Begroting 2026 2029.docx
Tekst van het document
Programmabegroting 2026-2029
Inhoud Inleiding ...................................................................................................2 Programma A: BESTUUR, DIENSTVERLENING EN ORGANISATIE .................4 Programma B: BEHEER EN GEBRUIK OPENBARE RUIMTE ...........................8 Programma C: SOCIAAL DOMEIN ..........................................................11 Programma D: RUIMTELIJKE ONTWIKKELING .........................................20 Programma E: ONTPLOOIING ...............................................................26 Programma F: FINANCIEEL GEZOND .....................................................30 FINANCIEEL PERSPECTIEF 2026-2029 ...................................................34 Paragraaf A1: BEDRIJFSVOERING .........................................................49 Paragraaf A2: Verbonden partijen .........................................................57 Paragraaf A3: WET OPEN OVERHEID .....................................................70 Paragraaf B1: ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN ...................................72 Paragraaf C1: SOCIAAL DOMEIN ...........................................................76 Paragraaf D1: GRONDBELEID ...............................................................82 Paragraaf D2: Investeringsprogramma “het goede leven”.........................88 Paragraaf E1: ONTPLOOIING
................................................................94 Paragraaf F1: LOKALE HEFFINGEN ........................................................97 Paragraaf F2: FINANCIERING .............................................................103 Paragraaf F3: WEERSTANDSVERMOGEN ...............................................108 Bijlage: investeringsplanning .................................................................0
1
Inleiding Voor u ligt de programmabegroting 2026-2029 van de gemeente Vijfheerenlanden, de laatste begroting in de huidige raadsperiode. Hiermee vormt deze begroting in financiële zin het sluitstuk van het coalitieakkoord Samen zijn wij Vijfheerenlanden. In ons coalitieakkoord schreven wij: “Wij leven in een prachtige gemeente. Veel mensen in Vijfheerenlanden zijn tevreden met en genieten van hun woonomgeving. Met elkaar vormen we een diverse en vitale samenleving. Elk dorp en elke wijk is uniek en tegelijkertijd zijn we samen Vijfheerenlanden. Vijfheerenlanden als geheel is meer dan de som der delen; mede daardoor zijn we een sterke partner in de regio.” We hebben de afgelopen jaren veel kunnen doen voor de inwoners en bedrijven in Vijfheerenlanden. Dit hebben we de laatste jaren onder een mager financieel gesternte moeten doen. De afgelopen jaren heeft de gemeente Vijfheerenlanden strak gestuurd op een meerjarig sluitende begroting. Het belangrijkste risico, het door het Rijk veroorzaakte zogenaamde “ravijnjaar” hebben we door een behoedzaam financieel beleid structureel opgelost. Dit behoedzame beleid heeft ook pijn gedaan. De ombuigingen die zijn doorgevoerd verwerkt via de begroting 2025 en de kadernota 2026 - waren noodzakelijk om een gezond financieel meerjarenperspectief te realiseren.
De komende tijd staat nog in het teken van de volledige realisatie van de besloten ombuigingen. De ombuigingen hebben wel hun vruchten afgeworpen ten aanzien van het financieel perspectief. De voorliggende begroting laat een sluitend saldo zien voor het begrotingsjaar 2026. Ook 2027 sluit met een positief saldo en 2028 sluit nagenoeg op "nul". Hoewel 2029 nog wel een tekort laat zien, is de hoogte hiervan dermate dat de verwachting is dat dit de komende jaren kan worden weggewerkt. De begroting 2026 is een beleidsarme begroting. Dit is niet alleen ingegeven door de hiervoor beschreven ombuigingen, maar heeft ook andere onderliggende redenen. Komend jaar zijn er gemeenteraadsverkiezingen en kiezen de inwoners een nieuwe raad en wordt er een nieuw college gevormd. Met deze begroting willen we niet voorsorteren op de keuzes die een nieuwe raad en college willen maken. Wel biedt deze begroting de ruimte voor een nieuw college om het beleid dat we de afgelopen jaren met elkaar hebben ingezet te kunnen voortzetten. En ook een beleidsarme begroting biedt de mogelijkheden om invulling te geven aan de speerpunten van onze gemeente. We willen een moderne en resultaatgerichte gemeente zijn, die uitgaat van de kracht van de samenleving, die opgavegericht werkt, wijk- en dorpsgericht is en nieuwe bestuurskracht benut.
Dit doen wij door nauw met onze inwoners en bedrijven samen te werken, te denken en te doen. Onze dienstverlening en communicatie sluit daarbij aan op onze drie kernwaarden, te weten Volwaardig, Helder en Laagdrempelig. We zetten stevig in op een toekomstbestendige, duurzame en inclusieve leefomgeving. Dit doen we door te investeren in het onderhoud, de kwaliteit en de beleving van onze straten, pleinen, groenvoorzieningen en infrastructuur. Samen werken we aan een schone, veilige en klimaatbestendige openbare ruimte, waarin iedereen zich welkom voelt. We streven naar een vitale samenleving met inwoners die naar vermogen mee kunnen doen in sterke gemeenschappen. Iedereen heeft recht op bestaanszekerheid: voldoende
2
inkomen, een woning en toegang tot onderwijs en (jeugd-)zorg. Hierbij hebben we oog voor de mensen die vanuit onveilige situaties hun toevlucht zoeken in Nederland en die wij in Vijfheerenlanden een tijdelijk thuis kunnen bieden. Met daarbij ook de volle aandacht voor de zorgen die dit vraagstuk met zich mee brengt. De groei van onze gemeente, ons inwoneraantal, vraagt om extra (betaalbare) woningen, extra werkplekken, voorzieningen en ruimte om te recreëren. Bereikbaarheid van onze kernen en de ontsluiting van het gebied vragen tegelijkertijd om stevige investeringen in bijvoorbeeld het wegennet en het openbaar vervoer. In deze begroting zijn dit een aantal van de vele speerpunten van ons beleid en zetten we stappen in de realisatie. Naast positieve begrotingssaldo's zien we onze financiële positie over de hele linie verbeteren. Zo stijgt onze solvabiliteit nu tot structureel 23% en voldoen we voor de gehele periode aan onze doelstelling om een solvabiliteit van minimaal 20% aan te houden. Daarbij is het nog steeds mogelijk om terughoudend te zijn met verhoging van de lokale lasten. We hebben nog geen rekening kunnen houden met de uitkomsten van de septembercirculaire 2025 van het gemeentefonds. Hierover wordt u via een separaat voorstel geïnformeerd. Dit voorstel wordt betrokken bij de behandeling van de begroting 2026.
Met deze begroting wordt de gemeente in een gezonde financiële staat overgedragen aan een nieuwe gemeenteraad en een nieuw college. Met de mogelijkheden om ingezette plannen ten uitvoer te brengen en de ruimte om invulling te geven aan nieuwe ontwikkelingen. Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Vijfheerenlanden, de secretaris,
de burgemeester,
{{signer1}}
{{signer2}}
W.J. (Judith) de Jonge
S. (Sjors) Fröhlich
3
PROGRAMMA A: BESTUUR, DIENSTVERLENING EN ORGANISATIE INLEIDING Vijfheerenlanden wil een moderne en resultaatgerichte gemeente zijn, die uitgaat van de kracht van de samenleving, die opgavegericht werkt, wijk- en dorpsgericht is en nieuwe bestuurskracht benut. Dit doen wij door nauw met onze inwoners en bedrijven samen te werken, te denken en te doen. Onze dienstverlening en communicatie sluit daarbij aan op onze drie kernwaarden, te weten Volwaardig, Helder en Laagdrempelig. De voorliggende Programmabegroting 2026 is beleidsarm van aard. Dat heeft twee belangrijke oorzaken. Allereerst zijn in de door de Raad vastgestelde Kadernota 2026 al belangrijke richtinggevende en kaderstellende uitspraken gedaan door uw raad. Deze worden in deze begroting uitgewerkt en verder geconcretiseerd. Dat betreft bijvoorbeeld de door te voeren bezuinigingen. Ten tweede betreft 2026 een verkiezingsjaar. Op 18 maart 2026 zal een nieuwe gemeenteraad worden gekozen en vervolgens zal ook een nieuw college aantreden. Dat zal mogelijk ook gaan leiden tot bijstelling van beleid. In 2024 is geconstateerd, dat het noodzakelijk is om meer richting en sturing te geven aan de ontwikkelvraag van onze organisatie. Dit mede in relatie tot de (ook veranderende bestuurlijke) opgaven van vandaag en morgen. Vanuit een gedachte van “samen verder bouwen” is daarom in 2025 de organisatiestructuur vernieuwd.
Het jaar 2026 zal in het teken staan van de verdere doorontwikkeling en integratie van deze vernieuwde organisatie. In de paragraaf bedrijfsvoering wordt dieper op deze organisatieontwikkeling ingegaan. BELEIDSTHEMA’S Thema: De inwoners centraal Doel (beoogd effect) In Vijfheerenlanden werken we aan een leefomgeving die aansluit bij de behoefte van onze inwoners. De gemeente is een onderdeel van de samenleving en stelt in handelen en denken de inwoner centraal. Participatie is een manier om dat te realiseren. Door samen te werken, te denken en te doen, werken we met inwoners en ondernemers aan ons streven. Zo bouwen we aan een gemeente waar het fijn wonen, werken en leven is, met inwoners die naar elkaar omkijken. Dat vraagt van de gemeentelijke organisatie actief handelen en hulp om het mogelijk te maken. Met participatiebeleid wil de gemeente Vijfheerenlanden de inwoners mee laten doen en laten zien hoe inwoners dat kunnen doen. De gemeente is daarbij zo transparant mogelijk. Kritische prestatie-indicatoren De inwoners centraal
Streefwaarde
Aantal inwonersinitiatieven
2022
2023
2024
137
70
64
2025
Bron CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
In geval van onduidelijke beleidsdoelstellingen kunnen verwachtingen mogelijk niet waar gemaakt worden (risico)
Duidelijk moet zijn wat onze ambitie is, wat we onder participatie verstaan, 0f we binnen de kaders voor de inwoners-initiatieven blijven en wat de criteria zijn voor een juist proces. Als dit onvoldoende duidelijk is kan dit tot onvrede en imagoschade leiden en mogelijk tot wrijving tussen college, raad en organisatie.
Impact 3
4
Het betrekken van de juiste doelgroepen bij een participatieproces (risico)
Onvoldoende kennis van de participatieverordening (risico) Omvang beschikbaar budget voor inwonerinitiatieven van inwoners (risico en kans)
De realisatie van bijvoorbeeld zorgwoningen of huisvesting voor statushouders of een hospice vraagt een zorgvuldige analyse van betrokken doelgroepen voor participatie. Duidelijk moet ook zijn waarover de participatie gaat. Wat betreft wettelijke taken betreft participatie de wijze waarop deze taken worden uitgevoerd en dus niet de vraag of deze taken moeten worden uitgevoerd. Ingeval gemeentelijke beleids- of projectmedewerkers onvoldoende kennis van ons participatiebeleid hebben kan de gemeente onbetrouwbaarheid worden verweten. Deze kennis wordt overigens regelmatig getoetst in trainingen en evaluaties. Ingeval het budget voor inwonerinitiatieven onvoldoende van omvang is om nieuwe initiatieven te honoreren kan dit tot onvrede leiden. Tot op heden is het budget echter steeds ruim voldoende van omvang geweest.
3
3
3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026)
• • •
Wij actualiseren de inhoudelijke en financiële kaders voor inwonersinitiatieven en leggen deze ter vaststelling voor aan de raad. Wij gaan de participatieprocessen beter inbedden in de huidige werkprocessen. Dat betreft onder meer de verwerking van participatie in college- en raadsvoorstellen. Wij gaan bij belangrijke (maatschappelijke) vraagstukken vaker een stakeholders-analyse maken, op basis waarvan wij het betreffende participatieproces (conform ons participatiebeleid) faseren en inrichten.
Thema: Dienstverlening en communicatie Doel (beoogd effect) De gemeente Vijfheerenlanden biedt op basis van het (herijkte) dienstverleningsconcept goede dienstverlening en communicatie die aansluit bij onze drie kernwaarden volwaardig, helder en laagdrempelig. Volwaardig: wij zorgen ervoor dat inwoners, ondernemers en organisaties goed geholpen worden door deskundige medewerkers. Daarnaast bieden we tijdige en relevante informatie die aansluit bij de behoeften. Helder: wij communiceren proactief en begrijpelijk zodat onze inwoners, ondernemers en organisaties weten waar ze aan toe zijn. Wij communiceren over wat wel en niet kan, hoe zaken geregeld kunnen worden en wat men kan verwachten. Laagdrempelig: wij zijn toegankelijk via verschillende kanalen en bieden maatwerk waar nodig zodat inwoners, ondernemers en organisaties gebruik kunnen maken van onze gemeentelijke diensten. Kritische prestatie-indicatoren Dienstverlening en communicatie
Streefwaarde
2022
2023
2024
Tevredenheid afhandelingen meldingen openbare ruimte
8
7,9
7,9
7,7
CA
Tevredenheid APV-vergunningen
8
9,0
CA
Tevredenheid omgevingsvergunningen
8
7,5
CA
Tevredenheid principeverzoeken
7
6,4
CA
Tevredenheid over de communicatie
8
7,5
CA
Tevredenheid baliebezoek Burgerzaken
8,5
Aantal ontvangen klachten
7,7
7,9
2025
Bron
8,4
8,7
8,8
CA
84
99
91
CA
5
Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
Behoeften van de inwoners, ondernemers en organisaties (risico en kans)
De klantbehoeften zijn niet altijd in beeld. Maar door gegevens uit klantonderzoeken, meldingen en kanaalstatistieken te gebruiken, kan de gemeente beter inspelen op de wensen en behoeften van inwoners en ondernemers via het juiste kanaal. Dit kan leiden tot gerichtere en effectievere communicatie. Door verder te investeren in digitale kanalen en selfserviceopties kunnen inwoners en ondernemers sneller en gemakkelijker gebruik maken van gemeentelijke diensten. Ook wanneer inwoners digitaal vaardiger worden kunnen zij beter gebruik maken van online diensten van de gemeente. Door samen te werken met maatschappelijke organisaties, bedrijven en andere overheden kan de gemeente haar bereik vergroten. Dit kan met name helpen bij het bereiken van kwetsbare groepen, maar ook bijvoorbeeld jongeren via scholen. Door inwoners en ondernemers vroegtijdig en transparant te informeren en te betrekken bij ontwikkelingen, kan de gemeente het vertrouwen vergroten en de betrokkenheid versterken.
Digitale dienstverlening en toenemende digitale vaardigheden (kans)
Samenwerking met maatschappelijke partners (kans) Proactieve en transparante communicatie (kans)
Impact 3
3
3
3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
We voeren een behoeftenonderzoek uit onder inwoners, ondernemers en organisaties. Dit onderzoek moet inzicht geven in de behoeften en verwachtingen van onze doelgroepen met betrekking tot dienstverlening en communicatie. Wij informeren hierover de raad met een raadsinformatiebrief.
Thema: Veiligheid Doel (beoogd effect) We streven naar een leefbare en veilige leefomgeving voor onze inwoners, ondernemers en bezoekers. Dit doen we door in te zetten op integrale samenwerking, preventie, handhaving en bewustwording. Samenwerking en innovatie zijn hiervoor cruciaal, maar risico’s zoals complexiteit, beperkte capaciteit en veranderende dreigingen vragen om flexibiliteit en prioritering. We richten ons hierbij op de aanpak van ondermijning, beperking van overlast gevend gedrag bij kwetsbare inwoners, verhogen van de digitale weerbaarheid, het voorkomen van jeugdcriminaliteit, het tegengaan en de aanpak van “kleine ergernissen”. Dit zorgt voor een veilige en leefbare woon-, leef- en ondernemersomgeving en een effectieve aanpak van crises. Daartoe monitoren we de overlast mede met hulp van mobiele camera’s, voeren integrale controles uit, nemen zo nodig bestuurlijke maatregelen, zetten waar nodig in op zichtbare handhaving via boa’s, voeren voorlichtingscampagnes, organiseren weerbaarheidstrainingen, begeleiden risicojongeren en nemen crisisinterventies. Dit alles doen we in samenwerking en overleg met onze ketenpartners. Kritische prestatie-indicatoren Veiligheid Verwijzingen naar Halt (per 1000 jongeren)
Streefwaarde
2022
2023
2024
9
8
8
2025
Bron W
6
Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
Juridificering samenleving (risico)
De verbreding van de opgave (bijvoorbeeld met ondermijning) en de toenemende juridificering van complexe (handhavings)vraagstukken legt een grote druk op de (beperkte) juridische capaciteit. Kwetsbare groepen (risico en Het aantal kwetsbare groepen in de samenleving neemt kans) toe. Door de weerbaarheid van deze groepen te verhogen (door bijvoorbeeld de meldingsbereidheid te stimuleren) kan dit risico beheersbaar worden gemaakt. Samenwerking met Door verbetering van de samenwerking met ketenpartners (kans) ketenpartners kunnen sterkere netwerken worden gemaakt waarin ook meer ruimte is voor innovatieve aanpakken.
Impact 2
3
3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
In het kader van onze toezichtactiviteiten en -doelstellingen stellen wij een Boa Jaarverslag op. Over de uitkomsten hiervan informeren wij de raad.
INKOMSTEN EN UITGAVEN
Toelichting op de afwijking van de baten en lasten van programma A Lasten Als gevolg van investeringen in gemeentelijk vastgoed zijn de kapitaallasten met € 70.000 gestegen ten opzichte van 2025. Door de indexering van de bijdrage aan de GR Veiligheidsregio Utrecht stijgen de lasten met € 0,2 miljoen ten opzichte van 2025.
7
PROGRAMMA B: BEHEER EN GEBRUIK OPENBARE RUIMTE
INLEIDING De openbare ruimte vormt het kloppend hart van onze gemeente: het is waar inwoners elkaar ontmoeten, zich verplaatsen, ontspannen en zich veilig voelen. In 2026 zetten we stevig in op een toekomstbestendige, duurzame en inclusieve leefomgeving. Dit doen we door te investeren in het onderhoud, de kwaliteit en de beleving van onze straten, pleinen, groenvoorzieningen en infrastructuur. Samen werken aan een schone, veilige en klimaatbestendige openbare ruimte, waarin iedereen zich welkom voelt. Dit betekent dat we niet alleen zorgen voor goed beheer en onderhoud, maar ook actief inspelen op maatschappelijke opgaven zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit, circulariteit en participatie. We blijven sturen op een integrale aanpak, waarbij we de samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners versterken. Door slim gebruik te maken van data, innovatie en kerngericht werken, zorgen we ervoor dat onze openbare ruimte meebeweegt met de behoeften van vandaag én morgen. BELEIDSTHEMA’S Thema: Beheer openbare ruimte Doel (beoogd effect) De openbare ruimte is een belangrijk visitekaartje van onze gemeente. Wij zorgen voor een openbare ruimte die veilig, groen, goed onderhouden en toekomstbestendig is.
Daarmee bedoelen wij dat wij bij het beheer en de inrichting van de openbare ruimte rekening houden met maatschappelijke, economische, technologische en klimatologische ontwikkelingen. We streven naar een groene leefomgeving die aantrekkelijk, gezond en klimaatbestendig is. Water en groen benoemen wij als leidend principe bij de (her)inrichting van gebieden. We hebben nadrukkelijk oog voor klimaatadaptatie (inclusief het voorkomen van hittestress) bij het inrichten van de openbare ruimte. Bij herinrichtingen is het streven actief te vergroenen en het hemelwater af te koppelen van het rioleringsstelsel. Het afvalbeheer valt ook onder dit begrotingsthema. Het afvalbeleid (inclusief de bijbehorende kritische prestatie-indicator) is echter verantwoord onder het thema duurzaamheid (programma D). Onder de paragraaf onderhoud kapitaalgoederen wordt nader ingegaan op het beheer van de wegen en riolering. Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
Kwaliteit van beheer (risico en kans)
Bij ombuigingen wordt kritisch gekeken naar het eigen uitgavenpatroon en ambities alsmede wensen en ambities vanuit de samenleving. Dat vereist een frisse blik en kijken naar wat echt noodzakelijk is. Ombuigingen kunnen ook leiden tot het afzwakken van ambities op het gebied van groen. Bij wegonderhoud gaan we richting ondergrens waarbij er sprake kan zijn van vermindering van veiligheid, toename van schadeclaims en van meldingen door inwoners en overige gebruikers.
Impact 1
8
Vervangingsopgave bij riolering en wegconstructies (risico) Gebruik duurzame materialen (risico en kans)
Op termijn komt er een grote vervangingsopgave bij riolering en wegconstructies op de gemeente af. Daar moet dan wel zowel intern als extern voldoende capaciteit voor beschikbaar zijn. Het gebruik van duurzame materialen kan de stikstofuitstoot verminderen. De levensduur van deze materialen moet zich nog in de praktijk echter nog bewijzen. Dat betekent positieve effecten op het gebied van duurzaamheid, kwaliteit en mogelijk ook financieel. Voor de langere termijn mogelijk ook hogere kosten in verband met een eerdere vervanging.
1
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) In 2026 betreft het de verdere uitvoering van de door de raad in eerdere jaren vastgestelde beleidsplannen. In 2026 worden geen bestuurlijke resultaten voorzien die door de gemeenteraad moeten worden vastgesteld. Thema: Beheer gebouwen Doel (beoogd effect) Toekomstbestendig gemeentelijk vastgoed dat, waar mogelijk en zinvol, op duurzame wijze geëxploiteerd wordt. Dit doen wij door op een dynamische wijze het gemeentelijk vastgoed te onderhouden en beheren. Dynamisch vastgoedbeheer stelt beheerders in staat om flexibel te blijven en effectief te opereren in een veranderende omgeving. Wij geven daarbij uitvoering aan het “beheerplan vastgoed 2025-2028” en de “routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed 2025-2050”. Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
Vertragingen vanuit andere beleidsterreinen die daardoor leiden tot aanpassingen van het beheerplan en routekaart (risico)
Vertragingen kunnen ontstaan door maatschappelijke of politieke druk en/of financiele vraagstukken. Dit kan leiden tot imagoschade, vertraging en/of kwaliteitsverlies. Het beheerplan en de routekaart zijn echter dynamisch waardoor er flexibiliteit bestaat bij het verwerken van beleidswijzigingen. Positieve bijstellingen kunnen bijvoorbeeld ontstaan door subsidies die door andere beleidsterreinen worden ontvangen of besluiten die leiden tot meer integrale en optimale planvorming. Dit kan leiden tot een efficiënter gebruik van budgetten, versnelde totstandkoming en meer duurzaamheidsverbeteringen. Het beheerplan en de routekaart zijn echter dynamisch waardoor er flexibiliteit bestaat bij het verwerken van beleidswijzigingen.
Ontwikkelingen binnen andere beleidsterreinen die leiden tot positieve bijstellingen van het beheerplan en routekaart (kans)
Impact 2
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Wij evalueren jaarlijks het beheerplan vastgoed 2025-2028 en de routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed 2025-2050. Zo nodig passen wij deze plannen aan. Over de resultaten informeren wij de raad via een raadsinformatiebrief.
9
INKOMSTEN EN UITGAVEN Baten en lasten programma B (bedragen x € 1.000)
Rekening 2024
Begroting 2025
Begroting 2026
Begroting 2027
Begroting 2028
Begroting 2029
Lasten programma B Baten programma B Saldo van baten en lasten
28.519 19.096
31.069 19.190
30.797 20.330
31.222 20.320
31.938 20.320
32.221 20.320
9.423
11.879
10.467
10.902
11.618
11.901
Toevoegingen aan reserves Onttrekkingen aan reserves
384 2
0 382
0 2
0 2
0 2
0 2
9.804
11.497
10.465
10.900
11.615
11.898
Saldo
Toelichting op de afwijking van de baten en lasten van programma B Lasten Via de Kadernota 2026 is € 0,1 miljoen aanvullend beschikbaar gesteld voor het onderhoud van nieuw areaal, voortkomend uit de uitbreidingen in Hoef en Haag en Broekgraaf. De kapitaallasten dalen met € 0,1 miljoen ten opzichte van de oude raming als gevolg van lagere investeringen in het voorgaande jaar. De lasten op het taakveld Riolering zijn per saldo met € 0,7 miljoen gestegen, omdat een deel van de lasten niet meer vanuit de voorziening Riolering wordt bekostigd. Als gevolg van een veranderde inzet van personeel dalen de personeelslasten die aan dit programma worden toegerekend met € 0,2 miljoen. De ombuigingen waartoe is besloten bij de Kadernota 2026 verlagen de lasten op dit programma met € 0,6 miljoen. Baten De baten stijgen ten opzichte van 2025 als gevolg van een hogere opbrengst van de rioolheffing. In 2025 is het tarief gedempt door een bijdrage uit de voorziening Riolering. In 2026 is deze demping deels weer teruggedraaid; vanuit het uitgangspunt van 100% kostendekkendheid wordt dit deel aangevuld via de tariefstelling. De opbrengst van de begraafrechten stijgt met € 50.000 conform besluitvorming over de ombuigingen. Hiermee wordt een klein deel van de kosten van begraven aanvullend via de tarieven verrekend.
10
PROGRAMMA C: SOCIAAL DOMEIN
INLEIDING Binnen het Sociaal Domein streven we naar een vitale samenleving met inwoners die naar vermogen mee kunnen doen in sterke gemeenschappen. Iedereen heeft recht op bestaanszekerheid: voldoende inkomen, een woning en toegang tot onderwijs en (jeugd-)zorg. Dit is niet voor iedereen makkelijk of vanzelfsprekend. We zien dat het aantal ondersteuningsvragen van inwoners blijft stijgen en daarbij neemt de complexiteit van deze vragen toe. De meeste ondersteuningsvragen worden beantwoord met zorg op maat, zorg die we niet zelf leveren. Hier kopen wij producten en diensten van zorgverleners en leveranciers voor in. Als dit zich zo voortzet, dan wordt de zorg- en ondersteuning steeds meer onhoudbaar en onbetaalbaar. Dit heeft in toenemende mate effect op de toegankelijkheid van zorg en ondersteuning. De wachtlijsten worden steeds langer, de ondersteuning die beschikbaar is wordt duurder en gezien de krapte op de arbeidsmarkt dienen we scherp toezicht te houden op de kwaliteit. Dit moet en kan anders. De transformatie in het Sociaal Domein is een ‘beweging naar de voorkant’ waarbij zorg en ondersteuning steeds meer worden georganiseerd vanuit de kracht van de samenleving in plaats van voornamelijk via professionele hulp en financiële ondersteuning vanuit de gemeente.
Dit betekent dat gemeenten en maatschappelijke partners proberen om formele zorg en ondersteuning (zoals professionele begeleiding) zo veel mogelijk aan te laten sluiten bij informele ondersteuning (zoals familie, vrienden, buren en vrijwilligers). Transformatie betekent ook dat je met elkaar accepteert dat niet alles op te lossen is. Tegenslagen en het (ver)dragen daarvan horen ook gewoon bij het leven. Bij ombuigingen komen keuzes kijken. Uit de publieke opinie van maart 2025 op het gebied van het sociaal domein is naar voren gekomen dat de ontwikkeling van jeugdigen niet in de knel mag komen. De transformatie is vertaald in de visie verwoord in de sociaal maatschappelijke agenda 2020-2025 en wordt, al dan niet in een wat hoger tempo, voortgezet zoals de uitgangspunten: vitaliteit, een leven lang ontwikkelen, meedoen en voor jezelf zorgen. Dit is een opmaat voor een beleidsarm jaar, te meer omdat de visie Sociale basis is vastgesteld. Ook op gebied van ontmoeting vindt in het najaar van 2025 de nodige ontwikkeling plaats. In 2026 betreft het de verdere uitvoering van de door de raad in eerdere jaren vastgestelde beleidsplannen. In 2026 worden weinig bestuurlijke resultaten voorzien die door de gemeenteraad moeten worden vastgesteld.
Om u op de hoogte te houden van ontwikkelingen en/of voortgang, wordt zo veel als mogelijk gebruik gemaakt van de reguliere rapportagemomenten gedurende de cyclus. BELEIDSTHEMA’S Thema: Sociaal domein algemeen Doel (beoogd effect) Wij streven naar een vitale samenleving waarin iedereen op zijn of haar eigen wijze naar vermogen volwaardig meedoet. We maken met elkaar de beweging ‘naar de voorkant’ waarbij we uitgaan van ‘van zorgen voor, naar samen leven’. In de onvermijdelijke keuzes die wij hierbij moeten maken laten wij collectieve belangen voorgaan op individuele belangen, laten wij kwetsbare inwoners voorgaan op veerkrachtige inwoners en laten wij kinderen voorgaan op volwassenen. Voor het realiseren van de beweging naar de voorkant, maken we in 2026 gebruik van incidentiele financiering (IZA/AZWA en GALA). En daarom worden er voor 2026 geen extra middelen gevraagd om deze investering langdurig voort te kunnen zetten. Wij monitoren actief de resultaten van ons beleid.
11
Kritische prestatie-indicatoren Sociaal domein algemeen Algemene indicator sociale kracht (uit monitor sociale kracht)
Streefwaarde 7,5
2022 7,3
2023
2024 7,4
2025
Bron CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans Toelichting Gewenste cultuurverandering We blijven met onze partners investeren in de beweging passend bij de beweging naar naar de voorkant op gebied van preventie, in het de voorkant vindt niet plaats aanbieden van collectieve voorzieningen en in het (risico) verminderen van maatwerkvoorzieningen. De uitvoering van dit beleid vraagt duidelijke keuzes en daarmee lef. Daarvoor is een cultuurverandering, een hogere mate van risico-acceptatie en duidelijkheid en transparantie in beleidsvorming en indicering vereist. Participatiewet in balans Wijziging in de Participatiewet, die meer uitgaat van (kans) maatschappelijke participatie en werk, biedt ruimte op andere leefgebieden. De professional van het Het Sociaal Team moet nieuwe competenties en een Sociaal Team komt niet in andere denkwijze ontwikkelen voor de nieuwe rol, zijn nieuwe rol (risico) gericht op het normaliseren van de zorg- en/of ondersteuningsvraag. Belangrijk hierbij zijn creativiteit, klantgericht inwonercontact, stevige sturing en lef. Financieel rendement van Gemeente betaalt een belangrijk deel van de kosten van preventie komt niet terecht maatregelen gericht op preventie en het inrichten van bij de gemeente (risico) collectieve voorzieningen. De hieruit voortkomende besparingen komen echter deels terecht bij andere partijen (bijvoorbeeld huisartsen en verzekeraars).
Gewaarborgd moet worden dat ook voor gemeenten sprake is van een per saldo substantieel positief financieel effect.
Impact 1
2 2
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
In 2026 wordt de monitor Sociale Kracht uitgevoerd. Hierna volgt een analyse en rapportage, mogelijk met uitloop in 2027.
Thema: Zicht op kosten Doel (beoogd effect) Zorg en ondersteuning moeten duurzaam betaalbaar blijven en worden geleverd binnen het door het Rijk en de gemeente vastgestelde beleid. Het uitgangspunt hierbij is dat de beschikbare middelen zo doelmatig mogelijk worden uitgegeven, dat wil zeggen daar waar ze het hardste nodig zijn. Kritische prestatie-indicatoren Zicht op kosten x 1.000 Kosten jeugdzorg (exclusief organisatiekosten en subsidies) Kosten Wmo (exclusief organisatiekosten en subsidies) Kosten Participatiewet (exclusief organisatiekosten)
Streefwaarde
2022
2023 18.705
2024 24.339
2025
Bron CA
10.725
12.127
CA
3.170
4.640
CA
12
Onzekerheden en kansen Risico/kans De effecten van de Hervormingsagenda Jeugd treden later op (risico)
BUIG-uitkering is onvoldoende (risico) Rijksbudgetten zijn ontoereikend (risico) Grip op de financiële sturing (kans) De ondersteuningsvraag ontwikkelt deels autonoom (risico)
Toelichting Het nieuwe beleid van Vijfheerenlanden komt mede voort uit de Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario kind- en jeugdbescherming. Het risico bestaat dat bezuinigingen door het Rijk eerder worden ingeboekt dan dat deze in de praktijk effect hebben. Gemeenten kunnen een beroep doen op een vangnetregeling voor tekorten boven een bepaalde drempel. Deze regeling compenseert een deel van de kosten, maar niet alles. Op dit moment zijn door het Rijk ter beschikking gestelde budgetten ontoereikend of incidenteel van aard waardoor de gemeentelijke beleidsinzet en -uitvoering niet structureel kan worden geborgd. Door de inzet van een business- en data-analist in het sociaal domein krijgen we meer zicht op onze uitgaven en verstrekkingen en kunnen we eerder maatregelen treffen om effecten te verminderen. We hebben maar gedeeltelijk invloed op de toestroom.
Impact 1
1
1
2
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Wij monitoren de ombuigingen in het sociaal domein. De resultaten hiervan rapporteren wij aan de raad als onderdeel van de producten van de gemeentelijke planning & controlcyclus.
Thema: Regionale samenwerking Doel (beoogd effect) Wij intensiveren de onderlinge samenwerking tussen gemeenten bij grote maatschappelijke opgaven. Dit onder meer om de integraliteit middels een regionale aanpak te vergroten en om uitvoering te geven aan wettelijke verplichtingen op regionaal niveau binnen een robuuste regio. Daardoor kunnen wij zowel op bestuurlijk, beleidsmatig als uitvoerend niveau gezamenlijk het zorg-landschap ontwikkelen. Onzekerheden en kansen Risico/kans Er komt een verplichting tot samenwerken in de jeugdzorgregio (kans) In regio’s samenwerken is complex (risico)
Toelichting Het wettelijk karakter van deze hervorming betekent dat de deelnemende gemeenten meer inhoudelijk commitment moeten gaan tonen. Nu is er nog sprake van een cafetariamodel, zonder noodzaak tot standaardisering en harmonisatie. Vijfheerenlanden participeert in veel samenwerkingsverbanden. Hiervan zijn de beleidsdoelstellingen niet altijd congruent. Vijfheerenlanden zit bijvoorbeeld in twee onderwijsregio’s en twee zorgkantoorregio’s (respectievelijk zorgkantoor Utrecht (Zilveren Kruis) en zorgkantoor Waardenland (VGZ). Dit vraagt extra bestuurlijke en ambtelijke inzet.
Impact 2
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Wij leggen een voorstel tot het instellen van een wettelijke (gemeenschappelijke) regeling met betrekking tot jeugdzorg, Wmo en toezicht voor besluit aan de raad voor.
13
Thema: Elkaar ontmoeten Doel (beoogd effect) Wij willen dat onze inwoners zich verbonden voelen met hun omgeving en met elkaar. Ontmoeten gaat verder dan alleen samen op een plek zijn; het gaat om écht contact maken. Dit contact vormt de basis voor sociale verbanden, wederzijds begrip en een gevoel van thuis zijn in de eigen buurt. Door ontmoetingen ontstaat ruimte voor verbinding tussen mensen met verschillende achtergronden en ervaringen. Dit draagt bij aan een samenleving waarin mensen zich gezien voelen en eerder bereid zijn om bij te dragen aan hun leefomgeving. Want hoewel de kracht van ontmoeting uit de samenleving zelf komt, vraagt het om ondersteuning en aandacht. De gemeente heeft hierin een rol als partner: betrokken, faciliterend en verbindend. Kritische prestatie-indicatoren Elkaar ontmoeten Streefwaarde 2022 2023 2024 2025 Aantal gemeenschapshuizen *) 16 19*) Mate van eenzaamheid MSK 8,1 8,1 7,9 *) onder voorbehoud van het nog vast te stellen beleid gemeenschapshuizen en nadere definiëring van het begrip.
Bron CA CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans De sociale basis is niet maakbaar (risico en kans) Er is een grote mate van betrokkenheid (kans) Gebiedsgerichte samenwerking heeft meerwaarde (kans)
Doorontwikkeling van gemeenschapshuizen (dorpshuizen/wijkgebouwen) (risico en kans)
Toelichting Het succes van ons beleid is mede afhankelijk van actieve inwoners en organisaties die zelfstandig activiteiten en voorzieningen organiseren. De gemeente kan hierbij faciliteren. De sociale cohesie is relatief hoog. Daardoor mag een grotere betrokkenheid van de sociale basis en het sociaal netwerk worden verwacht om te bepalen wat strikt noodzakelijk is. Door intern gebiedsgericht samen te werken, een samenwerking tussen fysiek en sociaal, ontstaat inhoudelijke meerwaarde. Bij het onderdeel ongedwongen ontmoeten is bijvoorbeeld de inrichting van de openbare ruimte een belangrijk aandachtspunt. Dit vraagt interne afstemming en optimalisatie per dorp/wijk/kern. Daarvoor is wel (afstem)capaciteit vereist. Het initiatief en aanbieden van activiteiten, al dan niet op basis van een behoefte in een kern, gericht op ontmoeting van onze inwoners ligt bij de gemeenschapshuizen zelf. Dit betekent dat het aanbod per gemeenschapshuis anders is. De getoonde initiatieven door de gemeenschapshuizen geven echter geen garantie dat de gemeenschapskracht versterkt wordt.
Impact 3
2
3
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Er vanuit gaande dat uw raad het nieuwe beleidskader gemeenschapshuizen nog in 2025 vaststelt, wordt de raad in 2026 nader geïnformeerd over de verdere uitwerking van het beleid.
Thema: Gezondheid Doel (beoogd effect) Wij willen alle inwoners een eerlijke kans geven op een goede mentale en lichamelijke gezondheid. Daarom bevorderen we een gezonde leefstijl. Wij zijn bereid om daarbij ongelijk te investeren om uiteindelijk gelijke kansen te creëren voor onze inwoners. Uitgangspunt daarbij is dat inwoners zelf
14
regie nemen en zelf actief bezig zijn met hun gezondheid (positieve gezondheid). Daarbij gebruik makend van alle beschikbare voorzieningen die Vijfheerenlanden heeft zoals welzijns- en gezondheidsvoorzieningen (ook gezondheidsbevordering, verslavingspreventie) en sportverenigingen. Ons streven daarbij is deze beschikbaar stellen in een logische op preventie gerichte ketenaanpak. Kritische prestatie-indicatoren Gezondheid Vaccinatiegraad Kansrijke start (bereik kwetsbare baby’s in eerste weken na geboorte)
Streefwaarde 80%
2022 90%
2023 84,8%
2024 78,6%
2025
Bron CA CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans Onduidelijk wettelijk kader AZWA (risico) Gemeente heeft een andere rol ten opzichte van de verzekeraar of medische sector (risico)
Toelichting IZA is omgezet naar het Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord (AZWA), echter met het demissionair kabinet is de toekomst en invulling van AZWA nog onzeker. Ten opzichte van de medische sector en de zorgverzekeraars is de positie van gemeenten niet gelijkwaardig. Daardoor liggen aanzienlijke verantwoordelijkheden bij gemeenten op tafel zonder dat deze voldoende knoppen hebben om deze resultaten te realiseren.
Impact 2 3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
In 2026 betreft het de verdere uitvoering van de IZA/AZWA en GALA activiteiten. In 2026 worden er geen bestuurlijke resultaten voorzien die door de raad dienen te worden vastgesteld.
Thema: Zorg en wonen Doel (beoogd effect) Vanuit het programma ‘Een Thuis voor iedereen’ besteden we speciale aandacht aan de verschillende aandachtsgroepen die allemaal een eigen behoefte hebben op het gebied van huisvesting, ondersteuning en zorg. Onze ambitie is dat inwoners passend en in een toegankelijke woon- en leefomgeving in onze gemeente kunnen wonen. Onzekerheden en kansen Risico/kans Nieuwe NEN-norm als uitgangspunt voor bouwen.
Toelichting Biedt de mogelijkheid tot toegankelijk bouwen waardoor aanvragen Wmo of Vereniging van eigenaren aanvragen beperkt wordt Druk op de woningmarkt Beschikbaarheid en betaalbaarheid van woningen is een belangrijk aandachtpunt. De vraag naar (betaalbare) (risico) woningen is zeer hoog. Dat bemoeilijkt het realiseren van betaalbare huisvesting voor inwoners met een specifieke woon- of ondersteunings-/zorgvraag. Gezamenlijke Samen met diverse zorgpartijen, welzijnsorganisaties en uitvoeringsafspraken op corporaties heeft de gemeente uitvoeringsafspraken gebied van wonen, welzijn en opgesteld in de Visie Wonen, Welzijn en Zorg zorg (kans) Vijfheerenlanden 2025. Deze krijgen een nadere uitwerking in het volkshuisvestingsprogramma. Rijksmiddelen voor BW/MO De decentralisatie van de verantwoordelijkheid voor variëren en zijn vooraf niet beschermd wonen (BW) en maatschappelijke opvang vastgesteld (risico en kans) (MO) wordt uitgevoerd. Er bestaat echter nog onvoldoende duidelijkheid over de omvang van de over te hevelen rijksmiddelen.
Impact 3 3
3
3
15
Maatschappelijk eigenaarschap (kans)
Woonzorginitiatieven zijn idealiter lokaal ingebed in de buurt. Dit vraagt actieve betrokkenheid van de buurt en buurtinitiatieven en voldoende vrijwilligers.
3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Het beleid, zoals vastgesteld in de Visie wonen, welzijn en zorg (2025) wordt in 2026 verder ontwikkeld.
Thema: Een leven lang ontwikkelen Doel (beoogd effect) Iedere inwoner krijgt gelijke kansen om zich te ontwikkelen en zo te kunnen participeren naar vermogen in onze samenleving. Hierbij geldt, net als bij thema Gezondheid, het principe: ongelijk investeren voor gelijke kansen op voorschoolse educatie, peuteropvang, onderwijshuisvesting en goede samenwerking, talentontwikkeling, digitale vaardigheden, taalvaardigheden en overige vaardigheden om mee te kunnen doen in onze samenleving. Kritische prestatie-indicatoren Een leven lang ontwikkelen Absoluut verzuim (per duizend kinderen) Bereik onderwijskansenbeleid (als % van kinderen die dit nodig hebben) Aantal kinderen dat niet naar school gaat (thuiszitters)
Streefwaarde
2022 1,3
2023 4,2 71
2024 4,4 69
2025 68
Bron W CA CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans We hebben beperkt invloed op vroegtijdig schoolverlaters/thuiszitters (risico) Wachtlijsten speciaal onderwijs (risico) Lage instroom (risico)
Toelichting Wij hebben minimale invloed op de doelgroep thuiszitters/schoolverlaters. Ouders en school hebben invloed. Vijfheerenlanden heeft slechts een handhavende rol. Deze belemmeren de doorstroom van regulier onderwijs naar bijzonder onderwijs. Daardoor is er tijdelijk meer behoefte aan ondersteuning vanuit de jeugdhulp. Vijfheerenlanden telt zes kleine scholen. Dit brengt risico’s met zich mee voor de kwaliteit en kosten van het onderwijs.
Impact 3
2 3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) • • • • •
• • •
Wij leggen een voorstel aan de raad voor, betreffende de nieuwe locatie en realisatie van THV3 in Hoef en Haag / Hagestein. Dit in combinatie met een voorstel tot het beschikbaar stellen van een voorbereidingskrediet. Wij leggen een kredietaanvraag voor aan de raad ter realisering van extra (tijdelijke) onderwijshuisvesting in Hoef en Haag/Hagestein. Wij leggen een kredietaanvraag voor aan de raad ter uitbreiding van de Noachschool in Schoonrewoerd. Wij leggen een kredietaanvraag voor aan de raad ter realisering van het bouwplanontwerp voor De Rank te Vianen. We leggen (indien mogelijk) een voorbereidingskrediet aan de raad voor ter realisering van een Brede School in Meerkerk voor de vervangende nieuwbouw van De Rank en De Springplank. Dit is mede afhankelijk van het moment (welk jaar) dat er een bouwrijpe kavel beschikbaar komt waarop de realisatie van de nieuwe Brede School mogelijk is. Wij actualiseren het duurzaam integraal huisvestingsplan onderwijs en leggen dit ter vaststelling voor aan de raad. Wij actualiseren de Verordening financiële en materiele gelijkstelling onderwijs en leggen deze ter vaststelling voor aan de raad. Herijking programma ‘opgroeien’.
16
Thema: Armoede en schulden Doel (beoogd effect) Wij willen dat iedere inwoner en ieder gezin kan voorzien in de directe levensbehoeften door het verminderen en voorkomen van armoede en schulden. Dit doen we door preventieve maatregelen, zoals vroegsignalering. Kritische prestatie-indicatoren Armoede en schulden % bereik Avres (vroegsignalering)
Streefwaarde 15
2022 7,6
2023 9
2024 7,1
2025
Bron CA/AVRES
Onzekerheden en kansen Risico/kans
Toelichting
Afhankelijkheid van andere (maatschappelijke en financiele) ontwikkelingen (risico en kans)
De gemeente vervult op dit thema de rol van verbinder. Het succes is dus mede afhankelijk van de inzet van andere partners en de middelen van andere overheden. Daartoe werken wij samen in gemeenschappelijke regelingen en met andere overheden, nutsbedrijven en woningcorporaties. Wij investeren in het verkrijgen van draagvlak. Door onvoldoende ontschotting tussen beschikbare (rijks)middelen en de soms conflicterende bedoelingen van specifieke wetgeving is de handelingsruimte van de gemeente beperkt. In toenemende mate worden wij geconfronteerd met inwoners/gezinnen die een samenloop van problemen ervaren. Bijvoorbeeld door de gespannen woningmarkt is er sprake van hogere huren, waardoor gezinnen sneller een schuldprobleem krijgen en huren en nutsvoorzieningen niet meer kunnen betalen. Wij willen door vroegsignalering problemen eerder in beeld krijgen en aanpakken. Wij investeren dus liever in het voorkomen van schulden dan in het oplossen van schulden (bijvoorbeeld methodiek Jongerenperspectieffonds en de aanpak kinderarmoede). Het opgroeien in een gezin waar sprake is van een schuldprobleem kan blijvende schade veroorzaken bij de kinderen voor de rest van hun leven.
Botsende wetgeving (risico)
Toenemende multiproblematiek (risico)
Preventie (kans)
Opgroeien in armoede belemmert blijvend ontwikkeling van kinderen (risico)
Impact 3
2
2
3
3
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Er worden in 2026 geen nieuwe resultaten ter besluitvorming voorgelegd aan de raad en er wordt uitvoering gegeven aan eerder vastgestelde Actieplan armoede en schulden.
Thema: Jeugdhulp Doel (beoogd effect) Kinderen moeten gezond en veilig kunnen opgroeien, hun talenten ontwikkelen en naar vermogen participeren in de samenleving. Ouders en de omgeving van het gezin zoals familie, vrienden, school, buren en de sportclub hebben hierin de eerste verantwoordelijkheid. De gemeente komt in beeld als dit niet goed gaat en ondersteunt inwoners bij het nemen van regie en het inzetten van het eigen netwerk of (informele) zorg als dat nodig is. Daarbij staat normaliseren voorop en benadrukken we juist de sterke kanten van de jeugdige en zijn verzorgers.
17
Kritische prestatie-indicatoren Jeugdhulp Aantal kinderen in jeugdhulp Aantal kinderen in verblijf Jongeren met jeugdbescherming (%) Tevredenheid cliëntervaringsonderzoeken
Streefwaarde
2022
2023
8
1 7,86
1 7,15
2024 1.638 118 0,9 7,10
2025
Bron CA CA W CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans Ruimte in de Jeugdwet geeft keuzemogelijkheden (risico en kans)
Beperkte invloed op verwijsgedrag (risico)
Toelichting De Jeugdwet is met opzet breed geformuleerd (waardoor ruimte voor maatwerk mogelijk is). Andere wetten zijn veel strikter qua eisen en voorwaarden waardoor maatwerk bij die wetten veel moeilijker is. In de praktijk vindt hierdoor een ongewenste verschuiving van zorgkosten naar de Jeugdwet plaats. (Huis)artsen en gecertificeerde instellingen kunnen jeugdhulp indiceren. Deze indicering vindt plaats buiten de directe invloed van de gemeente. Deels wordt de aanbieder van zorg hierbij ook de verwijzer naar zorg.
Impact 1
1
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Er worden in 2026 geen nieuwe resultaten ter besluitvorming voorgelegd aan de raad.
Thema: Wmo Doel (beoogd effect) Wij willen dat onze inwoners zo lang en zo zelfstandig als mogelijk naar vermogen kunnen meedoen in de samenleving. Daar zijn onze inwoners in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor, door gebruik te maken van hun eigen kracht en het oplossend vermogen, mede door inzet van het netwerk. Dit betekent dat onze inwoners zo veel als mogelijk zelf zorgen voor een goede gezondheid en meedoen naar vermogen in de samenleving. Dit door middel van een zinvolle dag invulling, betaald of onbetaald werk. De gemeente ondersteunt dit door goede informatie en door op preventie gerichte activiteiten. Extra hulp, vanuit de informele- en de formele ondersteuning vanuit de gemeente, komt in beeld als inwoners met een ondersteuningsvraag meer hulp nodig hebben en het zelf (of in het eigen netwerk, collectief) echt niet meer kunnen oplossen. Kritische prestatie-indicatoren Wmo Streefwaarde Aantal voorzieningen waarvan inwoners gebruik maken Aantal inwoners dat gebruik maakt van een Wmo-voorziening Tevredenheid cliëntervaringsonderzoeken 8 Gemiddelde wachtlijst Wmo (in weken) 6
2022
2023
7,18 16
2024
2025
Bron CA
3.147
CA
7.78 8,5
CA CA
Onzekerheden en kansen Risico/kans Koppeling 18- en 18+ beleid (kans)
Toelichting De mogelijkheden worden verkend, wat betreft het combineren of ontschotten van regelgeving en het daardoor meer aanhaken op specifieke ondersteuningsvragen. Kansen zijn er bijvoorbeeld bij dagbesteding en verblijf.
Impact 2
18
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) •
Het Meldpunt Bezorgd wordt vanaf 2026 uitgevoerd door de gemeente Vijfheerenlanden en niet meer door een derde partij. In 2026 wordt de raad hier nader over geïnformeerd.
INKOMSTEN EN UITGAVEN Baten en lasten programma C (bedragen x € 1.000)
Rekening 2024
Begroting 2025
Begroting 2026
Begroting 2027
Begroting 2028
Begroting 2029
Lasten programma C Baten programma C Saldo van baten en lasten
98.365 29.957
102.671 24.044
101.757 20.387
99.366 20.448
99.759 20.801
99.727 21.237
68.408
78.627
81.370
78.918
78.957
78.490
Toevoegingen aan reserves Onttrekkingen aan reserves
5.391 695
190 1.146
0 306
0 220
0 220
0 220
Saldo
73.104
77.670
81.064
78.698
78.737
78.270
Toelichting op de afwijking van de baten en lasten van programma C Lasten Conform het ombuigingsvoorstel bij de Kadernota zijn budgetten op dit programma naar beneden bijgesteld, met € 1,7 miljoen in 2026 oplopend naar € 3,8 miljoen in 2029. De raming van de uitgaven ten aanzien van de Wmo en de Jeugdzorg hebben tot en met het begrotingsjaar 2025 plaatsgevonden op basis van de realisatie van het voorgaande jaar (T-2). Als gevolg hiervan liep de raming voor het begrotingsjaar (T) altijd achter als gevolg van loon- en prijsindexatie in het sociaal domein. Deze ramingsachterstand wordt nu ingelopen door op voorhand de indexatie te verwerken. Als gevolg hiervan stijgen de lasten met € 1,5 miljoen ten opzichte van 2025. Door de indexering van de bijdragen aan de GR’en Avres en GGDrU stijgen de lasten met € 0,9 miljoen ten opzichte van 2025. Baten Vanaf 2026 was in de primaire begroting een hogere opbrengst geraamd als resultaat van een hogere eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp. De invoering van de eigen bijdrage is door de val van het kabinet uitgesteld, derhalve is de opbrengst voor 2026 met € 0,3 miljoen verlaagd ten opzichte van de oorspronkelijke verwachting. Vanaf 2027 is deze opbrengst weer opgenomen.
19
PROGRAMMA D: RUIMTELIJKE ONTWIKKELING
INLEIDING De groei van onze gemeente, ons inwoneraantal, vraagt om extra woningen waarvan een groot deel ook betaalbaar moet zijn, extra werkplekken, voorzieningen en ruimte om te recreëren. Bereikbaarheid van onze kernen en de ontsluiting van het gebied vragen tegelijkertijd om stevige investeringen in bijvoorbeeld het wegennet en het openbaar vervoer. Wij willen daarbij onze gemeente ook goed doorgeven aan toekomstige generaties. Dit, door in te zetten op een leefbare, gezonde en toekomstbestendige omgeving waar gebouwen circulair zijn, energie duurzaam wordt opgewekt en er een gezonde omgeving is die klimaatrobuust en biodivers is. De ruimtelijke ambities van Vijfheerenlanden zijn een uitdaging en in veel gevallen alleen haalbaar met cofinanciering en regionale samenwerking. Vanuit de omgevingsvisie, gebieds- en dorps(woon)visies vertalen wij onze ambities naar planniveau. Zo ontstaat ruimte voor projecten die bijdragen aan de behoefte aan woningen en tegelijk positief uitwerken op de integrale leefbaarheid in de verschillende kernen. Met de bouwmonitor brengen wij de voortgang van de woningbouwprojecten in beeld, de programmering van deze woningbouw en de spreiding ervan over de kernen.
BELEIDSTHEMA’S Thema: Samen bouwen en wonen Doel (beoogd effect) Wij zorgen voor meer en beter passende woningen voor onze inwoners en voor de regionale opgave. Wij willen bouwen in alle kernen. Bij de programmering en toewijzing van woningen geven wij waar mogelijk voorrang aan onze eigen inwoners en aandachtsgroepen. Daarvoor werken wij samen aan voldoende planruimte met initiatiefnemers; voegen we gemiddeld per jaar 400 tot 450 nieuwe woningen toe aan de woningvoorraad; stimuleren we dat er tweederde binnen het betaalbare segment worden gerealiseerd; werken we mee aan stedelijke vernieuwing en/of transformatie van de bestaande woningvoorraad waar nodig; leggen we extra de nadruk op bouwinitiatieven voor specifieke aandachtsgroepen (zoals ouderen, vergunninghouders, uitstroom beschermd wonen etc., zie ook thema zorg en woningen bij C. Sociaal Domein) en geven we uitvoering aan de programmalijnen uit de omgevingsvisie en volkshuisvestingsprogramma van het Rijk. Kritische prestatie-indicatoren Samen bouwen en wonen
Streefwaarde
2022
2023
2024
Nieuw gebouwde woningen (per 1.000)
15-20
14,3
30,9
13,2
W
Nieuw gebouwde woningen
400-450
373
786
340
CA
Nieuw gebouwde betaalbare woningen
265-300
Woningen totaal Toegewezen huurders uit eigen gemeente (%)
50
Omvang planvoorraad t/m 2040
6.000
Aantal gehuisveste statushouders
97
238
201
129
24.611
25.013
25.850
49
45
50
2025
CA 26.185
117
92
WSJG CA
4.800 65
Bron
CA CA
20
Onzekerheden en kansen Risico/kans Stimuleren van voldoende planruimte (kans en risico)
Realisatie nieuwbouwopgave (kans en risico)
Stimuleren betaalbare woonruimte (risico)
Bouwinitiatieven specifieke aandachtsgroepen (risico)
Toelichting De gemeentelijke ambitie wordt landelijk gedeeld. Hierdoor komen landelijk subsidies beschikbaar voor bijvoorbeeld een woondeal, de realisatiestimulans en de WoKT-regeling (woningbouw op korte termijn). Risico’s vloeien voort uit bijvoorbeeld de stikstof- en netcongestievraagstukken waardoor onduidelijkheid bij initiatiefnemers kan ontstaan over planning van projecten en deze projecten niet of verlaat gestart worden. Een toename van het aantal woningen leidt tot extra inkomsten voor de gemeente en tot het oplossen van maatschappelijke vraagstukken als de woningnood. Een achterblijvende realisatie van woningen is maatschappelijk dan ook niet gewenst. Als gevolg van de vastgestelde dorps(woon)vies en gebiedsvisies ontstaat er meer flexibiliteit door meer planruimte waardoor er betere uitwijkmogelijkheden zijn. De ambities van Vijfheerenlanden wat betreft de realisatie van het aandeel betaalbare woningen zijn hoog, mede ingegeven door rijksbeleid Hierbij kan de financiële haalbaarheid van plannen in het geding komen met het mogelijk afhaken van ontwikkelaars/bouwers tot gevolg. Daarnaast stimuleren we een betere benutting van de woningvoorraad door bijvoorbeeld woningsplitsing, kamergewijze verhuur of optopping van gebouwen mogelijk te maken.
Wanneer taakstellingen wat betreft de huisvesting van bijzondere doelgroepen als vergunning- en statushouders, beschermd wonen en ouderen niet (tijdig) worden gerealiseerd kan dit leiden tot onvoldoende uitstroom bij intramurale instellingen, onvoldoende woonruimte voor ouderen en maatschappelijke onrust. Ook kan dit (wat betreft de taakstelling voor vergunninghouders) leiden tot een aanwijzing in het kader van het interbestuurlijk toezicht
Impact 1
1
1
2
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) • • • • • •
•
Het bouwen van 400 tot 450 nieuwe woningen, verspreid over de kernen. Wij leggen de prestaties en voortgang hiervan middels de raadsmonitor woningbouw, voor aan de raad. In ons woningbouwprogramma concretiseren wij de invulling van de taakstelling van tweederde deel betaalbare woningen. Wij geven invulling aan de taakstelling voor huisvesting van vergunninghouders alsook voor huisvesting van overige aandachtsgroepen en ouderen. Wij zetten de bestemmingsplannen voor alle woongebieden volledig om naar het omgevingsplan volgens de Omgevingswet. Wij ontwikkelen en implementeren een toetsingskader, dat de ambities uit de omgevingsvisie vertaalt naar concrete randvoorwaarden voor ruimtelijke initiatieven. Wij ontwikkelen en implementeren een afwegingskader voor de gewenste fysieke maatregelen die mede op basis van de dorps(woon)visies en gebiedsvisies voor al onze kernen wenselijk worden geacht, met aandacht voor tijd, geld en middelen. Dit ook in relatie tot de investeringsagenda ‘Het goede leven’. Wij zetten omgevingsprogramma’s op gericht op de (integrale) uitvoering van de opgaven uit de omgevingsvisie: wonen, werken, mobiliteit, energie en groen, water en landschap. In het programma wonen wordt de relatie gelegd met op te stellen volkshuisvestingsprogramma.
21
Thema: Een duurzame toekomst Doel (beoogd effect) Wij willen onze mooie gemeente goed doorgeven aan toekomstige generaties door intensieve inzet voor een leefbare, gezonde en toekomstbestendige omgeving waar nagenoeg alle bouwwerken circulair zijn, energie duurzaam wordt opgewekt en er een gezonde omgeving is die klimaatrobuust en biodivers is. In 2050 willen wij 95% CO2 reductie hebben bereikt ten opzichte van 1990. In 2030 gaan we uit van 55%. Dit willen we bereiken door in al ons handelen de CO2-uitstoot te verminderen. Zo gaan we klimaatverandering tegen en streven we ernaar dat iedereen beschikt over voldoende duurzaam opgewekte energie. In 2050 willen wij een gemeente zijn die klimaatrobuust is ingericht en waar de biodiversiteit in een natuurlijke balans is hersteld. Wij staan voor een groene leefomgeving die aantrekkelijk en gezond is. We willen samen met onze inwoners werken aan een leefomgeving waar het fijn is om te verblijven voor mens en dier. In 2050 willen wij ook volledig circulair zijn. In 2030 streven naar 50% circulair. We staan dan ook voor een gemeente Vijfheerenlanden waar in 2050 geen (rest)afval en verspilling bestaat. Daartoe zetten we in op het verminderen van de hoeveelheid restafval tot maximaal 100 kg per inwoner per jaar en sluiten het flankerend beleid (voorlichting, zwerfafval, handhaving) hierop aan.
Kritische prestatie indicatoren Een duurzame toekomst CO2-reductie: % reductive 2030 t.o.v. 1990
Streefwaarde
2022
2023
55
17
22
2024
2025
Bron CA
Aantal nieuw geplante bomen
705
415
882
171
Vergunde bijdrage RES (in TWh)
0,17
0,03
0,03
0,03
CA
0
0
1
CA
100 kg
203
182
Vergunde innovatieve pilots energieopwekking Huishoudelijk restafval (kg per inwoner)
1.556
CA
W
Onzekerheden en kansen Risico/kans Voldoende ruimte voor bomen ontbreekt mogelijk (risico) De RES U16 doelstelling wordt niet gehaald, mogelijk risico voor aanvullende opgave voor VHL (risico en kans)
Het niet halen van de afvaldoelstelling/ streefwaarde van max. 100 kg restafval per inwoner per jaar (risico)
Toelichting Er is concurrerend ruimtegebruik met andere functies in de openbare ruimte zoals parkeren en ondergrondse infrastructuur. Het resultaat kan zijn te weinig aanplant van nieuwe bomen, waardoor minder CO2 opname. Zeer waarschijnlijk zullen de U16 gemeenten het RESbod niet halen. Nieuwe locaties moeten dan gevonden worden. Daarbij kan sprake zijn van ontbrekend draagvlak bij burgers en ondernemers met juridische procedures tot gevolg. Om draagvlak te realiseren zal actief geïnvesteerd worden om de Lokale Besturen Wind in positie te plaatsen. Ook gelet op de Propositie Vijfheerenlanden. Het is de vraag hoe het ingezette beleid uit stap 1 en 2 van de Strategienota zich doorontwikkelt in 2025. Wanneer de doelstelling niet gehaald wordt, zal meer restafval verbrand worden. Daarnaast zal er sprake zijn van minder gerecyclede grondstoffen ter vervanging van nieuwe grondstoffen. Ook zullen er gevolgen zijn voor de hoogte van het verwerkingstarief dat de GR Waardlanden doorberekent.
Impact 3
3
1
22
Doen (bestuurlijke resultaten in 2026) • • • • • •
Wij leggen de groene bufferzone bij Gaasperwaard I en III aan en streven naar het omvormen van 1.800 m2 verharding naar groen en 10.000 m2 gazon naar ecologische bermen. Wij werken samen met de Lokale Besturen Wind aan het opstellen van de project m.e.r. voor de zoekgebieden wind Autena, Zijderveld en Tienhovenseweg om mogelijke aanvullende opwek verder in beeld te brengen. Wij geven uitvoering aan de Lokale Aanpak Isolatie via regionale samenwerking en lokale wijkaanpakken met energiecoaches. Met dit project verbeteren wij de isolatiewaarde van minimaal 850 woningen. Wij stellen het Warmteprogramma op waarin de gemeente strategische keuzes maakt in de warmtetransitie. Dit programma leggen wij ter vaststelling voor aan de raad. In het kader van circulair en schoon evalueren wij samen met de GR Waardlanden de ingevoerde maatregelen uit stap 1 en 2 van de Strategienota 2021-2025. Wij leggen een voorstel aan de raad voor over de vraag hoe om te gaan met stap 3. Samen met de GR Waardlanden onderzoeken we de modernisering van onze milieustraten (mogelijk in relatie tot de toekomst van onze gemeentewerven).
Thema: Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Doel (beoogd effect) Wij streven naar een verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Vijfheerenlanden. Deze drie pijlers van het mobiliteitsbeleid dienen gewaarborgd te zijn voor bestaande en nieuwe woongebieden, werklandschappen en voorzieningen binnen de gemeente Vijfheerenlanden, maar ook grensoverschrijdend. Ze gelden voor alle modaliteiten volgens het STOMP-principe: Stappen (voetganger), Trappen (fietser), Openbaar vervoer, “Mobility as a service” (deelmobiliteit) en Privéauto. Daarnaast is aandacht voor regionale ontwikkelingen en verduurzaming. Kritische prestatie-indicatoren Verkeersveilig, leefbaar en bereikbaar Verkeersongevallen (per 100.000 inwoners)
Streefwaarde
2022
2023
1.004
1.125
2024
2025
Bron WSJG
Onzekerheden en kansen Risico/kans VCP Vianen (risico en kans)
Randweg Lexmond (risico en kans)
Verkeersonveilige situaties (risico)
Toelichting In het kader van het Verkeerscirculatieplan Vianen bestaat een voorkeur voor een autoluwe Voorstraat. Dit draagt bij aan leefbaarheid (vergroening) en verkeersveiligheid. Bij ondernemers (winkeliers) bestaat het beeld dat dit tot minder klanten kan leiden waardoor het winkelaanbod zal veranderen. Dit leidt tot mogelijke weerstand van ondernemers. Parkeerplaatsen die verloren gaan, worden gecompenseerd in de directe omgeving. Een randweg Lexmond zal leiden tot minder verkeer door Lexmond en dus minder passanten. Dit kan leiden tot weerstand bij ondernemers (minder klanten). De verwachting is echter dat dit geen grote impact zal hebben. Het realiseren van nieuwe woningen in Lexmond zal immers een positieve impact hebben voor lokale ondernemers. De gemeente is aansprakelijk voor verkeersonveilige situaties op wegen en in de openbare ruimte, als zij de veiligheid (door het ontbreken van aantoonbaar rationeel beheer) onvoldoende heeft gewaarborgd. Als een ongeval gebeurt door een gebrek aan de weg of