is gepresenteerd: x € 1.000

2024

2025

2026

2027

Vertrekpunt Kadernota 20242027

-2.019

-1.602

-9.153

-10.125

Realisatie meicirculaire, ontwikkeling Algemene uitkering

3.082

2.306

866

3.551

-

-

4.934

3.249

1.000

1.000

1.000

1.000

1.100

2.000

2.500

2.500

3.163

3.704

147

175

Knop: 'Stelpost oplossing klifjaar/opschalingskorting' Knop: 'Indexering lokale heffingen' Knop: 'Boter bij de vis' Knop: 'Nieuw-voor-oud' Knop: 'Prioriteitsstelling' Knop: 'Vast personeel ipv structurele inhuur' Knop: ‘Nader te bepalen’ Uitgangspunt meerjarenbegroting 2024-2027

Sinds de Kadernota is er sprake van nieuwe ontwikkelingen die wij moeten verwerken in de cijfers. Dit betreft bijvoorbeeld de structurele doorwerking van de 2e bestuursrapportage 2023, de kostenontwikkeling van onze taken in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning en tenslotte nog het (financieel) verwerken van een aantal genomen collegebesluiten met een doorwerking naar 2024 en verder. Deze wijzigingen ten opzichte van de Kadernota 2024 worden in dit hoofdstuk inhoudelijk en financieel toegelicht.

43

Ontwikkeling begrotingssaldo na Kadernota 2024-2027 De hiervoor geschetste ontwikkelingen leiden tot een nieuw verwacht begrotingssaldo dat er negatiever uitziet dan waarmee in de Kadernota rekening werd gehouden. Concreet betekent dit dat we op zoek moeten naar een aantal financiële voordelen om voor de begroting een sluitend meerjarenbeeld te presenteren. Dit hoofdstuk wordt daarom afgesloten met een overzicht van de in de Kadernota opgenomen ‘knoppen om aan te draaien’ waarin het proces van de mogelijke ombuigingen wordt geschetst om niet alleen in 2024 en 2025, maar uiteindelijk ook meerjarig tot een gezond financieel perspectief voor onze gemeente te komen. In de tabel hieronder zijn de financiële gevolgen opgenomen, deze worden onder de tabel per regel toegelicht: x € 1.000 Uitgangspunt meerjarenbegroting 2024-2027 uit Kadernota

2024 3.163

2025

2026

2027

3.704

147

175

Kapitaallasten van toegevoegde investeringen

258

627

786

In mindering gebrachte kapitaallasten toegevoegde investeringen

-258

-627

-786

Structurele doorwerking 2e bestuursrapportage 2023

-541

-583

-734

-718

Septembercirculaire 2023

PM

PM

PM

PM

Opgenomen stelpost onderuitputting BCF

912

675

675

675

Diverse kleine afwijkingen (voordelig)

127

111

289

201

-1.782 +500

-1.652 +500

-1.652 +500

-1.652 +500

-86

-56

-56

-56

-80

-80

-80

-80

2.213

2.619

-911

-955

Kostenontwikkeling Wmo * compensatie uit de stelpost loon-/prijsontwikkeling 2024 Verwerking genomen besluiten: a) VN-verdrag Handicap; b) Verhoging subsidie Bindkracht VHL. Uitkomst begroting 2024-2027 na Kadernota en diverse bijstellingen

Uitgangspunt meerjarenbegroting 2024-2027 uit Kadernota De Kadernota is sluitend gemaakt door het koppelen van een taakstellend bedrag aan de knoppen waaraan gedraaid kan worden, zoals opgenomen in de knoppenkast die onderdeel was van deze nota. De benodigde ombuigingen lopen op tot € 2,5 miljoen in 2027. Verder gaan we daarbij uit van het uitgangspunt dat het Rijk gemeenten, en dus ook Vijfheerenlanden, volledig compenseert voor de effecten van het klifjaar dat vanaf 2026 voor steeds grotere tekorten zorgt. Omdat we met elkaar hebben afgesproken dat de financiële problematiek bij het Rijk niet tot ingrijpende bezuinigingen op de uitvoering van onze taken en het voorzieningenniveau mag leiden, accepteren we hiermee het risico

44

dat de compensatie niet (volledig) komt. Dit is overigens in lijn met het standpunt van de VNG, die als inzet voor de gesprekken met het Rijk stelt dat: “De korting van € 3 miljard (landelijk) op het gemeentefonds vanaf 2026 moet worden hersteld door: - het ophogen van het gemeentefonds en herstel van het accres vanaf 2026; - de opschalingskorting definitief te schrappen; - een toereikende en stabiele indexering van het gemeentefonds om loon-, prijs- en volumeontwikkelingen op te kunnen vangen, inclusief de stijging van de zorgvraag.” Daarnaast heeft ook de Provinciaal toezichthouder begrip voor deze situatie en het feit dat wij – voordat onomkeerbare besluiten worden genomen – de uitkomsten van de gesprekken tussen VNG en Rijk willen afwachten. Er zal dan ook worden getoetst op een sluitende begroting 2024 en tekorten in 2026 en verder - of het werken met stelposten is hierin toegestaan. Dat ontslaat ons uiteraard niet van de verplichting om voorstellen uit te werken waarmee eventuele resterende tekorten kunnen worden opgevangen. Afhankelijk van de koers van het nieuwe kabinet zullen wij meer of minder van deze voorstellen in uitvoering moeten nemen. Kapitaallasten van toegevoegde investeringen Aan de bestaande investeringsagenda – op basis van de begroting 2023-2026 – zijn investeringen toegevoegd.

Deels heeft dit betrekking op toevoegjaar 2027 waarin vanuit bestaande beleid- en beheerplannen vervangingsinvesteringen zijn opgenomen. Maar ook omdat er vanuit participatietrajecten nieuwe investeringen voor de komende jaren worden voorzien. Voor deze investeringen worden nog separate kredietvoorstellen aan uw raad voorgelegd, maar vooruitlopend hierop wordt via de meerjarenbegroting in ruimte voor de dekking van de kapitaallasten voorzien. Voor een overzicht van de investeringsplanning wordt verwezen naar bijlage 1 bij deze begroting. Deze kapitaallasten maken al wel deel uit van het beginsaldo, maar zijn omwille van transparantie – het betreft immers kapitaallasten van toegevoegde investeringen waar door uw raad nog over besloten gaat worden – apart weergegeven in deze tabel. Om te voorkomen dat de kapitaallasten dubbel worden meegeteld in deze tabel, moet echter wel een correctieregel worden opgenomen. Dat is in deze tabel verwerkt onder de titel “in minder gebrachte kapitaallasten toegevoegde investeringen”. In minder gebrachte kapitaallasten toegevoegde investeringen Dit betreft de correctiepost zoals hiervoor beschreven, om te voorkomen dat de expliciet in beeld gebrachte kapitaallasten van toegevoegde investeringen dubbel meetellen in deze tabel.

Structurele doorwerking 2e bestuursrapportage 2023 De 2e bestuursrapportage 2023 sluit weliswaar met een positief saldo in 2023, maar wanneer we corrigeren voor incidentele zaken dan laat de structurele doorwerking hiervan een tekort zien; dit komt met name door de stijgende kosten van de jeugdzorg en de gestegen bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen voor het uitvoeren van gemeentelijke taken. Voor een volledig overzicht van de mutaties wordt verwezen naar de 2e bestuursrapportage 2023. Septembercirculaire 2023 De septembercirculaire 2023 verschijnt op Prinsjesdag (19 september a.s.). De financiële gevolgen zijn daarom vooralsnog PM geraamd en worden in de tweede helft van september doorgerekend. De raad wordt hierover zo snel mogelijk na het verschijnen van de circulaire geïnformeerd in de vorm van een raadsinformatiebrief. De financiële consequenties worden vervolgens in een separaat raadsvoorstel met bijbehorende 1e

45

begrotingswijziging aan de gemeenteraad aangeboden ter vaststelling in de raad van december 2023. Kostenontwikkeling Wmo In de begroting 2024 hebben we in 2024 en verder, ten opzichte van de begroting 2023, te maken met een financieel nadeel ter grootte van (per saldo) € 1.152.000 structureel en € 130.000 incidenteel. Dit komt door een stijging van de kosten voor maatwerkdienstverlening (huishoudelijke ondersteuning, begeleiding en overige Wmovoorzieningen) van € 9,8 miljoen naar € 11,4 miljoen; een structurele toename met 17%. Vrijwel het hele bedrag wordt veroorzaakt door de stijging van de kosten voor huishoudelijke ondersteuning (HO) en voor begeleiding Zorg in Natura (ZIN). Tegenover de hogere kosten staat ook (deels) een hogere inkomst bij de algemene uitkering. Deze drie posten worden hieronder nader toegelicht: Huishoudelijke ondersteuning (+ € 0,9 miljoen) Het budget voor HO bedraagt in 2024 (vanuit de meerjarenbegroting 2023) ongeveer € 4,3 miljoen. Tot en met juli is hiervan ongeveer € 2,4 miljoen uitgegeven. Extrapolatie, zelfs wanneer rekening wordt gehouden met het feit dat in het laatste kwartaal vaak veel na-ijlende kosten worden gefactureerd door aanbieders, leidt tot een verwachte uitgave van € 4,6 miljoen op jaarbasis.

In dit bedrag is rekening gehouden met het feit dat er, naar aanleiding van een kostprijsonderzoek gearrangeerd vanuit RBL en met instemming van het Bestuurlijk Platform Sociaal Domein Lekstroom, een nieuw tarief is geadviseerd voor 2024 en een aanpassing aan het tarief per 1 juli 2023. Dit leidt tot ongeveer € 125.000 aan extra kosten vanaf het tweede halfjaar van 2023. De huidige inschatting laat dus zien dat de kosten in 2023 hierdoor op € 4,6 miljoen zullen uitkomen. Ook in 2024 wordt een tariefsaanpassing doorgevoerd van € 150.000. Aangevuld met een loon- en prijsontwikkeling van 5% en een stuk autonome kostenontwikkeling (groei aantal inwoners), komen de totale verwachte kosten in 2024 dan uit op afgerond € 5,2 miljoen. Begeleiding Zorg in Natura (ZIN) + € 0,7 miljoen Het budget 2023 voor begeleiding ZIN is nog gebaseerd op de praktijk (oude systematiek) dat slechts 60% van de indicaties wordt verzilverd. Vanaf 1 oktober 2023 gelden nieuwe inkoopafspraken met maandtarieven. Aanbieders mogen vanaf 1 oktober 2023 100% declareren voor een nieuwe indicatie. Bij deze indicatie wordt de ingezette zorg in relatie tot de te bereiken doelen betrokken en wordt met evaluatiemomenten bekeken welke voortgang er bestaat op deze doelen (zogenaamde ‘casusregie’). Dit betekent dat de afgegeven indicatie wordt gemonitord en beter aansluit op dat wat nodig is.

Doordat deze werkwijze intensiever is, zijn al in de begroting 2023 apparaatskosten opgenomen. Voor het bepalen van het benodigd budget vanaf 2024 is daarom een inschatting gemaakt van de kosten voor de indicaties die nog worden afgegeven en de loon- en prijsontwikkeling van 5%. We schatten daarom in dat de kosten zullen stijgen van € 3,5 miljoen naar € 4,2 miljoen op jaarbasis. Gedeeltelijke compensatie loon- en prijsontwikkeling + € 0,5 miljoen Uit de voorgaande analyse blijkt dat een belangrijk deel van de kostenstijging loon- en prijsontwikkeling betreft. Die stijging is hoger dan gemiddeld (4,9%) door tussentijdse tariefsaanpassingen en cao-stijgingen. Via het gemeentefonds worden we als gemeente gecompenseerd voor loon- en prijsontwikkeling. Het voordeel zit in onze begroting op de algemene dekkingsmiddelen en de nadelen treden op over alle programma’s heen. Voor loon- en prijsontwikkeling is daarom in de begroting ’24 een stelpost opgenomen. Door het inzetten van een deel (ongeveer de helft) van die stelpost, kunnen we een bedrag van € 500.000 van de gestegen kosten voor de Wmo in de begroting opvangen.

46

Verwerking genomen besluiten In de periode tussen de zomer en de behandeling van deze begroting is door het college een tweetal besluiten genomen. De eerste (VN-verdrag Handicap) is inmiddels ook behandeld in de raad onder verwijzing naar deze begroting. Het tweede collegebesluit heeft te maken met stijgende kosten van bestaand beleid op de taken van Bindkracht VHL waarbij het college het voornemen heeft uitgesproken de subsidie te verhogen en de raad hier vooraf bij de begroting om instemming te vragen in plaats van de gestegen kosten achteraf (via de 1e bestuursrapportage 2024) aan de gemeenteraad te melden. a) VN-verdrag Handicap In juli 2016 heeft Nederland het ‘VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap’ (VN-Verdrag Handicap) ondertekend. Het VN-Verdrag Handicap heeft als doel dat de wereld toegankelijk en inclusief wordt voor iedereen, dus ook voor personen met een beperking. Met het ondertekenen van het VN-Verdrag hebben alle gemeenten, en dus ook gemeente Vijfheerenlanden, de opdracht gekregen om een plan te maken waarin staat hoe de doelstellingen uit het VN-Verdrag worden gerealiseerd. Op 21 september jl. heeft de gemeenteraad besloten het plan "Onbeperkt Meedoen in Vijfheerenlanden" vast te stellen en de financiële consequenties hiervan (€ 56.000 structureel vanaf 2024 en € 30.000 incidenteel in 2024) te verwerken in de begroting 2024.

b) Verhoging subsidie Bindkracht VHL Het team Geld en Regelzaken van BindkrachtVHL heeft in de eerste helft van dit jaar meer ondersteuningsvragen behandeld dan voor heel 2023 is afgesproken. De werkdruk in het team is daardoor veel te hoog en er ontstaan wachtlijsten. Om de dienstverlening aan de inwoner op een goede manier te kunnen continueren vraagt BindkrachtVHL een verhoging van de subsidie om het team Geld en Regelzaken uit te breiden met 1 fte. De dienstverlening door BindkrachtVHL is een belangrijk middel voor het realiseren van de beleidsdoelstellingen uit het Actieplan Armoede en Schulden met betrekking tot vroegsignalering, beter bereik minimaregelingen onder ouderen en laagdrempelige inloop. De groei in de vraag naar ondersteuning bij financiële vragen en problemen is niet incidenteel en daarom wordt bij de begroting 2024 aan de raad voorgesteld om het subsidiebudget voor BindkrachtVHL structureel te verhogen met € 80.000 vanaf 2024.

47

Ombuigingen Het financieel beeld voor de komende jaren laat structureel voordelige saldo’s zien. Vanaf 2026 (het klifjaar) hebben we een stelpost oplossing klifjaar/opschalingskorting hiervoor ingezet. En voor een structureel sluitende begroting is een aanvullend bedrag benodigd van € 2 miljoen, toegevoegd aan de al eerder opgenomen taakstelling van € 2,5 miljoen. In het onderstaande overzicht zijn de gecombineerde bedragen weergegeven (Kadernota plus nieuwe ontwikkelingen): x € 1.000 Meerjarenbegroting 2024-2027 zonder ombuigingen Knop: 'Stelpost oplossing klifjaar/opschalingskorting' Knop: 'Indexering lokale heffingen'

2024

2025

2026

2027

113

-381

-9.523

-7.794

-

-

4.934

3.249

1.000

1.000

1.000

1.000

1.100

2.000

2.500 + 2.000

2.500 + 2.000

2.213

2.619

911

955

Knop: 'Boter bij de vis' Knop: 'Nieuw-voor-oud' Knop: 'Prioriteitsstelling' Knop: 'Vast personeel ipv structurele inhuur' Knop: ‘Nader te bepalen’ Meerjarenbegroting 2024-2027 na extra ombuigingen

Uit de voorgaande tabel blijkt dat het alleen met behulp van stelposten en ombuigingen mogelijk is om vanaf 2026 een sluitend beeld te presenteren. De knoppen ‘stelpost oplossing klifjaar’ en ‘indexering lokale heffingen’ zijn in aanloop naar het vaststellen van de Kadernota uitvoerig met de raad besproken. Voor de gekozen werkwijze hoorden wij tijdens de besprekingen – bevestigd door de unanieme vaststelling van de Kadernota – brede steun in de raad. Over het tweede deel van de knoppenkast heeft de raad aangegeven betrokken te willen worden bij de afwegingen en dat de consequenties voor onze inwoners van het draaien aan de knoppen ‘boter-bij-de-vis’, ‘nieuw-voor-oud’, ‘prioriteitsstelling’, ‘vast personeel in plaats van structurele inhuur’ en ‘nader te bepalen’ goed in beeld moeten worden gebracht. Voor dit deel van de ombuigingen zijn dan ook fundamentele keuzes en uitgewerkte voorstellen nodig. Deze keuzes willen wij niet op voorhand maken, maar - in nauwe afstemming met de gemeenteraad - integraal afwegen. Invulling ombuigingen 2024 In de periode tussen Kadernota en begroting is geïnventariseerd hoe deze ombuigingen ingevuld kunnen worden. Dit heeft een aantal pragmatische en redelijk pijnloze meevallers opgeleverd.

Dit zijn incidentele voordelen die op korte termijn, zonder grote gevolgen voor de onze inwoners en het niveau van onze dienstverlening, kunnen worden ingeboekt. Hierbij gaat het concreet om een voordeel op de kapitaallasten en de renteomslag. Dit leidt tot het volgende beeld:

48

x € 1.000

2024

2025

2026

2027

Nog in te vullen ombuigingen

1.100

2.000

4.500

4.500

Inzet (technische) meevallers: - kapitaallasten - rentevoordeel - ruimte in begrotingssaldo

-600 -400 -100

-

-

-

0

2.000

4.500

4.500

Fundamentele keuzes knoppenkast

Kapitaallasten In de begroting verwerken we de kapitaallasten voortvloeiend uit investeringen op basis van onze uitgangspunten zoals vastgelegd in de financiële verordening. Dit houdt onder andere in dat de kapitaallasten worden opgenomen vanaf het eerste jaar na gereed komen van de investering. In de praktijk blijkt dat geplande investeringen gemiddeld genomen enige uitloop kennen, waardoor de fase van afronding later ligt dan op basis van de oorspronkelijke planning. Dit zorgt voor een continue onderuitputting van de geraamde kapitaallasten. Op basis van de afgelopen jaarrekeningen en de nieuwe investeringsplanning, schatten wij het effect voor 2024 in op € 0,6 miljoen. Rentevoordeel Het rentebeleid van de Europese Centrale Bank en de gevolgen hiervan voor de daadwerkelijke rentekosten en -opbrengsten waarmee wij te maken hebben zijn op voorhand lastig in te schatten. Op basis van de actuele ontwikkelingen zien we dat de huidige ontwikkeling van de rente in 2024 tot een voordeel zal leiden. Dit voordeel ontstaat enerzijds doordat onze werkelijke rentelasten iets lager liggen dan de rekenrente waarmee we in 2023 rekening hielden. Anderzijds is de rente die wij ontvangen op door ons uitgezette gelden juist flink hoger dan verwacht. Samen leidt dit tot een (incidenteel) voordeel van ongeveer € 400.000 in 2024.