Bijlage 1 Transitievisie warmte

WONEN IN VIJFHEERENLANDEN ZONDER AARDGAS TRANSITIEVISIE WARMTE Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

1920 - 1949

WONINGEN

1990 - 2004

Huidige situatie

Isoleren

Aardgasvrij-ready

< 70°C

Lokale warmtenetten

Een warmtenet zorgt ervoor dat centraal geproduceerd warm water door buizen in de grond naar de woningen stroomt. In Vijfheerenlanden kunnen we in de toekomst mogelijk op kleine schaal gebruikmaken van warmtenetten.

GAS

Hernieuwbaar gas / hybride warmtepomp

vraagt de minste aanpassingen in woningen, maar is in de vorm van groen gas of waterstof gas slechts beperkt beschikbaar.

Hernieuwbaar gas

Toekomstige oplossingen

De Transitievisie Warmte gaat uit van de huidige techniek op basis van de uitvoerbaarheid van de warmteoplossingen. Dit betekent dat ontwikkelingen op het gebied van hernieuwbare gassen en geothermie worden meegenomen, maar nog niet nadrukkelijk worden aanbevolen voor de komende 10 jaar om mee te starten.

In Vijfheerenlanden gebruiken we niet één alternatief, maar een mix van collectieve en individuele oplossingen om het aardgas te vervangen.

w w w . n at u u r l i j k v i j f h e e r e n l a n d e n . n l / i k - p r a at - m e e - o v e r / s ta p - v o o r - s ta p - n a a r - a a r d g a s v r i j e - w i j k e n https://hetnieuwewonen.nl/het-nieuwe-wonen-gemeente-vijfheerenlanden

ISOLATIE ALTERNATIEF

All-electric

woningen, bijvoorbeeld met een elektrische warmtepomp.

elektrisch verwarmen van

Het volledig

3. Aardgasvrije warmteopties

CO2 neutraal

Inzet van duurzame bronnen Aardgasvrij

Alternatieve warmteoplossing

>2005

gebruiken gemiddeld zo’n 1.480 m3 aardgas per jaar

1975 - 1989

25.000

1950 - 1974

Alles wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. Bovendien is isolatie nodig om over te kunnen stappen op aardgasvrije oplossingen die je huis met lagere temperaturen verwarmen.

beginnen met isoleren

< 1920

van de totale energievraag van de woningen in Vijfheerenlanden bestaat uit het gebruik van aardgas voor verwarmen, warm water en koken

1000

2000

3000

Als we in 2050 volledig aardgasvrij willen zijn, zullen we vanaf 2022 moeten we versnellen naar gemiddeld 860 woningen per jaar die aardgasvrij worden.

PROCENT

80

2. In stappen naar aardgasvrij:

1. De huidige situatie

Bouwjaar

Gemeente Vijfheerenlanden heeft een Transitievisie Warmte opgesteld die op hoofdlijnen aangeeft welke mogelijkheden er op buurt, wijk- of gemeenteniveau zijn om CO2 te besparen in de gebouwde omgeving.

4000

5000

6000

7000

Vijfheerenlanden Als Vijfheerenlanden willen we in 2050 een energieneutrale gemeente zijn, waarbij alle gebruikte energie duurzaam is opgewekt. Dat betekent ook dat we de bijna 25.000 woningen in de gemeente op een andere, duurzame manier moeten gaan verwarmen.

8000

De Transitievisie Warmte van

Transitievisie Warmte Vijfheerenlanden

3

Ondersteuning Everdingen en lokale initiatieven

Verduurzamen bedrijventerrein

DE BIEZEN EN DE HAGEN

Duurzame collectieve warmte, onderzoek restwarmte glasfabriek

LEERDAM-WEST

Laat de spouwmuren isoleren

Isoleer de vloer van de begane grond

Isoleer het dak

Zorg voor voldoende ventilatiemogelijkheid

Stap over op elektrisch koken

w w w . n at u u r l i j k v i j f h e e r e n l a n d e n . n l / i k - p r a at - m e e - o v e r / s ta p - v o o r - s ta p - n a a r - a a r d g a s v r i j e - w i j k e n https://hetnieuwewonen.nl/het-nieuwe-wonen-gemeente-vijfheerenlanden

Vervang enkel glas door HR++ dubbelglas

op overstap aardgasvrij

-

BEWONERSINITIATIEVEN

Om je woning voor te bereiden kun je alvast maatregelen nemen. Onderstaande maatregelen besparen energie en verhogen het comfort. Vaak zijn hiervoor subsidies beschikbaar. Het duurzaamheidsloket kan je helpen met een gratis, onafhankelijk, persoonlijk en vrijblijvend energieadvies. Voor meer informatie kan je kijken op https://regionaalenergieloket.nl/vijfheerenlanden. Woon je in een huurwoning, neem dan contact op met je verhuurder.

Besparen en op termijn duurzame warmte gebruiken.

GEBIEDSGERICHTE BESPARINGSCAMPAGNES

5. Woning voorbereiden

2027

2026

2025

2024

2023

2022

Planning

We kunnen niet heel Vijfheerenlanden in één keer aardgasvrij maken. We hebben daarom gezocht naar logische startpunten. Een groot deel van de woningen in Vijfheerenlanden moeten geïsoleerd worden. Daar ligt de komende jaren de meeste prioriteit.

naar een aardgasvrij Vijfheerenlanden

4. Routekaart: zo starten we met de overstap

Transitievisie Warmte Vijfheerenlanden

Colofon

Datum versie: 4 oktober 2021 Deze Transitievisie Warmte is vastgesteld op [datum] door de gemeenteraad. De visie is opgesteld door Over Morgen, in opdracht van gemeente Vijfheerenlanden en in samenwerking met woningcorporaties LEKSTEDEwonen, KleurrijkWonen en Fien Wonen, Waterschap Rivierenland, Stedin en energiecoöperatie Huibertstroom.

Inhoudsopgave Voorwoord5 Publiekssamenvatting6 1. Inleiding 1.1 Landelijke ambities 1.2. Lokale ambities 1.3. Wie hebben er meegedacht? 1.4 Leeswijzer

8 8 10 10 11

2. Wat vinden we belangrijk: uitgangspunten

12

3. De warmtetransitie in Vijfheerenlanden 3.1. De huidige situatie in Vijfheerenlanden 3.2. Naar aardgasvrij in twee stappen 3.3. Regionale Structuur Warmte

13 13 13 16

4. Waar gaan we van start? 4.1. Criteria wijkfasering  4.2. Analyse van de maatschappelijke kosten 4.3. Routekaart voor duurzaam wonen in Vijfheerenlanden

18 18 19 20

5. Handreiking tot uitvoering van de warmtetransitie 5.1. Samenwerken in de warmtetransitie 5.2. Flexibiliteit van de Transitievisie Warmte

28 28 32

Bijlage A Isolatieniveaus33 Bijlage B Resultaten inwoner enquête35 Bijlage C Financieringsinstrumenten38 Bijlage D Warmtevraagbeperking, warmteopties en duurzaamheid39 Bijlage E Koeling52 Bijlage F Begrippenlijst

4

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

Voorwoord Nederland staat aan de vooravond van een grote verbouwing, zo schrijft het Rijk over de Transitievisie Warmte. Dat is een mooie beschrijving, want we veranderen hoe we onze energie opwekken en gebruiken. Dat heeft grote gevolgen voor onze manier van bouwen, wonen en leven. In 2050 worden gebouwen in Nederland niet meer met aardgas verwarmd. Dat is nodig om onze CO2-uitstoot te verminderen en klimaatverandering tegen te gaan. Ook willen we minder afhankelijk zijn van aardgas uit Groningen en het buitenland. Daarom gaan we in Vijfheerenlanden onze gebouwen en woningen op een duurzame manier verwarmen. Daarbij trekken we samen op met woningcorporaties, de netbeheerder, het Waterschap en natuurlijk onze inwoners. Hoe ziet een toekomst zonder aardgas er in onze gemeente uit? Dit bespraken we tijdens online bijeenkomsten met inwoners en andere geïnteresseerden. Die toekomst is best ingrijpend, er komt veel op ons af. Waar begin je dan als huurder of huiseigenaar? Of als corporatie of verhuurder? Wat kan de gemeente zelf doen? Rond de warmtetransitie zie ik al hele mooie dingen in onze gemeente gebeuren. Onze inwoners weten de weg naar het Regionaal Energieloket te vinden.

Zij maken gebruik van acties, energiemarkten en informatieavonden over pv-panelen, isolatie en hybride warmtepompen om hun huizen te isoleren, zonnepanelen te plaatsen en andere energiebesparingsmaatregelen te nemen. Woningcorporaties isoleren hun woningen en plaatsen zonnepanelen. LEKSTEDE heeft een aantal bestaande woningen aardgasvrij gemaakt. KleurrijkWonen heeft een circulair, biobased, energieleverend en natuurinclusief bouwconcept voor de sociale huursector ontwikkeld. Fien Wonen plaatst zonnepanelen, isoleert de woningen en realiseert op de Vijverhof in Meerkerk een groen dak. Ook bouwt Fien 10 grondgebonden (biobased) woningen in het nieuwbouwproject Killesteijnstraat II in Lexmond. De drie corporaties zetten zich daarnaast gezamenlijk in om bewoners te motiveren duurzamer te leven en in te zetten op energiebesparing.

Inwoners uit Everdingen hebben energiecoöperatie Huibertstroom opgericht om een plan te ontwikkelen om Everdingen aardgasvrij te maken. Huibertstroom houdt zich ook bezig met de opwek van duurzame energie. En ook in Ameide zijn een aantal inwoners – onder de naam Ameide Duurzaam – de mogelijk­ heden voor verduurzaming van het dorp aan het onderzoeken. Dat past goed in onze aanpak van dorps- en wijkgericht werken: de energie van onze inwoners gebruiken om een grote uitdaging aan te gaan. Zo pakken we in iedere kern de energietransitie op. Toch zijn we er daarmee nog niet. Om echt meters te kunnen maken in de warmte­transitie hebben we nog veel meer partijen nodig. Als gemeente blijven we inzetten op energiebesparing en onderzoeken we welke stappen we nog meer kunnen zetten en wie daarbij onmisbaar zijn. Wij zijn trots op het groene karakter van de gemeente Vijfheerenlanden en willen dit samen met onze bewoners blijvend versterken. Wij zien het als onze verantwoordelijkheid om onze mooie gemeente goed achter te laten voor onze kinderen en kleinkinderen. De warmtetransitie is een belangrijk onderdeel om onze leef­omgeving goed en gezond te houden. Dit is misschien wel onze grootste uit­daging voor de komende jaren. Dit doel kunnen we alleen bereiken door de handen uit de mouwen te steken en te leren uit de praktijk.

Samen met onze inwoners, bedrijven en partners kunnen we Vijfheerenlanden aardgasvrij maken voor de volgende generatie. Christa Hendriksen Wethouder

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

5

Publiekssamenvatting In 2050 worden gebouwen in Nederland niet meer met aardgas verwarmd. Dat is nodig om onze CO2-uitstoot te verminderen en klimaatverandering tegen te gaan. Ook willen we minder afhankelijk zijn van aardgas uit Groningen en het buitenland. Daarom gaan we in Vijfheerenlanden onze gebouwen en woningen op een duurzame manier verwarmen. Met ‘we’ bedoelen we de gemeente die samen met betrokken partijen 1 en inwoners deze visie heeft opgesteld. Deze overstap naar duurzame, aardgasvrije verwarming noemen we de warmtetransitie. Volgens het Nederlands Klimaatakkoord moeten alle gemeenten uiterlijk in 2021 hun Transitievisie Warmte (TVW) vaststellen. In de TVW zijn de alternatieven voor aardgas en het handelingsperspectief per wijk of buurt uitgewerkt. De TVW moet iedere vijf jaar worden vernieuwd om de nieuwste inzichten over innovatie en weten regelgeving mee te kunnen nemen. In bijlage F staat een begrippenlijst met begrippen die in deze TVW terugkomen en worden uitgelegd.

om de vervolgstap te zetten naar een hybride of volledig elektrische warmtepomp. Daar waar het betaalbaar, de woonlasten niet verhoogd en uitvoerbaar is, verkennen we per gebied, zoals een wijk of kern gericht de stappen naar een aardgasvrije gemeente.

Routekaart voor duurzaam wonen in Vijfheerenlanden Op basis van de data-analyse, lokale data en de besliscriteria zijn we gekomen tot een fasering van wijken waar de komende jaren kan worden gestart met een wijkaanpak. Het huidige inzicht biedt, op een lokale uitzondering na, geen duidelijke potentie voor collectieve oplossingen. De lokale collectieve kans die we zien is gelegen in Leerdam.

Uitgangspunten voor de warmtetransitie We hebben met input vanuit de inwoners en de betrokken partijen uitgangspunten opgesteld voor de warmtetransitie. Dit zijn principes om de warmtetransitie in Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Zo komen we tot warmteoplossingen die passen bij de woningen én bij de bewoners. In hoofdstuk 2 staan die toegelicht. We werken samen aan een betaal­bare, haalbare en uitvoerbare transitie. De gemeente Vijfheerenlanden heeft de ambitie om in 2050 95% CO2-reductie te behalen en om dan aardgasvrij te zijn. De alternatieve warmtebronnen die we gebruiken in de gemeente moeten bijdragen aan de CO2-reductie. Dat betekent dat bij het gebruik van de warmtebron geen CO2 vrij komt. We zoeken naar duurzame en betrouwbare bronnen voor de toekomst én naar maatregelen die op korte termijn al energie besparen. De gemeente gaat zorgvuldig om met de inwoners. Er wordt duidelijk gecommuniceerd over de plannen en wat die plannen voor hen betekenen. We zien besparing als essentiële stap en vertalen dit naar een strategie om gemeentebreed in te zetten op isolatie en andere maatregelen, op zo’n manier dat we daarmee de gebouwen klaarmaken voor de overstap naar aardgasvrij. Daar waar de isolatiestap al gezet is, informeren, motiveren en faciliteren we inwoners 1

Voor een groot gedeelte van het vastgoed in de Vijfheerenlanden geldt dat isoleren de voornaamste prioriteit is. Woningbouwcorporaties, de gemeente, ondernemers en inwoners treffen hier al maatregelen voor en zijn dus al bezig met isoleren. Maar het betekent dus dat hier gemeentebreed nog meer aandacht voor nodig is dan nu. Het is van belang dat dit voortgezet wordt en dit kan ook gebiedsgericht worden opgepakt. In totaal staan in de gebieden met startkansen ongeveer 1.500 woongebouwen, de bedrijventerreinen vertegenwoordigen ongeveer 310 gebouwen die een warmtevraag vertegenwoordigen van 6.000 standaardwoningen. Als alle gebouwen in deze gebieden in 2030 van het aardgas af zijn, is +/- 7% van de gebouwde omgeving aardgasvrij. Om die reden wordt ook ingezet op een gebiedsgerichte besparingen aanpak om de woningen gefaseerd te verduurzamen.

Stappen richting de uitvoering Om de warmtetransitie te laten slagen is het belangrijk dat we samen met inwoners en de betrokken partijen aan de slag gaan. We willen inzetten op

De betrokken partijen zijn LEKSTEDE Wonen, Fien Wonen, Kleurrijk Wonen, Waterschap Rivierenland, Stedin en Energiecoöperatie Huibertstroom.

6

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

de energie die er al is en de lokale initiatieven stimuleren en ondersteunen in heel Vijfheerenlanden. Er zijn ook maatregelen die inwoners nu al in hun woning of bedrijfspand kunnen nemen om stappen te zetten richting aardgasvrij en eigen duurzame energie opwekken. Het Regionaal Energieloket https:// regionaalenergieloket.nl/vijfheerenlanden kunnen inwoners hierbij helpen. Meer informatie en suggesties om zelf aan de slag te gaan vindt u op www. iedereendoetwat.nl en www.milieucentraal.nl. Informatie over aardgasvrij wonen en voorbeelden vindt u ook op www.hierverwarmt.nl.

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

7

1 Inleiding Gemeente Vijfheerenlanden werkt samen met professionele partijen aan een duurzame leefomgeving. De gemeente heeft de ambitie gesteld om in 2050 de CO2-uitstoot met 95% te verminderen en om dan aardgasvrij te zijn. De meeste inwoners en bedrijven gebruiken op dit moment aardgas voor verwarming, warm water en koken. Maar het gebruik van aardgas is niet duurzaam. We gaan daarom op zoek naar duurzame oplossingen voor het verwarmen van onze woningen en andere gebouwen. Misschien klinkt 2050 nog ver weg, maar de overstap naar een aardgasvrije gemeente is een enorme klus, die we zorgvuldig en stap voor stap realiseren. Daar moeten we dus op tijd mee beginnen. Op dit moment worden de meeste woningen in Nederland verwarmd door aardgas en koken ook veel inwoners op aardgas. Aardgas is een fossiele bron. Dit betekent dat het eindig is en daarom op raakt. Veel van het aardgas wordt onder de grond vandaan gehaald, bijvoorbeeld in Groningen waar dit zorgt voor aardbevingen. Daarnaast veroorzaakt het gebruik van aardgas CO2-uitstoot en dit zorgt voor de opwarming van de aarde. Opwarming van de aarde heeft grote gevolgen, zoals extreme temperaturen en overstromingen. Dit zijn allemaal redenen waarom we in Nederland geen aardgas meer willen gebruiken in 2050. We zijn in Vijfheerenlanden al op meerdere fronten bezig met het verduurzamen van onze gebouwen.

Zo werken we samen met het Energieloket en Het Nieuwe Wonen, die bijvoorbeeld advies geven over isolatie en energiescans afnemen. Woningcorporaties zijn volop bezig met de verduurzaming van hun bezit: isoleren van woningen, zonnepanelen aanbrengen, voorzieningen aanbrengen voor elektrisch koken en experimenten met het gasloos maken van woningen. Hierbij staat de betaalbaarheid voor de huurders centraal. De komende jaren zullen de woningcorporaties een enorme opgave realiseren in

8

de verduurzaming van de woningvoorraad. Daarnaast hebben inwoners uit Everdingen Huibertstroom, opgericht om een plan te ontwikkelen om Everdingen aardgasvrij te maken. Huibertstroom houdt zich ook bezig met opwek van duurzame energie. En ook in Ameide zijn een aantal inwoners – onder de naam Ameide Duurzaam – de mogelijkheden voor verduurzaming van het dorp aan het onderzoeken. Maar er is meer nodig: het tempo moet omhoog en het is belangrijk om naar de hele gemeente te kijken. Nu is dus het moment om de aanpak voor deze grote verandering in Vijfheerenlanden te bepalen. We blijven inzetten op energiebesparing en onderzoeken welke acties we met de betrokken partijen en inwoners van de gemeente verder kunnen ondernemen. In het Klimaatakkoord staat dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte heeft. De Transitievisie Warmte geeft voor de gemeente Vijfheerenlanden als geheel en voor elke wijk en kern de stappen hoe we uiteindelijk duurzaam en zonder aardgas kunnen wonen en werken. Per wijk en kern worden het duurzame voorkeursalternatief en de logische tussenstappen onderzocht. Hierbij wordt rekening gehouden met de Regionale Energie

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

Strategie (RES) en met landelijke thema’s zoals de beschikbaarheid van hernieuwbare gassen zoals bijvoorbeeld waterstof of groengas. Tot slot komen ook de startgebieden of -wijken aan bod en op welke manier de gemeente de regie wil voeren over de warmtetransitie in Vijfheerenlanden. Dit is de uitvoeringsstrategie. De warmtetransitie zit nog in de startfase. Op nationaal, regionaal en lokaal niveau zijn er continu nieuwe ontwikkelingen die invloed kunnen hebben op de transitie in Vijfheerenlanden. Flexibiliteit in de uitvoering is dus belangrijk. Deze Transitievisie Warmte geeft focus en richting, maar is geen eindpunt en dient op basis van ontwikkelingen aangepast te worden. We zullen de Transitievisie Warmte in principe eens in de vijf jaar bijwerken. Op deze manier wijzen we telkens nieuwe wijken aan met kansrijke warmtealternatieven en nemen we de leerervaringen in de eerste wijken daarin mee. Zo blijven we nieuwe ontwikkelingen volgen en kunnen we tijdig bijsturen als blijkt dat het einddoel of de tussendoelen buiten beeld raken.

1.1. Landelijke ambities In december 2015 heeft Nederland in Parijs het VN Klimaatakkoord ondertekend. Dit akkoord heeft als doel om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius. Om de afspraken van het Parijs Klimaatakkoord te realiseren is een forse inspanning op energiebesparing en het gebruik van duurzame alternatieve energiebronnen nodig. In Nederland is in 2019 het Nationaal Klimaatakkoord overeengekomen, op basis waarvan op 28 mei 2019 de Klimaatwet vastgesteld. In deze wet zijn de klimaatdoelen concreet vastgelegd om in 2030 de

Regionale Energiestrategie (RES)

uitstoot van broeikasgassen met 49% en in 2050 met 95% te reduceren ten opzichte van 1990. Een van de onderdelen van het Klimaatakkoord is dat alle gebouwen uiterlijk in 2050 op een betaalbare manier aardgasvrij zijn. Als eerste stap moeten in 2030 de eerste 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd zijn, dat is 20% van het totaal aantal gebouwen in Nederland. In de Transitievisie Warmte bepalen we wat deze ambities betekenen voor Vijfheerenlanden. De plaats van de Transitievisie Warmte in deze landelijke afspraken en plannen, is in figuur 1 te zien. De opdracht voor de Transitievisie Warmte is specifiek voor woningen en gebouwen met een verblijfsfunctie. Voor landbouw en procesindustrie gelden andere regels. Zij moeten ook aan de slag, maar volgen hierbij een ander traject.

Elektriciteitsvraag voor verwarmen, ruimtelijke impact opwek en infra

Regio

Warmtevraag, aanbod Regionale Structuur (bronnen) en afweging

Warmte (RSW)

Warmtevraag en lokale afwegingen

Gemeente

Tijdspad van wijken en voorkeursoplossing per wijk

Aanbod en toedeling regionale warmtebronnen Warmtebronnen en -oplossingen

Transitievisie Warmte (TVW)

Lessen planvorming en uitvoering

Onzekerheid neemt af met de tijd

Keuze eerste aardgasvrije wijk(en)

Wijk (gebied)

Wijkuitvoeringsplan Uitvoering(splan) en besluit wijk-infrastructuur aardgasvrij

Kennis neemt toe met de tijd

Figuur 2: Samenhang RES, Transitievisie Warmte en Wijkuitvoeringsplan aardgasvrij

PLANNEN OP DRIE NIVEAUS Gemeenten hebben een belangrijke rol in deze transitie. In lijn met het nationale Klimaatakkoord dat in 2019 gepubliceerd is, zijn we bezig met plannen op drie niveaus. • Regionaal wordt gewerkt aan de Regionale Energie Strategie (RES) waarin we de aanwezige duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen. Onderdeel van de RES

is ook de Regionale Structuur Warmte (RSW), daarin kijken we naar de beschikbaarheid van bovengemeentelijke duurzame warmtebronnen en hoe deze in de regio verdeeld worden. • Deze Transitievisie Warmte (TVW) beschrijft hoe we als gemeente onze warmtevraag op een aardgasvrije en duurzame manier gaan invullen, waarbij we de voorlopige resultaten uit de RES meenemen.

• Voor de wijken die we in deze visie als ‘kansrijke aardgasvrije wijken’ selecteren, gaan we vervolgens op wijkniveau aan de slag gaan met een concreet wijkuitvoeringsplan (WUP). Inwoners en belanghebbenden worden bij alle plannen betrokken. Besluitvorming vindt plaats in de gemeenteraad. Figuur 2 laat de samenhang tussen deze plannen zien.

Figuur 1: Plannen en afspraken

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

9

LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN AARDGASVRIJE WIJKEN De transitie zal op de meeste plekken wijk voor wijk worden aangepakt. Dit is een proces van uitproberen, leren en opschalen. Het Rijk ziet dat we versneld moeten gaan starten in de eerste wijken om dit proces in gang te zetten en heeft daarom de regeling ‘Grootschalige Proeftuinen Aardgasvrij’ in het leven geroepen. Hierbij biedt ze 100 wijken ,waar concrete stappen naar aardgasvrij worden gezet, ondersteuning. In 2018 en 2020 zijn de eerste 48 wijken bekend gemaakt. In 2021 is er een nieuwe mogelijkheid om plannen voor wijken in te dienen, gericht op isolatie en hybride oplossingen. Voor bestaande bouw rekenen netbeheerders geen kosten meer als een woning van het aardgas wordt gehaald. Nieuwe woningen mogen niet meer op aardgas worden aangesloten. Ook wordt gewerkt aan een nieuwe Warmtewet die de ontwikkeling van warmtenetten moet stimuleren. Het is belangrijk dat landelijk een oplossing wordt gevonden voor de verdeling van de kosten van de warmtetransitie. Bij de energietransitie zijn veel verschillende partijen betrokken waarbij de verdeling van de kosten van de warmtetransitie over verschillende partijen een struikelblok vormt voor succesvolle realisatie. Een goede afstemming tussen de verschillende partijen en afspraken tussen deze partijen is noodzakelijk.

Dit gaat over het deel van de kosten die liggen bij de verschillende betrokkenen die een rol spelen in het realiseren van de overstap naar aardgasvrij, bijvoorbeeld de netbeheerder, woning­ corporaties en particuliere woningeigenaren. En met name moeten deze discussies zorgen ervoor zorgen dat de warmtetransitie betaalbaar blijft voor de inwoners van Vijfheerenlanden. Dit geldt voor

10

huurders, particuliere eigenaren en voor Verenigingen van Eigenaren (VvE’s).

1.2. Lokale ambities Gemeente Vijfheerenlanden bouwt al geruime tijd aan een duurzame gemeente. De gemeente heeft een groen karakter en wil dit samen met haar inwoners blijvend versterken. Om hier zorg voor te dragen hebben we integraal duurzaamheidsbeleid opgesteld, met een drietal pijlers: energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie2 .

• Samen te werken met Het Nieuwe Wonen, die duurzame activiteiten voor huiseigenaren en huurders organiseert zoals energiescans; • Via de website Natuurlijk Vijfheerenlanden te communiceren over de warmtetransitie; • De renovaties en verduurzamingen door de woningcorporaties; • De bewonersinitiatieven in Everdingen en Ameide; • Isolatie- en energiebesparingsmaatregelen door inwoners en bedrijven.

1.3. Wie hebben er meegedacht? Gemeente Vijfheerenlanden wil ook in lijn met de landelijke afspraken in 2050 aardgasvrij zijn. Dit betekent dat er geen aardgas meer gebruikt wordt om woningen en utiliteitsgebouwen te verwarmen. Stap voor stap werkt de gemeente de komende +/- 30 jaar naar deze aardgasvrije leefomgeving. Dit gaat niet van het een op het andere moment. Er zijn ook een heel aantal woningen die de komende jaren nog verwarmd worden met aardgas. De gemeente kan dit ook niet alleen: samenwerking met partners en inwoners is essentieel. Hiervoor biedt de Transitievisie Warmte perspectief op de mogelijke stappen naar deze toekomst. Bestaande woningen kunnen door aanpassingen minder aardgas verbruiken en zich voorbereiden op het aardgasvrij verwarmen. Voor nieuwbouwwoningen is het al de norm dat zij aardgasvrij moeten zijn. Daarnaast is het goed om te weten dat we al bezig zijn met de warmtetransitie, zo zetten we in Vijfheerenlanden al stappen door onder andere: • Samen te werken met het Regionaal Energieloket, voor advies voor woningeigenaren, huurders en VvE’s en bijvoorbeeld collectieve inkoopacties voor energiebesparende maatregelen zoals isolatie;

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

We willen dat de Transitievisie Warmte rekening houdt met de belangen van de inwoners en organisaties die betrokken zijn bij de overgang naar duurzaam wonen. We kunnen als gemeente de warmtetransitie ten slotte niet zelf realiseren. We werken samen met de belangrijkste partners die een rol spelen in de transitie. Zo kunnen we planningen op elkaar afstemmen, schaalgrootte behalen, leren van elkaar en de transitie versnellen. Uiteindelijk heeft de warmtetransitie impact op alle gebouweigenaren en inwoners. Daarom zijn ook zij betrokken bij de Transitievisie Warmte en worden ze nog intensiever betrokken bij de uiteindelijke plannen voor hun wijk. Het is essentieel om hierin samen te werken. PROJECTGROEP De Transitievisie Warmte is opgesteld met input van een brede groep met betrokkenen, verenigd in een projectgroep. Hierin zaten vertegenwoordigers van netbeheerder Stedin, woningcorporaties LEKSTEDEwonen, KleurrijkWonen en Fien Wonen en waterschap Rivierenland. Stakeholders van lokale energiecoöperatie Huibertstroom hebben concept stukken ontvangen en hierop kunnen reageren aan 2

Bron: Coalitieakkoord Sterk in verscheidenheid, 2019 – 2022.

de projectgroep. Ook hebben medewerkers van de gemeente deelgenomen met kennis van de openbare ruimte en participatie/communicatie. INWONERS EN ONDERNEMERS Inwoners en ondernemers uit de gemeente zijn tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte op verschillende momenten betrokken. In het najaar van 2020 hebben 719 mensen via het gemeentelijke panel hun kijk op de warmtetransitie gegeven door middel van een digitale enquête. De uitkomsten hiervan zijn te vinden in een bijlage C. Ook hebben we twee digitale informatie avonden gehouden. De eerste informatie avond vond plaats op 14 december 2020. Tijdens de deze avond informeerden wij de inwoners over hoe de Transitievisie Warmte opgesteld wordt en haalden we input op bij de inwoners voor de uitgangspunten en selectiecriteria. Tijdens de tweede informatie avond, op 6 juli 2021, presenteerden we de (voorlopige) resultaten uit de visie en haalden we input op over de uitvoeringsstrategie.

opstellen van deze visie. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de transitie naar aardgasvrij toegelicht en gaan we in op de verschillende oplossingen voor het aardgasvrij maken van woningen en gebieden. Dit hoofdstuk is een algemeen theoretisch kader voor de mogelijkheden om van het gas af te gaan In hoofdstuk 4 geven we een richting voor een aardgasvrij Vijfheerenlanden in 2050 en zoomen we in op de wijken waar we de komende jaren van start willen gaan met de warmtetransitie. Tot slot gaan we in hoofdstuk 5 in op de manier waarop we dit gaan organiseren en welke stappen we de komende tijd gaan zetten om te komen tot een programmatische aanpak van de warmtetransitie in Vijfheerenlanden.

GEMEENTERAAD De gemeenteraad van Vijfheerenlanden is meerdere keren geïnformeerd over het proces van de Transitievisie Warmte. In januari 2020 is de gemeenteraad via een brief geïnformeerd over het doel en het proces van de Transitievisie Warmte. Daarna heeft de gemeenteraad tijdens twee VHLpleinen (26 november 2020 en 24 juni 2021) een presentatie gekregen over de (voorlopige) resultaten en was er de gelegenheid om vragen te stellen.

1.4. Leeswijzer In deze Transitievisie Warmte behandelen we eerst in hoofdstuk 2 de gezamenlijke uitgangspunten waarop deze visie gebaseerd is. Dit zijn de leidende principes die centraal hebben gestaan tijdens het

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

11

2 Wat vinden we belangrijk: uitgangspunten De projectgroep heeft met inbreng van de bewonersenquête en inbreng van bewoners in een openbare informatieavond gezamenlijke uitgangspunten opgesteld. Dit zijn principes om de warmtetransitie in Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Zo komen we tot warmteoplossingen die passen bij de woningen én bij de bewoners. Deze principes laten we duidelijk terugkomen in de Transitievisie Warmte. Op die manier wordt er zoveel mogelijk aangesloten bij de wensen en verwachtingen van bewoners en betrokken partijen. 1.

Een betaalbare overstap

We willen dat de overstap naar aardgasvrij voor iedereen mogelijk is en dat de totale kosten voor de transitie zo laag mogelijk zijn. Kosten en baten moeten op een goede manier verdeeld worden. Betaalbaarheid en investeringszekerheid voor vastgoedeigenaren, eindgebruikers en de gemeente is noodzakelijk om voortgang mogelijk te maken. We benutten natuurlijke vervangingsmomenten door gefaseerd te verduurzamen om woningen en gebouwen in onze gemeente aardgasvrij te maken.

2.

Zorgvuldig proces

We gaan zorgvuldig om met onze inwoners. Het is belangrijk dat er duidelijk gecommuniceerd wordt over de plannen en wat die plannen voor hen betekenen. We betrekken inwoners door enquêtes en informatieavonden. Waar nu duidelijkheid is, moet dat ook nu geboden worden. Het is belangrijk dat de beschikbare informatie gedeeld wordt met de betrokkenen, om keuzes begrijpelijk te maken.

3. Duidelijke plannen die haalbaar en uitvoerbaar zijn We willen realistische plannen maken. Daarom is het belangrijk om al in deze fase van de transitie rekening te houden met de tijd, het geld en de capaciteit die nodig is voor de uitvoering. Iedere vijf jaar bekijken we

12

of er nieuwe ontwikkelingen en technieken zijn om de gemeente aardgasvrij te maken. Als het nodig is, passen we de Transitievisie Warmte aan. Bovendien willen we de plannen zo efficiënt mogelijk uitvoeren met zo laag mogelijke overlast voor de inwoners en door de werkzaamheden waar mogelijk te combineren.

4. De alternatieve warmtebron moet bijdragen aan CO2-reductie

De transitie naar aardgasvrij is geen doel op zich. We willen de woningen en gebouwen in onze gemeente CO2-neutraal maken, dat wil zeggen dat er in het gebruik geen CO2 vrij komt door duurzame bronnen te gebruiken. Daarom zoeken we naar duurzame en betrouwbare bronnen voor de toekomst én naar maatregelen die op korte termijn al energie besparen. ENQUÊTERESULTATEN Zoals genoemd hebben we inwoners en ondernemers gevraagd om hun kijk op de overstap naar aardgasvrij via het invullen van een enquête. Deze enquête is door 719 inwoners ingevuld. De enquête is zorgvuldig samengesteld aan de hand van ervaringen bij andere gemeenten en in samenspraak met de afdeling communicatie van de gemeente. De uitkomsten van de enquête zijn gebruikt om de algemene principes aan te vullen en aan te scherpen en om een beter beeld te krijgen hoe inwoners in de gemeente Vijfheerenlanden aankijken tegen de warmtetransitie. De volledige uitkomsten zijn opgenomen in bijlage B.

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

3 De warmtetransitie in Vijfheerenlanden In dit hoofdstuk gaan we in op de verandering naar een aardgasvrije gemeente. We kijken voor welke opgave de gemeente Vijfheerenlanden staat. Vervolgens gaat het hoofdstuk in op welke stappen nodig zijn om de transitie naar een aardgasvrije gemeente te doorlopen: wat moeten we doen om al onze gebouwen zonder aardgas van warmte en warm water te voorzien? Het grootste deel van onze woningvoorraad heeft een cv-ketel voor de verwarming. Een particulier huishouden in de gemeente Vijfheerenlanden verbruikte in 2018 gemiddeld 1.480 m3 aardgas per jaar en heeft een warmtevraag van gemiddeld 82 kWh/m2. De warmtevraag wijkt daarmee niet veel af van het landelijk gemiddelde. Het gasverbruik kan uiteraard sterk verschillen per huishouden en is afhankelijk van het soort huis, het bouwjaar, de mate van isolatie en het gebruikersgedrag. De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C verwarmen, dat vervolgens door de radiatoren stroomt en onze woningen verwarmt. Met deze temperatuur kunnen ook slecht geïsoleerde woningen verwarmd worden. Veel woningen zijn aangelegd met een installatie gebaseerd op deze temperatuur. Verwarmen met een lagere temperatuur bespaart energie maar vraagt ook de nodige aanpassingen. Deze woningen moeten goed geïsoleerd zijn om met een lage temperatuur verwarmd te worden.

3.1. De huidige situatie in Vijfheerenlanden De gemeente Vijfheerenlanden kent ongeveer 23.500 woningen, waarvan ongeveer 19.500 eengezinswoningen. Daarnaast bevinden zich er nog zo’n 1.550 andere gebouwen, zoals bedrijfspanden. Ongeveer 27 procent van de woningen is in het bezit van verschillende woningcorporaties verspreid over de wijken en kernen binnen de gemeente. De meeste woningen en andere gebouwen maken op dit moment nog gebruik van aardgas om te verwarmen, voor warm tapwater en om op te koken. Tabel 1 laat zien hoe aardgas op dit moment in de woningen in Vijfheerenlanden wordt gebruikt.

3.2. Naar aardgasvrij in twee stappen Om de stap naar aardgasvrij te maken, moeten we op zoek naar alternatieve duurzame oplossingen. Maar er is meer nodig om gebouwen duurzaam en comfortabel te verwarmen. We onderscheiden twee stappen, zoals figuur 3 laat zien. •  Minder verbruiken. Voor alle oplossingen geldt: wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. In sommige gevallen zijn bepaalde maatregelen niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk om woningen comfortabel zonder aardgas te kunnen verwarmen. In bijlage B staat meer over isoleren. •

Over op aardgasvrij. Er zijn drie infrastructuren die in een wijk kunnen liggen om de verwarming van woningen zonder aardgas mogelijk te maken: een warmtenet, een elektriciteitsnet en een aardgasvrij gasnet. Een hybride warmteoplossing is ook mogelijk: een warmtepomp in combinatie met een gasketel met duurzaam gas.

Bijna 80 procent van het aardgas in een woning wordt gebruikt voor het verwarmen van de woning. Meer dan 15 procent wordt gebruikt voor warm water, met name douchen. Voor koken wordt maar een heel klein deel van het aardgas gebruikt, minder dan 5 procent. Tabel 1: De huidige situatie

Figuur 3: Naar aardgasvrij in twee stappen

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

13

STAP 1: MINDER VERBRUIKEN: ISOLEREN EN ANDERE MAATREGELEN IN DE WONING Energiebesparende maatregelen beperken de warmtevraag in de woning en zijn essentieel in de energietransitie. Energiebesparing kan worden bereikt door een combinatie van de volgende maatregelen: • Isoleren van de vloer, de muren, glas en/of het dak; • Dichten van kieren in combinatie met slim ventileren Isolatie verbetert het wooncomfort, verlaagt de CO2uitstoot en is voor veel woningen een voorwaarde om later de overstap naar een aardgasvrije warmte­oplossing te kunnen maken. Met name omdat alternatieve warmteoplossingen vaak een lagere temperatuur hebben dan een cv-ketel levert. Bijvoorbeeld als een warmtepomp als alternatieve warmteoplossing in beeld is of om oude of slecht geïsoleerde woningen op een warmtenet aan te sluiten.

om op de koudste dagen deze woningen warm te stoken. De meeste woningen gebouwd vóór 1990 zitten op dit niveau. • Woningen die een minimumisolatieniveau hebben bereikt (65-80 kWh/m2). Bij het minimumniveau kunnen woningen comfortabel verwarmd worden met een maximumtemperatuur van 70°C (middentemperatuur). Het kan wel voorkomen dat er een aantal radiatoren vervangen moet worden voordat deze woningen daadwerkelijk met 70°C kunnen worden verwarmd. De woning is dus ‘70°C ready’. Bijna alle woningen gebouwd na 1990 voldoen aan dit niveau. • Woningen die een basisisolatieniveau hebben bereikt (50-65 kWh/m2). Bij een basisniveau kan de woning zowel comfortabel worden verwarmd met

een maximumtemperatuur van 70°C als met 40°C (laagtemperatuur). Voor laagtemperatuur zullen wel alle radiatoren vervangen moeten worden. De woning is daarmee toekomstbestendig omdat hij geschikt is voor meerdere alternatieve lage temperatuur verwarmingstechnieken. De woning is dus transitie gereed. • Woningen met een hoog isolatieniveau en voorzien van een energiezuinig ventilatiesysteem (20-50 kWh/m2). Deze woningen zijn daarmee zeer geschikt om comfortabel te verwarmen met een maximumtemperatuur van 40°C. Dit zijn recent gebouwde woningen en woningen die nog gebouwd gaan worden de komende jaren. Bij aanpassing van de bestaande bouw tot dit niveau moeten vaak de radiatoren worden vervangen.

Daarnaast zullen alle huishoudens over moeten stappen op elektrisch koken. In sommige gevallen moet het bestaande afgiftesysteem, zoals de radiatoren vervangen worden door lage temperatuur radiatoren of vloerverwarming. Ook kunnen betere isolatie en kierdichting ertoe leiden dat mechanische ventilatie noodzakelijk is voor een gezond binnenklimaat. Kijkend naar de bestaande woningenvoorraad in de gemeente Vijfheerenlanden kan deze grofweg worden opgedeeld in vier niveaus van isolatie: • Woningen met slechte of onvoldoende isolatie (jaarlijks warmtevraag van 80 kWh/m2 of hoger). Er is een hoge temperatuur van circa 90°C nodig

14

Figuur 4: Warmtevraag in kWh/m2 van alle woningen in de gemeente Vijfheerenlanden

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

STAP 2: OVER OP AARDGASVRIJ: ALTERNATIEVE WARMTEOPLOSSING Om een woning of bedrijf in Vijfheerenlanden uiteindelijk aardgasvrij te maken, is (minimaal) één van de volgende energie-infrastructuren in de wijk nodig als alternatieve oplossing: • All-electric: verwarmen en koken met gebruik van alleen elektriciteit. Dit is meestal een warmtepomp waarvan er ook verschillende types zijn die de omgevings- of restwarmte benutten. In enkele gevallen zijn directe elektrische verwarming of infrarood panelen mogelijk. • Warmtenetten: collectieve warmtevoorziening in de vorm van een warmtenet die zich kenmerken

Het kilowattuur (symbool kWh) is een hoeveelheid energie. De meeste mensen associëren kWh met elektriciteit. Als je een lamp met een vermogen van 1 kW één uur laat werken heeft die lamp 1 kWh stroom gebruikt. In Europa is de afspraak gemaakt om zoveel als mogelijk alle vormen van energie uit te drukken in kWh. Zo kunnen verschillende soorten energie beter met elkaar vergeleken worden. Zo ook de warmtevraag. Door deze uit te drukken in kWh per vierkante meter woonoppervlak (kWh/m2) kan de warmtevraag van verschillende woningtypes en woninggroottes goed met elkaar vergeleken worden. Het maakt daarbij niet uit of deze verwarmd worden met gas, met een warmtenet of met een warmtepomp. De gemiddelde warmtevraag voor ruimteverwarming van een woning in Nederland is circa 80 kWh/m2. Bij niet geïsoleerde woningen kan de gemiddelde warmtevraag oplopen tot boven de 130 kWh/m2. Bij zeer goed geïsoleerde nieuwbouw kan het gemiddelde naar onder de 30 kWh/m2. Deze waarde is gebaseerd op daadwerkelijke meterstanden en kan minder goed vergeleken worden met de meer theoretisch bepaalde waarden zoals een energietabel.

Hoge temperatuur

Naast aardgasvrije verwarming zal ook koeling een steeds belangrijkere rol gaan spelen in de gebouwde omgeving. Beter geïsoleerde woningen raken in de zomer lastig hun warmte kwijt (als de warmte eenmaal binnen is), waardoor warmteoverlast of ‘hittestress’ kan ontstaan. Het voorkomen van warmteoverlast is belangrijk. Meer hierover in bijlage E.

WARMTEVRAAG IN KWH/M2 ALS INDICATIE VAN DE ISOLATIE-OPGAVE

Lage temperatuur

Naast warmte voor ruimteverwarming is er in een woning ook warm tapwater nodig. Woningen hebben voor warm tapwater een energievraag tussen de 15 en 20 kWh/m2. In verband met veiligheidsvoorschriften moet het tappunt van warm water in woningen een temperatuur hebben van minimaal 55°C. In verband met veiligheidsvoorschriften moet het opweksysteem, zoals een elektrische boiler in praktijk een temperatuur van 60-70°C kunnen leveren. Als de aanvoertemperatuur onvoldoende hoog is, moet er dus een aanvullende voorziening komen in de woning voor het opwekken of het verder verhogen van de temperatuur voor warm tapwater.

Warmtenet (HT)

Hernieuwbaar gas

- 70°C Geothermie, restwarmte, biomassa + basismaatregelen

> 70°C Hybride warmtepomp of cv-ketel i.c.m. groen gas of waterstof

Warmtenet (LT)

All-electric

< 55°C Restwarmte, WKO, aquathermie + vergaande maatregelen

35-55°C Warmtepomp i.c.m. vergaande isolatie + vergaande maatregelen

Collectief systeem

Individueel systeem

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

15

door het temperatuurniveau van warm water dat wordt aangevoerd naar de woning. • Lokale bronnetten: lokale (kleinschalige) collectieve warmtevoorziening op basis van zeer lage temperatuur (water met een temperatuur van circa 15°C). In het gebouw is een warmtepomp nodig voor verwarming. Dit systeem is ook geschikt om koeling naar de woning te brengen. • Gasnet gecombineerd met bij voorkeur een zuinige combinatie van een cv-ketel met een elektrische warmtepomp (de zg. hybride). De gasinfrastructuur wordt (op termijn) gevoed met duurzaam gas, De meest geschikte infrastructuur en warmteoplossing is afhankelijk van de eigenschappen van gebouw en gebied. Diverse factoren spelen hierbij een rol, zoals bouwjaar, gebouwtype, gebouwfunctie, bebouwingsdichtheid, eigendom, schaal en

In het gebouw

beschikbaarheid van warmtebronnen. In bijlage C worden deze warmteoplossingen verder toegelicht. Onderstaande tabel geeft de warmteopties schematisch weer.

3.3. Regionale Structuur Warmte De gemeente Vijfheerenlanden werkt samen met de gemeenten in de regio (U16) aan de Regionale Energie Strategie. Voor alle samenwerkende gemeenten is een energieanalyse uitgevoerd en worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: •  In 2050 een klimaat-neutrale warmtevoorziening • Inzet op circa 15-20% warmtevraagreductie (isolatie) tot 2030 • Kansrijke regionale warmtebronnen zijn voorlopig niet in beeld voor Vijfheerenlanden • De focus ligt op startkansen voor het aardgasvrij maken van woningen en bedrijfsgebouwen

All-electric

Duurzaam gas

Warmtenet 70°C

Warmtenet 40°C

Lokale bronnetten

- Elektrisch koken - Basisisolatie - Warmtepomp

- Elektrisch koken - Minimumisolatie, op termijn naar basisisolatie - Hybride WP

- Elektrisch koken - Minimumisolatie, op termijn naar basisisolatie - Afleverset

- Elektrisch koken - Basisisolatie - Afleverset

- (Elektrisch koken) - Basisisolatie - Warmtepomp

In de wijk

Verzwaard elektriciteitsnet

Bestaand gasnet

- Warmtenet - (Collectieve warmtepomp)

- Warmtenet - (Collectieve warmtepomp)

Bronnet

Bronnen

Landelijk elektriciteitsnet

Landelijk gasnet met toekomstig duurzaam gas

- Hoogwaardige restwarmte - Geothermie - Aquathermie - Zonthermie

- L aagwaardige restwarmte - Ondiepe geothermie - Aquathermie - Zonthermie

- Aquathermie - Zonthermie

Vooroorlogse bebouwing

Gebouwen ≥ 1950 met hoge dichtheden

Grootschalige nieuwbouw in hoge dichtheden

Utiliteitsbouw ≥ 1950

Typische toepassing Woningen ≥ 1990 en nieuwbouw in lage dichtheden

Tabel 2: Overzicht van duurzame warmteopties

16

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

DUURZAME ELEKTRICITEIT, DUURZAAM GAS, DUURZAME WARMTEBRONNEN Het is belangrijk dat niet alleen de woningen aardgasvrij zijn, maar ook dat de achterliggende systemen aardgasvrij zijn. Dit betekent dat warmte voor warmtenetten uit duurzame bronnen komt. Elektriciteit voor hybride en all-electric warmtepompen wordt zonder aardgas gemaakt. Tot slot wordt het gasnet niet meer voor aardgas gebruikt, maar voor hernieuwbare gassen. Dit kan groen gas zijn en waterstof. Het Europese en landelijke doel is dat dit uiterlijk in 2050 bereikt is. De concept Regionale Energie Strategie zegt het volgende over hernieuwbare gassen: • Groen gas: dit blijft tot 2030 buiten beeld voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving met name door de beperkte productiemogelijkheden in de regio. Er is echter wel in voorzien als aanvulling op warmtenetten door de piekvoorziening middels groen gas in te vullen als bron voor waterstof. Waterstof: daar wordt de verbinding gelegd •  naar de landelijke ontwikkeling waaronder een Kabinetsbrief Waterstof (30 maart 2020). In de brief staat dat waterstof de potentie heeft om op langere termijn ook een belangrijke bijdrage te leveren aan de verwarming van de gebouwde omgeving. TNO heeft recent in kaart gebracht op welke manier dit kan gebeuren.

Conclusie van dit onderzoek is dat de potentie er is, maar dat er nog belangrijke vragen zijn rond toepasbaarheid, veiligheid, beschikbaarheid, duurzaamheid en betaalbaarheid. De komende jaren wordt, onder andere in het nationaal waterstofprogramma, gewerkt aan het beantwoorden van deze vragen.

Doel is om de randvoorwaarden voor het veilig toepassen van waterstof in de gebouwde omgeving op orde te krijgen. De verwachting op basis van de huidige plannen is evenwel dat er pas na 2030 significante volumes (groene) waterstof beschikbaar zullen zijn. Naar verwachting zullen de kosten van het produceren van groene waterstof op termijn sterk dalen, maar het is nog lastig te voorspellen tegen welke prijs waterstof daadwerkelijk beschikbaar komt, en of deze prijs ook voor de gebouwde omgeving tot een betaalbare optie leidt. Ook is nog moeilijk in te schatten wanneer welke volumes beschikbaar zijn. Isolatie en energiebesparing blijven wenselijk. Omdat de beschikbaarheid van groene waterstof naar verwachting nog beperkt zal zijn, zal waterstof in de gebouwde omgeving daarom in eerste instantie worden gebruikt voor gebouwen en wijken die moeilijk op andere wijze te verduurzamen zijn. Hierbij wordt ook meegenomen hoe waterstof andere opties zoals hybride warmtepompen en warmtenetten kan versterken (met name voor de piekvraag). 3 De hoeveelheid hernieuwbare gassen blijven in voorlopig schaars. Er zal naar met grote zekerheid onvoldoende duurzaam gas beschikbaar komen voor het volledig verwarmen van de gebouwde omgeving via de huidige gasnetten. Spaarzame inzet van hernieuwbare gassen is dus raadzaam.

Bijvoorbeeld alleen als piekvoorziening voor warmtenetten of alleen voor het vastgoed waar de isolatieopgave zodanig groot is dat hernieuwbare gassen het enige zinvolle alternatief is en dan ook bij voorkeur in combinatie met technieken als een warmtepomp.

3

HYBRIDE WARMTEPOMPEN De hybride warmtepomp is een combinatie van een warmtepomp met een gasketel. De toepassing van een hybride warmtepomp zorgt voor een sterke verlaging van het gasverbruik van een woning of gebouw. Deze warmtepomp gebruikt een combinatie van zowel een warmtebron als elektriciteit voor het opwekken van warmte. Er wordt gebruik gemaakt van gas op koude dagen en voor warm tapwater. Er zijn verschillende typen hybride warmtepompen op de markt, waarbij de bronnen van warmte variëren tussen buitenlucht, ventilatieretourlucht of zonthermie. Een voordeel van een hybride systeem ten opzichte van een all-electric oplossing is dat er geen aanpassingen nodig zijn aan het elektriciteitsnet. Voor de piekbelasting maakt het systeem namelijk gebruik van gas. Bovendien hoeven de radiatoren niet worden te vervangen. Een nadeel is dat een woning nog steeds een vorm van gas (duurzaam gas of aardgas) gebruikt. Het systeem is daarom niet voor alle wijken mogelijk, omdat woningen hierbij afhankelijk blijven van de aanwezigheid van een gasnet. Wel kan het overgebleven gebruik van aardgas na isolatie eventueel in de toekomst vervangen worden door duurzaam gas, zodat de hybride warmtepomp een gebouw in de toekomst aardgasvrij kan verwarmen. Voor een optimale werking van het systeem moet de woning aan een aantal voorwaarden voldoen.

Denk daarbij aan spouwisolatie, minimaal HR glas, een geïsoleerde begane grondvloer en bij voorkeur ook dak- of zoldervloerisolatie. Een andere voorwaarde om een woning met een hybride warmtepomp aardgasvrij te kunnen verwarmen is de beschikbaarheid van duurzaam gas. In wijken waar (nog) niet gestart wordt met de transitie naar een bronnet of een warmtenet is een wijkaanpak met hybride warmtepompen kansrijk om al op korte termijn het gasverbruik te reduceren. Bij woningen kan gemiddeld circa 70 procent gas bespaard worden door de inzet van een hybride warmtepomp in combinatie met goede isolatiemaatregelen. Uiteraard gaan de woningen wel meer elektriciteit gebruiken. Een hybride warmtepomp kan ook een tussenoplossing zijn.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/03/30/kamerbrief-over-kabinetsvisie-waterstof

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

17

4 Waar gaan we van start? In dit hoofdstuk kijken we naar de wijken waar binnen de gemeente een start gemaakt kan worden met de aardgasvrije opgave. Dit zijn de gebieden die de komende jaren in aanmerking komen om van het aardgas af te gaan. We selecteren deze gebieden op basis van een aantal criteria. Deze zijn door de projectgroep opgesteld en aangevuld op basis van de input van de inwonerspanel enquête en de inwoners tijdens de open informatieavond. 4.1. Criteria wijkfasering Op basis van consultatie van de werkgroep, de inwoners en de ondernemers zijn ‘besliscriteria’ opgesteld. Hiermee kunnen we bepalen in welke wijken we het beste kunnen starten met de warmtetransitie. De besliscriteria zijn gebruikt voor het prioriteren van wijken, oftewel als afwegingskader, om in deze visie keuzes te maken over de volgorde van wijken. De uitgangspunten in hoofdstuk 2 zijn principes die we gedurende de hele warmtetransitie nastreven om de warmtetransitie in Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Deze uitgangspunten helpen om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de wensen en verachtingen van de betrokken partijen. De besliscriteria hoeven niet in elke wijk hetzelfde gewicht te hebben.

In de ene wijk kunnen bijvoorbeeld kansen liggen omdat daar weinig aanpassingen nodig zijn en de maatschappelijke kosten (verhoudingsgewijs) laag zijn om aan de slag te gaan met de warmtetransitie, terwijl in een andere buurt kansen omdat er al grootschalige renovatieplannen of verbeteringen in de buitenruimte op de planning staan. Vanuit het Klimaatakkoord is aangegeven dat we bij het bepalen van startkansen rekening houden met de laagste maatschappelijke kosten. Het begrip ‘laagste

18

maatschappelijke kosten’ wordt uitgelegd in het blauwe tekstvak op de volgende pagina. Het belang van de laagste maatschappelijke kosten sluit ook aan bij de enquêteresultaten, waarin Vijfheerenlandeners aangeven het meeste waarde te hechten aan betaal­ baarheid, bij de overstap naar aardgasvrij. Naast de laagste maatschappelijke kosten, bepalen we aan de hand van onderstaande besliscriteria of een wijk kansrijk is om op korte termijn aardgasvrij of aardgasvrij-ready te worden. De selectiecriteria kunnen gelezen worden als antwoord op de volgende vraag: Een gebied is kansrijk om te starten als: 1. De maatschappelijke kosten van de oplossing voor de wijk van zowel de gebouw maatregelen, als infrastructuur, opwek en levering) het laagst zijn en woonlastenneutraliteit georganiseerd kan worden. . 2. Er energie in de wijk is vanuit een georganiseerd bewonersinitiatief. In wijken waar inwoners of organisaties stappen willen zetten om te isoleren en van het aardgas af te gaan en zich goed georganiseerd hebben, kunnen sneller stappen gezet worden en kan het draagvlak groter worden. Dit sluit ook aan op de wens van de

Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte

inwoners voor keuzevrijheid en eigen initiatief. Wijken die al goed georganiseerd zijn of waar al initiatieven zijn, krijgen voorrang in de prioritering. 3. Veel grote eigenaren, zoals woningcorporaties, particulieren, vastgoedpartijen of beleggers aanwezig zijn. Wanneer een vastgoedbeheerder zoals een woningcorporatie een groot deel van het vastgoed in een wijk in bezit heeft of bij een centrale, grote warmtevraag is het eenvoudiger en soms ook goedkoper om een warmtealternatief in de wijk te realiseren. 4. Werkzaamheden aan gebouwen (transformatie/ sloop/nieuwbouw/renovatie), werkzaamheden in de wijk (riolering, herstructurering) en projecten rond klimaatadaptatie gecombineerd kunnen worden om de overlast in de wijk te verminderen óf de haalbaarheid van de investering te verbeteren. Dit noemen we ook wel meekoppelkansen. 5. Bij de bouw- en renovatiewerkzaamheden zien we kansen om dit zo veel mogelijk circulair op te pakken. 6. Er duidelijkheid is over de toe te passen warmtetechniek en deze betaalbaar is voor de gebouweigenaar, gebruiker en gemeente. Op basis van de uitkomsten van de data-analyse en bovenstaande besliscriteria is een keuze gemaakt voor de wijken die we als kansrijk zien om de komende periode mee aan de slag te gaan. Het tijdspad

waarin we per wijk starten en de bijbehorende warmteoplossingen die we beschrijven, geven richting voor de komende jaren. Hier willen we ons voor inzetten om zo de warmtetransitie voor iedereen betaalbaar en uitvoerbaar te kunnen houden. Dit betekent dat we hier samen met de betrokkenen gaan beginnen met het maken van wijkuitvoeringsplannen (WUP). In hoofdstuk 5 beschrijven we hoe deze vervolgstappen eruit kunnen komen te zien.

4.2. Analyse van de maatschappelijke kosten We hebben per postcodebuurt in de gemeente Vijfheerenlanden bekeken welke optie de laagste maatschappelijke kosten heeft. Dit is gedaan aan de hand van een financieel-technische analyse, waarbij de resultaten zijn getoond in de warmtetransitiekaart.

WAT ZIJN DE LAAGST MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN WAT BEDOELEN WE MET WOONLASTENNEUTRALITEIT? Laagste maatschappelijke kosten zijn de totale kosten van de maatregelen aan de gebouwen, aan de infrastructuur en aan de bron, productie en levering van energie om een wijk aardgasvrij te maken. Daarbij worden niet alleen de investeringen, maar ook onderhoud en operationele kosten meegenomen, inclusief de energierekening van de eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar. Deze kosten worden uitgedrukt in bandbreedtes: een inschatting van de minimale en maximale kosten. De bandbreedtes houden rekening met zaken zoals onzekerheid in het prijspeil, het benutten van natuurlijke momenten en technische varianten binnen de warmteopties. Woonlastneutraliteit is een ander belangrijk criterium. Het kabinet ziet ‘woonlastenneutraliteit’ als het gelijk blijven of lager worden van de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en hypotheeklast of huur. Dat wil zeggen dat de verlaging van de energierekening van een huishouden minimaal gelijk is aan de maandelijkse financieringskosten of huurverhoging op het moment dat de energiebesparende maatregelen worden genomen. Door de maatregelen verbetert vaak ook het wooncomfort en zal de waarde van een woning naar verwachting stijgen.

De warmtetransitiekaart (figuur 5) laat per buurt de techniek zien met de laagste maatschappelijke kosten. Deze kaart is gemaakt met het Warmte Transitie Model van Over Morgen, op basis van de huidige kennis van de techniek. Bij het herijken van deze Transitievisie Warmte zal de warmtetransitiekaart bijgewerkt worden op basis van de laatste ontwikkelingen. Via de website van het Regionaal Energieloket kunnen inwoners inzicht krijgen in welke warmteoplossing het beste past bij hun woning. Ook kunnen inwoners daar lezen welke maatregelen die ze kunnen nemen om hun woning of bedrijfspand te verduurzamen. De kaart in figuur 5 laat een divers beeld zien van de gemeente Vijfheerenlanden. De uitkomsten van de berekeningen liggen veelal dicht bij elkaar. In de wijken Vianen en Leerdam is collectieve warmte de voordelige keuze. Daar is de bebouwing geconcentreerd en is de isolatieopgave nog groot. In

Figuur 5: Warmtetransitiekaart

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

19

de lintbebouwing in het buitengebied zien we vooral de individuele warmtepomp naar voren komen als meest voordelig. Dat de uitkomsten in veel wijken dicht bij elkaar liggen heeft te maken met het feit dat de divers is in woningtype en bouwperiode. Dit maakt dat voor de gemeente Vijfheerenlanden de overgang naar aardgasvrij een maatwerkoplossing vraagt. De transitie zal daarnaast gefaseerd moeten verlopen, waarbij we ook op zoek gaan naar logische tussen­ stappen. Uiteraard zijn er in elk gebied uitzonderingen. Er zijn woningen van voor 1990 die al vergaand geïsoleerd zijn, of nieuwe woningen in oude wijken. Bovenstaande geldt als richtinggevend beeld. Vanuit deze transitie­ richting gaan we op zoek naar startkansen.

4.3. Routekaart voor duurzaam wonen in Vijfheerenlanden Op basis van de data-analyse, lokale data en de besliscriteria zijn we gekomen tot een fasering van wijken waar de komende jaren kan worden gestart met een wijkaanpak. Op een lokale uitzondering na, geen duidelijke potentie voor collectieve oplossingen. De collectieve kans die we zien is gelegen in Leerdam en is kleinschalig en de doorschaal potentie is vooralsnog beperkt. Voor een groot gedeelte van het vastgoed in de Vijfheerenlanden geldt dat isoleren de voornaamste prioriteit heeft. Dat betekent dat hier gemeentebreed aandacht voor nodig is. Zoals eerder benoemd, treffen woningbouwcorporaties, de gemeente, ondernemers en inwoners al maatregelen. Het is van belang dat dit voortgezet wordt. Naast een gemeente brede aanpak wordt een gebiedsgerichte aanpak opgezet, Door te starten met een gebiedsgerichte benadering wordt gecontroleerd ervaring opgedaan met welke aanpak het beste werkt binnen een aantal representatieve

20

wijken waar nu concrete aanknopingspunten liggen door plannen van de woningbouwcorporatie, energie in de wijk en de isolatieopgave van het vastgoed. Ook kan in deze gebieden verder worden gekeken welke maatregelen het beste aansluiten bij het vastgoed haar eigenaren. Deze ervaring is dan weer input voor de gemeente brede aanpak. We zullen dit in het vervolg van deze paragraaf verder toelichten. We geven een overzicht van deze gebieden waarna per gebied de motivatie wordt gegeven. In totaal staan in de gebieden met startkansen ongeveer 1.500 woongebouwen, de bedrijventerreinen vertegenwoordigen ongeveer 310 gebouwen die een warmtevraag vertegenwoordigen van 6.000 standaardwoningen. Als alle gebouwen in deze gebieden in 2030 van het aardgas af zijn, is +/- 7% van de gebouwde omgeving aardgasvrij. Om die reden wordt ook ingezet op een gebiedsgerichte besparingen aanpak om de woningen gefaseerd te verduurzamen. De aanpak gericht op besparen zet in op het bereiken van het door de overheid gestelde tussendoel van 20 procent verduurzaamde woningen (aardgasvrij ready) in 2030. Per kans op de kaart lichten we toe waarom het is gekozen, wat de aandachtspunten zijn en hoe er gestart kan worden.

WONEN IN EDAM-VOLENDAM ZONDER AARDGAS | TRANSITIEVISIE WARMTE

Om de warmtetransitie te laten slagen is het belangrijk dat we samen met inwoners en de betrokken partijen aan de slag gaan. We willen inzetten op de energie die er al is en deze motor aanzwengelen in heel Vijfheerenlanden.

HOUD DIT IN JE ACHTERHOOFD BIJ HET LEZEN VAN DE KAART MET DE LOCATIES: EEN WIJK OF GEBIED IS NIET VAN DE ENE OP DE ANDERE DAG AARDGASVRIJ In de kaart is een tijdsaanduiding gegeven voor de jaren waarin we starten met de warmtetransitie in de eerste wijken. Let wel, het jaar dat is aangeduid om te starten is het jaar dat we met de voorbereidingen gaan beginnen om toe te werken naar wonen zonder aardgas. Dit betekent niet dat in dat jaar de overstap naar aardgasvrij al gemaakt wordt. Starten betekent in dit geval samen met de belangrijke stakeholders in de wijk te beginnen met het opstellen van een concreet plan van aanpak voor de wijk. Daarbij worden ook bewoners in de wijk betrokken. In het plan van aanpak worden keuzes gemaakt over de techniek, de organisatie, de financiering, de koppeling met andere opgaven in de wijk en de communicatie- en participatieaanpak. Het totale proces naar een aardgasvrije wijk of gebied kan vijf á tien jaar en soms zelfs langer duren afhankelijk van de complexiteit en daaraan gekoppelde benodigde acties en investeringen en de grootte van het gebied. Hoe meer er geïsoleerd moet worden voordat een aardgasvrije technologie kan worden toegepast, hoe langer het over het algemeen zal duren voordat de wijk aardgasvrij is.