Evaluatie SMA rapportage

KOERS HOUDEN OP VISIE; EVALUATIE SOCIAAL MAATSCHAPPELIJKE AGENDA 27 augustus 2025

VOORWOORD Koers houden op visie, dat is de algemene conclusie van deze evaluatie in een notendop. Uit de inventarisatie van de resultaten en de veelheid aan gesprekken die zijn gevoerd voor de evaluatie van de Sociaal Maatschappelijke Agenda (SMA) blijkt dat er veel bereikt is en een verandering in gang is gezet. Maar, de stip op de horizon, die de SMA schetst, daar zijn we nog niet en ook het veranderproces loopt door. Het veranderproces dat door de ombuigingen en de rol die de ‘beweging naar de voorkant’ daarin heeft, een versnelling door zal maken. Veel concrete resultaten die in de SMA staan zijn behaald. Op weg naar de vitale samenleving, zoals in de SMA geschetst, komen daar nieuwe resultaten en doelen voor in de plaats. Dat past in een veranderproces en maakt dat de visie en transformatie gedachte uit de SMA nog steeds relevant is in de voortgaande ontwikkeling van het sociaal domein. Vandaar de titel:’Koers houden op visie’.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 1

Inhoudsopgave Voorwoord ...........................................................................................1 1. Inleiding ..........................................................................................3 2. SMA en Programmaplan Transformatie sociaal domein. .........................4 4. Belangrijke ontwikkelingen.................................................................6 5. Maatschappelijke Resultaten ..............................................................7 6. Resultaten deelprogramma’s ..............................................................9 6.1 Armoede en Schulden ........................................................................9 6.2 Opgroeien in Vijfheerenlanden .............................................................9 6.3 Gezondheid .....................................................................................10 6.4 Sociaal team en toegang ...................................................................10 6.5 Sterke Sociale Basis .........................................................................10 6.6 Wijkaanpak De Hagen ......................................................................10 7. Resultaten Ontwikkelopdrachten .......................................................11 8. De transformatie sociaal domein .......................................................17 9.

Samenvatting en conclusie ...............................................................23 Bijlage 1: De ontwikkelopdrachten ........................................................25 Bijlage 2: De Uitgangspunten ...............................................................26 Bijlage 3: Resultaten van deelprogramma Armoede en schulden ...............27 Bijlage 4: Resultaten van deelprogramma Opgroeien in Vijfheerenlanden ...28 Bijlage 5: Resultaten van deelprogramma Gezondheid .............................30 Bijlage 6: Resultaten van deelprogramma doorontwikkeling sociaal team en toegang.............................................................................................31 Bijlage 7: Resultaten van deelprogramma Sterke sociale basis ..................32 Bijlage 8: Resultaten van deelprogramma (wijkaanpak) de hagen .............33 Bronvermeldingen ..............................................................................35

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 2

1. INLEIDING De Sociaal Maatschappelijke Agenda (SMA) is een visie document dat beschrijft wat de gemeente wil bereiken in het sociaal domein, namelijk: “Vitaliteit in de samenleving. Inwoners moeten kunnen meedoen in de samenleving, ongeacht leeftijd, geslacht, religie of cultuur. Zij zijn aan het werk, doen vrijwilligerswerk, zorgen voor partner of kind, gaan naar school, naar een sportclub, zijn lid van een (geloofs-)gemeenschap, etc. Iedereen doet volwaardig mee, op zijn of haar eigen wijze; en wordt daarvoor gewaardeerd. In eigen kracht of binnen het netwerk worden vraagstukken opgepakt. Zo heeft meedoen een positieve invloed op het persoonlijk welbevinden en de vitale samenleving. Meedoen is niet voor iedereen even vanzelfsprekend of gemakkelijk. De mate waarin een inwoner ‘meedoet’ of zorgt voor een ander hangt af van de mate waarin de inwoner voor zichzelf kan zorgen. De gemeente Vijfheerenlanden vindt het belangrijk dat iedere inwoner kan voorzien in de directe levensbehoeften en mee kan doen aan onze samenleving. Iedere inwoner heeft recht op een kansrijke start en de mogelijkheid zich een leven lang te ontwikkelen. (SMA pg. ..)”

Naast visie geeft de SMA ook richting aan voor het proces van transformatie van het sociaal domein, als een verandering in werk- en denkwijze. In 2020 is de SMA vastgesteld. De realisatie van de SMA moet leiden tot betere ondersteuning aan inwoners, betere samenwerking met maatschappelijke partners en verandering in werken denkwijze in het sociaal domein. Om uitvoering te kunnen geven aan de SMA in de praktijk is in 2023 het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein vastgesteld in het college. Waarom deze evaluatie? Deze evaluatie is bedoeld om te leren van de afgelopen jaren, te kijken wat goed gaat en wat beter kan. De aanbeveling uit de Audit 213a; Projecten in het Sociaal Domein ”om de stand van zaken van uitvoering van de SMA te evalueren, deze evaluatie niet te beperken tot de beleidsmatige hoofdstukken 3 tot en met 5 maar ook hoofdstuk 6 (de ontwikkelopdrachten) mee te nemen”, is in de evaluatie meegenomen. Een gemeentelijke werkgroep heeft de evaluatie uitgevoerd. Centrale vraag De commissie WOS heeft in de opiniërende bespreking op 2 december 2024 haar voorkeur uitgesproken voor de volgende centrale vraag: 1.Welke resultaten zijn behaald op de deelprogramma’s van het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein en de ontwikkelopdrachten uit de SMA? 2.a.

Welke ontwikkelingen zijn in gang gezet met de uitvoering van de deelprogramma’s van het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein? 2.b.Worden deze ondersteund door de ontwikkelopdrachten uit de SMA? 3. Geven de uitkomsten van de evaluatie aanleiding tot bijstelling van de SMA? Voor de beantwoording is via vragenlijsten feitelijke (kwantitatieve) informatie verzameld over de resultaten. In de SMA en in het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein staan een groot aantal resultaten benoemd. Voor deze evaluatie is geïnventariseerd of die zijn gerealiseerd. Maar, strikt “vinken” op de resultaten doet geen recht aan wat er is

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 3

bereikt. Daarom zijn vraaggesprekken gevoerd die inzicht gaven in de ontwikkeling van het sociaal domein en illustratieve verhalen opleverden. De Monitor Sociale Kracht geeft zicht op de ontwikkeling in de samenleving en het maatschappelijk effect. De trekkers van de deelprogramma’s, de betrokkenen bij de ontwikkelopdrachten, de Adviesraad Sociaal Domein en overige betrokkenen hebben met veel geduld de vragen beantwoord en enthousiast hun verhaal verteld. Alvorens op de uitkomsten van de evaluatie in te gaan wordt in hoofdstuk 2 een toelichting gegeven op de SMA als visie en veranderdocument en wordt het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein toegelicht. Hoofdstuk 3 gaat in op de ontwikkelingen die landelijk en lokaal speelden en tegen de achtergrond waarvan de realisatie van SMA en Programmaplan plaatsvond. De resultaten op de deelprogramma’s en de ontwikkelopdrachten worden gepresenteerd in de hoofdstukken 4, 5, 6, en 7. Hoofdstuk 8 behandelt de veranderingen in werk en denkwijze en illustreert de veranderingen met voorbeelden uit de praktijk. In hoofdstuk 9 beantwoorden we de centrale vraag.

2. SMA EN PROGRAMMAPLAN TRANSFORMATIE SOCIAAL DOMEIN. SMA De SMA is een visiedocument dat het hele sociaal domein aangaat. Het benoemt 4 opgaven voor het sociaal domein; 1. Meedoen, 2, Vitaliteit, 3.Voor jezelf zorgen en 4. Leven lang ontwikkelen. De realisatie van deze opgaven vraagt om een andere manier van werken. De transformatie in werken en denken is geconcretiseerd in 10 ontwikkelopdrachten (zie bijlage 1). Voor werkwijze en uitvoering zijn 11 uitgangspunten benoemd (zie bijlage 2). De SMA is opgesteld na de transitie (overdracht van zorgtaken naar de gemeenten) van het sociaal domein. De SMA geeft invulling aan het achterliggende doel van de transitie, namelijk de doorontwikkeling en vernieuwing van de zorg (transformatie) door in te zetten op een integrale aanpak waarin vraaggericht wordt gewerkt en veel meer ruimte is voor maatwerk. Daarbij moet de in te zetten zorg zo licht en laagdrempelig mogelijk zijn (Rapport audit 213a). De SMA schetst met de visie het lange termijn perspectief voor onze lokale samenleving en het sociaal domein. In de ontwikkelopgaven en de deelprogramma’s wordt het lange termijn perspectief voortdurend vertaald naar de korte termijn en de alledaagse praktijk. Naast visie document geeft de SMA ook richting aan de transformatie.

In het veranderingsproces van transitie en transformatie is de SMA een belangrijk document om sturing te houden op het verander proces (Transities en transitiemanagement 2022).

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 4

Programmaplan Transformatie Sociaal Domein Het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein geeft uitvoering aan de 4 opgaven uit de SMA. Aan de opgaven zijn de deelprogramma’s Actieplan armoede en schulden; Opgroeien in Vijfheerenlanden; Gezondheid; Doorontwikkeling Sociaal Team en Toegang, Sterke sociale basis; en (wijkaanpak) De Hagen verbonden (zie figuur 1). Figuur 1: De 4 opgaven uit de SMA en de deelprogramma’s.

Vitaliteit

Meedoen

Gezondheid Door ontwikkelen sociaal team en toegang

Sterke sociale basis Armoede en schulden

De Hagen Elkaar leren kennen Meedoen Opgroeien met kansen Veilige wijk Aantrekkelijke wijk

Voor jezelf zorgen Door ontwikkelen sociaal team en toegang Sterke sociale basis Armoede en schulden

Leven lang ontwikkelen Opgroeien in VHL Door ontwikkelen sociaal team en toegang

Elk deelprogramma draagt bij aan de realisatie van 1 of meerdere opgaven. De vier opgaven komen op wijkniveau terug in wijkaanpak De Hagen. De deelprogramma’s hebben een focus op preventie, zelfredzaamheid en samenredzaamheid met elkaar gemeen. Elementen van de transformatie worden in de deelprogramma’s toegepast. Bij de samenstelling van het programmaplan bevinden de deelprogramma’s zich in verschillende stadia van uitvoering. Zo moet bijvoorbeeld het deelprogramma Sterke Sociale Basis in 2023 nog starten en zijn de deelprogramma’s De Hagen en Armoede en Schulden al driekwart gereed. Voor de deelprogramma’s zijn doelstellingen in aparte beleid of project documenten opgenomen. Resultaten en mijlpalen worden in het programmaplan genoemd. Deze evaluatie beperkt zich tot hetgeen in het programmaplan staat.

Transformatie Sociaal Domein De SMA en het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein beogen een verandering in werk en denkwijze. Deze transformatie is omschreven als:’Een verandering in werken en denken; toepassen van een integrale werkwijze (ontschotten) en ruimte geven aan inwoners en professionals.’ Voor deze evaluatie is de beoogde verandering geconcretiseerd. Daarvoor is gebruik gemaakt van de toelichting die in de SMA gegeven wordt op de uitgangspunten, de ontwikkelopdrachten en de opgaven.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 5

De beoogde verandering in werken komt tot uitdrukking in a) de interactie met de inwoner (inwoner centraal, maatwerk) en in de hulp en ondersteuning die wordt aangeboden (zo licht als mogelijk, de-medicalisering); b)De aandacht voor preventie; c) rolbewustzijn en d) het gebruik en van data. In het denken over hulp en ondersteuning vanuit het sociaal domein staan de eigen kracht van de inwoner, de kracht van de samenleving en preventie centraal. De samenleving wordt gezien als inclusief. In de hulp en ondersteuning vanuit het sociaal domein wordt een integrale benadering gevolgd. Integraal werken (ontschotten) verwijst naar het opheffen van ‘schotten’ tussen teams en tussen organisaties en bevorderen van (Keten)samenwerking. Ruimte voor inwoners en professionals krijgt invulling door professionals de ruimte te geven om te leren en om besluiten uit te voeren. In handelen en verantwoorden ligt de nadruk meer op doelmatigheid dan op rechtmatigheid. In vraaggesprekken met de trekkers van de deelprogramma’s en de leden van de ASD is gesproken over werkwijze, denkwijze, ontschotten en ruimte voor de professional. De uitkomsten geven samen met goede voorbeelden uit de praktijk, een beeld van de transformatie.

4. BELANGRIJKE ONTWIKKELINGEN De afgelopen jaren vonden veel veranderingen plaats die de uitvoering van de SMA hebben beïnvloed. Gebeurtenissen zoals Corona, de plotselinge sterke stijging van de energieprijzen en de opvang van Oekraïense vluchtelingen eisten de aandacht op. De taken en werkzaamheden van het sociaal domein breidden uit met onder meer beschermd wonen en maatschappelijke opvang, hervorming en versterken jeugdzorgstelsel en de hervorming arbeidsmarkt infrastructuur. Daar kwamen het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA) nog bij. Onderwijl krijgt ook de gemeente Vijfheerenlanden te maken met toenemende uitgaven in het sociaal domein en de gevolgen van een krappe arbeidsmarkt. Toch is er veel bereikt en is Vijfheerenlanden niet uniek in de uitdagingen die we in het sociaal domein tegenkomen. De uitdagingen waar gemeenten voor staan in het sociaal domein zijn in de rapportage Audit, Projecten in het sociaal domein (2025) genoemd onder verwijzing naar de publicatie van het Sociaal en Cultureel Plan Bureau (SCP) ‘Uitdagingen in het sociaal domein (2022).’ Gebruikmakend van (heel veel) eerder onderzoek en van landelijke cijfers trekt het SCP de volgende conclusies over de transformatie in het sociaal domein: A. Gemeenten zien zich geconfronteerd met stijgend gebruik en stijgende kosten van maatwerkvoorzieningen.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 6

B. Eigen kracht en redzaamheid worden overschat. Het SCP constateert dat, alhoewel er in de lokale samenleving veel kracht en redzaamheid aanwezig is, niet iedereen hierover beschikt. C. Niet iedereen in een kwetsbare positie wordt bereikt. Zo zijn er mensen die de weg naar ondersteuning niet weten te vinden, mogelijk bewust mijden, of tussen wal en schip vallen. Daarbij is het systeem na de decentralisaties volgens het SCP niet minder complex geworden. D. Integraal werken komt niet goed van de grond. Waar deze ondersteuning verschillende wettelijke kaders betreft, wordt de integrale aanpak lastiger. Doordat uitgangspunten, doelstellingen en regels van wettelijke kaders verschillen, wordt afstemming bemoeilijkt. Daarnaast moet in het brede sociaal domein niet alleen binnen de overheid worden samengewerkt, maar ook met veel verschillende actoren zoals zorgverzekeraars, werkgevers, onderwijsinstellingen, het UWV, en maatschappelijke organisaties. Ook hierbij zijn er belemmeringen. Al deze actoren hebben eigen doelen, regels en werkwijzen, en de verantwoordelijkheden zijn niet altijd duidelijk. E. Financiële belemmeringen De verwachting was dat gemeenten na de decentralisatie van het sociaal domein de betreffende wetgeving beter en goedkoper zouden kunnen uitvoeren. De mogelijkheden daartoe blijken volgens het SCP echter beperkt te zijn.

Inmiddels zien gemeenten zich, als gevolg van toenemend zorggebruik en het zogeheten ravijnjaar, geconfronteerd met oplopende financiële tekorten in het sociaal domein. Dat noopt tot ombuigingen. In Vijfheerenlanden leiden de ombuigingen tot versnelling en meer urgentie van het transformatie proces. In de Kadernota 2026-2029 wordt de transformatie beschreven als een ‘beweging naar de voorkant’ waarbij zorg en ondersteuning steeds meer worden georganiseerd vanuit de kracht van de samenleving in plaats van voornamelijk via professionele hulp. Dit betekent dat gemeente en maatschappelijke partners proberen om formele zorg en ondersteuning (zoals professionele begeleiding) zo veel mogelijk aan te laten sluiten bij informele ondersteuning (zoals familie, vrienden, buren en vrijwilligers). Transformatie betekent ook dat je met elkaar accepteert dat niet alles op te lossen is. Tegenslagen en het (ver)dragen daarvan horen ook gewoon bij het leven. De versnelling in de transformatie van het sociaal domein wordt ondersteund door de organisatie ontwikkeling Samen verder Bouwen. Onderdeel van de organisatie ontwikkeling is de doorontwikkeling van de teams. Het sociaal team is daarmee al een eind op weg, het Sociaal Loket en team beleid volgen.

Logischerwijs krijgen ‘de beweging naar de voorkant’ en wat daarvoor nodig is, plus de aanbeveling uit de rapportage Audit 213a om invulling te geven aan het strategisch partnerschap hierin een plaats.

5. MAATSCHAPPELIJKE RESULTATEN De SMA (in 2020) vertaalt de visie van de gemeente Vijfheerenlanden op het sociaal domein naar vier opgaven met bijbehorende doelen. Die doelen zijn:

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 7

1. Inwoners doen mee 2. Inwoners zijn gezond en vitaal 3. Inwoners kunnen voor zichzelf zorgen 4. Inwoners ontwikkelen zich evenwichtig van -0 tot 100+. De gewenste ontwikkeling op deze doelen is kwalitatief beschreven. Om na te gaan of inwoners een ontwikkeling op deze opgaven ervaren is de Monitor Sociale kracht een belangrijke bron van informatie. De uitkomsten van de monitor geven een beeld van de wijze waarop de inwoners de samenleving, leefomgeving en veiligheid in Vijfheerenlanden ervaren. De Monitor Sociale Kracht biedt geen aanknopingspunten om een uitspraak te doen over het 4e doel “Inwoners ontwikkelen zich evenwichtig van- 0 tot +100 jaar”. In 2020, 2022 en 2024 is een voldoende aantal inwoners benaderd met de vragenlijst van de monitor. De Monitor Sociale Kracht bepaalt de Sociale Kracht van het collectief van inwoners aan de hand van 4 individuele kenmerken (zelfredzaamheid, participatie, (mate van) eenzaamheid en financiële zelfredzaamheid) en 3 kenmerken van de leefomgeving van inwoners (sociale samenhang, beleving van leefbaarheid en veiligheid). Voor elk kenmerk is een indicatorscore berekend op een schaal van 0 tot 10. De scores lopen van ‘slecht’ naar ‘goed’: hoe hoger de waarde, des te beter de situatie. Samen bepalen de indicatorscores de Sociale Kracht.

De sociale kracht van VHL zoals gemeten door de monitor sociale kracht is 7,4 op een schaal van 1 tot 10. Tussen 2020 en 2024 is deze score stabiel. In vergelijking met de Lekstroom gemeenten scoort VHL gemiddeld. Houten heeft de hoogste sociale kracht (7, 7 in 2023), IJsselstein scoort vergelijkbaar (7,3 in 2023). Nieuwegein scoort iets lager (7,1 in 2022). De 7 componenten van sociale kracht laten voor Vijfheerenlanden in de periode 2020-2024 kleine veranderingen zien.

Tabel 1: Uitkomsten 7 componenten van sociale kracht

Componenten sociale kracht

2020

2022

2024

Zelfredzaamheid (Opgave: voor jezelf zorgen)

8,2

8,0

7,9

Mate van eenzaamheid (Opgave: Gezond en vitaal)

8,1

8,1

7,9

Participatie (Opgave: meedoen)

7,7

7,7

7,8

Financiële zelfredzaamheid (Opgave: voor jezelf zorgen)

7,7

7,4

7,6

Sociale samenhang in de buurt (Opgaven: Meedoen, Gezond en vitaal)

6,0

5,7

6,0

Veiligheidsbeleving

7,2

7,1

7,1

Leefbaarheidsbeleving

6,9

6,8

6,9

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 8

Financiële zelfredzaamheid is ondanks de tijdelijke scherpe stijging in de energieprijzen en de inflatie, niet afgenomen. De inzet op tegengaan van armoede en schulden, tegengaan energie armoede, en vroeg signalering heeft hier, samen met de maatregelen van het Rijk ongetwijfeld aan bijgedragen. Over de sociale samenhang in de buurt is men het minst tevreden. Dit staaft de noodzaak om in te zetten op versterken van de sociale basis; de inspanningen van de wijkambassadeurs en de inzet op Sociale Ontmoetingsplaatsen. Een licht dalende trend is waar te nemen op de componenten Mate van Eenzaamheid en Zelfredzaamheid. De Mate van Eenzaamheid is toegenomen doordat respondenten minder vaak antwoorden dat ze mensen in hun netwerk hebben waarmee ze zich nauw verbonden voelen of waar ze op terug kunnen vallen. Het vermogen om jezelf te redden in het dagelijks leven en om te gaan met veranderingen (weerbaarheid) is iets afgenomen. Tegelijk is het ook moeilijker geworden om terug te vallen op anderen. Participatie laat een kleine verbetering zien door een toename in het verrichten van betaald werk en van mantelzorg. Leefbaarheid en veiligheid blijft hier buiten beschouwing omdat de SMA daar niet op inzet. In conclusie, de uitkomsten van de Monitor Sociale Kracht laten zien dat de situatie stabiel is, maar dat er nog verbeterpunten zijn, zoals eenzaamheid en zelfredzaamheid.

6. RESULTATEN DEELPROGRAMMA’S Het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein geeft uitvoering aan de vier opgaven in de SMA. Aan de vier opgaven zijn 6 deelprogramma’s verbonden. In het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein staan de resultaten op de deelprogramma’s genoemd. Voor deze tussentijdse evaluatie is geïnventariseerd of de resultaten behaald zijn, De bijlagen 3 tot en met 8 geven een overzicht van de resultaten per deelprogamma. We beperken ons hier tot een samenvatting. 6.1 Armoede en Schulden Het deelprogramma Armoede en Schulden heeft geleid tot uitbreiding van vroeg signalering en hulp. De samenwerking in de vroeg signalering is verbeterd. Het bereik van regelingen is uitgebreid. Kind regelingen zijn uitgebreid en de energiearmoede is goed aangepakt. 6.2 Opgroeien in Vijfheerenlanden Het deelprogramma Opgroeien in Vijfheerenlanden bevordert de kansrijke omgeving voor het opgroeiende kind. De samenwerking is georganiseerd in een netwerk van gemeente en maatschappelijke partners.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 9

Het onderwijs achterstanden beleid, gericht op 0 tot 6 jarigen biedt voldoende voorzieningen voor indicatie en toeleiding naar Voorschoolse Educatie. Het gebruik van de voorschoolse voorzieningen en het bereik van kinderen met een Voorschoolse Educatie indicatie kan beter. De doorgaande jeugdhulplijn, de overgang van kinderopvang naar basis onderwijs en de betrokkenheid van ouders behoeven aandacht. Een gezonde leefstijl en fysiek en mentaal welbevinden van kinderen en jongeren wordt bevorderd door middel van de Gezonde school aanpak. Veertien scholen doen mee. De gezondheidsadviseur ondersteunt de deelnemende scholen. VHL is aangesloten bij Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). De doelgroep voor OKO zijn jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar en hun omgeving, dat wil zeggen het gezin, de school, de vrijetijdsbesteding en hun vrienden (peers). 6.3 Gezondheid Het deelprogramma gezondheid zet in op positieve gezondheid en preventie (gezonde omgeving voor het opgroeiende kind, valpreventie, Gezonde Leefstijl Interventie, aandacht voor groene omgeving die bewegen en ontmoeten bevordert, rookvrij opgroeien, steun aan vaccinatiecampagnes van de GGD). Realisatie vindt plaats in samenwerking met fysiek domein, gezondheidsprofessionals, welzijn en GGD.

6.4 Sociaal team en toegang Het deelprogramma Door Ontwikkelen Sociaal Team en Toegang heeft geresulteerd in de beschrijving van werkprocessen, een opleidingsplan, cultuurdocument en het Hernieuwd Kader Sociaal Team. De positionering van het Sociaal Team binnen het Sociaal Domein, de multidisciplinaire werkwijze en het uitgangspunt van een 0-100 team, zijn vastgelegd in het Hernieuwd Kader Sociaal Team. De implementatie vindt plaats. In de continue verbetering van werkprocessen ligt nu het accent op verbetering van de registratie en verlichten van administratieve lasten. In de doorontwikkeling van sociaal team en toegang zijn met name stappen gezet voor het sociaal team. De ombuigingen en de verandering in werkwijze zoals genoemd in de kadernota 2026-2029 (“ Inwoners met een ondersteuningsvraag zullen bij het Sociaal Loket geholpen worden om de beweging naar de voorkant te maken. Daarbij wordt anders naar de vraag gekeken. We starten al in 2025 met deze werkwijze” ) geven extra urgentie aan de doorontwikkeling van de Toegang. 6.5 Sterke Sociale Basis Het deelprogramma Sterke Sociale Basis heeft de Visie Sociale Basis opgeleverd. In de visie is de definitie van sociale basis opgenomen, zijn de verschillende bewegingen en thema’s met elkaar verbonden en is de rol van de gemeente binnen de sociale basis beschreven. De uitvoering van de visie vindt plaats.

6.6 Wijkaanpak De Hagen Wijkaanpak de Hagen heeft een positieve ontwikkeling in de wijk in gang gezet. Extra aandacht voor deze wijk blijft nodig, in het bijzonder voor veiligheid en samenwerking tussen de maatschappelijke partners in de wijk en met de inwoners. Die aandacht wordt geborgd in regulier beleid, opdrachten en subsidie afspraken, structureel beleggen van de verbindende en regisserende rol van de gemeente en continueren van het opbouwwerk. Aanpassingen aan de inrichting van het Grote Geusplein ter bevordering van ontmoeten en bewegen staan nog steeds op de wensenlijst.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 10

6.7 Conclusie Het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein kan als afgerond beschouwd worden. De resultaten op de verschillende deelprogramma’s, zoals omschreven in het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein zijn merendeels behaald. De resultaten van de deelprogramma’s en het ingezette beleid worden geborgd in de lijnorganisatie. De nieuwe indeling van het team beleid sociaal domein in drie programmalijnen (Sociale Basis 18-/18+, Opvoeden en Opgroeien 18-, Meedoen & Zelfredzaamheid 18+) vergemakkelijkt de borging. Met de implementatie van het Hernieuwd Kader Sociaal Team vindt de verdere doorontwikkeling van Sociaal Team en Toegang plaats binnen de lijn. De extra aandacht voor De Hagen wordt geborgd in bestaand beleid (Sociale Basis), continuering van het opbouwwerk en in de invulling van de verbindende en regisserende rol van de gemeente. In de uitvoering van de deelprogramma’s speelde het programmaplan een heel kleine rol, zo bleek uit de gesprekken.

7. RESULTATEN ONTWIKKELOPDRACHTEN De ontwikkelopdrachten uit de SMA ondersteunen de gewenste werkwijze en de transformatie in het sociaal domein. De ontwikkelopdrachten ‘Vraaggericht werken vanuit de opgaven’, ‘Door ontwikkelen Sociaal Loket en sociaal team’, ‘Regionale samenwerking’ en ‘Preventie en wijkgericht werken’ gaan over de organisatie en werkwijze van de gemeentelijke teams in het sociaal domein. De ontwikkelopdrachten ‘Inwonerparticipatie’, ‘Strategisch partnerschap’ en ‘Inkoop en subsidie’ gaan over samenwerking met inwoners en partners. De ontwikkelopdrachten ‘Sturingsstrategie’, ‘Kwaliteitsnormen’ en ‘1 begroting Sociaal Domein’ gaan over monitoring en sturing. De informatie over de uitvoering en de resultaten van de ontwikkelopdrachten is verkregen via een vragenlijst. In een sessie met betrokkenen zijn de antwoorden verrijkt. De algemene conclusie is dat de ontwikkelopdrachten deels wel, deels niet zijn opgepakt. De urgentie om met de ontwikkelopdrachten voor monitoring en sturen aan de slag te gaan neemt toe. De behoefte aan informatie en sturing is duidelijk uitgesproken op zowel bestuurlijk als management als beleidsniveau. Naarmate de tijd vorderde zijn de ontwikkelopdrachten meer naar de bedoeling uitgevoerd. In de regionale samenwerking bijvoorbeeld heeft VHL z’n rol gepakt.

Of daarvoor de ontwikkelopdracht letterlijk is uitgevoerd, is nu niet meer belangrijk. In de bespreking van de ontwikkelopdrachten met de strategen van het team beleid Sociaal Domein werd aangegeven dat de “SMA met al deze ambities eigenlijk niet paste bij de fase waar de toen nieuwe (gefuseerde) gemeente in zat. De SMA was wel een goede poging voor een stip op de horizon en harmonisatie van beleid. De SMA heeft ons richting gegeven. Nu is het tijd voor een nieuwe stap”.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 11

Tabel 2: De ontwikkelopdrachten met betrekking tot de organisatie en werkwijze van de gemeentelijke teams in het sociaal domein Ontwikkelopdracht

Stand van Zaken

1. Vraaggericht werken vanuit de opgaven

Deels uitgewerkt in Programmaplan Transformatie Sociaal Domein

2. Door ontwikkelen Sociaal Loket en sociaal team

Uitgewerkt voor Sociaal Team in Hernieuwde kaders voor Sociaal Team

3. Regionale samenwerking

Gemeente VHL heeft z’n rol gepakt in de regio!

4. Preventie en wijkgericht werken

Resultaat: Visie Sterke Sociale basis, Wijkaanpak De Hagen, samenwerking met wijkambassadeurs. Sociale kaart is Zorg4vijfheerenlanden.nl

De ontwikkelopdracht Vraaggericht werken vanuit de opgaven is deels uitgewerkt in het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein. Voor een klein deel, omdat het programmaplan inhoud geeft aan de realisatie van de vier opgaven (Vitaliteit, Meedoen, Voor Jezelf Zorgen, Leven Lang Ontwikkelen). Het programmaplan besteedt weinig aandacht aan de concretisering van de transformatie sociaal domein; net zo min als aan de concretisering van het vraaggericht werken vanuit de opgaven. Over deze ontwikkelopdracht werd in de bespreking opgemerkt dat “opgave gericht werken niet alleen binnen het sociaal domein kan worden toegepast, maar een organisatie breed gedragen werkwijze moet zijn. Wil het kans van slagen hebben”. Hetzelfde geldt voor de cultuur omslag die ook in het plan van aanpak opgavegericht werken meegenomen moest worden. In de realisatie van de deelprogramma’s uit het Programmaplan is wel sprake van toepassing van onderdelen uit de transformatie van het sociaal domein. Hoofdstuk 8. gaat hier nader op in. De ontwikkelopdrachten ‘2. Door ontwikkelen Wat merkt de ASD van ontwikkelopdracht “ preventie en wijkgericht werken?” De sociale kaart geniet beperkt bekendheid. Men vindt dat de sociale kaart gebruiksvriendelijker kan.

De ASD kan problematiek bij de juiste partners aankaarten en weet waarnaartoe inwoners door te verwijzen die een hulp of ondersteuningsvraag hebben of waar zij de benodigde informatie kunnen vinden.

Sociaal team en Sociaal Loket’ en ‘4. Preventie en wijkgericht werken’ zijn goed opgepakt en grotendeels afgerond. Deze ontwikkelopdrachten hebben een plek gekregen in het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein in de deelprogramma’s ‘Door ontwikkelen Sociaal Team’, ‘Versterken Sociale Basis’ en ‘Wijkaanpak De Hagen’. Deze ontwikkelopdrachten zijn belegd bij medewerkers en er wordt gestuurd op de realisatie.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 12

Ontwikkelopdracht 3 Regionale Samenwerking heeft erin geresulteerd dat VHL een bij de omvang van onze gemeente passende rol in de regio Lekstroom en in de regio Alblasserwaard Vijfheerenlanden speelt. VHL is voorzitter van het BPSDL (Bestuurlijk Platform Sociaal Domein Lekstroom), is bestuurlijk trekker jeugdzorg en is bestuurlijk trekker voor de vorming van een verplichte GR Jeugd. Vanuit de regionale rol is VHL ook in bovenregionaal en landelijk overleg actief. Ambtelijk is VHL zowel in regionale samenwerking op jeugd als op WMO actief. Zo is regionaal in het inkoop proces WMO sterk geacteerd. De lokale ambtelijke afstemming over het regionaal acteren heeft structuur gekregen binnen het team. In de regio Alblasserwaard Vijfheerenlanden is de gemeente Vijfheerenlanden actief in de GR Avres en in de arbeidsmarktregio. Inmiddels maakt rijksbeleid op o.a. Jeugd en op de arbeidsmarktregio’s de regionale samenwerking steeds belangrijker. Een goed voorbeeld van samenwerking tussen de regio en de lokale uitvoering is de Relatie en Scheidingsdesk.

Regionale samenwerking, lokaal resultaat: De Relatie- en Scheidingsdesk (Leonie Bloemheuvel) We zijn trots op de Relatie- en Scheidingsdesk. Dit initiatief is regionaal ontwikkeld. Als regio Lekstroom zijn we hiermee echt een voorbeeld in de provincie Utrecht. De Relatie en Scheidingsdesk past in de transformatie om met de inzet van lichte hulp en ondersteuning de noodzaak om zwaardere zorg in te zetten te voorkomen. Voorheen kwamen er hulpvragen binnen bij het Sociaal Team waarbij de relatie problematiek al zo ver was opgelopen dat de inzet van zware hulp onvermijdelijk was. Ook Veilig Thuis constateerde dat er bij veel meldingen sprake is van relatie en scheidingsproblematiek. Van de Onder toezichtstellingen bleek 80% voort te komen uit scheidingsproblematiek. In de Regio Lekstroom (5 gemeenten) hebben we dit op tafel gelegd met het verzoek om dat gedegen aan te pakken. Daarop is een pakket samengesteld om in te zetten, bestaande uit het Lekstroom aanbod; maatjesprojecten, etc. Er is ook een jurist aan gekoppeld. Alle 5 Lekstroom gemeentes mogen daar gebruik van maken. Het regionale pakket en lokale hulp komt samen in de spreekuren van de relatie en scheidingsdesk. In VHL draaien de spreekuren in Vianen. Op dit spreekuur werken getrainde collega’s van het Sociaal Team. De spreekuren vinden enkele keren per week plaats en worden goed bezocht.

De eerste ervaringen wijzen erop dat het helpt om escalatie van problemen te voorkomen. In de toekomst worden de spreekuren ook uitgebreid naar Leerdam en Meerkerk.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 13

Tabel 3. Samenwerking Ontwikkelopdracht

Stand van Zaken

5: Inwonerparticipatie

Deels uitgewerkt (ASD, versterken sociale basis, wijkambassadeurs gaan over sociale en fysieke inwoner initiatieven.

6: Strategisch partnerschap

Deels uitgewerkt, geen eenduidige benadering.

8: Inkoop of subsidie

Afgerond: Budget subsidies zijn beperkt tot BindkrachtVHL, Handje Helpen, MEE (mantelzorg), Inloop voorzieningen GGZ en de ASD. De overigen zijn inkoop overeenkomsten geworden. De bibliotheek ontvangt een begrotingssubsidie.

De ontwikkelopdrachten Wat merkt de ASD van ontwikkelopdracht 6 Strategisch partnerschap?: De ASD is als onafhankelijke adviesraad van het college een belangrijke en bijzondere strategische partner. De werkwijze voor de samenwerking tussen gemeente en ASD is vastgelegd in de verordening adviesraad sociaal domein. Er is een vaste contactpersoon voor de ASD bij de gemeente. De gemeentelijke subsidie voor de ASD is in de meerjaren begroting opgenomen. Er is daarmee sprake van een langjarige financiële relatie. De ASD weet zich serieus genomen door de gemeente. Dat blijkt uit hoe de gemeente met de adviezen omgaat, maar ook hoe de ASD wordt betrokken en informatie wordt gedeeld.

Inwonerparticipatie en Strategisch partnerschap zijn deels opgepakt. De audit 213a noemt over het strategisch partnerschap dat de verantwoordelijkheid c.q. de taakverdeling met betrekking tot de uitvoering van actiepunten en maatregelen inmiddels goed is vastgelegd tussen gemeente Vijfheerenlanden en maatschappelijke partners. Ook de onderlinge taakverdeling tussen de maatschappelijke partners bij uitvoering van gemeentelijke opdrachten is inmiddels goed afgestemd en vastgelegd. Een voorbeeld hiervan is de taakverdeling tussen Avres, BindkrachtVHL en maatje

Vijfheerenlanden wat betreft de aanpak van schulden en de rol van vroeg signalering hierbij. Enig verbeterpunt dat is genoemd, is dat de eigen verantwoordelijkheden van de gemeente Vijfheerenlanden beter beschreven en vastgelegd kunnen worden. Dat betreft de invulling van het gemeentelijk opdrachtgeverschap alsook de invulling van de taakomschrijving en van (deel) programmamanagers. De ontwikkelopdracht Inkoop en Subsidie is afgerond. De resultaten zijn en worden geborgd in de reguliere werkprocessen van subsidie en inkoop.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 14

Tabel: 4 Monitoring en sturing Ontwikkelopdracht

Stand van Zaken

7: Sturingsstrategie

De monitor sociale kracht meet hoe inwoners de samenleving, leefomgeving en veiligheid in Vijfheerenlanden ervaren.. GGD gezondheidsmonitor en GGD jeugd gezondheidsmonitor meet gezondheid. Het clientervaring onderzoek Jeugd (Ervaring wijzer) is in ontwikkeling. Met maatschappelijke partners zijn kwantitatieve resultaatafspraken gemaakt. RBL werkt aan een dashboard.

9: Kwaliteitsnormen

Opgenomen in inkoop Wmo en Jeugd (plan leveranciers management) Inrichting en uitvoering toezichthoudende rol van gemeente bij zorgaanbieders: in uitvoering Invoering rechtmatigheidstoets als resultaat van het regionale project Zorgfraude.

10: Eén begroting sociaal domein

Afgerond: Een begroting sociaal domein. Concern brede planning van de P&C cyclus. Deels niet opgepakt binnen sociaal domein want zijn taken van het team financiën en deels organisatie brede processen.

De ontwikkeling van een management informatie systeem, met alle partners samen, waarin alle relevantie informatie staat voor alle partijen, is een uitstekende basis voor de sturingsstrategie. Maar, ook een heel ambitieuze. Uit het Advies Deskundigencommissie Hervormingsagenda Jeugd (pg. 44/45 2025) blijkt dat de gemeenten in Nederland hier allemaal mee worstelen en er tegelijkertijd een grote behoefte is aan data. Maar kwaliteit en beschikbaarheid van data, de koppeling van data, een mismatch tussen vraag naar en aanbod van informatie, regelgeving en de vraag hoe de gewenste informatie te meten en te vergaren, maken het een heel ingewikkeld proces. Informatie over de wijze waarop de inwoner van Vijfheerenlanden de eigen gezondheid en welzijn ervaart alsmede de samenleving, leefomgeving, en veiligheid wordt verzameld door middel van de Monitor Sociale Kracht en de Gezondheidsmonitor van de GGD. De Regionale Backoffice Lekstroom werkt aan de doorontwikkeling van het dashboard om beter te kunnen voldoen aan de opgave van monitoring en sturing (op Jeugd en WMO). Maatschappelijke partners zoals Avres en BindkrachtVHL rapporteren over het gebruik van voorzieningen en de daaraan verbonden uitgaven. De Ervaring wijzer, waar de ervaringen van inwoners met zorg en ondersteuning vanuit het Sociaal Domein mee worden verzameld is vrijwel gereed.

Als eerste worden de ervaringen van inwoners met hulp en ondersteuning aan jeugdigen verzameld. Geïnterviewden benadrukten allemaal dat er grote behoefte is aan data en informatie om te kunnen sturen, monitoren,

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 15

analyseren, leren en ontwikkelen. Deze behoefte wordt organisatie breed gevoeld en heeft een plaats gekregen in Samen Verder Bouwen en in de doorontwikkeling van het team beleid sociaal domein. Audit 213a merkt over de rolverdeling en de ontwikkeling van een langjarige stabiele relatie met de partners als onderdeel van de sturingsstrategie het volgende op (pg. 17): “De externe sleutelpersonen zijn over het algemeen tevreden over de huidige rol en taakverdeling tussen gemeente Vijfheerenlanden en maatschappelijke partners. Zij zien de gemeente daarbij vooral als opdrachtgever. Avres geeft aan dat bij de uitvoering van nieuwe activiteiten (of de invoering van nieuwe wet- en regelgeving) taken en verantwoordelijkheden onderling goed worden afgestemd. In de bestaande overlegstructuren als het kernteam en in overleggen met individuele contactambtenaren. BindkrachtVHL constateert echter dat er soms ook nieuwe onduidelijkheden ontstaan. De gemeente Vijfheerenlanden lijkt bepaalde taken intern te beleggen die bij veel andere gemeenten vaak bij matschappelijke partners zijn ondergebracht. Dit leidt tot rolonduidelijkheid van de gemeente. Is de gemeente opdrachtgever of ook uitvoerder.”

Conclusies De ontwikkelopdrachten ‘Door ontwikkelen Sociaal Team en Sociaal Loket’, ‘Regionale samenwerking’ en ‘Preventie en wijkgericht werken’ zijn goed opgepakt. Als ontwikkelopdracht zijn ze afgerond. De resultaten van ‘Door ontwikkelen Sociaal Team en Sociaal Loket’ en ‘Regionale samenwerking’ zijn opgenomen binnen de reguliere werkwijze. ‘Preventie en wijkgericht werken’ heeft een vaste plek gekregen in de programmalijn Sociale Basis 18-/18+. De programmalijn Sociale Basis 18-/18+ is een van de drie programmalijnen waarin het team beleid Sociaal Domein is ingedeeld. De indeling in programmalijnen is een stap in de doorontwikkeling van het team. De ontwikkelopdracht ‘Vraaggericht werken vanuit de opgave’, heeft geresulteerd in het Programmaplan Transformatie Sociaal Domein. Het Programmaplan geeft een inhoudelijke uitwerking van de opgaven. Het geeft niet de beoogde aanknopingspunten om het opgavegericht werken binnen het sociaal domein in te richten en uit te voeren, zowel bij de gemeente als bij haar maatschappelijke partners. Aandacht voor de benodigde cultuur verandering ontbreekt in het plan. Al met al een ambitieuze ontwikkelopdracht, die op die manier niet haalbaar is gebleken. Ook de omstandigheden (harmonisatie perikelen, weinig sturing en veel personeelswisselingen) hielpen niet mee. Dat neemt niet weg dat het opgave gericht werken niet is losgelaten.

De opgaven zijn opgenomen in de doorontwikkeling van het team beleid sociaal domein. De opgaven zijn terug te vinden en geborgd in de drie Programmalijnen van het team beleid Sociaal Domein. De opgave Vitaliteit is opgenomen in de programmalijn Sociale Basis 18-/18+. De opgave Meedoen is terug te vinden in de programmalijnen Sociale Basis 18- / 18+ en in Meedoen & Zelfredzaamheid 18+. De programmalijn Sociale Basis bevordert Meedoen door omzien naar elkaar en inclusiviteit door de gemeenschap te bevorderen. De programmalijn Meedoen en Zelfredzaamheid 18+ richt zich op hulp en ondersteuning aan het individu (of het gezin) om aan de samenleving deel te kunnen nemen. De opgave Voor Jezelf Zorgen is opgenomen in de programmalijn Meedoen en Zelfredzaamheid 18+.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 16

De opgave Een Leven Lang Ontwikkelen maakt deel uit van de programmalijn Opvoeden en Opgroeien 18-. In de Kadernota 2026-2029 zijn de programmalijnen gepresenteerd. De beweging ‘naar de voorkant’ (waarbij zorg en ondersteuning steeds meer worden georganiseerd vanuit de kracht van de samenleving in plaats van voornamelijk via professionele hulp) die met de SMA is ingezet, wordt versneld door de ombuigingen. De aanbeveling 2.a. uit de audit 213a “Geef invulling aan ontwikkelopdracht 1 (vraaggericht werken vanuit de opgaven) uit de SMA opvolging” krijgt opvolging met deze doorontwikkeling van het team. Van de drie ontwikkelopdrachten die de kaders geven voor de samenwerking met inwoners en partners is de ontwikkeldracht ‘Inkoop en subsidie’ afgerond. De ontwikkelopdrachten ‘Inwonerparticipatie’ en ‘Strategisch partnerschap’ zijn gefragmenteerd opgepakt en behoeven aandacht. De ontwikkelopdracht ‘Sturingsstrategie’ is gefragmenteerd opgepakt. De samenhang die deze ontwikkelopgave beoogde, is nog niet ontstaan. De ontwikkelopdracht Kwaliteitsnormen is deels opgepakt in de inkoopprocessen. Beiden verdienen aandacht in het vervolg van de team ontwikkeling. Alsmede continue blijven leren en daarin investeren

8. DE TRANSFORMATIE SOCIAAL DOMEIN 8.1 Ontwikkelingen in de transformatie De betekenis die de SMA geeft aan de transformatie in het sociaal domein is een verandering in werken en denken, toepassen van een integrale werkwijze (ontschotten) en ruimte geven aan de professionals. Deze veranderingen zijn besproken in vraaggesprekken met de trekkers van de deelprogramma’s en leden van de Adviesraad Sociaal Domein. Met de laatstgenoemde vanuit het perspectief of zij de verandering in werk- en denkwijze bemerken. Verandering in werken De verandering in werken zoals in de SMA beoogd komt tot uitdrukking in; de hulp en ondersteuning die wordt aangeboden (zo licht als mogelijk, de-medicalisering); aandacht voor preventie; de interactie met de inwoner (inwoner centraal, maatwerk); rol bewustzijn; en gebruik van data. De gesprekspartners wijzen erop dat in de hulp en ondersteuning die wordt geboden de ontwikkeling gaande is om minder door te verwijzen en vaker lichte hulp en ondersteuning door het sociaal team of maatschappelijke partners te bieden. Er is meer aandacht voor preventie en vroeg signalering. De interactie met de inwoner (inwoner centraal, maatwerk) varieert van ‘u bent zelf aan zet, co-creëren, tot bij de hand nemen’ en is ook afhankelijk van het deelprogramma en de rol die de inwoner daarin speelt.

De interactie met de inwoner is een aandachtspunt, zeker nu doorverwijzing naar professionele hulp minder vanzelfsprekend wordt.

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 17

Toepassen van de verschillende rollen wordt in de deelprogramma’s niet bewust gedaan. Uit de gesprekken blijkt dat wat meer sturing en meer aandacht voor de verschillende rollen, prettig was geweest. Gebruik van data om de uitgangssituatie of het probleem te definiëren, is toegepast in de aanpak Armoede en Schulden, Wijkaanpak De Hagen, Gezondheid en op onderdelen van Opgroeien. In de doorontwikkeling van Sociaal team en Sociaal Loket speelde de analyse van de besteding van middelen een belangrijke rol. Voor Versterken Sociale Basis is de analyse het overzicht van voorzieningen. De trekkers van de deelprogramma’s spraken allemaal de behoefte uit aan data / informatie om de voortgang te volgen, effectiviteit te meten en behoefte te bepalen. Verandering in denken De verandering in werken gaat hand in hand gaat met een verandering in denken. In het denken over hulp en ondersteuning staan in de SMA de eigen kracht van de inwoner, de kracht van de samenleving en preventie centraal. De samenleving wordt gezien als inclusief. Uit de gesprekken blijkt dat de denkbeelden over de eigen kracht van de inwoner en de kracht van de samenleving gedragen worden. Over de toepassing ervan wordt genuanceerd gesproken. We willen vertrouwen op de eigen kracht van de inwoner, maar als dat betekent dat we als gemeente de verantwoordelijkheid loslaten dan vinden we dat lastig.

De opvatting dat levensgebeurtenissen en vragen horen bij het leven en niet perse om een medische oplossing of professionele hulp vragen, heeft ook ingang gevonden. Met name bij de deelprogramma’s die hulp en ondersteuning in 0e of 1e lijn realiseren. Werkdruk bij bijvoorbeeld het sociaal team, maakt het lastiger om niet door te verwijzen. Anders denken betekent in de SMA ook “het perspectief van de inwoner centraal stellen”. Meer concreet komt dit terug in vraaggericht werken en denken in mogelijkheden. Dit denkbeeld staat niet ter discussie. De toepassing ervan is lastiger door wet- en regelgeving, werkdruk en financieringsstromen.

Ontschotten Vanuit de deelprogramma’s wordt integraal samengewerkt met het fysiek domein, het veiligheidsdomein en de relevante maatschappelijke partners. Met name rond jeugdigen wordt heel goed samengewerkt met Openbare Orde en Veiligheid (OOV). Maar ook rond de visie Wonen, Zorg en Welzijn is een integrale samenwerking ontstaan. Toch worden in de samenwerking belemmeringen, “schotten” ervaren. De schotten die worden ervaren zijn: financieel, tussen beleidsvelden, verschillen in werkwijze van bijvoorbeeld beheer onderdelen in de organisatie versus projecten en programma's. In een van de vraaggesprekken werd hierover gezegd; “ De bereidheid tot samenwerking is er, maar om vanuit dezelfde visie de goede dingen te doen, daarvoor zijn stappen nodig. Zoals schotten uit administratieve processen halen, minder controle, organiseren van ketensamenwerking in de vorm van Plan, Uitvraag Beschikking”. Ook werd aangegeven dat het zou helpen als we als gemeente als eenheid naar buitentreden door participatieprocessen zo in te richten dat de inwoners en partners niet voor verschillende

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 18

onderwerpen achter elkaar worden bevraagd. Het uitgangspunt is immers de inwoner, die maakt geen onderscheid in samenleving of leefomgeving. Financieel ontschotten in het sociaal domein heeft beperkte mogelijkheden. Overhevelen van het ene budget naar het andere (jeugd / participatie) is soms mogelijk. Maar, zo werd in 1 van de vraaggesprekken aangegeven; “ontschotten begint met financiële informatie en inzichten delen. Daar kunnen we vandaag mee beginnen”.

Ruimte voor professionals: Ruimte voor professionals wordt gecreëerd door in de uitvoering met elkaar in gesprek te zijn om de goede dingen te doen en van elkaar te leren en feedback te vragen. Bij professionele autonomie hoort ook continu leren en ontwikkelen. De deskundigen commissie Hervormingsagenda Jeugd (pg. 47, 2025) ziet de behoefte om te leren bij professionals, bij gemeenten, en bij aanbieders. En constateert tegelijkertijd dat het dikwijls ontbreekt aan tijd en middelen om dat leren mogelijk te maken. Keuzes maken, is prioriteiten stellen. De commissie adviseert om beschikbare inzichten over bewezen effectieve preventieprogramma’s en behandelmethoden actief te delen, op te schalen en landelijk toe te passen. Daarnaast roept de commissie betrokkenen op om het gezamenlijk leren te intensiveren, hier meer ruimte aan te geven en de mogelijkheden van kunstmatige intelligentie (AI) hierin te benutten. Conclusie Er vindt een verandering in werk en denkwijze plaats. Daarbij zijn er aandachtspunten zoals rolbewustzijn en samenwerking.

8.2. Voorbeelden uit de praktijk Voorbeelden uit de praktijk illustreren hoe de andere werk en denkwijze wordt toegepast. Het maken van de visie sociale basis is een voorbeeld van co-creëren en aansluiting vinden op de kracht die in onze samenleving aanwezig is. Het project Energiecoaches is een mooi voorbeeld van hoe de inwoner niet alleen is benaderd als doelgroep die baat heeft bij een lagere energierekening, maar ook als partner van de gemeente in de realisatie en verspreiding van energiebesparende maatregelen en verlaging van CO2 uitstoot. Een voorbeeld van vraaggericht werken is het project Vreedzame wijk. Het was niet gestart als de scholen er niet om gevraagd hadden. Het voorbeeld van het sociaal team laat zien hoe maatwerk, doen wat nodig is en out-reachend werken worden toegepast. De ervaring met de cursus valpreventie laat zien hoe belangrijk preventie is, niet alleen ter voorkoming van leed, maar ook ter verhoging van het welzijn.

De visie op de Sociale basis, die maken we samen Bij dit onderwerp was het vanzelfsprekend om collega’s, inwoners en partners te betrekken. Maar hoe doe je dat? Visie en Sociale basis zijn vage begrippen. Marlieke en Willemijn is het gelukt om samen met inwoners, partners en collega’s de visie op de

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 19

sociale basis te maken. Zij vertellen; “ Het is belangrijk om goed de tijd te nemen. We zijn gestart met bijeenkomsten met onze collega’s om samen te beschrijven wat de Sociale basis nu eigenlijk is. Deze input is gebruikt bij de vervolgsessies met inwoners en professionals en later ook in de gesprekken met de Raad. Voor de vervolgsessies nodigden we een breed publiek uit. In de verschillende werksessies legden we de sociale basis bijna letterlijk op tafel. Op grote vellen stond het ‘gespreksmodel sociale basis’ afgebeeld, met daarop de drie sferen: de persoonlijke sfeer, gemeenschappelijke sfeer en de institutionele sfeer. In iedere sfeer werden een aantal voorbeelden gegeven. Aan de hand van onze vragen gingen de deelnemers in gesprek, schreven dingen op en plakten post-its. Zo ontstonden er mooie gesprekken. Ieders inbreng deed ertoe. En dat is ook belangrijk in zo’n proces van co-creëren; gelijkwaardigheid tussen de deelnemers. Nu ligt er een breed gedragen visie op de sociale basis. We zijn er trots op dat dit best goed is gelukt!”

Energiecoaches ; inwoners voor inwoners Een lagere energie rekening, meer comfort in huis en minder CO2 uitstoot? Inwoners die inwoners informeren en helpen. Het gebeurde in het project Energiecoaches. Fatima, die projectleider van het project energiecoaches is geweest, vertelt. “ De energie coaches adviseren huishouders met een laag inkomen (tot 130% van de bijstandsnorm) over energiebesparende maatregelen. De gemeente heeft vrijwillige energie coaches geworven. We vroegen 8 tot 16 uur in de week inzet en een VOG (Verklaring omtrent gedrag). De energiecoaches kregen voordat zij aan de slag gingen een speciale opleiding ‘Learning by Doing’. Eenmaal aan de slag kregen zij een vrijwilligers vergoeding. In totaal zijn 12 energiecoaches actief geweest. De coaches wonen in de kernen (Leerdam, Zederik en Vianen) waar ze energie advies geven. Een van hen was een vrouw van Arabische afkomst die zelf ook een laag inkomen had. Er is bewust rekening mee gehouden dat een advies beter overkomt, als het “bij wijze van spreken” de buurman van de overkant is die het geeft. En het maakt het voor de energiecoach gemakkelijker om zich goed in te kunnen leven in de aanvrager. Voor het project benaderden we huishoudens die eerder gebruik hadden gemaakt van de energie toeslag. Zij hebben immers een laag inkomen en een relatief hoge energierekening.

Zij werden uitgenodigd om een energie advies aan te vragen. De energiecoaches zijn 3 maanden (ook in de avonden) onderweg geweest. Zij bezochten meer dan 1000 huishoudens. Gaven advies en pasten besparingsmaatregelen toe Zij kwamen aan huis om energie advies te geven, maar soms hoorden of zagen ze dingen die op andere problemen duidden. Met toestemming van de betrokken inwoner gaven zij het signaal door en werd de relatie met het Sociaal Loket gelegd.”

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 20

Vreedzame school en vreedzame wijk; “ Je verandert de wereld er niet mee maar toch wel een klein beetje!” Ruud (coördinator vreedzame wijk) en Yoni (opbouwwerker). OBS Tijl Uilenspiegel en CBS De Ark zijn vreedzame scholen. Kinderen leren er met conflicten omgaan en worden voorbereid op burgerschap. Omgaan met conflicten is erop gericht dat de kinderen leren om zelf, onderling het conflict op te lossen. Ze hoeven het niet uit de weg te gaan. De kinderen leren ook hoe ze zelf kunnen bemiddelen in conflicten (mediation). De mediators dragen een hesje waardoor ze herkenbaar zijn op het schoolplein. Deze methode pas je natuurlijk niet alleen op school toe, maar ook buiten school, op straat, bij de sportclub, met je vrienden. Maar dan moet de wijk en de buitenschoolse omgeving wel weten, wat vreedzaam met elkaar omgaan betekent. Kinderen en volwassenen moeten dezelfde taal spreken. Daarom vroegen de scholen om met vreedzame wijk te starten. Vreedzame wijk, betrekt de wijk bij de methode vreedzaam en geeft de kinderen een stem in de wijk. Ruud en Yoni organiseren en begeleiden samen met Meike (Gro-Up) de kinderwijkraad. Jaarlijks organiseren zij op de 2 scholen verkiezingen voor de kinderwijkraad. “ Op elke school worden 4 kinderen uit groep 7 gekozen voor de kinderwijkraad. Er zitten dus 8 kinderen in de kinderwijkraad.

We vinden het belangrijk om kinderen een stem te geven en dat kinderen van de twee scholen elkaar leren kennen. In de lessen voorafgaand aan de verkiezingen vragen we “ mag je weleens mee beslissen wat je wilt eten of welke kleren je aan wilt?” en dan “ Als je naar de wijk kijkt wat zou je dan willen? Wat vind je belangrijk in de wijk of wat zou je aan willen passen?” In de lessen over de kinderwijkraad en in de begeleiding van de kinderwijkraad komen de thema’s uit vreedzame school / vreedzame wijk, namelijk samenwerken en omgaan met verschil van mening en conflicten weer terug. De eerste kinderwijkraad heeft een manifest gemaakt. Daarin staan vier thema’s. Ieder jaar is de kinderwijkraad met een thema aan de slag gegaan. Vorig jaar was het thema “ een wijk waar we lief zijn voor elkaar”. Het komend jaar, is het thema “ waar houdt het verkeer rekening met ons?”. We vinden het belangrijk dat kinderen zelf met de ideeën komen, het thema geeft richting. We zien dat de kinderen die gekozen zijn in de kinderwijkraad een hele positieve “ boost” krijgen. Dat motiveert ons enorm. Nu de olievlek werking van de methode vreedzaam nog, zodat iedereen die in de wijk werkt deze methode hanteert.”

Maatwerk, doen wat nodig is, outreachend werken: De praktijk van het Eropaf team. Moniek en Fenna vertellen: “Als wij signalen krijgen van mensen die zich zorgen maken over bepaalde inwoners, gaan leden van ons Eropaf team er naar toe. We komen onaangekondigd op bezoek. Contact maken en vertrouwen opbouwen is het doel. Zonder oordeel. Vaak spelen er geldproblemen. Die geven zoveel stress. Daarom werken we nauw samen met Avres, BindkrachtVHL en Schuldhulpmaatje Vijfheerenlanden. Bij kleine geldproblemen, zoals de eigen bijdrage ziektekostenverzekering) kunnen we SUN (Stichting Urgente Noden) inzetten.”

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 21

Op de rit gezet, het verhaal van ‘een jongen uit de Jeugdzorg’. “Als een jongen uit Vianen, met een jeugdzorg achtergrond, net 18 geworden, terugkomt uit detentie en zijn moeder niet voor hem kan zorgen, staat hij op straat. Hij heeft geen kamer en geen inkomen. Als hij met ons, met het sociaal team, in contact komt kost het ons de nodige moeite en geduld om een uitkering voor hem te regelen. Niet vanwege hem, nee, vanwege het systeem. Uiteindelijk lukt het, via Stadsteam back-up. (Stadsteam Back-up is er voor mensen die dakloos zijn in de regio Utrecht). Een dak boven zijn hoofd regelen is nog lastiger. We blijven contact met hem houden. Vooral omdat we zien dat hij voldoende mogelijkheden heeft en zo weinig kansen heeft gekregen. Uiteindelijk vinden we een plek in de Tussenvoorziening ( De Tussenvoorziening biedt begeleid wonen voor dakloze mensen, mensen die uit detentie komen en mensen met een verstandelijke beperking in o.a. de regio Utrecht). Met de plaatsing van hem bij de Tussenvoorziening hebben we wel een afweging moeten maken tussen de directe kosten voor de gemeente en de besparing aan maatschappelijke kosten. De wending die zijn leven heeft genomen, maakt het alles waard. Hij volgt een opleiding tot beveiliger en werkt als ervaringsdeskundige in de Jeugdzorg. Contact houden, steunen en doorzetten dat zijn in dit voorbeeld voor ons de succesfactoren.

Tegelijkertijd denken we vaak “de regelgeving rond uitkeringen en het gebrek aan woonruimte vragen wel erg veel van het doorzettingsvermogen van onze cliënten en van ons. Het zou makkelijker en dus goedkoper moeten kunnen.”

Voorkomen is beter dan genezen; Valpreventie Aan het woord is Rosalie, beleidsadviseur gezondheid “Als je ouder wordt neemt het risico om te vallen toe. Gelukkig is dit vaak te voorkomen door aandacht te hebben voor balans, conditie, gewoontes en inrichting van de woning. In de cursussen Vallen Verleden Tijd en InBalans leren de deelnemers hoe zij vitaal blijven en vallen kunnen voorkomen. De cursussen worden georganiseerd door Team Sportservice in samenwerking met fysiotherapeuten en de gemeente. Vallen Verleden Tijd wordt gegeven door een fysiotherapeut. Deelnemers leren valgevaarlijke situaties te herkennen, hun valangst te verminderen en de balans te verbeteren. Vorig jaar werd de cursus bij 3 praktijken gegeven en nu bij 5 praktijken. De deelnemers zijn erg enthousiast, ze hebben meer inzicht in hoe medicatiegebruik je balans beïnvloed, hoe je je omgeving veiliger kunt maken en ze vallen minder vaak. Tijdens de cursus InBalans krijgen de deelnemers informatie over gezond en vitaal ouder worden. Daarna volgt een 10-weekse training gericht op verbetering van balans, conditie en zelfvertrouwen. Informatie over de cursussen is online beschikbaar en de flyers liggen bij de huisartsen en thuishulp organisaties. Regionaal zijn we bezig om een lijntje met het ziekenhuis te

Koers houden op visie; Evaluatie Sociaal Maatschappelijke agenda 22

leggen. Wordt iemand opgenomen door een val dan kan daar meteen op worden ingesprongen. Dat de cursussen in groepsverband plaatsvinden is een groot voordeel. Er komen leuke contacten uit voort. Na afloop wil men met elkaar in verbinding blijven. De trainers proberen om mensen door te verwijzen naar het lokale sportgebeuren. Jammer genoeg worden de cursussen met incidentele middelen (Spuk/GALA) gefinancierd. Als het budget op is, moeten we stoppen. Het zou toch mooi zijn als dit standaard in de zorgverzekering zit.”

Mooie verhalen uit de praktijk. Belemmeringen die worden ervaren, zo bleek in de interviews, zijn vaak bestaande werkwijzen en structuren. Als die mee gaan veranderen dan wordt de transformatie een grote verandering.