Bijlage 1 Bomen beleidsplan

Wat willen we?

•

Wat staat er?

•

Wat kunnen we?

We beginnen met de ambities voor de bomen (en het groen) op de locatie of het plangebied in beeld te brengen. Daarna volgt de beoordeling wat er nu staat aan bomen en wat de kwaliteit ervan is. Tot slot bekijken we de mogelijkheden voor het versterken van de kwaliteit van de bomen of de locatie. Deze beoordeling vooraf helpt bij het maken van afgewogen keuzes. In relatie tot andere functies op deze locatie. Behoud van boomkwaliteit is het uitgangspunt. Vaak betekent dit behoud van de huidige boom. Soms levert vervangen van de boom echter meer op. Bijvoorbeeld doordat de huidige boom een beperkte restlevensduur heeft. Vanzelfsprekend zijn de ambities voor behoud hoger als het gaat om een bijzondere boom. Of als het gaat om een locatie in de groenstructuur of bijvoorbeeld het centrum van dorp of stad. De Bomenplanner kan zeker bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen een rol spelen. De boomambitie voor de locatie dient op de Intaketafel te liggen. De Bomenplanner kan echter ook

breder

worden

toegepast.

Bijvoorbeeld

ook

bij

de

herinrichting

van

een

verkeerskruispunt of het opknappen van een schoolplein. Op deze wijze is het in alle fasen van een planproces duidelijk waar de kansen en knelpunten liggen voor bomen. Bij projecten wordt eerst het boombelang bepaald. Is het boombelang minder zwaarwegend, dan kan een ‘light’ versie van de bomenplanner volstaan. Deze begint met een visie op de groene buitenruimte ter plaatse. Gevolgd door een korte schets van behoudenswaardige bomen op deze locatie. Bij een project met een groot bomenbelang is de bomenplanner meestal uitgebreider. Bijvoorbeeld in de vorm van een doorlopende Bomen Effect Analyse (BEA) gedurende de hele looptijd van het project. De Bomenplanner kan mogelijk leiden tot een onderzoek naar alternatieven of het vinden van een integrale oplossing. Het uitgangspunt is dat de kwaliteit van het bomenbestand en het kroonvolume binnen bebouwd gebied omhoog moeten. Hiervoor is creativiteit vereist. Ook wanneer vanwege de functionaliteit van het ontwerp als geheel uiteindelijk gekozen moet worden voor de kap van een bijzondere boom, is het van belang om aan te

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

42

geven op welke wijze de behoefte aan groen dan wordt ingevuld. De Bomenplanner beschrijft niet alleen de praktische gevolgen van een (gemeentelijk) plan op bestaande bomen en de bomenstructuur. Het biedt vooral perspectief om de groene buitenruimte optimaal of beter te benutten en in te richten. Daarbij rekening houdend met alle maatschappelijke opgaven, zoals wensen van inwoners en klimaatverandering. Het hangt van de aard van het plan (initiatief bij gemeente, ontwikkelaar of combinatie) af wat de rol van de gemeente precies is in het proces en hoe de Bomenplanner ingezet kan worden. Het is in alle gevallen belangrijk dat alle afdelingen binnen de gemeente die hier een rol in spelen, goed worden meegenomen. Dit vraagt doorlopend om aandacht en goede communicatie binnen de gemeentelijke organisatie.

4.6 Energietransitie en zonnepanelen Met de huidige woningopgave en de energietransitie staan er grote veranderingen op stapel, die een grote impact gaan hebben op het ruimtegebruik. Zowel boven- als ondergronds. Zo kunnen dilemma’s ontstaan rond keuzes tussen groen en groene energie. Voor zonnepanelen gelden de volgende uitgangpunten: •

Bestaande bomen en wens voor panelen: geen kap of drastische snoei;

•

Bestaande zonnepanelen en wens voor boomaanplant: bomenontwerp aanpassen, zodat ze niet of beperkt voor zonnepanelen groeien of beperkt rendement verlies opleveren;

•

Nieuwe

ontwikkelingen:

ontwerpopgave

waarbij

zowel

groennormen

als

energieopgave gelden. De ontwikkelingen rond zonnepanelen staan overigens niet stil. De nieuwe generatie wordt lichtpanelen genoemd: ze hebben daglicht nodig en niet persé zon voor een goede opbrengst. Het conflict tussen zonnepanelen en schaduw door bomen kan dus slechts van tijdelijke aard blijken te zijn. In alle gevallen waarbij sprake is van een al ingerichte openbare ruimte inclusief een bestaand bomenbestand prevaleert de boom. Dat geldt zeker voor bomen in de Groenstructuur of bomen die op de Groene Kaart staan. De gemeente snoeit of kapt geen bomen voor het plaatsen van zonnepanelen. In gevallen waarbij sprake is van bestaande zonnepanelen (op particuliere daken) met een wens om bomen in de openbare ruimte te planten, wordt met de aanplant van bomen met deze situatie rekening gehouden. Dat kan door aanplant van kleiner blijvende bomen, aanplant van zuilvormige bomen of aanplant van bomen met een transparantere kroon. De afweging van de soortkeuze is ook

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

43

afhankelijk van de gebiedsopgaves en de keuzes die hierin gemaakt worden. Bij een gewenst herstel van bijvoorbeeld de Groenstructuur kan toch besloten worden om een boom van de eerste grootte terug te planten in een ontstaan gat in de laanbeplanting. Ook al liggen daar inmiddels zonnepanelen op het dak. Bij nieuwe ontwikkelingen wordt het toepassen van bomen en zonnepanelen (op dakvlakken) op elkaar afgestemd. Er is dus sprake van een integrale ontwerpopgave. Voor de projectie van (toekomstige) bomen en zonnepanelen zal de keuze voor locatie en omvang van de bomen in samenhang beoordeeld moeten worden.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

44

5. Beheer en onderhoud

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

45

Beheer en onderhoud De ambitie is ontwikkeling van een gezond, veilig en duurzaam bomenbestand waarmee het groene karakter van onze gemeente kan worden behouden en waar mogelijk versterkt. Beheer en onderhoud van bomen gaan hand in hand. Het beheer is gericht op de lange termijn. Dit zijn investeringen als laanvervanging of grootschalige groeiplaatsverbetering. Onderhoud is gericht op de korte termijn. Periodiek onderhoud als snoei of inboet van uitgevallen exemplaren vallen hieronder. Voor het boombeheer en -onderhoud sturen wij op: •

Vitaliteit;

•

Veiligheid;

•

Functionaliteit.

5.1 Vitaliteit van bomen De vitaliteit van een boom is af te meten aan een aantal factoren: •

Conditie;

•

Structurele opbouw;

•

Veerkracht.

De conditie van een boom is een momentopname van de ‘gezondheidstoestand’ van een boom. Deze wordt beoordeeld aan de hand van graadmeters als bladbezetting, scheutlengte en bladkleur. Bij de structurele opbouw wordt de mechanische opbouw van stam, takken en wortels beoordeeld. Daarnaast worden symptomen die kunnen wijzen op mechanische gebreken (holtes, scheuren, houtrot en dergelijke) beoordeeld. Ondanks het feit dat conditie en structuur elkaar kunnen beïnvoeden, zijn ze in principe niet aan elkaar gekoppeld. De kroon van een boom kan bijvoorbeeld in een topconditie verkeren, terwijl de stam breukgevoelig is door een zwamaantasting. De veerkracht is het vermogen van een boom om te herstellen. Bij het beoordelen van de veerkracht gaat het om een inschatting of de boom in staat is te reageren op bijvoorbeeld groeiplaats verbetering. Dus of een boom met een verminderde conditie nog in staat is om die conditie te verbeteren.

5.1.1 Beheercyclus van aanplant tot vervanging Het beheer van bomen is erop gericht om de omlooptijd van bomen in Vijfheerenlanden te verlengen. De jeugdfase van een boom is relatief duur. Met name door begeleidingssnoei die nodig is om bijvoorbeeld de gewenste doorrijhoogte te bereiken. Door jonge bomen

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

46

goed te verzorgen en volwassen, gezonde bomen te sparen kan deze investering terugverdiend worden. De juiste boom op de juiste plaats De juiste boom op de juiste plaats begint met de juiste soortkeuze. Iedere boomsoort heeft specifieke eigenschappen. Hier dient bij beheer en behoud rekening mee gehouden te worden. Elzen worden bijvoorbeeld op latere leeftijd breukgevoeliger en vormen sneller dood hout in de kroon bij een relatief kleine plantafstand tussen de bomen. De kwaliteit van het plantmateriaal speelt uiteraard ook een belangrijke rol. De kwaliteit van plantmateriaal heeft grote invloed op onder andere de mate van aanslaan, groei en gezondheid. En daarmee ook op de kosten van beheer en onderhoud. Dat betekent dat bij de bestelling al de juiste eisen moeten worden gesteld aan de gewenste kwaliteit, ook gelet op de functie van de bomen. Voor laanbomen zijn dat andere eisen dan op een natuurspeelplek. De wellicht belangrijkste factor voor de uiteindelijke kwaliteit van de groene buitenruimte is de juiste groeiplaats. Deze moet bij aanplant voldoende van omvang zijn en goed doorwortelbaar (zie ook hoofdstuk Ontwerp). Bij een gebrekkige groeiplaats groeit een boom niet uit en vertoont eerder gebreken. In de kernen wordt de ruimte voor boomwortels vaak beperkt door straatzand en verharding en zal de groeiplaats bewust moeten worden ingericht.

De kwaliteit van de groeiplaats dient gedurende de hele levensduur van de boom geborgd te worden. Als er iets gebeurt in de buurt van de boom kan groeiplaatsverbetering nodig zijn. Bijvoorbeeld om wortelschade veroorzaakt door de aanleg van kabels en leidingen te herstellen. Dat kan zelfs nodig zijn als gehouden is aan de richtlijn voor boomwortels (zie ook Handboek kabels en leidingen 2022): •

Boomwortels van 5 cm of dikker mogen niet worden afgestoken, doorgegraven, doorgezaagd, afgehakt of op een andere manier worden beschadigd;

•

Boomwortels van bomen van de Groene Kaart of in de groenstructuur van 2,5 cm of dikker mogen niet verwijderd of beschadigd worden.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

47

Monumentale plataan, Oostwal te Leerdam

5.1.2 Laanvervanging Bomenlanen in de groenstructuur of in een woonstraat hebben niet het eeuwige leven. Voor deze bomenlanen geldt dat deze tijdig en liefst geleidelijk vervangen worden. Het in stand houden en renoveren van lanen vindt op twee manieren plaats: •

Onderhoud laan door inboet van één of meerder exemplaren;

•

Beheer door gefaseerde en of bloksgewijze vervanging van delen van de bomenlaan.

Inboet gebeurt op plekken waar dat wenselijk en boomtechnisch gezien verantwoord is. Dat betekent afscheid nemen van bomen van slechte kwaliteit, zodat deze niet op het reguliere beheer- en onderhoudbudget blijven drukken. Een boom ter plekke vervangen heeft alleen zin als deze niet overschaduwd wordt door zijn buurbomen. Is dat wel het geval, dan dient gewacht te worden met inboet tot de buurbomen ook uitvallen. Of er wordt gekozen om de buurbomen tegelijkertijd te vervangen. Bij gelijksoortige laanbeplanting wordt in beginsel ingeboet met een andere boomsoort met een vergelijkbare

verschijning

of

gewenste

eigenschappen,

om

meer

variatie

in

de

laanbeplanting aan te brengen. Uitgezonderd zijn cultuurhistorische lanen. In een laan met bijvoorbeeld leilindes worden in principe leilindes teruggeplaatst.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

48

Gefaseerd beheer en onderhoud Gefaseerde en of Bloksgewijze vervanging gebeurt in beginsel pas wanneer 50% van de bomen in de laan in een onomkeerbare matige of slechte conditie verkeert. Het uitgangspunt is altijd gefaseerde vervanging, zodat er geen kaalslag plaatsvindt voor mens en dier. Bloksgewijs vervangen betekent dat de laan op basis van de kwaliteit van de bomen in de laan in gedeeltes wordt opgedeeld. De slechtste delen worden het eerst vervangen. De vooralsnog te behouden delen van de laanbomen bevinden zich het liefst zo veel mogelijk verspreid over de laan. Gefaseerd onderhoud gebeurt ook bij het periodiek snoeien van treurwilgen, knot- en leibomen. Dat houdt in dat niet alle te knotten bomen in een bepaalde plaats in hetzelfde jaar worden gesnoeid. Dit is in de planning van de beheerploeg opgenomen.

Laanbeplanting van leilinden in Dorpsstraat te Schoonrewoerd

5.2 Veiligheid Eens in de drie jaar wordt elke gemeenteboom in beginsel gecontroleerd op conditie en eventuele gebreken en of deze een gevaar kan vormen voor zijn omgeving. Dit heet een boomveiligheidscontrole (BVC) of visual tree assessment (VTA). Werkzaamheden die voortkomen uit deze controle op de boomveiligheid zijn onder andere: •

Het snoeien van takken boven wegen, fietspaden en trottoirs (opkronen);

•

Aanwijzen van attentiebomen, die vaker gecontroleerd moeten worden;

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

49

•

Aanwijzen van risicobomen. Dit zijn exemplaren waarbij direct maatregelen getroffen dienen te worden.

Bij risicobomen kan het betekenen dat gevaarlijke of dode takken worden verwijderd of dat zieke en stervende bomen worden gekapt. Zodra het geconstateerde veiligheidsrisico is weggenomen wordt de status van risicoboom in het beheersysteem gewijzigd naar ‘boom zonder gebreken’. Gebreken die worden geconstateerd kunnen bijvoorbeeld dood hout zijn, een holte in de stam

of

een

zwamaantasting

op

de

stamvoet.

Daarop

worden

passende

veiligheidsmaatregelen geadviseerd. Zoals de doorgang vrijmaken, nader onderzoek of het verwijderen van dood hout. Daarbij wordt ook de urgentie van de geadviseerde maatregel aangegeven. De frequentie van controle kan nader worden gespecificeerd zodra meer detailgegevens van de bomen bekend zijn en opgenomen zijn in het beheersysteem. Op dat moment is het mogelijk om meer maatwerk in de controlefrequentie op te nemen. Bepaalde leeftijdscategorieën of bepaalde minder druk gebruikte locaties hoeven wellicht minder frequent gecontroleerd te worden. Wat gunstig kan zijn voor het controlebudget.

5.3 Functionaliteit Niet ieder gebied binnen de bebouwde kom heeft dezelfde functie. Op ‘A locaties’ heeft het beheer en onderhoud van bomen prioriteit. Daarbij wordt ook gekeken naar de plek waar de boom staat in relatie tot zijn functie. Zo zit een dode boom vol leven. Heel interessant voor allerlei ecologische processen. Uiteraard kan behoud van een dode boom alleen op plekken waar dat verantwoord veilig kan.

5.3.1 Functiegebieden De openbare ruimte van Vijfheerenlanden is in verschillende functiegebieden ingedeeld. Voor het beheer en onderhoud van groen zijn de belangrijkste functiegebieden: a. hoofdwegen; b. historische- en moderne verblijfsgebieden; c. begraafplaatsen; De kwaliteit van beheer en onderhoud van groen en bomen is in deze drie functiegebieden normaal gesproken het hoogst. Dit zijn onze ‘A locaties’. Andere functiegebieden zijn bijvoorbeeld:

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

50

•

woongebieden;

•

bedrijventerreinen.

Dat wil niet zeggen dat het beheer en onderhoud van deze laatste gebieden van ondergeschikt belang is. De uitstraling die de gemeente Vijfheerenlanden aan de groene openbare ruimte stelt is niet voor alle functiegebieden gelijk. Hierdoor is het mogelijk om het beheer en onderhoud goed af te stemmen op zowel de gewenste functie als de betekenis van de bomen op die specifieke locatie. Als de groene uitstraling van een woonwijk of een bedrijventerrein echter droevig is, dan staat niets een groene kwaliteitsimpuls in de weg. Overlap Groenstructuur, Functiegebied en Groene Kaart Bomen op de Groene Kaart, in de Groenstructuur of de drie ‘A locaties’ worden als het meest belangrijk beschouwd. Beheer en onderhoud van deze bomen heeft daarom prioriteit. Soms vallen Groene kaart, Groenstructuur en Functiegebied samen. Zoals hoofdwegen en Hoofdgroenstructuur en een begraafplaats en een groene stapsteen dat bijna altijd doen. Er kan echter ook een monumentale boom in de Hoofdgroenstructuur staan. Bij een eventuele renovatie van de Hoofdgroenstructuur vormt behoud van de monumentale boom de basis.

5.3.2 Hinder door bomen Soms geven bomen hinder. Hinder is subjectief en persoonsgebonden. Wat de één als hinderlijk ervaart, bijvoorbeeld schaduwwerking, is voor de ander juist een genot. Niet iedere vorm en mate van hinder is ernstig genoeg. Het Burgerlijk Wetboek hanteert het begrip ‘onrechtmatige hinder’ om aan te geven wanneer overlast zwaarwegend en buitenproportioneel is. Normale bladval, populierenpluis, kastanjes of schaduwwerking wordt niet als onrechtmatig gezien en zal in beginsel geaccepteerd moeten worden. Voor de bepaling of een situatie onrechtmatig is, wordt gekeken naar de aard, de duur en de ernst van de overlast in samenhang met de plaatselijke omstandigheden. Er is een algemeen belang dat gediend is met de aanwezigheid van bomen. Ook dit wordt meegewogen in het beoordelen van de bij vermeende hinder. Met enige regelmaat ontvangt de gemeente Vijfheerenlanden verzoeken van inwoners om hinder van bomen weg te nemen of de bomen te verwijderen. Iedere melding wordt onderzocht. De volgende aspecten worden hierin meegenomen: •

De boomtechnische staat (kwaliteit) van de boom;

•

De betekenis of waarde van de boom voor de plek;

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

51

•

De onderhoudsgeschiedenis van de boom.

•

Het tijdstip dat regulier onderhoud gaat plaatsvinden;

•

De aard van de hinder;

•

De ernst van de hinder;

•

De duur van de hinder;

•

De specifieke plaatselijke omstandigheden.

De gemeente is terughoudend als het gaat om verzoeken van kap of rigoureuze snoei. Wij proberen zoveel mogelijk preventief te werken. Door bijvoorbeeld geen soorten meer aan te planten rond parkeerplekken, waarvan inmiddels bekend is dat ze ‘plak’ op geparkeerde auto’s bezorgen. Bomen met minder weerstand zijn immers vatbaarder voor luis. Het aanplanten van de juiste boom(soort) op de juiste groeiplaats is daarmee de remedie. Soms zijn er ook alternatieven mogelijk. Plak op geparkeerde auto’s ofwel roetdauw is echt heel vervelend, maar wellicht kan er elders in de buurt plakvrij geparkeerd worden. De eventuele maatregel hangt af van de aard van de hinder. Zo kan bijvoorbeeld het plaatsen van bladkorven helpen de ervaren hinder door bladval verminderen. In situaties waarin objectief gezien sprake is van buitenproportionele hinder, zullen wij curatief optreden, door passende maatregelen te treffen. De meest voorkomende hinder door bomen wordt veroorzaakt door: bladval, allergie, beperking van lichtinval, wortelopdruk en bladluis. Per soort hinder is een aantal mogelijke maatregelen te nemen. Hinder door bladval Hinder:

Paden minder toegankelijk of glad tussen 1 oktober en 31 december.

Beoordeling: Hinder is tijdelijk van aard, meestal niet buitenproportioneel Mogelijke maatregelen: •

Geen maatregel. Enige mate van hinder is normaal;

•

Preventief: o

•

Geen

Curatief: o

Plaatsen van bladkorven in wijken;

o

Regelmatig blad vegen met name bij slecht verterend blad (bijvoorbeeld plataan).

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

52

Allergie Hinder:

Allergische reactie op bv. brandharen (eikenprocessierups) of pollen (hooikoorts)

Beoordeling: Hinder is tijdelijk van aard, kan echter wel ernstig zijn voor gezondheid Mogelijke maatregelen: •

Geen maatregel. Boomsoort staat overal, pollen worden kilometers ver gedragen

•

Preventief: o

Verbetering biodiversiteit (meer natuurlijke vijanden);

o

Geen aanplant van allergene soorten (berk, els, hazelaar) op of nabij schoolpleinen en sportvelden;

•

Curatief: o

Tijdelijk markeren exemplaren;

o

Verwijderen brandharen (opzuigen/opruimen);

o

Verwijderen allergene soort op schoolplein of onder slaapkamerraam.

Opdrukken bestrating door boomwortels Hinder:

Risico op vallen/ struikelen

Beoordeling: Mate van opdruk •

Geen maatregel. De opdruk is beperkt;

•

Preventief:

•

o

Wortelschermen of -geleiding plaatsen;

o

Zorgen voor groeiplaatsen van voldoende grootte;

Curatief: o

Boomspiegel of plantvak vergroten;

o

Ophogen.

Schaduwwerking Hinder:

Minder daglicht in hoofdverblijfsruimte huis of tuin

Beoordeling: Mate van lichthinder Mogelijke maatregelen: •

Geen maatregel. De boom stond er al bij betrekken huis. Hinder is beperkt van aard, alleen in de zomer of beperkt deel van de dag of niet buitenproportioneel;

•

Monitoring: beoordelen van schaduw gedurende het groeiseizoen;

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

53

•

•

Preventief: o

Geen

o

Grote boomsoorten op gepaste afstand van huizen planten.

Curatief: o

Snoei van enkele probleemtakken op boomtechnisch verantwoorde wijze

Bladluizen Hinder:

Honingdauw of roetdauw dat zorgt voor plak op auto’s.

Beoordeling: Beperkt deel van het jaar. Mogelijke maatregelen: •

Geen maatregel, er is geen sprake van ernstige hinder;

•

Monitoring, beoordelen hinder gedurende het groeiseizoen;

•

Preventief:

•

o

Boomsoorten toepassen die minder gevoelig zijn;

o

Juiste groeiplaats inrichten;

Curatief: o

Groeiplaatsverbetering, om weerstand bomen te versterken;

o

Uitzetten van lieveheersbeestjes.

Als de gemeente beoordeelt dat de ervaren hinder buitenproportioneel is, worden meestal snel maatregelen getroffen. Als de hinder niet buitenproportioneel is, kan dit leiden tot het afwijzen van het verzoek om maatregelen te treffen. Het kan is sommige situaties ook leiden tot een tegemoetkoming door iets van de vermeende hinder weg te nemen. Deze maatregel vindt niet op korte termijn plaats. Vanwege kosten efficiëntie wordt deze maatregel meegenomen in de reguliere onderhoudsronde. Deze maatregel wordt in het beheersysteem verwerkt.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

54

6. Communicatie en participatie

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

55

Communicatie en participatie Inwoners beter betrekken bij hun groene buitenruimte is het devies. Dat doen we door meer en beter te communiceren over bomen. Dus niet alleen wanneer we bomen moeten kappen. Juist ook wanneer we extra bomen planten. Boombeheer en onderhoud is een specialisme en leent zich daarom minder makkelijk

voor

participatie.

Maar

er

blijft

voldoende

ruimte

over

voor

bewonersinitiatieven.

6.1 Communicatie Om onze inwoner bewust te laten zijn en worden van het nut van bomen communiceren wij actief. Hierbij vertellen we waarom we dingen doen zoals we ze doen. Uitleggen waarom we snoeien of de groeiplaats verbeteren bijvoorbeeld. We gaan vertellen waar bijzondere bomen staan, hoeveel soorten bomen we wel niet hebben, en welke vruchten van bomen eetbaar en plukbaar zijn. De gemeente zorgt voor groene bewustwording met natuur- en milieueducatie en communicatie over de boom in de stad. Over de functie als airco in de stad, het dorp of het bedrijventerrein. Wij willen onze inwoners meer in aanraking brengen met het nut en de functie van bomen in onze gemeente. Meer bomen betekent meer vogels en andere dieren en planten in onze woonomgeving, en andersom gaan we bij minder bomen minder leven om ons heen zien. De aanleg van een pluktuin met noten- en fruitbomen kan een goede mogelijkheid zijn om het nut en de betekenis van bomen te laten zien. Door aanplant van een boom voor iedere pasgeboren baby en ieder nieuw te bouwen huis in onze gemeente komt het belang dat wij hechten aan bomen ook tot uiting. Datzelfde geldt voor het uitdelen van tuiny forests of jonge boompjes aan inwoners om mee te helpen aan de gewenste vergroening.

6.2 Participatie Voorspraak vooraf is beter dan inspraak achteraf. De gemeente neemt stakeholders en belangengroepen daarom altijd aan de voorzijde mee bij beleidsvorming rond groen of grootschalige herinrichting van groen. Soms is meer participatie mogelijk en wenselijk. Meepraten en meedenken over de inrichting of het recreatief medegebruik van de groene buitenruimte kunnen onderwerp van samenwerking zijn. Ook over de aanleg van wandel- en fietsroutes, lunchrondjes op bedrijventerreinen, een betere ontsluiting van een groengebied valt te praten. Daarbij

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

56

vormen de uitgangspunten van de Groenstructuur een leidraad. Zo is er voor vergroenen in beginsel meer mogelijk binnen de Groenstructuur dan erbuiten. Voor andere activiteiten of functies is juist weer meer ruimte buiten de Groenstructuur.

6.3 Bomen in zelfbeheer De verantwoordelijkheid van beheer en onderhoud van bomen blijft in beginsel bij de gemeente. Het is althans niet verstandig om inwoners in het kader van ‘zelfbeheer’ verantwoordelijk te maken voor de veiligheid van bomen. De veiligheidscontrole van bomen is specialistenwerk. Dat moet nauwgezet gebeuren, vanwege de mogelijke aansprakelijkheid bij schade en letsel. De eigenaar moet aantoonbaar ‘zorgvuldigheid in beheer’ in acht nemen. Dat wil zeggen met de juiste frequentie, uitgevoerd door een terzake kundige boomspecialist. Een

aantrekkelijke

leefomgeving

met

bomen

heeft

ook

sociale

gevolgen.

Bij

cultuurhistorische elementen als knotwilgen, leilindes of fruitbomen is onder begeleiding van een groenspecialist wel zelfbeheer mogelijk. Zelfbeheer van voedselbosjes, fruitbomen of moestuinen kan de onderlinge verbinding versterken. Het is belangrijk om bijvoorbeeld in minder veerkrachtige wijken te kijken of het planten van extra bomen kan bijdragen aan een aantrekkelijkere en gezondere leefomgeving.

Snoei van hoogstamfruit in zelfbeheer

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

57

Bijlagen

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

58

Bijlage I: Begrippenlijst Beheer

De investeringen. Ofwel het herstellen of versterken van de kwaliteit van het groen, door grootschalige vervanging, bomenlaan restauratie, reconstructie of herinrichting.

Biodiversiteit

De soortenrijkdom én de bijbehorende habitatten (leefgebieden) die hier van nature thuishoren.

Bomen Effect Analyse

Ofwel BEA. Een standaard beoordeling van de gevolgen van voorgenomen activiteit voor een boom, op basis van landelijke richtlijnen van de Bomenstichting en het CROW.

Bomenplanner

De Bomenplanner is een werkwijze om bomen - als grootste en meest kwetsbare groenelementen - vanaf het begin bij het planproces te betrekken.

Fysieke leefomgeving

Het grondgebied van gemeente Vijfheerenlanden en alle natuurlijke en cultuurlijke elementen daarin, boven en onder het maaiveld.

Groene Kaart

Geometrisch informatieobject of topografische kaart met daarop aangegeven beschermde bomenzones, bomenstructuren en solitaire bomen of boomgroepen, met bijbehorend register.

Groene oase

Groene stapsteen.

Groene stapsteen

Aangewezen groene oase, onderdeel van de groenstructuur. Een afgebakend gebied met veel groen. Binnen de bebouwde kom zijn dit onder andere plantsoenen, boomweides, (pocket)parkjes, bosschages of begraafplaatsen. Buiten de bebouwde kom zijn dit bijvoorbeeld eendenkooien of grienden.

Groenindex

De hoeveelheid groene biomassa per oppervlak binnen de kom (groenmonitor van de Wageningen universiteit)

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

59

Groenstructuur

Robuust groen raamwerk, ofwel samenhangende netwerk van groengebieden (groene stapstenen ofwel groene oases) en de verbindingen (hoofd- en nevenstructuren langs wegen en watergangen) daartussen.

Hittestress

Het fenomeen dat stedelijk gebied op zonnige dagen sneller opwarmt dan het buitengebied, doordat asfalt, stoeptegels en bouwmaterialen meer hitte absorberen. Dit raakt met name kwetsbare groepen als ouderen, kinderen, hart- en longpatiënten.

Hoofdgroenstructuur

Groene hoofdverbindingen – met veelal gebiedseigen beplanting - tussen groengebieden (groene stapstenen ofwel groene oases) langs hoofdwegen of belangrijke watergangen. Buiten de bebouwde kom verbindt het groen bijvoorbeeld natuur (Natuur Netwerk Nederland) gebieden en dorpen met elkaar. Binnen de bebouwde kom is met name het groen langs hoofdontsluitingswegen, historische infrastructuur en grote watergangen bepalend voor de Hoofdgroenstructuur.

Invasieve exoten

Planten en dieren die van nature niet in Nederland voorkomen, die schadelijk kunnen zijn voor de natuur ofwel onze eigen gebiedseigen soorten in gevaar brengen. Soorten als Japanse duizendknoop en berenklauw zijn niet wenselijk en worden zoveel mogelijk geweerd en bestreden om vermeerdering te voorkomen.

Klimaatadaptatie

Voorbereiding op de risico's van het veranderende klimaat door de omgeving hierop aan te passen.

Klimaatbestendig

Beschermd tegen de effecten van klimaatverandering. Ofwel zodanig ingericht dat de effecten van de klimaatverandering opgevangen kunnen worden: extreme hitte in de zomer, of langdurige en hevige regen.

Klimaatrobuust

Klimaatbestendig.

Kwaliteitsgericht principe

Toetsing van de kwaliteit van groen op een locatie aan de hand van de drie factoren: uitstraling, functioneren en budget, die in onderlinge samenhang worden beoordeeld.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

60

Natuurvolgend principe

Natuur en natuurlijke processen staan voorop bij bescherming, ontwerp en beheer en onderhoud van de groen in de openbare ruimte.

Nevengroenstructuur

Aanvullende groenverbindingen op de Hoofdgroenstructuur, onderdeel vormend van de groenstructuur binnen de bebouwde kom.

NP waarde

Nectar- en pollenwaarde. De nectar- en pollenwaarde geeft aan hoe populair de plant is bij de bijen. Het gaat niet langer alleen over kleur, bloeitijd en groeikracht, maar ook om herstel van de biodiversiteit.

Omgevingsgroen

Al het groen binnen de gemeentegrenzen dat geen onderdeel is van de groenstructuur van Vijfheerenlanden.

Onderhoud

De exploitatie. Ofwel de dagelijkse verzorging van groen en bomen, door snoei, maaien, groeiplaatsverbetering.

Piekbuien

Extreme regenval op een klein oppervlak, in een korte tijdsspanne, waardoor het rioleringssysteem overbelast kan raken en wateroverlast kan ontstaan.

Verbindend principe

Samenhangend- en een netwerk vormend groen, dat zorgt voor een ecologisch sterke en duurzame leefomgeving.

Waterbergend vermogen

Het vermogen van de bodem om het hemelwater op te slaan. Zo kan de bodem een wateroverschot aan water vasthouden en afgeven in tijden van droogte. Door hevige buien door de klimaatverandering wordt waterberging steeds meer van belang.

Waterinfiltratie

Het laten wegzakken van hemelwater in de bodem, waardoor we duurzamer en efficiënter omgaan met het water.

Monumentale boom

Boom of houtopstand van minimaal 50 jaar oud of een stamdoorsnede van minimaal 50 cm, die vanwege beeldwaarde, cultuurhistorische waarde, zeldzaamheidswaarde, natuurwaarde en of de waarde voor de leefbaarheid is aangewezen als beschermde houtopstand.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

61

Toekomst boom

Boom of houtopstand die in potentie monumentaal kan worden en is aangewezen als beschermde houtopstand.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

62

Bijlage II: Aanwijscriteria Algemene criteria Beeldwaarde Een boom is beeldbepalend als deze voor de beeldkwaliteit van de leefomgeving van grote waarde is of indien de boom een belangrijke positieve bijdrage levert aan het karakter en de herkenbaarheid op straat-, wijk- of kernniveau. Op particuliere terreinen gaat het om bomen die in het straatbeeld of vanuit het landschap een grote rol spelen, omdat de boom voor een groot deel zichtbaar is vanuit openbaar toegankelijk gebied. De beeldbepalende waarde zit ook in de karakteristiek van de soort. Dit sluit de opname van onherstelbaar, door foutieve snoei verminkte bomen uit. •

Gedeeltelijk zichtbaar vanaf de openbare weg, op max 50 m afstand

•

(bijna) Volledig zichtbaar van de openbare weg

•

Vanaf 3 of meer zijden (bijna) volledig zichtbaar vanaf de openbare weg of staande op bekende of aansprekende locatie

Cultuurhistorische waarde Een boom die onderdeel is van de lokale geschiedenis of een bepaalde cultuurhistorische betekenis heeft. Het meest bekend zijn de herdenkingsbomen die ter gelegenheid van bijzondere gebeurtenissen zijn geplant. Er kan ook gedacht worden aan bomen die essentieel zijn voor een bepaald landschapstype of een lommerrijke wijk. Oude knotbomen in de kern markeren bijvoorbeeld vaak vroegere erf- en perceelsgrenzen. •

Lokale historische betekenis voor wijk of buurtschap

•

Lokale historische betekenis voor kern of stad

•

Bijzondere/cultuurhistorische betekenis voor gemeente, provincie of Nederland

Zeldzaamheidswaarde Een boomsoort is voor gemeente Vijfheerenlanden zeldzaam als er vermoedelijk minder dan 10 volwassen exemplaren van voorkomen binnen de gemeentegrenzen. Het gaat hierbij om boomsoorten en niet om variëteiten. Bomen kunnen eveneens uniek zijn vanwege hun grootte en/of groeivorm, bijvoorbeeld de grootste of dikste boom van de wijk. Daarnaast kunnen bijzondere soorten boomkundig (dendrologisch) gezien waardevol zijn. Denk aan een exotische boomsoort of een bijzondere kweekvorm of variëteit.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

63

•

Zeldzame boomsoort voor Vijfheerenlanden

•

Dendrologisch waardevol

•

Uniek voor Vijfheerenlanden

Waarde voor de leefbaarheid De houtopstand levert een bijdrage aan een aangename woonomgeving, bijvoorbeeld doordat hij schaduw biedt of gelegenheid geeft tot spelen voor de jeugd. Het kunnen ook bomen zijn die een belangrijke ecosysteemdienst vervullen, zoals verbetering van de luchtkwaliteit, verkoeling door verdamping en beschaduwing of retentie van hemelwater.

Structuur functie Bomen in een lijnvormige structuur of –zone die onderdeel zijn van belangrijke blauwgroenverbindingen of van groenstructuren. Ze verbinden bijvoorbeeld parken en bosschages met elkaar, waardoor de ecologische betekenis ervan toeneemt. Zo ontstaat er een natuurlijke migratieroute voor vogels en andere diersoorten. Daarnaast kunnen rijen bomen stedenbouwkundige structuren accentueren en zo een belangrijke bijdrage leveren aan het karakter van de wijk of de kern. Deze boomstructuren begeleiden bijvoorbeeld

wegen

binnen

de

hoofdinfrastructuur

of

markeren

een

wijk-

of

gebiedsontsluiting.

Historische functie Boomstructuren of -zones die verwijzen naar de historie van het gebied. Bijvoorbeeld een laanbeplanting die langs een oude invalsweg staat of juist verwijst naar een voormalige oprijlaan. Het kunnen ook locaties zijn waar van oudsher nutsbomen staan, zoals hoogstamboomgaard of een geriefbosje.

Buurt functie Bomengroepen of bosschages die een betekenisvolle bijdrage leveren aan de leefbaarheid van de buurt of deel van een wijk. Bijvoorbeeld doordat ze een aangename verblijfsruimte creëren, een belangrijke recreatieve rol spelen bij recreatie (park, wandel- en fietsroutes) of een uniek ensemble vormend met andere elementen

Ecologische functie Structuren of bomenzones die de biodiversiteit versterken of een onderdeel zijn van belangrijke verbindingen tussen natuurlijke gebieden of tussen kern en landschap. Het zijn

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

64

met name locaties met inheemse, gebiedseigen exemplaren. Er kan naast voornoemde eigenschappen sprake zijn van een bijzondere variatie in boomsoorten

Aanwijscriteria bomen in Groenstructuur De aanwijscriteria voor bomen in een Hoofdgroenstructuur betreffen: •

Structuur functie

•

Historische functie

•

Buurt functie

•

Ecologische functie

Randvoorwaarde: boom in publieke ruimte De aanwijscriteria voor bomen in een Nevengroenstructuur betreffen: •

Structuur functie

•

Historische functie

•

Buurt functie

•

Ecologische functie

Randvoorwaarde: boom in publieke ruimte De aanwijscriteria voor bomen in en Groene stapsteen betreffen: •

Historische functie

•

Buurt functie

•

Ecologische functie

•

Randvoorwaarde: boom in publieke ruimte

Aanwijscriteria Monumentale bomen en Toekomstbomen Tot de Groene Kaart/Bomenlijst behoren in ieder geval de bomen die zijn vastgelegd in het landelijk Register van Monumentale Bomen, dat wordt beheerd door de Bomenstichting en aangevuld met bomen die van lokale importantie zijn of bomen die de mogelijkheid krijgen om uit te groeien tot monumentale bomen (Toekomstbomen). Voor de Groene Kaart/Bomenlijst zijn er 3 groepen Monumentale- en Toekomstbomen: •

Solitaire boom(groep)

•

Bomenstructuur

•

Bomenzone

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

65

Een beschermde boom(groep) of grotere houtopstand moet minimaal voldoen aan de volgende voorwaarden: Private boom: •

minimaal 50 jaar oud of heeft een stamdoorsnede van minimaal 50 cm, tenzij sprake is van een herplantplicht;

•

minimaal voor de helft zichtbaar vanaf openbaar terrein;

•

restlevensduur bij aanwijzing minimaal 5-10 jaar.

Publieke boom: •

minimaal 50 jaar oud of heeft een stamdoorsnede van minimaal 50 cm, tenzij het een herdenkingsboom is of een aangewezen Potentieel waardevolle boom;

•

restlevensduur bij aanwijzing minimaal 5-10 jaar.

Deze voorwaarden gelden voor een solitaire boom. Bij een boomgroep moet deze voorwaarde voor minimaal één exemplaar van de groep opgaan. De aanwijs-criteria voor een solitaire boom(groep) zijn: •

Beeldwaarden

•

Cultuurhistorische waarden

•

Zeldzaamheidswaarde

•

Waarde voor de leefbaarheid

•

Natuurwaarde

De mate waarin een houtopstand voldoet aan deze criteria is bepalend voor de aanwijzing als beschermde houtopstand. Het gaat erom dat het exemplaar bovengemiddeld aan minimaal één of meer criteria voldoet om als beschermde houtopstand aangewezen te kunnen worden. Per criterium zijn er drie subcategorieën: A. Topwaarde:

Van nationaal belang

of bijzonder waardevol

voor gemeente

Vijfheerenlanden; B. Hoge waarde: Waardevol voor een dorp of gebied; C. Basis waarde: Waardevol voor de wijk of de directe omgeving of Potentie om hogeof topwaarde te worden.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

66

Beeldwaarde Een boom is beeldbepalend als deze voor de beeldkwaliteit van de leefomgeving van grote waarde is of indien de boom een belangrijke positieve bijdrage levert aan het karakter en de herkenbaarheid op straat-, wijk- of dorpsniveau. Op particuliere terreinen gaat het om bomen die in het straatbeeld of vanuit het landschap een grote rol spelen, omdat de boom voor een groot deel zichtbaar is vanuit openbaar toegankelijk gebied. De beeldbepalende waarde zit ook in de karakteristieke groeivorm van de soort. Dit sluit de opname van onherstelbaar, door foutieve snoei verminkte bomen uit.

Topwaarde

Beeldbepalend voor Vijfheerenlanden; (bijna) volledig zichtbaar vanaf openbaar terrein

Hoge waarde

Beeldbepalend voor het dorp; vanaf 3 of meer zijden (bijna) volledig zichtbaar

vanaf

openbaar

terrein

of

staande

op

bekende

of

aansprekende locatie Toegevoegde

Beeldbepalend voor de wijk of de buurt; gedeeltelijk zichtbaar vanaf de

waarde

openbare weg, op max 50 m afstand

Zeldzaamheidswaarde Een boomsoort is voor gemeente Vijfheerenlanden zeldzaam als er vermoedelijk minder dan 10 volwassen exemplaren van voorkomen binnen de gemeentegrenzen. Het gaat hierbij om boomsoorten en niet om variëteiten. Bomen kunnen eveneens uniek zijn vanwege hun grootte en/of groeivorm, bijvoorbeeld de grootste of dikste boom van de wijk. Daarnaast kunnen bijzondere soorten boomkundig (dendrologisch) gezien waardevol zijn. Denk aan een exotische boomsoort of een bijzondere kweekvorm of variëteit.

Topwaarde

Zeldzaam of uniek voor Vijfheerenlanden; zeldzame soort; bijzondere grootte of groeivorm

Hoge waarde

Dendrologisch waardevol; bijzondere variëteit; opvallende grootte voor dorp

Toegevoegde

Ongewone soort, variëteit, boomgrootte of boomvorm voor wijk of

waarde

buurt

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

67

Cultuurhistorische waarde Een boom die onderdeel is van de lokale geschiedenis of een bepaalde cultuurhistorische betekenis heeft. Het meest bekend zijn de herdenkingsbomen die ter gelegenheid van bijzondere gebeurtenissen zijn geplant. Er kan ook gedacht worden aan bomen die essentieel zijn voor een bepaald landschapstype of een lommerrijke wijk. Oude knotbomen in de kern markeren bijvoorbeeld vaak vroegere erf- en perceelgrenzen. Topwaarde

Bijzondere/cultuurhistorische betekenis voor gemeente, provincie of Nederland;

oude

verbindingswegen;

geriefbosje

of

hoogstamvruchtboomgaard Hoge waarde

Lokale historische betekenis voor het dorp; oude invalswegen; relict van geriefbosje of hoogstamvruchtboomgaard

Toegevoegde

Lokale historische betekenis voor wijk of buurt; oude oprijlaan

waarde Waarde voor de leefbaarheid De houtopstand levert een bijdrage aan een aangename woonomgeving, bijvoorbeeld doordat hij schaduw biedt of gelegenheid geeft tot spelen voor de jeugd. Het kunnen ook bomen zijn die een belangrijke ecosysteemdienst vervullen, zoals verbetering van de luchtkwaliteit, verkoeling door verdamping en beschaduwing of retentie van hemelwater. Sommige boomsoorten zijn beter bestand tegen de klimaatverandering. Daardoor sieren ze het straatbeeld mogelijk langer, waardoor ze een hogere waarde voor de leefbaarheid kunnen hebben. Topwaarde

Waardevol voor de leefbaarheid van Vijfheerenlanden; Belangrijke betekenis voor duurzame leefomgeving

Hoge waarde

Waardevol voor de leefbaarheid van het dorp; bijdrage leverend aan klimaatrobuust dorp

Toegevoegde

Waardevol voor de leefbaarheid van de wijk of buurt; veraangenamen

waarde

directe woon- en werkomgeving

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

68

Natuurwaarde Houtopstanden die de biodiversiteit versterken of een onderdeel zijn van belangrijke verbindingen tussen natuurlijke gebieden, tussen dorp en landschap of tussen groene gebieden binnen de bebouwde kom. Zoals locaties met inheemse, gebiedseigen houtopstanden. Er kan naast voornoemde eigenschappen sprake zijn van een bijzondere of gebiedseigen variatie in boomsoorten. Kensoorten en waardplanten zijn met name indicatoren voor de mate waarin de houtopstand een bijdrage levert aan de ecologie en biodiversiteit. Topwaarde

Betekenisvolle

ecologische-

of

verbindingsfunctie

voor

Vijfheerenlanden; meer dan 15 kensoorten; gebiedseigen boomsoort Hoge waarde

Ecologische verbinding van dorp naar buitengebied; 5 – 15 kensoorten; inheemse boomsoort

Toegevoegde

Ecologische verbinding in wijk of buurt; duurzame boomsoort

waarde

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

69

Bijlage III: Soortentabel WUR

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

70

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

71