Bijlage 1 Bomen beleidsplan

BOMEN BELEIDSPLAN 2024-2028 Ruimte voor bomen oktober 2023

Colofon Bomen Beleidsplan gemeente Vijfheerenlanden 2040 Groen verbindt Lek met Linge

Dit Bomen Beleidsplan is opgesteld door: Gemeente Vijfheerenlanden Tim Burggraaf (Beleidsadviseur openbare ruimte) In samenwerking met: EKootree Edwin Koot (Adviseur groene Buitenruimte)

oktober 2023

INHOUDSOPGAVE LEESWIJZER ....................................................................................................... 6 INLEIDING ......................................................................................................... 7 WAAROM EEN BOMEN BELEIDSPLAN? ............................................................................ 7 DEFINITIE ............................................................................................................ 8 KADER ................................................................................................................ 8 1. KARAKTER BOMENBESTAND ......................................................................... 10 KARAKTER BOMENBESTAND ............................................................................. 11 1.1 BOOMSOORTEN ...............................................................................................11 1.2 LEEFTIJD .......................................................................................................12 1.3 VERSCHILLEN TUSSEN DORPEN EN STEDEN ................................................................13 2. AMBITIES BOMEN .........................................................................................

15 2.1 VERGROENEN ..................................................................................................16 2.2 GROENINCLUSIEF ONTWIKKELEN............................................................................16 2.3 IDENTITEIT ....................................................................................................17 2.4 KLIMAAT .......................................................................................................17 2.5 BIODIVERSITEIT ..............................................................................................19 2.6 GEZONDHEID ..................................................................................................19 2.7 VISIE OP BOMEN IN VIJFHEERENLANDEN...................................................................21 3. BESCHERMING ..............................................................................................

22 3.1 WET- EN REGELGEVING EN NATIONAAL BELEID VOOR BOS EN NATUUR ................................23 3.2 PLANOLOGISCHE BESCHERMING.............................................................................24 3.3 KAPBEPALINGEN VOOR BOS EN BOMEN .....................................................................24 3.3.1 Wetgeving voor bossen ...........................................................................24 3.3.2 Kapregels Vijfheerenlanden ......................................................................25 3.4 BELEIDSUITGANGSPUNTEN VOOR BEHOUD IDENTITEIT EN VERBINDEN .................................28 3.4.1 Bomen in de groenstructuur .....................................................................28 3.4.2 Omgevingsbomen ...................................................................................29 3.4.3 Beoordelingscriteria kap ..........................................................................30 3.4.4 Herplantplicht ........................................................................................30 3.4.5 Toezicht en Handhaving ..........................................................................30

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

3

3.4.6 Bomen bij de erfgrens .............................................................................31 4. ONTWERP ..................................................................................................... 33 4.1 DE JUISTE BOOM OP DE JUISTE PLEK .......................................................................34 4.2 KLIMAATROBUUST ONTWERP ................................................................................35 4.3 NATUURVOLGEND ONTWERP .................................................................................36 4.4 KWALITEITSGERICHT ONTWERPEN ..........................................................................38 4.5 GROENINCLUSIEF ONTWIKKELEN............................................................................38 4.5.1 Bomenplanner ........................................................................................39 4.5.2 Proces bij een ontwikkeling in Vijfheerenlanden: .........................................41 4.5.3 Doel Bomenplanner.................................................................................41 4.6 ENERGIETRANSITIE EN ZONNEPANELEN ....................................................................43 5. BEHEER EN ONDERHOUD ..............................................................................

45 5.1 VITALITEIT VAN BOMEN ......................................................................................46 5.1.1 Beheercyclus van aanplant tot vervanging .................................................46 5.1.2 Laanvervanging ......................................................................................48 5.2 VEILIGHEID ....................................................................................................49 5.3 FUNCTIONALITEIT .............................................................................................50 5.3.1 Functiegebieden .....................................................................................50 5.3.2 Hinder door bomen .................................................................................51 6. COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE ............................................................... 55 6.1 COMMUNICATIE ...............................................................................................56 6.2 PARTICIPATIE ..................................................................................................56 6.3 BOMEN IN ZELFBEHEER.......................................................................................57 BIJLAGEN .........................................................................................................

58 BIJLAGE I: BEGRIPPENLIJST ......................................................................................59 BIJLAGE II: AANWIJSCRITERIA...................................................................................63 ALGEMENE CRITERIA ...............................................................................................63 Beeldwaarde ..................................................................................................63 Cultuurhistorische waarde ................................................................................63 Zeldzaamheidswaarde .....................................................................................63 Waarde voor de leefbaarheid ............................................................................64 Structuur functie .............................................................................................64 Historische functie ..........................................................................................64 Buurt functie ..................................................................................................64

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

4

Ecologische functie ..........................................................................................64 AANWIJSCRITERIA BOMEN IN GROENSTRUCTUUR ..............................................................65 AANWIJSCRITERIA MONUMENTALE BOMEN EN TOEKOMSTBOMEN ............................................65 BIJLAGE III: SOORTENTABEL WUR .............................................................................70

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

5

Leeswijzer Bomen hebben een prominente rol in onze leefomgeving. Het zijn de meest in het oog springende groene elementen in onze gemeente. Het zijn vaak de oudste bewoners en ze vormen een deel van de geschiedenis van onze steden en dorpen. Dit Bomenbeleidsplan licht de rol en betekenis van bomen toe. Het geeft praktische uitgangspunten en kaders voor zowel de inrichting van de buitenruimte als voor bescherming en beheer van bomen. Dit Bomen Beleidsplan is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk

Toelichting

Inleiding

Toelichting op het nut van een Bomen Beleidsplan en de plek die het Bomen Beleidsplan heeft binnen de samenhangende groenplannen.

Hoofdstuk 1

Een korte analyse van ons huidige bomenbestand.

Hoofdstuk 2

Toelichting op de GroenVisie en de zes groene ambities: • Vergroenen; • Groeninclusief ontwikkelen; • Identiteit, behoud en versterken; • Klimaat, inspelen op opwarming; • Biodiversiteit vergroten; • Gezondheid stimuleren. Ofwel ‘waarom’ bomen belangrijk zijn. Toelichting op de 3 principes waarmee wij het belang van bomen op de kaart zetten: • Verbinden door het realiseren van een bomenstructuren; • Natuurvolgend door zoveel mogelijk gebruik te maken van natuurlijke processen; • Kwaliteitsgericht door de kwaliteit van bomenbestand op een locatie te beoordelen op grond van functie, uitstraling en beheerkosten. Ofwel ‘hoe’ we het gaan doen.

Hoofdstuk 3 t/m 6

Beleidsuitgangspunten voor: • Bescherming; • Ontwerp; • Beheer en onderhoud; • Monitoring; • Communicatie en Participatie Ofwel ‘wat’ gaan we doen?

Bijlage I

Begrippenlijst

Bijlage II

Aanwijscriteria Groen Kaart en Groenstructuur

Bijlage III

Soortentabel WUR

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

6

Inleiding Bomen hebben een grote betekenis voor Vijfheerenlanden. De buigzame takken van

de

grienden

zijn

eeuwenlang

voor

manden,

oeverbeschoeiing

en

vlechtmatten ter versteviging van dijken gebruikt. Leilinden zijn ter beschutting voor boerderijen geplaatst. Herdenkingsbomen zijn geplant ter nagedachtenis van een historische gebeurtenis. Bomen verfraaien zowel de bebouwde kom als het buitengebied.

Waarom een Bomen Beleidsplan? Binnen het groen nemen bomen een bijzondere positie in. Bomen zijn namelijk robuust en kwetsbaar tegelijkertijd. Een boom groeit langzaam. Het duurt jaren voor een boom volwassen is. Het voordeel is dat door de groei van zijn boomkroon de boom zijn functies voor de omgeving ieder jaar beter vervult. Voorwaarde is wel dat de boom de ruimte krijgt om te groeien. In de bebouwde omgeving is dat niet vanzelfsprekend. De boom moet zijn groeiplaats delen met kabels en leidingen, gebouwen, parkeerplaatsen en wegen. Een boom is gebaat bij rust. De bebouwde omgeving veranderd echter voortdurend. Voor een nieuw ontwerp van de openbare ruimte, voor ontwikkelingen of voor aanleg van kabels en leidingen. Schades die daarbij aan de boom(wortels) ontstaan verkorten onbedoeld de restlevensduur van die boom. Een boom is een leefgemeenschap. In een bosbodem leven schimmels en bacteriën in symbiose (langdurige samenwerking) met boomwortels, met wederzijds voordeel. Het straatzand waar de meeste bomen in de bebouwde omgeving in staan bevat veel minder bodemleven en voedsel. Dit belemmert de groei van bomen. Het gevolg van schades en gebrek aan samenwerking is dat een gemiddelde straatboom in Nederland ongeveer 35 jaar oud wordt, terwijl dat in een natuurlijk bos meer dan 100 jaar is. In bebouwd gebied hebben bomen daarom specifiek beheer nodig.

Bijvoorbeeld voor een zorgvuldige groeiplaatsinrichting. Ook willen wij veilig onder bomen kunnen werken, wonen en bewegen. Daarvoor is regelmatige controle en onderhoud nodig. Dit Bomen Beleidsplan bouwt voort op bestaand beleid en houdt tegelijkertijd rekening met hedendaagse inzichten en veranderende wensen. De kwaliteit van de omgeving staat centraal. Er moet een goede balans gevonden worden tussen bomen, groen, wonen, mobiliteit, recreatie en economie. De focus is van oudsher gericht op het veilig houden van het bomenbestand. De functie en betekenis van bomen wordt echter steeds beter

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

7

onderkend. Dit Bomen Beleidsplan voorziet daarom in de uitgangspunten voor zowel ontwerp, bescherming als beheer van bomen.

Definitie Dit Bomen Beleidsplan gaat over alle bomen binnen de gemeentegrenzen, zowel in gemeentelijk als in particulier bezit. Dat wil zeggen over bomen in de openbare ruimte, tuinen, plantsoenen, bosschages en in natuurgebieden. De nadruk ligt echter op de bomen binnen de bebouwde kom die de gemeente individueel beheert. Dit zijn alle bomen, uitgezonderd de exemplaren in bosjes en bosschages. De gemeente Vijfheerenlanden heeft 19.476 bomen individueel in beheer (peildatum 1 juli 2023).

Kader Dit bomenbeleidsplan is onderdeel van de zogeheten ‘groene paraplu’. Dit is een samenhangend geheel aan beleids-, beheer- en programma’s en uitvoeringsplannen, die het groen in de buitenruimte vormgeven, beschermen en beheren.

De groene paraplu ofwel de samenhang tussen de verschillende groene nota’s

Volgens onze gemeentelijke Omgevingsvisie zijn wij een duurzame gemeente waar natuur, mens en economie in balans zijn. Wij willen een: •

Een gezonde leefomgeving;

•

Een duurzame leefomgeving, klimaatbestendig en biodivers;

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

8

•

Een veilige leefomgeving, versterken landschappelijke- en cultuurhistorische waarden.

Volgens de GroenVisie Vijfheerenlanden draagt groen bij aan zowel een gezonder en socialer leven als een ecologisch sterke en duurzame leefomgeving. Een robuuste Groenstructuur

zorgt

voor

verbinding.

Dit

is

een

samenhangend

netwerk

van

groengebieden en groene verbindingen. Daarnaast maken we zoveel mogelijk gebruik van natuurlijke processen en stellen we de omgevingskwaliteit van de buitenruimte centraal. Geheel in lijn met de bedoeling van de Omgevingswet is voor dit bomenplan niet alleen naar bomen gekeken. Samenhang en afstemming van het boombelang met andere functies als wonen, milieu, water, erfgoed of recreatie is essentieel voor een goede kwaliteit van onze

leefomgeving.

Daarin

moeten

ook

maatschappelijke

opgaven,

zoals

de

energietransitie, het herstel van biodiversiteit, gezondheid en welbevinden en de klimaatadaptatie een plek krijgen. Allemaal opgaven waarin bomen een rol spelen.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

9

van natuurlijke processen en stellen we de omgevingskwaliteit van de buitenruimte centraal.

1. Karakter bomenbestand

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

10

Karakter bomenbestand Bomen zijn er in allerlei soorten en maten in Vijfheerenlanden. Van de monumentale beuk op de begraafplaats tot een kleine bloesemboom in de straat. We hebben gebiedseigen soorten, maar ook gekweekte- en exotische soorten. Er staan solitaire exemplaren op het plein, boomgroepen in het gras en bomen in bosjes en grienden. Deze variatie in ons bomenbestand draagt bij aan het karakter van de straat, het dorp of de stad.

1.1 Boomsoorten We kennen een rijke diversiteit aan boomsoorten, inclusief verschillende cultivars. Er staan 351 verschillende soorten en variëteiten onderverdeeld onder 64 verschillende geslachten, van de in totaal 19.476 exemplaren Vijfheerenlanden in beheer heeft. Soort boom

Nederlandse naam

Aantal bomen

Percentage bomenbestand

Fraxinus

es

2.443

13%

Tilia

linde

1.857

10%

Quercus

eik

1.718

9%

Acer

esdoorn

1.730

9%

Salix

wilg

1.453

7%

Platanus

plataan

1.186

6%

Carpinus

haagbeuk

1.158

6%

Prunus

o.a. (vogel)kers

1.109

5%

Alnus

els

965

5%

Malus

appel

749

4%

Liquidambar

amberboom

542

3%

Betula

berk

480

2%

Overige soorten

-

4.086

21

19.476

100%

TOTAAL

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

11

Gezien de natte grondslag van ons grondgebied is het niet vreemd dat de es de meest dominante boomsoort is. Al domineert deze soort niet heel sterk. Tot andere soorten die hier van nature te verwachten zijn behoren de els, wilg en populier. Ook soorten die niet domineren in ons bomenbestand. De populier is opvallend ondervertegenwoordigd (minder dan 2%). Dit zijn allemaal snelgroeiende soorten. Ze worden minder oud en zijn daarom minder duurzaam dan bijvoorbeeld eik, iep of linde. We zijn minder geneigd om populieren in de openbare ruimte aan te planten, omdat deze bomen eerder gebreken kunnen vertonen. Dat heeft tot gevolg meer onderhoud en een kortere omlooptijd. Daar staat een snellere groei tegenover waardoor ze eerder het kroonvolume in een wijk vergroten. En beter hun aircofunctie voor ons of een schuilfunctie voor dieren kunnen vervullen. Met maatwerk beheer en onderhoud wegen de voordelen tegen de nadelen op. Dat kan bijvoorbeeld relatief eenvoudig door populieren eerder te vervangen of ze sneller te knotten.

1.2 Leeftijd De gemiddelde leeftijd van een boom in Vijfheerenlanden is 32 jaar. Dit is een gewogen gemiddelde op basis van alle bomen minus de ongeveer 900 exemplaren waarvan de leeftijd (nog) niet bekend is. Dat is een vrij laag gemiddelde, gezien de ouderdom die bomen van nature kunnen bereiken. Voor duurzame boomsoorten als eik en beuk is dat al gauw enkele honderden jaren, maar ook snelgroeiende soorten kunnen onder gunstige omstandigheden 100 jaar oud worden. In het bebouwde omgeving zijn de omstandigheden echter niet ideaal. Vandaar dat de gemiddelde leeftijd van een boom in het stedelijk gebied van Nederland niet boven de 35 tot 40 jaar uitkomt. De overwegend natte grondslag in onze gemeente is niet gunstig voor boomsoorten die oud kunnen worden. Pionier soorten als wilg en populier (die sneller verouderen) doen het hier beter. In dit licht is de gemiddelde leeftijd van 32 jaar niet sterk afwijkend van het landelijk gemiddelde.

PLANTJAAR 5000 4000 3000

2000 1000 0

< 1960

1960-1969 1970-1979 1980-1989 1990-1999 2000-2009 2010-2019 2020-2023 ONBEKEND

Aantal bomen per leeftijdscategorie

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

12

1.3 Verschillen tussen dorpen en steden In kernen als Meerkerk en Ameide staan opvallend veel knot- en bolbomen. Het kroonvolume van de bomen in deze plaatsen is daardoor relatief klein. De top vijf boomsoorten verschilt enigszins per kern. In Vianen, Meerkerk en Leerdam is de es de meest dominerende boomsoort, maar de andere aanwezige boomsoorten verschillen. Opvallend is daarmee de verscheidenheid in het sortiment. Dat is belangrijk. Het voorkomt bijvoorbeeld dat een groot deel van het bomenbestand weg kan vallen door soort specifieke ziektes. Daarnaast draagt een hoge soortenrijkdom bij aan het herstel van de biodiversiteit.

De top 5 aan boomsoorten in drie plaatsen

Het grootste deel van de bomen staat in situaties met onderbeplanting. Slechts staat 6% van de bomen staat in de verharding. Dat wil zeggen in een boomspiegel in het trottoir of tussen parkeerplaatsen staat. Over het algemeen groeit een boom beter in een groene groeiplaats in plaats van een verharde groeiplaats. En beter in plantvakken dan in gras. Als het plantvak te klein of te smal is, staat de boom alsnog deels in de verharding. Het kan dus zijn dat de 6% bomen in de verharding een te rooskleurige afspiegeling is van de

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

13

werkelijkheid. Om hierin beter inzicht te krijgen gaan wij meer gegevens verzamelen en in ons databeheersysteem invoeren. Met als doel om gerichter beheer en onderhoud uit te kunnen voeren. Het streven is om het percentage bomen in verharding in ieder geval niet toe te laten nemen en liever nog te verlagen.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

14

2. Ambities bomen

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

15

Ambities bomen Vijfheerenlanden wil een duurzame, gezonde, aantrekkelijke en leefbare gemeente zijn en blijven. Samenhang en afstemming van bomen met andere functies als wonen, werken, milieu, water, erfgoed of recreatie zijn essentieel voor

een

goede

kwaliteit

van

onze

maatschappelijke

opgaven,

zoals

leefomgeving.

de

Daarin

energietransitie,

het

moeten

ook

herstel

van

biodiversiteit, gezondheid en de klimaatadaptatie een plek krijgen. Allemaal opgaven waarin bomen een rol (kunnen) spelen. Onze groene ambities zijn: •

Vergroenen;

•

Groeninclusief ontwikkelen;

•

Identiteit behouden en versterken;

•

Klimaat, inspelen op opwarming;

•

Biodiversiteit vergroten;

•

Gezondheid stimuleren.

Hieronder worden deze ambities kort uiteengezet. Voor een nadere toelichting verwijzen wij naar de GroenVisie Vijfheerenlanden. De drie principes voor bescherming, ontwerp en beheer en onderhoud leiden tot de visie op de betekenis van bomen in Vijfheerenlanden.

2.1 Vergroenen Gemeente Vijfheerenlanden wil de hoeveelheid groene biomassa per oppervlak binnen de kom versterken. In 2030 willen wij tot de bovenste helft van de gemeentes behoren voor deze zogeheten groenindex. Dit betekent dat er binnen de bebouwde kom meer ruimte moet komen voor (grote) bomen. Een volwassen boom draagt door zijn grootte namelijk het meeste bij aan de biomassa per oppervlak, in vergelijking met ander groen.

2.2 Groeninclusief ontwikkelen Het uitgangspunt bij ruimtelijke plannen en gebiedsontwikkelingen is om het bomen evenwichtig en volwaardig mee te nemen. Rond (nieuw)bouw moet bewust ruimte gemaakt worden voor bomen, zodat deze gezond kunnen uitgroeien en de leefbaarheid voor mens en dier in de stad, het dorp en het bedrijventerrein geborgd is. Dit zogeheten natuurinclusief bouwen houdt ook in dat bouwrijp maken niet langer gelijk staat aan het helemaal kaalslaan van een terrein en de vruchtbare bodem bedekken met een dikke laag

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

16

bouwzand. Natuurinclusief bouwen omvat ook het inpassen van waardevolle bomen ter plaatse.

2.3 Identiteit Behoud van identiteit gaat vooral om het herkennen en erkennen van de eigenheid van een locatie of gebied. Daarbij hoort ook de samenhang tussen het omliggende landschap en het bebouwde gebied. Zo kan met nieuwe aanplant van bomen het verleden verbonden worden met de toekomst of kan nieuwe geschiedenis geschreven worden. Denk aan het planten van een boom voor iedere nieuwe woning of baby die geboren wordt in onze gemeente. Of aan de aanplant van fruitbomen in Vianen en Hagestein. Daarmee verwijzend naar de boomgaarden die hier van oudsher zijn aangeplant. Veel boombeplantingen refereren aan het verleden, zoals de rij beuken langs de Sparrendreef in Vianen, die nog steeds zichtbaar is doorsneden door de aanleg van de A2. Of de ruim 120 jaar oude platanen op het plein van de hervormde kerk in Meerkerk, die getuige zijn geweest van menig huwelijk.

Bomen langs de oude stadsmuur van Vianen

2.4 Klimaat De klimaatverandering zorgt voor meer extreem weer, zoals piekbuien en hittegolven. Broeikasgas (CO2) wordt vastgelegd als koolstof in bomen en vooral in een natuurlijke bodem, in de vorm van organisch materiaal (dode plantenresten). Klimaatbestendig inrichten en beheren doen we door voldoende ruimte voor bomen te creëren. Hierdoor zijn

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

17

klimaatveranderingen het hoofd te bieden. Bomen zijn de natuurlijke airco’s. Bomen werken verkoelend door schaduwwerking en door verdamping via de bladeren. Broeikasgas (CO2) wordt vastgelegd in het hout van de boom. Ieder jaar opnieuw een jaarring. Voor de opslag van koolstof is ook een natuurlijke bodem belangrijk. Ondergronds wordt heel veel koolstof in de vorm van organisch materiaal opgeslagen. Goed voor het bodemleven en voor het leven dat daar weer afhankelijk van is. Ze vangen tijdens piekbuien een deel van het hemelwater af. Meer bladerdek kan het hemelwater beter opvangen en in onverharde bodems kan het water beter infiltreren en vastgehouden worden. Met als gevolg minder overbelaste rioleringssystemen en wateroverlast tijdens piekbuien.

Monumentale kastanje in Leerdam die schaduw en verkoeling brengt

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

18

2.5 Biodiversiteit Biodiversiteit begint bij gevarieerd bomenbestand in de stad of het dorp. Straat-, laan- en parkbomen leveren een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit en het versterken van de ecologische samenhang. Gebiedseigen boomsoorten die hier van nature voorkomen zorgen voor de grootste soortenrijkdom. Eén volwassen zomereik kan bijvoorbeeld een thuis bieden aan wel 300 verschillende plant- en diersoorten. Pollen- en nectarrijke bomen zorgen voor het basisvoedsel van insecten als bijen en vlinders.

Bosjes

met

bijvoorbeeld

besdragende

struiken,

dicht

struweel

voor

nestgelegenheid en hoge bomen om te schuilen doen het goed bij vogels en zoogdieren. Bomenlanen zorgen voor samenhang en verbinding, van de bebouwde kom met het buitengebied.

2.6 Gezondheid Vitamine groen. Goed voor stressvermindering en een gezonder leven. Groen oogt niet alleen aangenaam, het leidt ook aantoonbaar tot een gezonder leven. Bomen verbeteren de luchtkwaliteit door fijnstof af te vangen. Onderzoek wijst uit dat schonere lucht leidt tot minder hart- en vaatziekten bij inwoners. Zeker in deze tijd zorgt een fysiek gezonde leefomgeving voor de broodnodige stimulans voor sociale contacten, geestelijke ontspanning en fysieke inspanning. Fijnstof, stikstofoxide (NOx) en ozon (zomersmog) zijn van alle verontreiniging het meest schadelijk voor onze gezondheid. Bomen kunnen een deel van deze verontreiniging uit de lucht filteren. Het fijnstof blijft aan de bladeren plakken – deels door de zwaartekracht en elektrostatische aantrekking - en wordt tijdens een regenbui afgespoeld. Een boom van 20 jaar oud kan jaarlijks zo’n 100 gram fijnstof afvangen. Kleine moleculen als ozon en NOx komen met de lucht via de huidmondjes binnen in de bladeren en worden daar in de cellen opgenomen.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

19

Drie principes Vijfheerenlanden hanteert drie principes voor ontwerp, bescherming en beheer van groen:

1

Verbinden Verbinding zorgt voor een ecologisch sterke en duurzame leefomgeving. Daarom zet Vijfheerenlanden in op een robuuste groenstructuur: • • •

Hoofdgroenstructuur (zowel binnen als buiten de bebouwde kom); Nevengroenstructuur (alleen binnen de bebouwde kom); Groene stapstenen (groengebieden zowel binnen als buiten de bebouwde kom).

De groenstructuur ziet er niet overal hetzelfde uit. Hij sluit aan op het landschap en de grondslag.

Natuurvolgend We kijken goed naar de natuur om het groen in bebouwd gebied goed te laten functioneren. Niet alles kan overal. We gaan ons aanpassen aan water en bodem, in plaats van andersom. Een zo natuurlijk

2

mogelijke blik op groen in de buitenruimte de beste kansen biedt voor een gezond, biodivers en toekomstbestendig groenareaal. Dat betekent meer aandacht voor gebiedseigen soorten. Het betekent ook kiezen voor robuust groen in plaats van snippers groen. Natuurvolgend is iets anders dan de natuur haar gang te laten gaan. Er zal altijd beheerd moeten worden, voor de gewenste functionaliteit van de locatie. Zonder zorgvuldig beheer vergrast een vaste plantenborder of verandert een natuurvriendelijke oever in een broekbosje met wilgen en populieren. Natuurvolgend betekent wel dat we niet overal de strijd aangaan met onkruid in plantvakken. Door gebruik te maken van deze onkruiden en deze te combineren met gelijkwaardige ‘mooie’ planten ontstaat er een eenheid en is minder arbeidsintensief onderhoud nodig.

3

Kwaliteitsgericht De kwaliteit van het groen staat voorop. We willen niet investeren in groen dat ondanks voortdurende zorg toch niet aanslaat. De kwaliteit van groen op een locatie wordt beoordeeld op basis van drie factoren: Uitstraling, functioneren en budget worden in onderlinge samenhang beoordeeld. Het doel is om integraal te beoordelen of de kwaliteit van het groen op die locatie overeenkomt met de gewenste functie of betekenis, de juiste uitstraling heeft en binnen het Bomen beoogdeBeleidsplan beheerbudget haalbaar is. 2024-2028 Vijfheerenlanden

20

2.7 Visie op bomen in Vijfheerenlanden Bomen zijn het houten geraamte van onze gemeente. Zij zorgen voor verbinding tussen groene plekken en natuurgebieden, tussen binnen en buiten de kom. Bomen houden onze gemeente leefbaar. De gemeente Vijfheerenlanden wil vergroenen. We willen stijgen in de groenindex van gemeenten. Dit is een graadmeter voor de hoeveelheid groene biomassa per oppervlak. Het kroonvolume van bomen is daarvoor een sterke indicator. Als bomen beter kunnen groeien, krijgen ze meer kroonvolume en leveren ze meer baten op.

Bomenvisie Vijfheerenlanden Bomen zijn onderdeel van onze historie en identiteit. Bomen zijn onze partners in klimaatverandering door te zorgen voor verkoeling en hemelwateropvang. Bomen geven volume aan het groen en maken onze leefomgeving biodivers. Bomen zijn natuurlijke luchtfilters en stimuleren onze gezondheid. “Vijfheerenlanden heeft een vitaal, veilig en functioneel bomenbestand dat de kwaliteit van wonen, werken en recreëren versterkt, door robuuste boomstructuren en door te streven naar een bedekkingsgraad door boomkronen van 30% in woonwijken.”

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

21

3. Bescherming

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

22

Bescherming Het loont om langjarig te investeren in de bescherming van bomen. We hebben baat bij grote bomen. Die vangen meer fijnstof af en leggen meer broeikasgassen vast dan kleine exemplaren. Ze temperen meer wind, geluid en zijn onze natuurlijke airco’s. Ze spelen een sleutelrol in het beteugelen van de gevolgen van de klimaatverandering. Bomen nodigen ook uit tot meer bewegen, het maken van ommetjes, sporten of recreëren. Bomen hebben daarmee een positief effect op onze gezondheid. Ze versterken onze fysieke en mentale weerbaarheid. Bomen zijn in Vijfheerenlanden op verschillende manieren beschermd: •

Wet- en regelgeving plus nationaal beleid voor bos en natuur;

•

Planologische bescherming;

•

Kapbepalingen voor bos en bomen;

•

Beleidsuitgangspunten voor behoud identiteit en verbinden.

3.1 Wet- en regelgeving en nationaal beleid voor bos en natuur De Wet Natuurbescherming (per 1 januari 2024 onderdeel van de Omgevingswet) heeft als doel om natuurgebieden, plant- en diersoorten en bosareaal in Nederland te beschermen. De wet moet ervoor zorgen dat de soortenrijkdom van planten en dieren in de natuur blijft bestaan en dat kwetsbare soorten niet verdwijnen. Bossen mogen in beginsel voor houtproductie geoogst worden. Mits er wordt herplant en het niet schadelijk is voor beschermde soorten. Het Strategisch bosbeleid (2022) van de provincie Utrecht streeft naar meer, vitaal, toekomstbestendig, beschermd en maatschappelijk gewaardeerd bos. De provinciale ambitie is om in 2040 het areaal bos met 1500 hectare vergroot te hebben. De landelijke en provinciale doelstelling van het natuurbeleid is om een groen-blauwe dooradering te realiseren. Deze vernieuwing in het natuurbeleid beoogt de biodiversiteit te verbeteren, de maatschappelijke betrokkenheid bij natuur te vergroten en de verbinding tussen economie en natuur te versterken. Het Landschapsuitvoeringsplan (provincie Utrecht, 2022) geeft een handreiking voor de groene dooradering. Het is een actieve aanpak en werkwijze om de identiteit van de Utrechtse landschappen te behouden, te herstellen en te versterken.

De kwaliteit en belevingswaarde van het landschap en de biodiversiteit van het agrarisch gebied moet omhoog. Met name door het aanleggen van kleine houtige landschapselementen, zoals houtwallen, (knot)bomenrijen en heggen.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

23

Uiteindelijk moet dit leiden tot een groene dooradering van houtige elementen van 5% van het agrarisch gebied in 2030 en 10% in 2050. De wettelijke bescherming van dier- en plantsoorten geldt uiteraard ook binnen de bebouwde kom. Bomen met nesten mogen bijvoorbeeld niet worden gekapt in het broedseizoen. Zodra vogels de eerste takjes voor het nest verzameld hebben, is al sprake van een beschermd nest. Sommige nesten zijn zelfs jaarrond beschermd, zoals nesten van vogelsoorten die jaar in jaar uit gebruik maken van hetzelfde nest. Dit betekent niet dat er in het broedseizoen helemaal niet gekapt mag worden. Bomen kappen mag, zolang dit het broedsucces niet in de weg staat.

3.2 Planologische bescherming Bomen die in groenvakken staan binnen de kom zijn planologisch beschermd (door bestemmingsplan of omgevingsplan). Dat wil zeggen dat een bepaald areaal bestemd is voor groen. De bomen op die plek zelf zijn niet beschermd. Alleen exemplaren die vallen onder

de

kapregels

(Algemeen

Plaatselijke

Verordening

of

Omgevingsplan)

zijn

beschermd. Bomen buiten de kom zijn planologisch beschermd wanneer ze bijvoorbeeld onderdeel zijn van beschermd natuurgebied (Natuur Netwerk Nederland). In deze aangewezen gebieden staat behoud van natuur voorop.

3.3 Kapbepalingen voor bos en bomen Er zijn twee soorten kapbepalingen: •

Wetgeving voor bossen;

•

Regelgeving voor bomen.

3.3.1 Wetgeving voor bossen Bos valt onder de Wet natuurbescherming (Omgevingswet) als het gaat om beplantingen van bomen groter dan 10 are of als het een rijbeplanting betreft, die uit meer dan 20 bomen bestaat. Voor deze bomen geldt een meldingsplicht (bij de provincie) en een herplantplicht. Alleen bos buiten de bebouwde kom - anders gezegd: buiten ‘de bebouwingscontour houtkap’ – valt hieronder. Uitgezonderd zijn bomen op erven en tuinen en een rij wilgen of populieren op of langs landbouwgronden. Deze uitzondering geldt ook voor populieren, wilgen, essen of elzen die zijn geplant voor de productie als biomassa. Deze moet wel minstens één keer per tien jaar worden geoogst, de beplanting na 1 januari 2013 is aangelegd en voldoen aan een aantal beplantingseisen. Kerstbomen, kweekgoed,

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

24

fruitbomen en windschermen om boomgaarden zijn eveneens uitgezonderd van de melden herplantplicht.

Monumentaal leilindenlaantje Buitenlandpoort in Vianen

3.3.2 Kapregels Vijfheerenlanden De gemeente Vijfheerenlanden heeft regels voor het kappen van bomen. Deze gelden voor ons hele grondgebied en zijn opgenomen in de Algemeen Plaatselijke Verordening of omgevingsplanregels. Beschermde bomen zijn exemplaren die onderdeel zijn van de: •

Groene Kaart (en bijbehorend boomregister);

•

Groenstructuur (Hoofd- en Nevenstructuur en Groene stapstenen);

•

Gebied van voormalige gemeente Zederik.

Het voornemen is om het gebied Zederik ook onder de Groene Kaart te laten vallen. Tot die tijd gelden de kapregels voor alle bomen in dit gebied. Voor de bomen van deze drie categorieën is in beginsel een omgevingsvergunning nodig voor activiteiten als kappen, verplanten, drastisch snoeien of voor handelingen die de dood, ernstige beschadiging of ernstige ontsiering tot gevolg hebben. 3.3.2.1 Groene Kaart De meest markante bomen voor Vijfheerenlanden staan op de Groene Kaart/ Bomenlijst. Een boom(groep) op de Groene Kaart kan een solitaire boom zijn of een aantal bomen die samen één functioneel geheel vormen, zoals een rij leilinden voor een boerderij, een oude

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

25

oprijlaan of drie beuken die samen één kroon vormen. Aanwijzing van bomen gebeurt op grond van de aanwijscriteria Bomenlijst/Groene Kaart (zie bijlage II). Dit zijn aangewezen exemplaren die door hun uitstraling, geschiedenis of zeldzaamheid monumentaal zijn. Het zijn de meest in het oog springende exemplaren van onze gemeente en krijgen in beginsel prioriteit in beheer en onderhoud. Voor zover althans het exemplaren zijn die de gemeente in bezit of beheer heeft. Deze bomen van de Groene Kaart zijn beschermd door de APV/omgevingsplan. Voor gemeentelijke bomen zijn er drie categorieën: •

Monumentale bomen;

•

Toekomstbomen;

•

Groenstructuur bomen.

Voor alle drie de categorieën is een kapvergunning (omgevingsvergunning voor de activiteit kap) nodig. Voor particuliere bomen is er slechts één categorie: •

Monumentale bomen.

Ook voor deze particuliere bomen is een kapvergunning nodig. Daar staat tegenover dat de gemeente geraadpleegd kan worden voor onderhoudsadvies. Onderzocht wordt of de gemeente onder voorwaarden een bijdrage kan verlenen voor duurzame instandhouding of noodzakelijke verwijdering van de boom.

Leilinden langs Het Laantje in Meerkerk

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

26

3.3.2.2 Actualisatie en voorbescherming bomen Groene Kaart De actualisatie van de Groene Kaart vindt met enige regelmaat plaats. Eenieder kan een boom(groep) aandragen voor plaatsing op de Groene Kaart. De voordracht wordt beoordeeld door een boomspecialist van of in opdracht van de gemeente en de aanwijzing wordt op basis van de criteria gedaan. Het voornemen om bomen op de Groene Kaart te plaatsen wordt via de bekende kanalen gepubliceerd. Dat wil zeggen via de gemeentelijke website en de gemeentepagina in Het Kontakt en particuliere eigenaren worden per brief op de hoogte gesteld van het voornemen.

Herdenkingsboom geboorte prinses Beatrix Vanaf het moment van bekendmaken van het voornemen om een houtopstand op de Groene Kaart te plaatsen, is het de bedoeling dat deze beschermd worden door het artikel ‘Voorbescherming’ in de algemeen plaatselijke verordening of de omgevingsplanregels. Dat wil zeggen dat dan vanaf de bekendmaking een vergunning nodig is om de betreffende houtopstand te vellen. Particuliere eigenaren van voorgedragen bomen die tegen opname op de Groene Kaart zijn, kunnen een zienswijze indienen bij bekendmaking van het voornemen. Voor gemeentelijke bomen die worden aangeplant of herplant in de groenstructuur geldt in principe vanaf dat moment een vergunningplicht. Dat wil zeggen sowieso voor bomen in de Hoofdgroenstructuur en de Nevengroenstructuur ‘binnen de kom’ (binnen de zogeheten bebouwingscontour houtkap). Voor bomen in de Groene stapstenen en grotere boomstructuren buiten de kom (meer dan 20 stuks op een rij) geldt die vergunningplicht

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

27

niet (zie paragraaf 3.4.1 voor een toelichting per categorie). Hoofdgroenstructuren en Groene Stapstenen

buiten

de kom

vallen

onder de

bescherming

van

de Wet

natuurbescherming (Omgevingswet).

3.4 Beleidsuitgangspunten voor behoud identiteit en verbinden Voor behoud van onze groene identiteit vormt verbinding de basis. Een groen netwerk tussen de kernen en het buitengebied zorgt voor deze verbinding. Voor zowel mens als dier. Met de bomen die staan in de groenstructuur van Vijfheerenlanden wordt extra zorgvuldig omgesprongen.

3.4.1 Bomen in de groenstructuur In de groenstructuur staan alleen bomen van de gemeente en andere overheden (waterschap, provincie en Rijkswaterstaat). De bomen in de groenstructuur binnen de kom als onderdeel van de Hoofd- en Nevenstructuur zijn onderdeel van de Groene Kaart en beschermd door de APV Vijfheerenlanden of het Omgevingsplan Vijfheerenlanden. De bomen in de groenstructuur en de overige bomen van de Groene Kaart vormen een samenhangend geheel. Deze twee categorieën beschermde bomen vullen elkaar aan, maar verschillen in karakter. Vandaar dat de voorwaarden en aanwijscriteria voor deze twee groepen beschermde bomen afwijken (zie bijlage II). Evenals de wijze van bescherming. De groenstructuur accentueert de stedelijke en landschappelijke opbouw en zorgt voor verbinding tussen al het groen binnen de gemeentegrenzen. De groenstructuur bestaat uit drie onderdelen: A. Hoofdgroenstructuur; B. Nevengroenstructuur; C. Groene stapstenen.

De Hoofdgroenstructuur en de Groene stapstenen zijn de belangrijkste onderdelen van de structuur. Buiten de bebouwde kom is alleen sprake van een Hoofdgroenstructuur. Binnen de kom is er zowel een Hoofd- en een Nevengroenstructuur. Deze twee verschillen qua karakter van elkaar. De Hoofdgroenstructuur is robuust, met grote boomsoorten. De Nevengroenstructuur is fijner vertakt en brengt het groen dieper de wijken en kernen in.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

28

In de Hoofdgroenstructuur ligt de nadruk op natuur en ecologische waarden. Terwijl in de nevengroenstructuur meer ruimte is voor identiteit van de wijk of kern, beeldwaarde, klimaatsoorten, exoten of cultuurvariëteiten. De Groene stapstenen zijn de groene oases, ofwel locaties met veel groen. Dat kunnen binnen de bebouwde kom boomweides, (pocket)parkjes, bosschages of begraafplaatsen zijn. Buiten de bebouwde kom zijn dit bijvoorbeeld eendenkooien of grienden. In sommige gevallen overlappen de Groene kaart en groenstructuur elkaar. Bijvoorbeeld als een monumentale boom in de Hoofdgroenstructuur staat. Een dergelijke dubbele betekenis wil niet zeggen dat de desbetreffende bomen dubbel zo belangrijk is. Staat een Monumentale boom in de Hoofdgroenstructuur dan is behoud van die boom bij een renovatie van de structuur het uitgangspunt.

3.4.2 Omgevingsbomen Omgevingsbomen zijn alle bomen die niet op de Groene Kaart en niet in de gemeentelijke groenstructuur staan. Dit is het grootste deel van onze bomen. Daarom alleen al zijn ze van grote

waarde.

Ze

brengen

de

omgeving

3-30-300 Vuistregel Richtlijn voor de minimale bijdrage van bomen en andere stedelijke natuur aan een gezonde leefomgeving: •

letterlijk tot leven. Ze zijn cruciaal voor vogels en andere dieren en leveren allerlei baten op voor

de

mens

(zogeheten

3 stuks bomen zichtbaar vanuit ieder huis Voor het beleven van natuur nabij

•

30% bladerdek in iedere wijk voor koeling, een beter microklimaat,

ecosysteemdiensten).

betere luchtkwaliteit en stimuleren van (mentale) gezondheid

Deze grote groep bomen valt niet onder de vergunningplicht. Deze omgevingsbomen zijn echter

niet

gemeente

zondermeer

vervangbaar.

Vijfheerenlanden

gaat

•

300 m. tot buitenruimte

park

of

groene

De

voor het aanzetten tot recreatief

immers

gebruik van groen en groei van

vergroenen, dus ook de bescherming van deze

sociale contacten

bomen doet ertoe. Het is van belang voor de groene leefbaarheid van onze kernen dat we ervoor zorgen dat het groenvolume op peil blijft of beter gezegd groeit. De gemeente hanteert daarom vuistregels als de 3-30-300 regel om dit te borgen.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

29

3.4.3 Beoordelingscriteria kap De bescherming houdt een vergunningplicht in voor het kappen of drastisch snoeien van een boom. Dit geldt voor zowel monumentale- en toekomstbomen op de Groene Kaart als bomen in de Hoofd- en Nevengroenstructuur, kortweg ‘beschermde houtopstand’ genoemd. Bestaat deze beschermde houtopstand uit meer dan één boom, dan is het behoud van de houtopstand als geheel leidend boven het behoud van de individuele boom binnen die beschermde houtopstand. Bij een beschermde laan of -structuur gaat het dus om de bescherming van de laan als geheel, niet om de bescherming van alle laanbomen afzonderlijk.

Kap

van

een

gezonde

boom

in

een

laan

kan

een

noodzakelijke

beheermaatregel zijn om een gefaseerde laanverjonging uit te kunnen voeren. Met als enige uitzondering een monumentale- of een waardevolle boom(groep) als deze onderdeel uitmaakt van de Groenstructuur. Dan gaat behoud van de monumentale boom(groep) en van de waardevolle boom(groep) boven het behoud van de overige bomen binnen de Groenstructuur. Bij gefaseerde laanverjonging heeft het behoud van een aanwezige monumentale boom in de laan dus prioriteit.

3.4.4 Herplantplicht Bij het verlenen van een omgevingsvergunning voor de activiteit kap wordt in bepaalde gevallen een herplantplicht opgelegd. Ook bij het verwijderen van dode bomen of illegale kap legt de gemeente Vijfheerenlanden in principe een herstelsanctie op. Herplant is bijvoorbeeld nodig als de boom moet verdwijnen voor een ontwikkeling, terwijl de betekenis en de kwaliteit van de boom zelf geen aanleiding geven tot het verlenen van een omgevingsvergunning kap. Wij schrijven een herplantplicht voor als een nieuwe boom op die locatie de kans heeft om uit te groeien tot een gezond volwassen exemplaar. Hiermee doen we recht aan het doel van herplant, namelijk het terugbrengen van een verloren groene waarde. Als herplant ter plaatse niet mogelijk is, dan is het wellicht een optie om een financiële compensatie te doen door een storting in een nog op te richten bomenfonds. Of het wenselijk is om een dergelijk bomenfonds in te richten wordt nog onderzocht. De compensatiegelden zouden in dat geval gebruikt kunnen worden om jaarlijks nieuwe bomen in de kernen terug te kunnen planten.

3.4.5 Toezicht en Handhaving We streven ernaar om de focus te verleggen van inzet op toezicht en handhaving (naleving regels) naar overleg, advies, goede afspraken en vastleggen van werkprocessen vooraf.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

30

Wellicht zijn er alternatieven mogelijk om de gewenste activiteit toch door te kunnen laten gaan. Belangrijk hierbij is monitoring, dus bijhouden of we nog steeds op de juiste groene koers zitten. Toezicht en handhaving is nodig bij: •

Het

uitoefenen

van

toezicht

op

de

bescherming

van

bomen

tijdens

bouwwerkzaamheden; •

Het handhaven van opgelegde herplant verplichtingen;

•

Het signaleren van illegale kap.

3.4.6 Bomen bij de erfgrens In het Burgerlijk Wetboek staan bepalingen voor bomen bij de erfgrens. Volgens artikel 5:42 BW moeten bomen in beginsel op 2 meter van de erfgrens staan. Staat een boom binnen deze zone, dan kunnen buren verwijdering verlangen. Dit leidt tot veel juridische conflicten, ook rond gemeentebomen. Gemeente Vijfheerenlanden heeft daarom kortere afstanden tot de erfgrens bepaald. In beginsel zijn dit (zie APV of omgevingsplan voor de meest recente bepalingen): •

‘Nihil’ voor heesters en heggen en;

•

0,5 meter voor bomen.

Hiermee komt de gemeente tegemoet aan het gebruik in Vijfheerenlanden om bomen aan de zijkant van de tuin te plaatsen. Tegelijkertijd is er minder discussie over gemeentebomen dichter op de erfgrens. De gemeente moet bij aanplant van bomen immers rekening houden met een doelmatige inrichting van de openbare ruimte. In sommige gevallen betekent dit dat bomen binnen 2 meter van de erfgrens geplaatst moeten worden, bijvoorbeeld in smalle trottoirs. 3.4.6.1 Overhangende takken en doorschietende wortels Voor overhangende takken gelden andere bepalingen, die los staan van de afstand die de boom van de erfgrens staat. Artikel 5:44 BW gaat over het verwijderingsrecht van overhangende takken. De buren mogen verzoeken om overhangende takken te verwijderen. Niet alle overhangende takken hoeven dan recht omhoog bij de erfgrens afgezaagd worden. De snoei moet in redelijkheid gebeuren. Bij snoei mag geen halve kroon verwijderd worden, omdat de kans dan groot is dat de boom daardoor afsterft.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

31

Voor over de erfgrens doorschietende wortels zit het weer net even anders. Deze mag de buurman zelf verwijderen, tenzij dit de boom zodanig beschadigt dat hij afsterft of instabiel raakt. 3.4.6.2 Bescherming overhangende takken gemeentebomen Voor gemeentebomen geldt in beginsel geen uitzonderingspositie bij een verzoek tot verwijdering van overhangende takken. Uiteraard heeft de gemeente wel de bijzondere taak om een redelijke afweging te maken tussen het algemene en het individuele belang. 3.4.6.3

Behoud

natuurlijke

verschijningvorm

gemeenteboom

is

het

uitgangspunt. Gemeente Vijfheerenlanden is terughoudend met het inwilligen van snoeiverzoeken van gemeentebomen. Ons bomenbeleid is met name gericht op het hebben en houden van bomen in de bebouwde omgeving én het vergroten van het groenoppervlak of kroonvolume. Het expliciete beleidsuitgangspunt voor monumentale-, waardevolle- en toekomstbomen (Groene Kaart), en bomen in de groenstructuur, is dat deze bomen zoveel mogelijk een natuurvolgende verschijningsvorm (moeten) hebben. Drastisch- of eenzijdig snoeien wordt niet gezien als een zorgvuldige, toekomstbestendige beheermaatregel. Uitzonderingen zijn exemplaren waarbij cultuurhistorie een rol speelt. Denk aan knotwilgen langs een watergang of leilinden voor een oude boerderij. Of aan een veterane boom die na een drastische snoei nog jaren veilig kan blijven staan.

De kwaliteit van de groene buitenruimte op een locatie bepalen we aan de hand van de functie en uitstraling van de locatie in relatie tot de beheerkosten.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

32

4. Ontwerp

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

33

Ontwerp Voor het ontwerpen met en rond bomen hanteert Vijfheerenlanden het principe van ‘de juiste boom op de juiste plek’. De boomsoort, de plek en de functie zijn zorgvuldig op elkaar afgestemd. Dat betekent met name de ondergrondse groeiruimte voldoende van kwaliteit en grootte moet zijn om de gewenste omlooptijd te kunnen verwezenlijken. Daarnaast hecht Vijfheerenlanden in nieuwe ontwerpen grote waarde aan het zogeheten groeninclusief ontwikkelen. Hiervoor introduceert Vijfheerenlanden een nieuw instrument: de Bomenplanner. Daarnaast wordt een richtlijn gegeven voor zonnepanelen en bomen.

4.1 De juiste boom op de juiste plek De juiste boom op de juiste plek wil zeggen: •

Passend bij de gewenste functie van de locatie;

•

Passend bij de grondslag van het gebied;

•

Passend bij de fysieke omstandigheden;

•

Geschikte boomsoorten gebruiken.

Er worden eisen gesteld aan het planten, het plantmateriaal, aan de intensiteit van het beheer en bovenal aan de kwaliteit van de groeiplaats. Bekeken wordt wat de (oorspronkelijke) grondslag is van de locatie en wat de huidige en gewenste kwaliteit van de groeiomstandigheden is. Bomen hebben ruimte nodig. Dat wil zeggen een juiste groeiplaats, die met name ondergronds voldoende groot is en voldoende zuurstof, water, voedingselementen en bodemleven bevat. Een goede voedingsbodem vormt de basis voor de natuurlijke groei van bomen en zorgt ervoor dat de potentie van bomen beter wordt benut. In algemene zin voldoet een optimale groeiplaatsen van de bomen in onvoldoende mate aan de volgende basisvoorwaarden: •

Ruimte

•

Zuurstof

•

Vocht

•

Voeding

Een tekort van één van de bovenstaande onderdelen is van invloed op de overige basisvoorwaarden en heeft onherroepelijk gevolgen voor de kans op duurzame instandhouding

van

de

bomen.

Voldoen

de

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

groeiplaatsen

daarentegen

aan

de

34

bovenstaande

(bodem)eisen,

dan

zal

het

‘bodemvoedselweb’

(biologisch

actief

bodemleven) optimaal functioneren, wat ten goede komt aan een goede groei en een duurzaam behoud van de bomen. Voldoende doorwortelbare ruimte wil zeggen dat er voldoende bodemvolume moet zijn voor het wortelpakket om vrij uit te kunnen groeien en de bodem moet voldoende ‘luchtig’ zijn om plaats te bieden voor wortelgroei. Een te hoge indringingsweerstand (ofwel bodem is te sterk verdicht), een te hoge grondwaterstand of ondergrondse obstakels (leidingen of bijvoorbeeld oude funderingen) beperken de wortelgroei. Verharding (bestrating door klinkers) beperkt de natuurlijke luchtuitwisseling tussen de bodemlucht en atmosferische lucht.

Voor

een

optimale

bomengroei

is

minimaal

16%

zuurstof

in

de

bodemluchtsamenstelling nodig. Het organische stofgehalte moet 5% zijn. Bij een lager gehalte ligt groeistagnatie op de loer, terwijl bij een ‘te hoog’ organisch stofgehalte, door omzetting hiervan, zuurstofgebrek kan ontstaan.

4.2 Klimaatrobuust ontwerp Een klimaatrobuust ontwerp houdt rekening met de klimaatverandering. Dat wil zeggen dat rekening wordt gehouden met: •

Soortkeuze

•

Waterberging

•

Hittestress

In situaties waar bomen in de verharding staan zijn de omstandigheden vaak droog. Logisch om hier bij de soortkeuze rekening mee te houden. De boomsoorten tabel van Wageningen Universiteit (zie bijlage III) is handig hulpmiddel voor het maken van een afgewogen soortkeuze. In deze soortentabel is de positieve bijdrage van ruim 100 boomsoorten aan klimaat, waterhuishouding, luchtkwaliteit en biodiversiteit in de stad in beeld gebracht. Bijvoorbeeld de mate van interceptie van neerslag door boomkronen per boomsoort, dat een bijdrage is aan het voorkomen van wateroverlast bij zware buien. Of de mogelijkheid tot waterberging in een plantvak met een wadi profiel. Boomsoorten in dergelijke profielen moeten enerzijds bestand zijn tegen korte (zeer) natte perioden en aan de andere kant veel drogere omstandigheden. Ook de mate waarin een boomsoort bij kan dragen de beperking van de opwarming is beoordeeld.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

35

Dakplatanen (centrum van Meerkerk) bieden weinig schaduw en verkoeling

Om koelteplekken (tegen hittestress) te realiseren is kroonvolume nodig: bomen die de ruimte hebben om groot uit te groeien en oud te worden. We focussen ons nu nog te vaak op het aantal bomen, maar als ze ondergronds niet genoeg ruimte hebben, kunnen ze niet goed uitgroeien. We willen ontwikkelingen meer gaan sturen op kroonvolume. Daar waar we er kroonvolume bij willen, volstaat het niet om alleen bestaande bomen te beschermen. Soms is het beter om een kleine boomsoort te vervangen voor een grotere, die (uiteindelijk) meer kroonvolume krijgt. Naast een goede groeiplaats hebben bomen tijd nodig om hun functie te gaan vervullen. Op deze wijze kan hittestress sneller worden verminderd.

4.3 Natuurvolgend ontwerp Vijfheerenlanden ontwerpt zoveel mogelijk natuur volgend. Dat wil zeggen dat we concrete maatregelen treffen om bodems en bodemleven te beschermen, te herstellen en duurzaam te gebruiken. Voor zowel het herstel van biodiversiteit als voor een gezonde groei van bomen. Bij gebiedseigen soorten vormt de oorspronkelijke grondslag van de bodem de inspiratie voor de groeiplaatsinrichting.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

36

“De grootste soortenrijkdom vinden we in de wortelzone van planten en bomen. Ook wel het microbioom genoemd. Dat komt omdat plantenwortels verschillende stoffen uitscheiden die als voedsel dienen voor het bodem leven. Planten scheiden op deze manier zo'n 30% van de via fotosynthese aangemaakte suikers uit. Dat is substantieel. Omdat planten op verschillende manieren in de bodem wortelen, kunnen soorten ieder een eigen niche invullen. De soortsamenstelling van het microbioom verschilt per plantensoort en zelfs tussen plantenrassen en varieert in de tijd. Veel van het bodemleven bevindt zich in de bovenste 50 cm van de grond, maar er zijn ook soorten schimmels, bacteriën en bepaalde regenwormen die je stukken dieper aan kunt treffen.”

Uit: Handreiking gezonde bodem, IUCN 2022

Vijfheerenlanden kiest er voor bomen zoveel mogelijk in plantvakken te plaatsen, bijvoorbeeld in combinatie met grassen, kruiden, vaste planten en struiken. Hoe groter de variatie aan (gebiedseigen) planten is, hoe beter dit voor het bodemleven is. Daarmee is de basis gelegd voor een gezond en vitaal plantvak, versterken van de biodiversiteit, voor beter watervasthoudend vermogen. Natuurvolgend wil ook zeggen dat meer gekozen wordt voor gebiedseigen soorten. Bijvoorbeeld in de overgang van het bebouwde gebied naar het landschap. In onze natte gebieden komt bijvoorbeeld de populier nog relatief weinig voor, terwijl je deze soort hier zou verwachten. Het kan een overweging zijn om bij nieuwe ontwerpen juist deze boomsoort aan te planten. De populier heeft geen goede naam in de stedelijke omgeving. Op leeftijd hebben populieren de eigenschap om zonder duidelijke aanleiding zware takken te kunnen verliezen. Dit zorgt voor een ongewenst groot veiligheidsrisico. Takbreuk risico is sterk gerelateerd aan populiersoorten, klonen en kruisingen. Dat betekent dat het risico is te beperken door soorten te kiezen waarvan bekend is dat ze minder takbreukgevoelig zijn.

Of soorten te kiezen waarvan dit wel bekend is, maar de omlooptijd te verkorten of de kroon van de boom tijdig in te nemen, door de bomen te knotten of kandelaberen (het afzagen van alle takken tot er alleen nog een stam en takstompen overblijven). De keuze voor een populier in het ontwerp heeft als toegevoegde waarde dat het een snelgroeiende

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

37

soort is. Deze boomsoort kan daarom sneller van waarde zijn voor de locatie van aanplant, door zijn snelle toename van kroonvolume.

4.4 Kwaliteitsgericht ontwerpen De kwaliteit van de groene buitenruimte staat centraal. Het uiteindelijk ontwerp moet kloppen, gezien vanuit de driehoek ‘functie, uitstraling en budget’. Heeft de locatie de functie Hoofdgroenstructuur, dan is een natuurlijke uitstraling gewenst. Door zoveel mogelijk gebruik te maken van gebiedseigen soorten. Dat wil bijvoorbeeld niet zeggen dat bestaande bomen direct vervangen moeten worden, omdat ze hier niet van nature thuishoren. Er kan een goede reden zijn waarom gekozen is voor de desbetreffende (uitheemse) boomsoort, bijvoorbeeld omdat de groeiplaats droog is. Vervangen komt pas in beeld, wanneer de bomen aftakelen of er een grootschalige herinrichting plaatsvindt en de kosten (budget) tegen het behoud van deze bomen niet langer in verhouding staat tot de functie en uitstraling van deze bomen. Ofwel het kost te veel onderhoud ten opzichte van de verwachtte restlevensduur van de boom.

Laanbeplanting langs Lakerveld te Lexmond

4.5 Groeninclusief ontwikkelen ‘Groen Groeit Mee’ is een afspraak met de provincie Utrecht om bij alle ruimtelijke plannen en gebiedsontwikkelingen, de groenontwikkeling evenwichtig en volwaardig mee te nemen. Onder regie van de provincie Utrecht werken U10, Regio Amersfoort, het Utrechtse deel van de Regio Foodvalley en de vier Utrechtse waterschappen samen aan Groen Groeit

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

38

Mee. Samen zorgen deze partijen voor een gezonde leefomgeving en verduurzaming van de provincie Utrecht.

4.5.1 Bomenplanner Gemeente Vijfheerenlanden gebruikt de handreiking Groen Groeit Mee bij het opstellen en toetsen van ruimtelijke plannen. De Bomenplanner van Vijfheerenlanden is hier een nadere aanvulling op. De Bomenplanner is een werkwijze om bomen vanaf het begin bij het planproces te betrekken. Voorbeeld van een geslaagde inpassing: Deze oude eik stond decennialang midden in de wei. Hier moest een nieuwe woonwijk komen. Gelukkig dat deze boom vanaf het begin in de planvorming is meegenomen. Een Bomen Effect Analyse (BEA) wees uit dat behoud alleen mogelijk was door de gehele groeiplaats van de boom te beschermen. Een vast hekwerk rond de kroon moest voorkomen dat onder de kroon bouwactiviteiten plaatsvonden. Ook geen tijdelijke opslag van bouwmateriaal. Daarbij mocht de bodem niet opgehoogd worden onder de boomkroon. In het bouwplan is ruimte vrij behouden voor behoud van de boom. Tijdens de bouw zijn de beschermingsmaatregelen adequaat toegepast. De bodem onder de hele wijk is opgehoogd, alleen onder de eik is het oorspronkelijke weiland bewaard gebleven. En nu staat deze oude eik midden in de wijk Hoef en Haag. Als levende getuige van de geschiedenis van deze plek.

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

39

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

40

De ruimte is schaars en er moeten verschillende activiteiten plaatsvinden. Voor bomen betekent dit vaak dat zij hun groeiplaats (moeten) delen met andere functies. Bouw- en aanlegprojecten of wijzigingen in de buitenruimte kunnen mogelijk een gevolg hebben voor de (kwaliteit van de) bomen ter plaatse. Of juist kansen bieden voor bomen of nieuwe aanplant. De ervaring leert dat bomen soms verkeerd of te laat in beeld komen bij dergelijke processen. De Bomenplanner is een werkwijze bij projecten die ervoor zorgt dat mogelijke wensen en gevolgen voor bomen vanaf het begin meegenomen worden in het proces.

4.5.2 Proces bij een ontwikkeling in Vijfheerenlanden: Stap 1

Indienen Principeverzoek bij het Omgevingsloket door initiatiefnemer

Stap 2

Beoordeling welk Team Principeverzoek afgehandeld kan/moet worden

Stap 3

Behandeling aan Intaketafel van gemeente Vijfheerenlanden (bij afwijking van bestemmingsplan/omgevingsplan)

Stap 4

Conclusies Intaketafel positief: brief aan initiatiefnemer. Gemeentelijk projectleider wordt aan het initiatief gekoppeld

Stap 5

Aangaan van een Intentieovereenkomst. Een onderdeel is een door de gemeente op te stellen Startdocument met thema’s als: stedenbouwkundige randvoorwaarden, ambities en uitgangspunten en een paragraaf over duurzaamheid en klimaatadaptatie. Het thema bomen komt dan ook in beeld

Stap 6

Toetsing van aangeleverd stedenbouwkundig plan op gemeentelijke uitgangspunten en voorwaarden

Stap 7

Bij akkoord: Sluiten anterieure overeenkomst, waarin alles definitief wordt vastgelegd tussen de partijen

4.5.3 Doel Bomenplanner De Bomenplanner is bedoeld om nut en noodzaak van bomen in de buitenruimte voorafgaand aan bouw-, aanleg- of kapactiviteiten beter in beeld te hebben. De

Bomen Beleidsplan Vijfheerenlanden 2024-2028

41

Bomenplanner is laagdrempelig, uitnodigend, maar niet vrijblijvend. Gemeente en marktpartijen worden uitgedaagd om werk te maken van de wens tot vergroenen. Dit is simpelweg een beoordeling van de mogelijkheden die het plan of de activiteit biedt voor het behoud of versterken van de groenwaarde van de locatie. Deze beoordeling bestaat altijd uit drie delen: •