23.06.2021 NIEUW Kadernota 2022-2025.pdf

Kadernota 2022-2025 Het kan wél in VHL!

Inhoud Inleiding.................................................................................................... 2 Financieel meerjarenbeeld ........................................................................... 5 Financieel meerjarenperspectief.............................................................. 5 Verwachte vraagstukken........................................................................ 7 Financiële kaders .................................................................................. 9 Netto schuldquote ............................................................................... 9 Solvabiliteit ...................................................................................... 10 Structurele exploitatieruimte .............................................................. 11 Financieel-technische kaders ................................................................ 13 Loon- en prijsontwikkelingen .............................................................. 13 Gemeentelijke heffingen .................................................................... 13 Verbonden partijen ........................................................................... 13 Actualisatie en uniformering beheerplannen openbare ruimte ................. 13 Economische impact Corona-crisis ......................................................

13 Financieel perspectief .......................................................................... 15 Conclusie vertrekpunt Begroting 2022-2025 en opgave ........................... 16 Perspectieven voor de toekomst ................................................................. 18 Perspectief 1: investeren in wonen en werken ...................................... 18 Perspectief 2: investeren in sterke, vitale en veilige samenleving ............ 19 Perspectief 3: investeren in duurzaam Vijfheerenlanden ........................ 20 Perspectief 4: investeren in een aantrekkelijk Vijfheerenlanden .............. 20 Perspectief 5: Niet kiezen voor een perspectief; iedereen levert een beetje in.................................................................................................... 21 Combinatie perspectief: investeren in duurzaam wonen en werken in een sterke en vitale samenleving .............................................................. 21 Bijlage bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen ................................... 27

1

Inleiding Het kan wél in VHL

Coronapandemie komt ten einde Deze Kadernota is tot stand gekomen onder bijzondere omstandigheden. De wereld kampt nog steeds met de coronapandemie met grote maatschappelijke en economische gevolgen. Ook in Vijfheerenlanden merken we elke dag de invloed van de pandemie. Gelukkig ligt verbetering in het verschiet, nu steeds meer groepen worden ingeënt. Hoewel het economisch herstel zich naar verwachting sneller voltrekt dan verwacht moeten we constateren dat, ondanks het steunpakket van het Rijk, ook in Vijfheerenlanden de economische effecten van de pandemie zichtbaar en voelbaar zijn. Bij ondernemers, maar ook bij inwoners voor wie de werksituatie is veranderd of die in de privésfeer door corona zijn geraakt. Wij volgen de nu meer positieve ontwikkelingen in het economisch herstel met belangstelling en zullen daarop inspelen, waar dat kan. In de Jeugdzorg zien we nu de effecten van de pandemie op de mentale gezondheid van jeugd en hun omgeving. Deze zullen naar verwachting nog lange tijd doorijlen. Ondersteuning dóór Vijfheerenlanden en ondersteuning ván Vijfheerenlanden Met de best mogelijk inzet ondersteunt de gemeente Vijfheerenlanden allen die door de coronapandemie zijn getroffen. Belangrijk hulpmiddel daarbij is de door de raad ingestelde coronareserve. Echter, ook de ondersteuning vanuit de gemeente kent zijn grenzen.

Niet alleen in het kader van corona, maar ook in de reguliere uitoefening van taken. Samen met de VNG wijzen wij het Rijk op de discrepantie tussen dat wat de gemeente verondersteld wordt uit te voeren en de Rijksmiddelen die daarvoor beschikbaar zijn gesteld. Inmiddels heeft de arbitragezaak die de VNG heeft aangespannen tegen het Rijk over de kosten van de jeugdzorg geleid tot een uitspraak: de gemeenten dienen te worden gecompenseerd. In welke mate dit van structurele aard is, is nog niet duidelijk. Naast het ontbreken van voldoende Rijksmiddelen om taken uit te voeren, heeft Vijfheerenlanden ook te maken met risico’s. Zeker nu Vijfheerenlanden fors getroffen is in haar eigen vermogen, heeft Vijfheerenlanden nauwelijks eigen buffers om deze discrepantie en risico’s op te vangen. En tegelijkertijd heeft Vijfheerenlanden ambities om onze mooie gemeente op tal van gebieden verder te ontwikkelen. Daarom zijn we niet bij de pakken neer gaan zitten na de domper van de Niemansclaim. In een fors tempo zijn we teruggekeerd naar het normale toezichtregime van de provincie. Ook zijn we met Rijk en provincie aan het onderzoeken hoe onze ambities wél kunnen worden gerealiseerd. Dat niet alles kan zoals we een jaar geleden nog met elkaar verwacht hadden, is duidelijk. Tekort in Vijfheerenlanden vanaf 2023 Dit wordt vooral duidelijk in het financiële deel van deze kadernota.

Hoewel wij er op een voorzichtige wijze rekening mee houden dat de arbitragezaak die door de VNG tegen het Rijk was aangespannen over de kosten in de jeugdzorg zal leiden tot structurele bijdragen van het Rijk hiervoor, zien wij dat we vanaf 2023 te maken hebben met een niet-sluitende begroting. De situatie vraagt om een heroriëntatie op onze ambities, uitgaven en inkomsten.

2

Met deze kadernota wordt een handvat geboden voor de (financiële) kaders voor die heroriëntatie. Deze kaders zijn nodig voor het maken van de begroting later dit jaar. Via het onderzoek, dat bureau Berenschot voor ons uitvoert, zal ook duidelijk worden waar kansrijke verbindingen zijn tussen Vijfheerenlanden en andere (overheids)partijen om onze ambities waar te maken. Ook dat kan ons helpen bij de heroriëntatie. De grote disclaimer in deze kadernota is de onduidelijkheid over de herijking van het gemeentefonds en de gevolgen hiervan voor de komende begrotingsjaren. Voor veel gemeenten is dat reden om geen kadernota te maken dit jaar, maar om te wachten tot de begroting. Wij hebben hier niet voor gekozen. Heroriëntatie is immers noodzakelijk, al was het alleen maar om duidelijk te krijgen waar Vijfheerenlanden op wil inzetten en wat onvermijdelijk dan niet meer (of minder wordt gedaan). Perspectieven en keuzes Waar kunt u meer of minder op inzetten? Uit de strategische visie blijkt dat wij veel met elkaar willen bereiken voor Vijfheerenlanden. Op basis van de strategische visie leggen wij u een aantal onderscheidende perspectieven voor de toekomst voor, waaruit gekozen kan worden. Niet alles kan immers tegelijk. De keuzes overstijgen de huidige bestuursperiode en bieden daarom ook bouwstenen voor het profiel van onze gemeente na de gemeenteraadsverkiezingen in 2022.

Omdat niet alles tegelijk kan, betekent een keuze voor welk perspectief dan ook keuzes maken op andere terreinen. Voor ons college – met nog een jaar van deze bestuursperiode voor ons – zien wij dat ingrijpende keuzes voor Vijfheerenlanden gevolgen hebben voor de bestuurders ná ons. Daarom zijn wij terughoudend met het maken van scherpe keuzes, die niet alleen perspectief geven maar ook maken dat op andere terreinen ingeleverd moet worden. Tegelijkertijd mag u van ons college verwachten dat wij hier een visie op hebben, prioriteiten stellen en u een voorstel doen. Dat doen wij in de vorm van een combinatieperspectief om tegemoet te komen aan de vraagstukken, waar naar ons inzicht de grootste maatschappelijke behoefte ligt. Combinatieperspectief: investeren in duurzaam wonen en werken in een sterke en vitale samenleving Wij stellen daarom voor om in te zetten op een slimme combinatie van de perspectieven Wonen & Werken, Sociaal, Vitaal & Veilig en Duurzaam Vijfheerenlanden: Deze combinatie komt naar onze mening het meest tegemoet komt aan de gevoelde maatschappelijke behoefte én omdat dit perspectief de sociaal-maatschappelijke en financiële positie van de gemeente op termijn kan versterken, onder een duurzaam gesternte.

Ook biedt deze combinatie de meest aanknopingspunten bij ambities van andere overheidspartijen waardoor financiële steun bij de perspectief verwacht mag worden. Verdere uitleg treft u aan in het hoofdstuk Perspectieven. Wij zien ruimte om met deze combinatie in 2022 te starten, dankzij gebruikmaking van de Rijksmiddelen die naar aanleiding van de arbitragezaak over de bijdrage van het Rijk voor Jeugdhulp naar ons toekomen en dankzij een klein positief begrotingssaldo in 2022. Verdere dekkingsmogelijkheden voor dit perspectief kunnen worden gevonden door een andere inzet van een deel van het budget inwonersinitiatieven dan wel een verhoging van de onroerend zaakbelasting. Na twee jaar stellen wij ons voor dat we het combinatieperspectief evalueren en opnieuw (aanvullende) keuzes maken. Wij houden er nu voorzichtigheidshalve rekening mee houden dat de herijking van het gemeentefonds niet gunstig uitpakt voor Vijfheerenlanden. Mogelijk ontstaat binnenkort meer duidelijkheid over het gemeentefonds en biedt dit nog dekkingsmogelijkheden. Dit geldt ook vanaf het jaar 2023 waarin zeker keuzes gemaakt moeten worden, omdat in dat jaar

3

het begrotingssaldo negatief wordt (en die doorloopt tot het laatste begrotingsjaar van deze kadernota). Ook hier zijn de knoppen om aan te draaien weer een deel van het budget inwonersinitiatieven, de onroerend zaakbelasting of besparen op diverse beleidsterreinen. Voor uitgebreide uitleg verwijzen wij u naar het financiële hoofdstuk van deze kadernota. Keuzemodule Om de globale gevolgen van de verschillende perspectieven en het combinatieperspectief in beeld te krijgen hebben wij voor u een interactieve “tool” ontworpen die het per begrotingsprogramma (-onderdeel) mogelijk maakt om een beeld te krijgen van mogelijke keuzes langs drie scenario’s: de sobere gemeente, de beheergemeente en de ontwikkelgemeente. De keuzemodule bevat een globale indicatie van bedragen om inzicht te geven van de gevolgen van keuzes. De keuzemodule laat ook de trends en ontwikkelingen zien per programmaveld. De keuzemodule is geen onderdeel van de besluitvorming van de kadernota. Via twee aparte sessies krijgt u een persoonlijke gebruiksaanwijzing voor de keuzemodule. Tot slot Hoe dan ook zijn – soms ingrijpende - keuzes noodzakelijk die helpen onze begroting meerjarig structureel sluitend te krijgen én een perspectief te hebben voor de toekomst. Keuzes, die leiden tot minder uitgaven en/of tot het verkrijgen van meer inkomsten. Wij vragen u dan ook om: 1.

De Kadernota 2022-2025 vast te stellen en te kiezen voor het realistische combinatieperspectief “Investeren in duurzaam wonen en werken in een sterke en vitale samenleving”; 2. Het voorgestelde kader voor de netto schuldquote vast te stellen; 3. Het voorgestelde kader voor de solvabiliteit vast te stellen; 4. Het voorgestelde kader voor de structureel sluitende begroting vast te stellen, inclusief de bijbehorende kaders Boter bij de vis en Verhoging van de gemeentelijke heffingen. Op basis van uw besluiten zullen wij de begroting 2022 en verder opstellen, in de hoop dat de onzekerheden in deze kadernota met betrekking het gemeentefonds en de Rijksbijdragen in het sociaal domein dan zijn opgelost. Wij hopen dat na het lezen van de kadernota bij u ook het gevoel ontstaat: er is nog veel mogelijk, maar alleen anders en niet alles tegelijk. Het motto van deze Kadernota is daarom “Het kan wél in VHL……als je maar keuzes maakt”.

De secretaris,

De burgemeester,

N. (Nanette) van Ameijde-Poortman

S. (Sjors) Fröhlich

4

Financieel meerjarenbeeld In dit hoofdstuk schetsen we het financieel meerjarenperspectief en de financiële positie van de gemeente Vijfheerenlanden. Daarna geven we de financiële kaders voor de nieuwe begroting waarmee we de sturing op het financieel perspectief van de gemeente inhoud willen geven. De kaders moeten er toe leiden dat de gewenste financiële positie wordt bereikt.

Financieel meerjarenperspectief Het financieel meerjarenperspectief laat zien wat op dit moment de vooruitzichten zijn. Daarbij is onderscheid te maken in zekere en verwachte/mogelijke uitkomsten. Voor een goed beeld van het perspectief is het van belang om deze onderwerpen in zijn geheel te bezien. (x € 1.000)

2022

2023

2024

2025

Vastgestelde begroting 20212024

328

-143

659

659

Wijziging beheersplan Civiele kunstwerken

160

160

160

160

Wijziging Onderwijshuisvestingsprogramma 2021

-35

-35

-35

-35

Wijziging verkoop Hoogstraat 44

-22

-22

-23

-23

Overige wijzigingen

-21

-30

-21

-21

Startpunt saldo kadernota

410

-70

740

740

Structurele effecten 1e berap 2021

-762

-599

-590

-590

Ontwikkelingen verbonden partijen

-500

-500

-500

-500

Stijging tarief afvalstoffenheffing

421

421

421

421

Weggevallen dividend Eneco

-500

-500

-500

-500

Gerichte inzet leningportefeuille

400

0

-300

-500

Subtotaal

-531

-1.248

-729

-929

Het startpunt voor bovenstaand financieel meerjarenbeeld is de vastgestelde begroting 2021-2024. De vastgestelde begroting is inmiddels via enkele raadsbesluiten gewijzigd tot bovenstaande uitkomsten. Jaarschijf 2025 is een kopie van de laatste jaarschijf uit de huidige meerjarenbegroting.

5

In voorgaand overzicht zijn de structurele effecten verwerkt die voortkomen uit de 1 e bestuursrapportage van 2021. Deze bestuursrapportage is vastgesteld in de raadsvergadering van 8 juli 2021. Ontwikkelingen verbonden partijen Op basis van de ontvangen vastgestelde begrotingen van verbonden partijen is vastgesteld dat de inwonerbijdragen toenemen. Een aanzienlijk deel hiervan (€ 421.000) wordt veroorzaakt door toegenomen kosten van afvalverwerking door Waardlanden. In bovenstaand overzicht leidt het uitgangspunt van 100% kostendekkendheid er toe dat deze hogere bijdrage wordt gecompenseerd door een hogere afvalstoffenheffing. De overige stijgingen zitten voornamelijk in de loon- en prijsstijging en doet zich vooral voor bij de GGDrU (€ 72.000) en de ODRU (€ 25.000). Weggevallen dividend Eneco In de Kadernota 2021 zijn maatregelen aangekondigd om de weggevallen dividendopbrengsten van Eneco te compenseren. Hiervoor waren middelen beschikbaar gesteld vanuit de opbrengsten van de verkoop van de aandelen Eneco. De uitspraak in de zaak Niemans heeft ons ondertussen genoopt om een aantal zaken te heroverwegen. Zo hebben we onze leningportefeuille moeten herstructureren. Voor het vervroegd aflossen van “dure” leningen hebben we een aflossingsboete betaald. Deze hebben we ineens ten laste gebracht van de reserves.

Hiervoor hebben we de middelen ingezet die waren bedacht voor het (deels) opvangen van de weggevallen Eneco-dividenden. Door de herstructurering hebben we de benodigde langlopende financiële middelen voor de komende jaren aan kunnen trekken. Het gevolg hiervan is echter ook dat voor een deel van het weggevallen dividend (€ 500.000) een andere oplossing moet worden gevonden. Dit vormt derhalve een nadeel. De resterende middelen van deze reserve worden ingezet voor de dekking van kapitaallasten. Dit betreft de kapitaallasten van activa met een zogenaamd maatschappelijk nut van investeringen voor 2017. Dit zijn doorgaans investeringen waar vanwege de financiële impact destijds gekozen is om deze te activeren, waar het uitgangspunt van de BBV destijds was dat deze investeringen bij voorkeur ineens worden afgeboekt. Deze activa hebben een boekwaarde van € 4,9 miljoen, de jaarlijkse kapitaallasten bedragen ongeveer € 0,4 miljoen. Dit voordeel is via de Kadernota 20212024 al verwerkt in de begroting in de vorm van een stelpost. Gerichte inzet leningportefeuille Recent is de leningportefeuille van de gemeente Vijfheerenlanden herzien. Het vastgestelde arrangement voorziet naast de huidige behoefte ook in de verwachte extra benodigde financieringsbehoefte in de periode na 2025.

Aanvullend op de aanvankelijke overeenkomst met de BNG hebben we afspraken kunnen maken over de wijze waarop we de lening effectueren. Zo kunnen we nu volstaan met het afroepen van het benodigde deel van de lening ter vervanging van de huidige lopende geldleningen. Het surplus van de geldlening (voor toekomstige financieringsbehoefte) blijft vooralsnog renteloos in depot bij de bank en is op afroep beschikbaar (met een kleine renteopslag). Hiermee handhaven we de voordelige basis rentecondities ten opzichte van de bestaande leningenportefeuille, al volgt er wel een (kleine) renteopslag voor de toekomstig af te nemen delen van de lening. Met deze werkwijze ontstaat de eerste jaren een voordeel ten opzichte van de eerder gecalculeerde renteverplichtingen. Dit is gunstig voor de begrotingsruimte. Op de langere termijn wordt de renteverplichting iets hoger dan waar in het herfinancieringsplan rekening mee is gehouden. Bovendien heeft deze werkwijze een gunstig effect op zowel de netto schuldquote en de solvabiliteit, omdat het vreemd vermogen geleidelijker groeit.

6

Verwachte vraagstukken

(x € 1.000) Subtotaal (vervolg)

2022

2023

2024

2025

-531

-1.248

-729

-929

0

-1.000

-1.000

-1.000

Meicirculaire Algemene uitkering Gemeentefonds

543

-46

-514

-719

Overdracht wegen waterschap

PM

PM

PM

PM

Resultaten nieuwe basis begroting sociaal domein

-1.400

-1.400

-1.400

-1.400

Nieuw duurzaam onderwijshuisvestingsplan

0

0

0

PM

Stelpost kapitaallasten investeringsplanning

0

0

250

250

-1.388

-3.694

-3.893

-4.298

Herijking Algemene uitkering Gemeentefonds

Subtotaal Kadernota 2022

Herijking Algemene uitkering Gemeentefonds Er is door het Rijk een herijking uitgevoerd van de Algemene uitkering van het Gemeentefonds. De herijking richtte zich op de verdeling van de middelen en valt uiteen in een deel “sociaal domein” en een deel “klassiek domein”. De herijking moet op macroniveau leiden tot een betere en eenvoudiger verdeling. Voor gemeente Vijfheerenlanden lijkt de herijking nadelig uit te pakken, voornamelijk door het deel “sociaal domein”. Dit zijn de uitkomsten op basis van de situatie van 2017, dus van de drie voormalige gemeenten, en op basis van de voorlopige uitkomsten. Begin juni 2021 worden de definitieve resultaten verwacht. In de voorgaande tabel is een indicatie opgenomen op basis van de voorlopige resultaten van de herijking uit begin 2021. De voorlopige uitkomsten zijn momenteel wederom in beraad, mogelijk volgt hier nog een positieve bijstelling uit voor gemeente Vijfheerenlanden. Vooralsnog moeten we voorzichtigheidshalve uitgaan van het nu geschetste beeld. Meicirculaire Algemene uitkering Gemeentefonds De meicirculaire van de Algemene uitkering van het Gemeentefonds geeft ons de meest recente inzichten van onze belangrijkste inkomstenbron. Op basis van deze circulaire volgt een positieve bijstelling voor 2022, maar een negatieve bijstelling voor de navolgende jaren.

De oorzaak hiervan is onder andere gelegen in de bijstelling van de verwachte loon- en prijsontwikkeling, die was in de septembercirculaire van 2020 nog hoger ingeschat dan nu het geval lijkt te zijn. Daarnaast is de opschalingskorting hervat, als gevolg waarvan de algemene uitkering ook afneemt. Overdracht wegen waterschap Er vinden al geruime tijd gesprekken plaats met het waterschap Rivierenland over de mogelijke overdracht van wegen die momenteel door het waterschap worden beheerd naar diverse gemeenten. De eventuele overdracht zou plaats vinden vanuit het idee dat

7

wegenbeheer geen kernactiviteit is van een waterschap. Hoewel met de overdracht ook (incidentele) middelen overkomen, is duidelijk dat een uitbreiding van het wegennet dat door ons wordt beheerd, gepaard gaat met hogere structurele onderhoudslasten. Op basis van gegevens van het waterschap wordt het maximale effect hiervan ingeschat op ongeveer € 1 miljoen. We schatten in dat een gemeente het onderhoud tegen lagere jaarlasten uit kan voeren. Dit komt onder andere door het gegeven dat wij, in tegenstelling tot een waterschap, wel BTW terug kunnen vragen. Daarnaast kunnen wij investeringen activeren en zouden uitvoeringskosten lager uit kunnen vallen vanwege efficiency. Tot slot zou een deel van de hogere lasten kunnen worden gecompenseerd door een verhoging van de OZB. Hier staat voor de inwoners een lagere waterschapsheffing tegenover, waardoor het effect van de OZB-verhoging wordt gecompenseerd. Nieuwe basis begroting sociaal domein De begroting van het sociaal domein binnen de gemeente Vijfheerenlanden kent op totaalniveau een omvang van meer dan € 50 miljoen. Deze begrotingsposten zijn opgebouwd uit de optelsom van de drie begrotingen van de voormalige fusiegemeenten. In 2019 en 2020 hebben we enkele keren moeten constateren dat de ramingen voor de gemeente Vijfheerenlanden op het gebied van het sociaal domein fouten bevatten of onvolledig waren.

Om te voorkomen dat we opnieuw verrast zouden worden door zaken die niet goed begroot zijn binnen het sociaal domein, hebben we begin dit jaar de sociaal domein begroting volledig doorgelicht. In deze zogenaamde nieuwe basis begroting zijn de budgetten van het sociaal domein (programma 6 sociaal domein, programma 4 onderwijs en programma 7 gezondheid) stuk voor stuk opnieuw opgebouwd. Dit ‘opnieuw opbouwen’ betekent in de praktijk dat per begrotingspost in kaart is gebracht wat de te verwachten lasten en baten zijn. Er is niet enkel teruggekeken naar hoe de kosten in het verleden waren, maar er is een prognose gemaakt van de kostenontwikkeling. Het tekort dat we constateren op basis van de nieuwe basis begroting is enerzijds een bevestiging van de overschrijdingen die we in de jaarrekening 2020 hebben gesignaleerd. Deze blijken een structureel karakter te hebben. Daarnaast is gebleken dat de optelsom van de drie voormalige gemeentebegrotingen niet gelijk is aan de te verwachten kosten in de gemeente Vijfheerenlanden omdat deze begrotingen waren gebaseerd op verouderde uitgangspunten. Dat is ook mede de reden geweest om de begroting opnieuw te gaan opbouwen. Als we deze nieuwe basis begroting verwerken in de bestaande begroting, dan leidt dit tot een nadeel van structureel € 1,4 miljoen op de gemeentebegroting 2022 en verder.

We zien geen reële mogelijkheden om een dergelijk bedrag binnen de huidige meerjarenramingen van de sociaal domein budgetten structureel te kunnen dekken. Nieuw duurzaam Onderwijshuisvestingsplan Het huidige duurzame onderwijshuisvestingsplan heeft een looptijd tot en met 2024 en is verwerkt in de meerjarenbegroting. Met ingang van 2025 zal een nieuw huisvestingsplan zijn opgesteld en verwerkt moeten worden in de begroting. Vooralsnog is hier geen inschatting van voorhanden wat het effect is voor de begroting. Stelpost kapitaallasten investeringsplanning De huidige investeringsplanning uit de begroting 2021-2024 wordt in de nieuwe begroting aangevuld met de jaarschijven 2024 en 2025. De exacte invulling van de investeringsplanning is nog niet bekend, en daarmee is het nog niet mogelijk om de kapitaallasten te berekenen. Vooruitlopend daarop wordt als stelpost een bedrag per jaar van € 250.000 ingeschat.

8

Financiële kaders De Commissie BBV heeft in haar notitie Meerjarig financieel inzicht (2020) signaleringswaarden beschreven ten aanzien van de financiële kengetallen. Deze signaleringswaarden zijn goede handvatten om kaders ten aanzien van het financieel beleid te formuleren. Duiding waarden kengetallen Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd Solvabiliteitsratio Structurele exploitatieruimte Grondexploitatie Belastingcapaciteit

Mate van risico <70% <70% >65% >0,1% <10% >65%

Minst risicovol 70%-80% 70%-80% 55%-65% 0,05%-0,1% 10%-15% 55%-65%

80%-85% 80%-85% 50%-55% 0%-0,05% 15%-18% 95%-98%

Gemiddeld Meest risicovol 85%-90% 90%-130% >130% 85%-90% 90%-130% >130% 35%-50% 20%-35% <20% =0% 0%-(-/-0,1%) <(-/-0,1%) 18%-20% 20%-35% >35% 98%-102% 102%-105% >105%

Door kaders in samenhang vast te stellen, sturen we actief op een gezonde financiële positie. Daarbij richten we ons vooral op de kaders:   

Netto schuldquote (gecorrigeerd); Solvabiliteitsratio, en Structurele exploitatieruimte.

Netto schuldquote De hiervoor geschetste ontwikkelingen resulteren in onderstaand beeld ten aanzien van de netto schuldquote:

Voorgesteld kader netto schuldquote We groeien toe naar een gezonde balans. Dat betekent ten aanzien van de netto schuldquote, dat we een maximum van 100% van de gecorrigeerde netto schuldquote hanteren. Dit houdt concreet in, dat het totaal van de schulden minus de vorderingen niet hoger mag zijn dan de totale baten van dat jaar.

9

Bij een overschrijding van het maximum zorgen we dat we, aan de hand van een structureel sluitende meerjarenbegroting, geleidelijk terugkeren binnen de betreffende bandbreedte. Dit is een verruiming van het eerder vastgestelde kader. Dat kader stelde, dat het college bij een overschrijding van de grens van 100% met voorstellen komt om binnen een termijn van drie jaar weer onder de gestelde limiet te komen. Het nieuwe voorgestelde kader laat de termijn van drie jaar los, omdat dit niet realistisch geacht wordt. Dit laat niettemin onverlet, dat de netto schuldquote verbetering behoeft. Met name door de samenhang met de andere kaders is dit vanuit financieel oogpunt een aanpassing die toegepast kan worden zonder de financiële positie uit het oog te verliezen. Solvabiliteit De hiervoor geschetste ontwikkelingen resulteren in onderstaand beeld ten aanzien van de solvabiliteit:

Voorgesteld kader solvabiliteit We groeien toe naar een gezonde balans. Dat betekent ten aanzien van de solvabiliteit, dat we een minimale score van 20% hanteren. Bij een onderschrijding van de minimale score zorgen we dat we, aan de hand van een structureel sluitende meerjarenbegroting, geleidelijk terugkeren binnen de betreffende bandbreedte. Dit kader is nieuw opgenomen en dient, in combinatie met de andere kaders, om te waarborgen dat de financiële positie op orde is dan wel weer op orde komt. Maatregelen ter verbetering van de solvabiliteit Momenteel voldoet de solvabiliteit niet aan het gestelde kader. We hebben via het kader vastgesteld dat we geleidelijk terug groeien naar een solvabiliteit van minimaal 20%. Ter verbetering van de solvabiliteit worden de volgende mogelijkheden in overweging gegeven: 

We stoten de gebouwen af die niet primair bij de bedrijfsuitvoering van de gemeente behoren. Het uitgangspunt hierbij is dat de verkoopopbrengst minimaal de boekwaarde compenseert. Hiermee realiseren we een verlaging van ons (te

10

 

financieren) bezit en verbeteren we onze vermogenspositie. Dit leidt tot een verbeterde solvabiliteit. Als neveneffect hiervan kan er ook een voordelige doorwerking naar de exploitatie plaats vinden als gevolg van lagere kapitaallasten en structurele exploitatielasten. Aandelen in onze deelnemingen (Stedin, Oasen) kunnen worden verkocht aan de overige deelnemers van die deelnemingen. Hiermee verdwijnt onze jaarlijkse dividend-opbrengst maar neemt onze reservepositie toe. Voordelen op de exploitatie (in de begroting, bestuursrapportages en de jaarrekening) worden stelselmatig toegevoegd aan de Algemene reserve, tot het moment dat we aan de minimale gewenste solvabiliteit voldoen.

De bovenstaande opties betreffen allemaal mogelijkheden die nog nader moeten worden onderzocht. Dit zou indien gewenst bij de begroting kunnen worden meegenomen.

Structurele exploitatieruimte De hiervoor geschetste ontwikkelingen resulteren in onderstaand beeld ten aanzien van de structurele exploitatieruimte:

Voorgesteld kader structurele exploitatieruimte Het algemene uitgangspunt is een structureel sluitende meerjarenbegroting. Als dit niet gerealiseerd wordt in de eerste jaarschijf van de meerjarenbegroting, realiseren we dit in de daaropvolgende jaren van de meerjarenbegroting. Maatregelen ter verbetering van de structurele exploitatieruimte Om de structurele exploitatieruimte te verbeteren, zijn er grofweg twee mogelijkheden: 1. Verhoging van de inkomsten: We hebben de mogelijkheid binnen de bestaande beleidsruimte om ons inkomstenniveau te verbeteren door bijvoorbeeld de verhoging van de gemeentelijke belastingen. Daarnaast is er de mogelijkheid om, door het aanbrengen van focus in beleidsprioritering, ons inkomstenpeil op hoger niveau te brengen. De voorgestelde keuze voor het combinatieperspectief sluit hier op aan. 2. Verlaging van de uitgaven: Met een verlaging van de uitgaven wordt de structurele exploitatieruimte ook meer in evenwicht gebracht. Een bezuiniging kan plaats vinden door te besluiten om te stoppen met beleid, dan wel om (waar mogelijk) budget voor bestaand beleid af te schalen. Deze laatste optie doet zich vooral voor bij het budget

11

voor inwonersinitiatieven. Het beschikbare budget van € 1 miljoen kan, rekening houdend met het gebruik van dit budget in de afgelopen jaren, teruggebracht worden tot € 0,5 miljoen, zonder dat dit ten koste gaat van de gevraagde inzet. Voorgesteld kader Boter bij de vis Afgeleid van het voorgaande kader stellen we als uitgangspunt vast dat we geen uitgaven doen voor de uitvoering van Rijksbeleid waar geen (afdoende) middelen voor beschikbaar worden gesteld aan de gemeente. Beleidsvelden waar dit in het bijzonder bij gaat spelen betreffen Onderwijshuisvesting, Sociaal domein, Duurzaamheid, Omgevingswet. Voorgesteld kader verhoging van de gemeentelijke heffingen De ontwikkelingen zoals we die op ons af zien komen ten aanzien van bijvoorbeeld de Algemene uitkering uit het Gemeentefonds, de herijking van het Gemeentefonds, de overdracht van wegen van het waterschap of onderwijshuisvesting zijn van een dermate omvang, dat we ons genoodzaakt zien om verhoging van de gemeentelijke heffingen te betrekken bij het dekkingsplan. Hierbij wordt met name gedacht aan een verhoging van de onroerende zaakbelasting. In onderstaande tabel is van een aantal omliggende gemeenten in beeld gebracht wat de woonlasten voor 2021 zijn, op basis van de Coelo Atlas van de lokale lasten 2021. Daarnaast is het landelijk gemiddelde in de tabel opgenomen. Woonlasten

Eigenaar-bewoner

Huurder

Eenpersoonshuishouden

Meerpersoonshuishouden

Eenpersoonshuishouden

Meerpersoonshuishouden

Nieuwegein

613

770

369

527

Molenlanden

637

800

245

407

Vijfheerenlanden

809

879

489

559

Culemborg

892

922

299

329

Lopik

909

1.083

438

612

1.036

1.050

645

659

Landelijk gemiddelde

737

811

326

411

Landelijk laagst

474

598

19

38

Landelijk hoogst

1.390

1.517

645

666

West-Betuwe Landelijk

Ter indicatie: een verhoging van de OZB-tarieven met 1% levert een meeropbrengst op van ongeveer € 125.000. Om dan bijvoorbeeld een meeropbrengst van € 1 miljoen te genereren, zou derhalve tot een verhoging van de OZB-tarieven moeten worden overgegaan van 8%.

12

Financieel-technische kaders Loon- en prijsontwikkelingen We passen een correctie toe op de ontwikkeling van de lonen en prijzen. Voor de indexering hanteren we als uitgangspunt de prijsindexatie zoals het Rijk die opneemt in de meicirculaire van de Algemene uitkering uit het Gemeentefonds. Door dit als uitgangspunt te nemen, laten we onze inkomsten en uitgaven gelijke tred houden met onze voornaamste inkomstenbron.

Loonontwikkeling

1,5%

Overige uitgaven

1,4%

Inkomensoverdrachten

1,4%

Gemeentelijke heffingen

1,4%

Subsidies, op basis van OVA

1,7%

Gemeentelijke heffingen Zoals hiervoor aangegeven, stellen we de uitgaven en de inkomsten bij voor de loon- en prijsindexatie. Dit doen we dus ook bij de tarieven van de gemeentelijke heffingen. Daarbij geldt voor de afvalstoffenheffing en de rioolheffing het uitgangspunt dat deze 100% kostendekkend zijn. Verbonden partijen Voor de raming van de bijdragen aan de verbonden partijen (voornamelijk de gemeenschappelijke regelingen) hanteren we de begrotingen zoals die door de betreffende partijen zijn vastgesteld. Actualisatie en uniformering beheerplannen openbare ruimte Momenteel worden de beheerplannen voor het onderhoud van de openbare ruimte opgesteld. Dit vindt in stappen plaats, per beheerplan. De planning voorziet er in dat dit proces eind 2021 geheel is afgerond. Hierbij is het uitgangspunt dat eventuele aanpassingen, voor zover deze niet voortkomen uit loon- en prijscorrectie of volumeontwikkelingen, budgettair neutraal plaats vinden. Voordelen die op een nieuw beheerplan worden gerealiseerd, worden in eerste instantie beschikbaar gehouden om nadelen op andere beheerplannen op te kunnen vangen. Economische impact Corona-crisis Vrij snel na het begin van de coronapandemie zijn door de gemeente Vijfheerenlanden ramingen gemaakt van de mogelijke financiële effecten hiervan op onze begroting.

Daarbij hebben we gebruik gemaakt van de scenario’s die door het Centraal Economisch Planbureau (CPB) in maart 2020 zijn gepubliceerd over de mogelijke impact van de pandemie. Daarbij is door het CPB aangegeven dat de duur van de maatregelen bepalend zou zijn voor de economische en financiële impact. De CPB-scenario’s zijn door ons vertaald in een financiële risicoanalyse van de meest gevoelige begrotingsposten voor de jaren 2020-2022. Dit is opgenomen in de Kadernota 2021.

13

We verwachten dat aan het einde van de eerste helft van 2021 het grootste deel van de bevolking is gevaccineerd. De samenleving en de economie zijn dan weer verlost van de beperkingen en we gaan er van uit dat de economie zich in de loop van 2021 en 2022 gaat herstellen van de teruggang in 2020. Dit laat onverlet dat er ook in 2021 en 2022 nog substantiële extra inzet benodigd is voor het verzachten en waar mogelijk verhelpen van de negatieve effecten van de coronacrisis. De daarvoor beschikbare reserve Corona is hiervoor naar verwachting van voldoende omvang.

14

Financieel perspectief De in de Kadernota opgenomen ontwikkelingen leiden jaarlijks tot tekorten. De opgenomen financiële kaders maken het noodzakelijk om over deze meerjarenperiode een structureel sluitende begroting te realiseren en naar een gezonde balanspositie toe te groeien. Om dit te bereiken zijn de financiële kaders opgesteld met betrekking tot de structureel sluitende begroting, schuldquote en solvabiliteit. We stellen dan ook voor om deze kaders vast te stellen als uitgangspunt voor de op te stellen begroting. Voor het opstellen van een sluitende meerjarenbegroting is het noodzakelijk om keuzes te maken. In onderstaand overzicht is een eerste denkrichting hiertoe opgenomen, maar de invulling moet verder worden uitgewerkt. 2022 Subtotaal Kadernota 2022

2023

2024

2025

-1.388

-3.694

-3.893

-4.298

500

750

1.000

1.000

Opvangen effecten nieuwe basis begroting binnen extra Rijksmiddelen

1.400

1.400

1.400

1.400

Terugbrengen aantal wethouders van zes fte naar vijf fte

150

150

150

150

Saldo Kadernota/Vertrekpunt Begroting 2022-2025

662

-1.394

-1.343

-1.748

Extra algemene middelen groei Vijfheerenlanden

Extra algemene middelen door groei van de gemeente Vijfheerenlanden We voorzien de komende jaren een verdere groei van de gemeente Vijfheerenlanden op diverse factoren die meewegen in de totstandkoming van de Algemene uitkering uit het Gemeentefonds en de opbrengst van de OZB. De voornaamste hiervan is de groei van het aantal inwoners vanwege de realisatie van nieuwe woningen en woonwijken. Hiertegenover staan vanzelfsprekend ook hogere uitgaven, bijvoorbeeld door (nog te ramen) hogere onderhoudskosten van de openbare ruimte en door hogere inwonerbijdragen aan gemeenschappelijke regelingen. Per saldo schatten wij echter in dat er na aftrek van deze hogere kosten een positief saldo resteert. Dit kan meerjarig als voordeel ingezet worden in de begroting. Opvangen effecten nieuwe basisbegroting sociaal domein Het effect van de nieuwe basisbegroting op het sociaal domein is dat er € 1,4 miljoen structureel extra nodig is ter dekking van de uitvoering van onze wettelijke taken op basis van het huidige beleid. In de huidige meerjarenbegroting is vanaf 2021 al een structurele taakstelling voor het sociale domein opgenomen. Het gaat om een taakstelling van in totaal € 1,4 miljoen op inhuurkosten, jeugdzorg en WMO vanaf 2022 e.v. (een zelfde bedrag, maar wel twee verschillende financiële opgaven!).

Na invulling van deze taakstelling resteert er dus nog altijd een structureel tekort van € 1,4 miljoen. Het beeld nu is dat de oorspronkelijke taakstelling al een stevige opgave is om te realiseren, met name op jeugdzorg. Ook in de uitvoering van de nieuwe basisbegroting

15

sociaal domein is kritisch gekeken naar de reëel te verwachten kosten om tot een zo realistisch mogelijk financiële vertaling te komen van wat echt nodig is. Met deze twee exercities is dan ook de financiële speelruimte binnen de begroting sociaal domein volledig opgebruikt. Als reactie op de uitspraak van de arbitragecommissie Jeugdzorg, die stelt dat gemeenten gecompenseerd moeten worden voor de extra kosten van de uitvoering van de jeugdwet, hebben het Rijk en de VNG een akkoord gesloten. Begin juni werd bekend dat gemeenten in 2022 een bedrag van € 1,314 miljard van het kabinet krijgen, ter compensatie van de tekorten op de jeugdzorg. Dat komt bovenop de eerder toegezegde 300 miljoen euro voor 2022. Indien de extra middelen op dezelfde manier worden verdeeld over gemeenten als eerdere incidentele jeugdzorgmiddelen, dan zou dit betekenen dat Vijfheerenlanden rekening mag houden met een bijdrage hieruit ter hoogte van €3,9 miljoen in 2022. Voorzichtigheidshalve hebben we in het financieel beeld structureel rekening gehouden met de helft van dit bedrag, omdat dit als het minimum kan worden beschouwd. Dat zou betekenen dat het nadeel uit de nieuwe basisbegroting sociaal domein voor 2022 kan worden gecompenseerd uit deze extra Rijksmiddelen aangezien het tekort vooral door de oplopende kosten jeugdzorg wordt veroorzaakt.

De precieze verdeling over gemeenten wordt later dit jaar, naar verwachting bij de septembercirculaire, bekend gemaakt. Als de eerste inschatting voor Vijfheerenlanden klopt, dan resteert er een bedrag van ca € 2,5 miljoen voor het jaar 2022. Deze middelen kunnen conform de begrotingsafspraken gestort worden in de reserve sociaal domein of ingezet voor de transformatie-opgaven. De verwachting is dat het nieuwe kabinet, ook voor de jaren na 2022, in lijn met de uitkomst van de arbitragezaak extra middelen beschikbaar zal stellen. De arbitragecommissie spreekt hierbij over een afbouw van € 1,8 miljard in 2022 naar € 800 miljoen in 2028. Het ligt dus voor de hand dat een deel van de extra middelen ingezet zullen moeten worden voor transformatie. Op dit moment zijn alleen afspraken gemaakt over de middelen voor 2022, omdat definitieve besluitvorming wordt overgelaten aan een nieuw kabinet. Er is dus op dit moment nog geen zekerheid dat er ook structureel geld bij komt, maar dat ligt wel in de lijn der verwachting. Zowel het Rijk en de gemeenten hebben zich met de uitkomst namelijk al gecommitteerd aan het maken van afspraken over maatregelen waarmee het jeugdstelsel op de lange termijn beter houdbaar wordt. Terugbrengen aantal wethouders van zes naar vijf Na de herindeling was het logisch om vanuit een breed college vorm te geven aan de nieuwe gemeente Vijfheerenlanden.

Inmiddels hebben we een eerste bestuursperiode achter ons liggen, zijn de harmonisaties afgerond en op veel terreinen visies opgesteld. De komende gemeenteraadsverkiezingen in 2022 lijken daarom een goed moment om het aantal wethouders terug te brengen van zes naar vijf wethouders. Dit leidt tot lagere lasten, naast lagere wethouderssalarissen zit dit ook in lagere lasten van ondersteunende werkzaamheden.

Conclusie vertrekpunt Begroting 2022-2025 en opgave Conclusie vertrekpunt Begroting 2022-2025 Deze kadernota sluit met structurele tekorten. Hiermee voldoen we vooralsnog niet aan het kader van een structureel sluitende meerjarenbegroting. Bovendien gaan we uit van aannames (in het bijzonder het opvangen van de effecten van de nieuwe basis begroting van het sociaal domein en de areaaleffecten van de Algemene uitkering) waar zich nog toekomstige onzekerheden in bevinden. Dit betekent dat aanvullend maatregelen

16

genomen moeten worden om de begroting structureel sluitend te krijgen. Handhaving van het huidige beeld zal waarschijnlijk leiden tot verscherpt toezicht van de provinciaal toezichthouder, waarna we alsnog een plan moeten overleggen om te komen tot een structureel sluitende meerjarenbegroting. Opgave Om de keuze te kunnen maken uit de mogelijke aanvullende maatregelen, zijn enkele perspectieven beschreven in het volgende hoofdstuk Perspectieven voor de toekomst. Vanuit deze perspectieven kan invulling gegeven worden aan de te maken keuzes zodat we een structureel sluitende begroting kunnen opstellen en op termijn onze financiële positie weer op het minimaal gewenste niveau brengen.

17

Perspectieven voor de toekomst In april is de strategische visie voor Vijfheerenlanden vastgesteld; een afgewogen beeld van de gewenste toekomst voor Vijfheerenlanden en richtsnoer voor ons handelen. Op basis van onze strategisch visie legt het college een aantal perspectieven aan u voor, die richting kunnen geven aan de keuzes die voor ons liggen. Een perspectief kiezen geeft focus én inspiratie voor de toekomst. Hierbij merken we op dat bij elk perspectief keuzes nodig zijn. Als er meer nadruk wordt gelegd op het onderwerp van het perspectief, zal op andere gebieden minder inzet mogelijk zijn. Dit is het gevolg van het financiële kader: een sluitende begroting. Nadrukkelijk geeft het college aan dat van alles een beetje kiezen niet zal leiden tot stappen voorwaarts voor onze gemeente. Met behulp van de keuzemodule (de “tool”1) kunt u zien wat het betekent als keuzes worden gemaakt voor meer of minder nadruk/inzet op een perspectief. Zo zal bij het ene perspectief de gemeente Vijfheerenlanden meer een ontwikkelgemeente zijn, en zal er gekozen moeten worden om op andere terreinen een sobere gemeente te zijn. Hieronder lichten wij toe wat dat inhoudt: De sobere gemeente:  We voeren uit wat we wettelijk verplicht zijn.  We voegen weinig tot geen eigen beleid meer toe.  We investeren alleen op basis van noodzakelijk beheer en onderhoud.

De beheergemeente:  We houden in stand wat we hebben.  We lopen niet voorop; zijn volgend aan de regionale ontwikkeling waarbij we terughoudend zijn in deelname.  De huidige leefomgeving houden we in stand, inwoners maken zelf het verschil. De ontwikkelgemeente:  De rol van de gemeente is helpen, duwen, trekken, faciliteren.  We investeren in ons netwerk om samen nieuwe opgaven aan te pakken.  We laten maatschappelijke partners (investeren in beheer en onderhoud doen we wel zelf – wettelijke taak).  We hebben de focus op de opgaven die ons verder gaan brengen (ook financieel). Perspectief 1: investeren in wonen en werken We investeren in de nabije toekomst door in te zetten op woningbouw in grotere aantallen dan de woonvisie aangeeft en in uitbreiding van duurzame werkgelegenheid. Dit voorziet niet alleen in de woonbehoefte van gemeente en haar inwoners, maar ook in de (boven)regionale woningbouwopgave. Dit gaat ook op voor het faciliteren van meer werkgelegenheid. Dit perspectief versterkt onze gemeente. Een groter en gevarieerd aanbod aan woningen en werkgelegenheid leidt tot meer kansen voor onze inwoners en het helpt het voorzieningenniveau in onze dorpen en steden te behouden. Een baan hebben, een

1

De keuzemodule bevat een globale indicatie van bedragen om inzicht te geven van de gevolgen van keuzes. De keuzemodule is geen onderdeel van de besluitvorming van de Kadernota.

18

woning hebben, geeft een inwoner kans op een prettig leven waarin minder een beroep gedaan hoeft te worden op ondersteunende voorzieningen in het sociaal domein. Dit zijn lange termijn effecten. Dat geldt ook voor een extra inkomsten uit de OZB op en een hogere uitkering van het Rijk via het gemeentefonds omdat ons inwoneraantal stijgt met dit perspectief. Uiteindelijk ontstaat er meer (financieel) draagvlak voor voorzieningen op het gebied van sport, cultuur en recreatie. Dit perspectief gaat gelijk op met realiseren van mobiliteitsambities. Immers, waar woningbouw wordt gepleegd of een bijvoorbeeld nieuw bedrijventerrein gestalte krijgt is het vaak ook nodig te zorgen voor een goede ontsluiting. Dit perspectief heeft veel aanknopingspunten met provinciale en Rijksambities, waardoor financiële steun voor dit perspectief kansrijk lijkt. Het past goed bij de zoekrichtingen Wonen (2), Versterken vitaliteit binnensteden, dorpskernen en winkelcentra (4), Kleine Kernen (7) en Versterken integraliteit mobiliteit – bedrijventerreinen –arbeidsmarkt (11) uit het onderzoek van Berenschot. Dit perspectief vergt een uitspraak over passief of actief grondbeleid, focus en stevige inzet, capaciteit en geld. Om aan te sluiten op de grote behoefte om ook betaalbare woningen te bouwen ligt het voor de hand dat de gemeente actief opereert.

Denk daarbij aan een intensief woningbouwprogramma en de uitwerking van de economische visie. Het vraagt ook om bijkomende investeringen op het gebied van mobiliteit en onderwijs. Vanwege de per saldo gunstige revenuen (ozb, hogere uitkering Rijk, minders steun vanuit de gemeente voor in stand houden voorzieningenniveau) zijn extra uitgaven de komende 4 jaar in ambtelijke capaciteit en investeringen verantwoord. Dit maakt echter dat op andere beleidsterreinen een bezuiniging (sobere gemeente) nodig is. Voor dit perspectief is de inschatting voor extra benodigd per jaar (scenario ontwikkelgemeente): Wonen: €560.000 structureel Werken: €270.000 structureel Perspectief 2: investeren in sterke, vitale en veilige samenleving Bij dit perspectief is de inzet dat iedereen kan meedoen in de samenleving, vitaal is/blijft, voor zich zelf kan zorgen, zich kan blijven ontwikkelen en zich veilig voelt.. Vijfheerenlanden zet in op preventie, grip op kosten en een stevige regionale samenwerking met lokaal maatwerk. Om dat te kunnen realiseren investeren we met extra capaciteit en geld in een vitale/sociale samenleving. Bij dit perspectief valt redelijkerwijs niemand buiten de boot. Wachtlijsten worden voorkomen; de openeinde regelingen voor WMO, werk- en bijstand en Jeugd blijven gehandhaafd.

Dit geldt ook voor de ondersteunende voorzieningen in onze dorpen en wijken, zoals sociale ontmoetingsplaatsen, die waar nodig extra steun krijgen. Dit doen we niet zomaar. Door meer te investeren worden maatschappelijke problemen later voorkomen. Dat geldt ook voor extra inzet op veiligheid. In dit perspectief valt onder het begrip “preventie” ook in het investeren in sport, cultuur en recreatie. Deze elementen zorgen immers ook voor een sterke en vitale samenleving. De gemeentelijke regie in het sociaal domein op regionaal niveau wordt verder versterkt, zowel bestuurlijk als ambtelijk, zodat regionaal samenwerken ook financieel gaat lonen Het financiële risico van de groeiende zorgvraag (in relatie tot Rijksbijdrage) in begroting dient te worden voorzien van dekking. Bij het kiezen voor dit perspectief is dit thema leidend in de uitgaven en inzet van de gemeente. Dat betekent dat op andere beleidsterreinen een bezuiniging nodig is. Bij dit perspectief is in beperkte mate aansluiting met Rijks- of provinciale ambities, die het perspectief financieel ondersteunen. Kansen liggen op het gebied van preventie en de zoekrichting Vitale Kernen (6). Mogelijk kan ook worden samengewerkt in pilots.

19

Voor dit perspectief is de inschatting voor extra benodigd budget per jaar (scenario ontwikkelgemeente): Sociaal domein: €690.000 Veiligheid: €950.000 Sport, cultuur en recreatie: €260.000 Perspectief 3: investeren in duurzaam Vijfheerenlanden In dit perspectief voldoen we als gemeente niet alleen aan de Klimaatwet maar we geven ook het goede voorbeeld door duurzame investeringen in gemeentelijk vastgoed en onze openbare ruimte. Denk daarbij aan het vervangen van steen door groen, ecologisch groenbeheer en het herstel van biodiversiteit. Daarnaast zetten we ons beleid in om bij onze inwoners en ondernemers duurzaam gedrag te stimuleren, bijvoorbeeld in de energie- en warmtetransitie. Als gemeente bieden we aan extra inzet te willen plegen op de (boven)regionale duurzaamheidsopgaven als energietransitie, klimaatadaptatie, duurzame landbouw en natuurontwikkeling. Dit laatste heeft aanknopingspunten met recreatie en toerisme, Om dit perspectief te kunnen realiseren moet ons duurzaamheidsbeleid worden voorzien van concrete doelen en een samenhangende strategie die inwoners en ondernemers over de streep trekt te investeren in de transitie. Omdat we het Rijk geen extra middelen ter beschikking krijgen voor het voldoen aan de Klimaatwet, betekent dit perspectief een extra beslag op onze begroting. Bezuinigingen op andere beleidsterreinen zijn daardoor nodig.

Het is echter wel een kansrijk perspectief om samen te werken met andere overheden; zeker als dit gekoppeld wordt aan duurzame woningbouw en mobiliteit. En uiteindelijk heeft een duurzame leefomgeving de meest duurzame perspectieven op een gezond leven voor mens, dier en plant. Het sluit daarom goed aan op de zoekrichtingen Fietsnetwerk (3), Energie en Duurzaamheid (5), Natuur (9) en Recreatie (10). Voor dit perspectief is de inschatting voor extra benodigd budget per jaar (scenario ontwikkelgemeente): Duurzaamheid: €735.000 Perspectief 4: investeren in een aantrekkelijk Vijfheerenlanden In dit perspectief is Vijfheerenlanden niet alleen aantrekkelijk voor onze inwoners, maar ook voor anderen die van Vijfheerenlanden willen genieten. We investeren bovenop de huidige bijdragen in cultuur, sport, recreatie en toerisme, zodat een onderscheidend aanbod ontstaat. Met dit mooie aanbod aan voorzieningen is het voor andere partijen aantrekkelijk te investeren in Vijfheerenlanden, bijvoorbeeld als het gaat om woningbouw en werkgelegenheid. Recreatie en toerisme kunnen hand in hand gaan met natuurontwikkeling. Investeren in sport helpt mee met het vitaal houden van onze samenleving, en dat geldt ook voor recreatiemogelijkheden dicht bij huis.

Met dit perspectief zijn extra middelen gemoeid om de genoemde instellingen verder te laten groeien; ook extra ondersteuning van vrijwilligers is dan noodzakelijk. Daarom dienen op andere beleidsterreinen keuzes te worden gemaakt, die geld opleveren om dit perspectief te ondersteunen. Dit perspectief is kansrijk om te koppelen aan ambities van andere overheden, zeker als het gaat om de combinatie van duurzame recreatieve ontwikkeling. Denk hierbij aan de zoekrichtingen Versterken vitaliteit binnensteden, dorpskernen en winkelcentra (4), Cultuur (8), Natuur (9), Recreatie en Toerisme (10). Voor dit perspectief is de inschatting voor extra benodigd budget per jaar (scenario ontwikkelgemeente): Sport, Cultuur en Recreatie: € 260.000

20

Perspectief 5: Niet kiezen voor een perspectief; iedereen levert een beetje in Elk programma krijgt de opdracht structureel 5% in te leveren. We doen het met de middelen die we hebben, maar gezien de taak om meerjarig gemiddeld een structureel sluitende begroting te hebben, moet op alle terrein worden ingeleverd. Het gevolg hiervan is niet alleen verschraling, maar ook geen keuzes maken voor het investeren in onze samenleving en gemeente. Combinatie perspectief: investeren in duurzaam wonen en werken in een sterke en vitale samenleving We investeren in de nabije toekomst door in te zetten op duurzame woningbouw in grotere aantallen dan de woonvisie aangeeft en in uitbreiding van duurzame werkgelegenheid. In de bestaande kernen bouwt Vijfheerenlanden verder aan een sterke sociale samenleving met als inzet dat iedereen kan meedoen, vitaal is/blijft, voor zichzelf kan zorgen, zich kan ontwikkelen en zich veilig voelt. Dit perspectief voorziet in een bijdrage aan de (boven)regionale woningbouwopgave, het faciliteren van meer werkgelegenheid en een prettige woonomgeving. Dit perspectief versterkt onze gemeente. Een groter en gevarieerd aanbod aan duurzame(re) woningen en werkgelegenheid leidt tot meer kansen voor onze inwoners en het helpt het voorzieningenniveau in onze dorpen en steden te behouden.

Een baan hebben, een woning hebben, geeft een inwoner kans op een prettig leven waarin minder een beroep gedaan hoeft te worden op ondersteunende voorzieningen in het sociaal domein. Dit perspectief vergt een uitspraak over passief of actief grondbeleid, focus en stevige inzet, capaciteit en geld. Om aan te sluiten op de grote behoefte om ook betaalbare woningen te bouwen ligt het voor de hand dat de gemeente actief opereert. Denk daarbij aan een intensief woningbouwprogramma en de uitwerking van de economische visie. Het vraagt ook om bijkomende investeringen op het gebied van mobiliteit en onderwijs. Vanwege de per saldo gunstige revenuen (ozb, hogere uitkering Rijk, minder steun vanuit de gemeente voor het in stand houden van het voorzieningenniveau) zijn extra uitgaven de komende 4 jaar in ambtelijke capaciteit en investeringen verantwoord. Dit maakt echter dat op andere beleidsterreinen een bezuiniging (sobere gemeente) nodig is. Vijfheerenlanden bouwt ook verder aan een vitale en sociale samenleving middels preventie, grip op kosten en een stevige regionale samenwerking met lokaal maatwerk. Om dat te kunnen realiseren investeren we met extra capaciteit en geld in de samenleving zodat redelijkerwijs niemand buiten de boot valt. Wachtlijsten worden ingeperkt; de openeinde regelingen voor WMO, werk- en bijstand en Jeugd blijven gehandhaafd.

Dit geldt ook voor de ondersteunende voorzieningen in onze dorpen en wijken, zoals sociale ontmoetingsplaatsen, die waar nodig extra steun krijgen. Dit doen we niet zomaar. Door meer te investeren worden maatschappelijke problemen later voorkomen. Dat geldt ook voor extra inzet op veiligheid. In dit perspectief valt onder het begrip “preventie” ook het investeren in sport, cultuur en recreatie. Deze elementen zorgen immers ook voor een sterke en vitale samenleving. Dit zijn lange termijn effecten. Dat geldt ook voor een extra inkomsten uit de OZB op en een hogere uitkering van het Rijk via het gemeentefonds omdat ons inwoneraantal stijgt met dit perspectief. Dit gecombineerde perspectief gaat gelijk op met realiseren van mobiliteitsambities. Immers, waar woningbouw wordt gepleegd of een bijvoorbeeld nieuw bedrijventerrein gestalte krijgt is het vaak ook nodig te zorgen voor een goede ontsluiting.

21

Dit gecombineerde perspectief heeft veel aanknopingspunten met provinciale en Rijksambities, waardoor financiële steun kansrijk lijkt. Het past goed bij de zoekrichtingen Wonen (2), Versterken vitaliteit binnensteden, dorpskernen en winkelcentra (4), Kleine Kernen (7) en Versterken integraliteit mobiliteit – bedrijventerreinen –arbeidsmarkt (11) uit het onderzoek van Berenschot. Nadere duiding van de bouwstenen uit dit combinatie perspectief: Woningbouw Inzet op extra bijdrage aan bovenregionale bouwopgave betekent extra woningen bij bestaande grote uitbreidingslocaties Hoef en Haag of Broekgraaf dan wel een nieuwe woningbouwlocatie ontwikkelen. Vanuit duurzaamheidsambitie inzetten op woningen met een zo laag mogelijk energieverbruik (BENG) of energieneutraal (ENG). Ook duurzaamheidsambities op het gebied van gebruikte grondstoffen toepassen. Sociale woningbouw is onderdeel van deze duurzame bouwopgave. Vijfheerenlanden kiest er voor om zo snel mogelijk te gaan bouwen en zoekt hierbij de samenwerking met ontwikkelaars. De goede duurzame bereikbaarheid van deze ontwikkellocaties is een belangrijk aandachtspunt. Hiervoor wordt een eigen ambtelijk “bouwteam” opgericht dat actief met deze opgave aan de slag gaat.

Bedrijvigheid en werkgelegenheid De inzet zal met name zijn om bestaande uitbreidingsplannen voor bedrijfsterreinen door te zetten en in te zetten op verduurzaming bestaande bedrijvigheid. Daarbij wordt ook gekeken naar de verbetering van de bereikbaarheid. Sport, cultuur en recreatie Vijfheerenlanden zet in op het behoud en verduurzaming van de bestaande sport en cultuurvoorzieningen. Deze dragen bij aan het in stand houden van het verenigingsleven en vormen een belangrijk onderdeel van het behouden en versterken van de vitaliteit van onze inwoners. Op het gebied van recreatie vormt VHL een aantrekkelijk gebied voor zowel onze inwoners als bezoekers van buitenaf. We zetten in op duurzame recreatie die past bij het draagvlak van ons gebied en die van toegevoegde waarde is voor onze lokale ondernemers.  Kansen voor (boven)regionale financiële bijdragen in de realisatie gelet op de grotere belangen van provincie en Rijk. Sociaal domein Vijfheerenlanden voert haar Sociaal Maatschappelijke Agenda uit ter versterking van de zelfredzaamheid en het bieden van een vangnet voor degene die hulp nodig heeft. Preventie heeft de voorkeur en zetten in op vroegsignalering is samenwerking met onze partners zoals onderwijs, welzijnsstichtingen, verenigingen en huisartsen.

Hiermee geven we in belangrijke mate invulling aan de zogenaamde transformatie die er toe moet leiden dat we eerder en beter aansluiten bij de (groeiende) zorgvraagontwikkeling en de beheersing van de kostentoename. Veiligheid Voor een vitale en zelfredzame samenleving is veiligheid heel belangrijk. Daarom zorgen we voor voldoende inzet op preventie tegen nieuwe vormen van digitale criminaliteit en sociale onveiligheid.

22

Financiële impact combinatieperspectief Wanneer op de bouwstenen van dit perspectief ingezet wordt volgens het scenario van een ontwikkelgemeente dan zijn extra middelen nodig, die een aanzienlijk beslag leggen op de begroting. programma

onderdeel

scenario

Financieel gevolg

0

Regionale samenwerking: potentie van ons gebied

Ontwikkelgemeente

-

€60.000

1

Handhaving en toezicht: aanpak cyber criminaliteit en zorg & veiligheid

Ontwikkelgemeente

-

€100.000

2

Mobiliteit: bijdrage economische ontwikkeling

Ontwikkelgemeente

-

€42.000

2

Mobiliteit: bijdrage aantrekkelijk wonen

Ontwikkelgemeente

-

€ 40.000

2

Mobiliteit: bijdrage recreatiemogelijkheden

Ontwikkelgemeente

-

€140.000

3

Economie: voeren van actief economisch beleid vergroten aantrekkelijkheid

Ontwikkelgemeente

-

€ 65.000

3

Economie: inzet op versterken vitaliteit en duurzaamheid

Ontwikkelgemeente

-

€20.000

4

Onderwijshuisvesting: verdergaande verduurzaming scholen (aanvullend op DIPHO)

Ontwikkelgemeente

-

€86.000

5

Cultuur: extra inzet op cultuurcoaches en muziekonderwijs

Ontwikkelgemeente

-

€35.000

5

Recreatie: vergroten kleinschalige overnachtingsmogelijkheden

Ontwikkelgemeente

-

€100.000

5

Recreatie: versterken gebiedsmarketing

Ontwikkelgemeente

-

€130.000

5

Recreatie: deelname aan regionaal samenwerkingsverband

Ontwikkelgemeente

-

€15.000

5

Sport: subsidiering van sport voor speciale doelgroepen

Ontwikkelgemeente

-

€30.000

5

Sport: uitbreiding bewegingsonderwijs

Ontwikkelgemeente

-

€150.000

23

6

Sociaal domein: aanpak schulden en armoede

Ontwikkelgemeente

-

€290.000 (*)

6

Sociaal domein: wijk- en dorpsgerichte aanpak

Ontwikkelgemeente

-

€100.000

6

Sociaal domein: extra inzet op transformatie, preventie en regionale samenwerking

Ontwikkelgemeente

-

€300.000 (*)

7

Duurzaamheid: inzet op klimaatwet (extra capaciteit)

Ontwikkelgemeente

-

€160.000

7

Duurzaamheid: uitvoering pijler energie en verantwoord ondernemen

Ontwikkelgemeente

-

€200.000

7

Duurzaamheid: uitvoering pijler circulair en schoon

Ontwikkelgemeente

-

€250.000

7

Duurzaamheid: uitvoering pijler klimaatrobuust en biodivers

Ontwikkelgemeente

-

€325.000

8

Wonen: stimuleren extra woningbouw (extra capaciteit)

Ontwikkelgemeente

-

€200.000

8

Wonen: behoud/stimuleren wonen in vitale kernen

Ontwikkelgemeente

-

€110.000

8

RO: stimuleren vitale kernen, ontwikkelagenda per kern ondersteunen

Ontwikkelgemeente

-

€340.000

Totaal

Extra budget nodig: €2.698.000 (*: kosten sociaal domein op zorg dekking via Rijksmiddelen)

Gelet op het financieel meerjarenperspectief is een aangepaste ambitie meer realistisch. Een aangepaste ambitie kan worden gevonden door de inzet van extra middelen meer te richten op duurzaam bouwen/wonen en vitale/sociale gemeente. Dan ontstaat de volgende uitwerking van het combinatieperspectief: programma

onderdeel

scenario

Financieel gevolg

0

Regionale samenwerking: potentie van ons gebied

Beheergemeente

-

€0

1

Handhaving en toezicht: aanpak cyber criminaliteit en zorg & veiligheid

Ontwikkelgemeente

-

€100.000

24

2

Mobiliteit: bijdrage economische ontwikkeling

beheergemeente

-

€0

2

Mobiliteit: bijdrage aantrekkelijk wonen

Ontwikkelgemeente

-

€ 40.000

2

Mobiliteit: bijdrage recreatiemogelijkheden

beheergemeente

-

€0

3

Economie: voeren van actief economisch beleid vergroten aantrekkelijkheid