004 2024 RC bijl 02 Startdocument Citybranding Venlo.pdf

STARTDOCUMENT CITYBRANDING NOVEMBER 2023

INHOUDSOPGAVE Voorwoord

4

1.4.3.

Logistiek

37

Inleiding

5

1.4.4.

Vrijetijdseconomie

39

Leeswijzer

7

1.4.5.

Zorg

43

1. Inzicht in Venlo

8

1.5.

Onderwijs en kennis

45

1.6.

Cultuur en evenementen

47

1.1

Inwoners

9

1.2.

Stad en dorpen

11

1.6.1.

Cultureel aanbod

48

1.2.1.

Stadsdeel Venlo

12

1.6.2.

Cultuurparticipatie en volkscultuur

50

1.2.2.

Stadsdeel Blerick, Boekend en Hout-Blerick

14

1.6.3.

Media

53

1.2.3.

Stadsdeel Tegelen en Steyl

16

1.6.4.

Evenementen

54

1.2.4.

Stadsdeel Belfeld

18

Gezondheid en sport

56

1.2.5.

Stadsdeel Arcen, Lomm en Velden

20

1.7.1.

Gezondheid

56

Venlo vroeger en nu

24

1.7.2.

Sport

57

1.3.1.

Historie

24

Natuur, klimaat en duurzaamheid

59

1.3.2.

Erfgoed in Venlo

29

1.8.1.

Natuur, water en groen

59

1.3.3.

Symboliek

30

1.8.2.

Klimaat

61

Bedrijfsleven en werken

31

1.8.3.

Duurzaamheid

62

1.4.1.

Agrofood

33

Venlo en de (Eu)regio

64

1.4.2.

Maakindustrie

35

1.3.

1.4.

1.7.

1.8.

1.9.

2. Inwoners en andere belanghebbenden over Venlo

66

2.1

Enquête inwoners

67

2.2.

Bijeenkomsten inwoners

71

2.3.

Bijeenkomsten stakeholders

75

3. Trends en ontwikkelingen

82

3.1.

Menselijke factor

83

3.2.

De veranderende wereld

84

3.3.

Economie en arbeidsmarkt

85

4. Concurrentiematrix Bronnenlijst

87 90

VOORWOORD In het voorjaar van dit jaar zijn we begonnen aan een gezamenlijke verkenningstocht naar de identiteit, het karakter en de cultuur van Venlo. We hebben uw hulp ingeroepen om te komen tot de identiteit van Venlo en om met ons te onderzoeken: wat is Venlo? Het beantwoorden van deze vraag was niet makkelijk. Natuurlijk weten we al heel veel over Venlo. Dat Venlo ontzettend veelzijdig is bijvoorbeeld en dat historie en innovatie hier heel mooi samen komen, dat we groen en duurzaamheid hoog in het vaandel hebben staan en hoe kunst, cultuur en saamhorigheid de bloedvaten vormen van het dagelijks leven. Maar toch, hoe kijken verschillende betrokkenen hier tegenaan. We hebben heel veel verschillende groepen stakeholders mogen verwelkomen en gesproken. We vonden het heel belangrijk dat we de gehele diversiteit van onze gemeente vertegenwoordigd zagen.

ANTOIN SCHOLTEN

In juli zijn we begonnen met onze sessies. We hebben sessies gehad met vertegenwoordigers vanuit het bedrijfsleven tot kunst en cultuur, van maatschappelijke partners tot kennisinstellingen, met wijkraden maar ook met de vrijetijdsector, het studentenleven en de sport.

De stem van de inwoners is voor ons daarin ook heel belangrijk. Tenslotte is de inwoner een van de belangrijkste bronnen van inspiratie en informatie omdat de inwoner heel goed weet wat de sterke punten en uitdagingen zijn en wat uniek is aan de gemeenschap. We zijn op zoek gegaan naar 103 inwoners die ieder 1000 andere inwoners kunnen vertegenwoordigen en hebben een grote inwonersessie georganiseerd op 12 oktober 2023 waar deze vertegenwoordigers aanwezig waren. De input van al deze sessies is nu verwerkt. Voor u ligt het eerste tussentijdse resultaat van het bijzondere en intensieve proces dat we samen met u allen hebben doorlopen. We zijn ontzettend blij met het enthousiasme dat we tijdens de eerste fase van dit traject hebben gezien bij u allen. We danken u daar nogmaals hartelijk voor. Het heeft mooie waardevolle informatie opgeleverd die u hier terug kunt lezen. We wensen u veel leesplezier. Antoin Scholten Trotse burgemeester van gemeente Venlo

Startdocument Citybranding Venlo

4

INLEIDING Aanleiding De afgelopen jaren heeft Venlo een grote maatschappelijke en economische ontwikkeling doorgemaakt. Als gemeente met ruim 100.000 inwoners neemt Venlo in de regio een stevige positie in. Maar ondertussen is de profilering van Venlo achtergebleven: wat typeert de gemeente nou eigenlijk? De gemeente wil en moet veel voor elkaar krijgen. Die uitdagingen zijn een stuk gemakkelijker uit te voeren als duidelijk is waar Venlo precies voor staat. Als inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners daar (min of meer) hetzelfde over denken, helpt dat enorm om alle ambities en taken uit te voeren. Vandaar dit initiatief om te ontdekken wat het ‘merk Venlo’ precies inhoudt. Proces Het ‘merk’ van een stad vaststellen heet in het Engels citybranding. Om dat proces op een goede manier te kunnen doorlopen, zijn vier fasen nodig: inzicht, positionering, merkstrategie en creatie.

•

Fase 1: Inzicht De eerste stap is verkennend en onderzoekend. Er worden inzichten verzameld die als basis dienen voor de verdere uitvoering van het proces. Dit startdocument is het eindresultaat van deze eerste fase.

•

Fase 2: Positionering Daarna gaat het over de positionering van Venlo. Oftewel: hoe wil Venlo gezien worden door zijn doelgroepen ten opzichte van andere steden/gemeenten. Ook wordt bepaald op welke doelgroepen de focus komt te liggen.

•

Fase 3: Merkstrategie In de derde fase wordt de merkstrategie uitgewerkt. Het strategisch document geeft in hoofdlijnen weer op welke manier de doelstellingen voor citybranding gehaald kunnen worden.

•

Fase 4: Creatie Tenslotte wordt er gewerkt aan de visuele uitstraling van het merk Venlo. Aan het einde van deze fase wordt een Venlo Brandbook opgeleverd.

Startdocument Citybranding Venlo

5

Over het startdocument Het Startdocument Citybranding is een rapportage van alle informatie die is opgehaald in de eerste fase van het proces Citybranding. Het dient als uitgangspunt voor de uitvoering van fase 2. Voor het opstellen van dit document is gebruikgemaakt van beleidsplannen en visies uit de afgelopen jaren. Hierbij is gewerkt vanuit de zogenoemde ‘beleidspiramide’ van Venlo waarbij de Strategische Visie Venlo 2040, de Maatschappelijke Visie, de Economische Visie en de Atlas Venlo 2040 (t.b.v. de nog te ontwikkelen Omgevingsvisie) de belangrijkste uitgangspunten vormen. Daarna zijn per deelonderwerp ook de relevante beleidsstukken bekeken.

1984

inwoners

133

personen

Ook zijn er veel onderzoeken en rapportages geraadpleegd, zowel van gemeente Venlo als van externe bronnen. In de bronnenlijst aan het einde van dit document staat per onderwerp een overzicht van de geraadpleegde bronnen. Participatie Het Startdocument Citybranding is tot stand gekomen door bijeenkomsten te houden met actieve burgers, raadsleden en een divers palet aan andere belanghebbenden (stakeholders) uit de hele gemeente Venlo.

70

inwoners

In de zomer van 2023 is er een enquête verspreid onder inwoners van Venlo om informatie op te halen. De enquête is ingevuld door 1984 personen.

In juli en september zijn er vijftien bijeenkomsten voor stakeholders gehouden waar in totaal 133 personen aan hebben deelgenomen.

Op 12 oktober 2023 hebben zeventig inwoners meegepraat over het onderwerp Citybranding tijdens een vijftal deelsessies.

Startdocument Citybranding Venlo

6

LEESWIJZER STARTDOCUMENT

Het Startdocument Citybranding dient als uitgangspunt voor de uitvoering van fase 2. In hoofdstuk 1 wordt op basis van onderzoek en interviews inzicht gegeven in het verleden, heden en toekomst van de gemeente Venlo. Hierbij is vanuit diverse invalshoeken gekeken naar Venlo en de dorpskernen.

Dit geeft een goed inzicht in het huidige imago van Venlo en zijn ambities, maar ook in de mentaliteit en trots van inwoners van de gemeente.

In hoofdstuk 4 is een concurrentiematrix opgenomen. Er is op een rijtje gezet hoe steden die vergelijkbaar zijn met Venlo (door ligging, inwoneraantal of economische speerpunten) zich op de kaart zetten.

In hoofdstuk 3 wordt aandacht geschonken aan trends en voorspelde ontwikkelingen, zowel lokaal, landelijk als wereldwijd.

In hoofdstuk 2 staat de informatie die verkregen is van een grote groep inwoners en andere belanghebbenden.

Startdocument Citybranding Venlo

7

1. INZICHT IN VENLO In het eerste hoofdstuk wordt op basis van onderzoek en interviews inzicht gegeven in het verleden, heden en toekomst van de gemeente Venlo. Hierbij is vanuit diverse invalshoeken gekeken naar Venlo en de dorpskernen.

Startdocument Citybranding Venlo

8

1.1. INWONERS Om een goed beeld te krijgen van de gemeente Venlo wordt er eerst gekeken naar de belangrijkste groep van de gemeente: de inwoners. Hoeveel inwoners zijn er nu en in de toekomst, wat is de samenstelling van de bevolking en hoe staat het met wonen, leefbaarheid en het verenigingsleven. Aantal inwoners Gemeente Venlo telde in december 2022 103.359 inwoners en 48.589 huishoudens. Dit betekent een groei van 1835 inwoners (+ 2%) ten opzichte van 2010. Deze groei bedroeg alleen al in 2022 ruim 1200, waarvan iets minder dan de helft uit Oekraïne kwam. Er is de afgelopen paar jaar sprake van een toegenomen groei, met name door immigratie. Daarnaast loopt het sterfteoverschot licht op. De samenstelling van de bevolking verandert dus, voornamelijk wat betreft de herkomst van de inwoners. Het aantal huishoudens groeide in diezelfde periode met maar liefst 8%, doordat er steeds minder mensen in één woning wonen (huishoudensverdunning). Als het beleid van gemeente, provincie of Rijk buiten beschouwing wordt gelaten, zou de bevolking in Venlo naar verwachting doorgroeien naar 104.000 in 2035. Daarna zou een lichte daling worden voorzien. Maar vanwege afspraken met het Rijk over woningbouw heeft het college een ‘offensief groeiscenario’ ingezet. Daardoor wordt een groei naar 110.000 inwoners in 2040 voorzien.

Daarbij wordt verwacht dat de gemeente tegen die tijd bestaat uit 50.010 huishoudens, waarbij een groeiend aandeel bestaat uit 1- en 2-persoonshuishoudens.

Samenstelling bevolking De bevolkingsopbouw naar leeftijdsgroep wijkt iets af van het gemiddelde in Nederland. De gemeente Venlo kent op dit moment een iets groter aandeel ouderen (22,3% 65-plussers) ten opzichte van gemiddeld in Nederland (20,2%). Het aantal 65-plussers is het grootst in de stadsdelen Arcen (29%), Hout-Blerick (27%) en Boekend (27%). Het gemiddeld opleidingsniveau van de bevolking is relatief laag, vergeleken met de andere vijftig grootste gemeenten van Nederland. Wonen in Venlo De meeste binnenlandse verhuizingen naar de gemeente Venlo vinden plaats vanuit omliggende gemeenten en de regio. Hierbij is er (pas sinds kort) sprake van een binnenlands migratieoverschot. De grootste toestroom komt echter door immigratie, met name uit Oost-Europa. Vanwege de sterke groeiambitie wat betreft het aantal inwoners moeten er de komende jaren nieuwe woningen komen voor verschillende doelgroepen. Het streven is om die binnenstedelijk te bouwen, zoals op het veilingterrein en Kazernekwartier fase 2. Het woningaanbod bestaat op dit moment voor het grootste deel uit koopwoningen. Het aandeel sociale huur is hoger dan gemiddeld in Limburg en in vergelijking met Nederland. Bij nieuwe ontwikkelingen wordt ingezet op meer diversiteit, waarbij wordt uitgegaan van 30% sociale huur en een mix van midden-dure huur, betaalbare koop en vrijesectorwoningen (zowel huur als koop).

Dit om de diversiteit binnen wijken te vergroten. Startdocument Citybranding Venlo

9

Leefbaarheid Het Kazernekwartier De nieuw te ontwikkelen stadswijk Het Kazernekwartier komt op een unieke historische plek aan de westkant van de Maas. De wijk vormt de schakel tussen de binnenstad van Venlo en het stadsdeel Blerick. Het militaire verleden (fort Sint-Michiel en Frederik Hendrikkazerne) wordt in de nieuwe wijk voelbaar, zichtbaar en ook te beleven. Verder wordt de wijk een voorbeeld voor duurzaamheid, gezondheid en aandacht voor het klimaat.

Volgens de Leefbarometer scoort de gemeente Venlo ruim voldoende op het gebied van leefbaarheid. Daarmee wordt aangegeven in welke mate de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften van de inwoners. Denk aan de aanwezigheid van voorzieningen, kwaliteit van de openbare ruimte en gevoel van (sociale) veiligheid. Maar ook milieu- en gezondheidsaspecten spelen een rol. Op het onderdeel ‘voorzieningen’ scoort Venlo hoger dan het landelijke gemiddelde, ‘overlast en onveiligheid’ levert daarentegen de grootste negatieve bijdrage. Verenigingsleven en vrijwilligerswerk

In de eerste fase worden circa zeshonderd nieuwe woningen gebouwd, waarvan driehonderd koopwoningen, tweehonderd huurwoningen en honderd studentenwoningen.

Venlo kent een rijk verenigingsleven. Meer dan de helft van de Venlonaren (55%) is lid van minimaal één vereniging, waarbij het lidmaatschap van een sportvereniging het vaakst voorkomt.

Meer informatie: www.kazernekwartiervenlo.nl

Ook doet bijna de helft van de inwoners vrijwilligerswerk. Hierbij zijn 40-plussers het meest actief. Een meerderheid van de inwoners is van plan om in de toekomst vrijwilligerswerk te (blijven) doen.

Startdocument Citybranding Venlo

10

1.2. STAD EN DORPEN De gemeente Venlo bestaat uit de stad Venlo en uit de dorpen Tegelen, Blerick, ‘t Ven, Hout-Blerick, Boekend, Steyl, Belfeld, Arcen, Velden en Lomm. De Maas stroomt van zuid naar noord door de hele gemeente, waardoor stad en de dorpen met elkaar worden verbonden. De huidige gemeente Venlo is ontstaan door herindelingen. Blerick, inclusief de kernen Hout-Blerick en Boekend, is tijdens de Tweede Wereldoorlog in 1940 aan Venlo toegevoegd. Tegelen, Steyl en Belfeld zijn op 1 januari 2001 bij de gemeente gevoegd. Op 1 januari 2010 volgden Arcen, Velden en Lomm. Met deze laatste herindeling werd het inwonertal van 100.000 inwoners bereikt. Binnen de diverse dorpen ontlenen veel inwoners nog veel eigen identiteit aan het stadsdeel waarin ze wonen. De historie, tradities en identiteit per stadsdeel zijn in kaart gebracht. Daarbij is nadrukkelijk gekeken naar de verschillen en overeenkomsten tussen de verschillende dorpskernen.

ARCEN

LOMM

VELDEN

BOEKEND BLERICK HOUT-BLERICK

VENLO

TEGELEN STEYL

BELFELD

Startdocument Citybranding Venlo

11

1.2.1. STADSDEEL VENLO Het stadsdeel Venlo bestaat uit de binnenstad met zijn omliggende stadswijken die zowel stedelijk als natuurlijk van karakter zijn. In dit stadsdeel zijn de meeste stedelijke voorzieningen aanwezig, zoals de onderwijsinstellingen, ziekenhuis, gemeentekantoor en het bruisend historisch centrum met veelzijdig winkelaanbod, cultuur en horeca. De binnenstad dient daarbij ook als centrumstad voor de omliggende gemeenten en het nabij gelegen Ruhrgebied. Het is daarnaast één van de toeristische pijlers van de gemeente Venlo (zie xx).

heeft. In dit stadsdeel zijn de meeste voorzieningen op het gebied van horeca, cultuur en winkels te vinden. In Venlo-Zuid was tot de jaren tachtig vooral veel industrie gevestigd. Maar inmiddels zijn de industriële activiteiten allemaal verplaatst naar terreinen aan de rand van de stad. De wijk heeft nu vooral een woonfunctie, verdeeld over de verschillende buurten. In Venlo-Zuid staan het ziekenhuis VieCuri en hogeschool Fontys. Ook zijn er diverse sportverenigingen te vinden die heel Venlo bedienen.

Historie Venlo kent een rijke historie waarvan ook veel bewaard is gebleven. Door de ligging aan de Maas, met een doorwaadbare plaats in de middeleeuwen, ontwikkelde Venlo zich al vroeg tot een belangrijke handelsplaats. In 1343 kreeg Venlo stadsrechten. In de jaren daarna ontwikkelde Venlo zich tot vestingstad en was ook korte tijd lid van het Hanzeverbond. Door de ligging zijn handel en logistiek al eeuwen belangrijk voor de economische ontwikkeling van de stad. De band met Duitsland is vanuit historisch oogpunt zeer sterk. Dit zie je onder meer terug in het aantal Duitse kooptoeristen dat wekelijks de binnenstad van Venlo bezoekt.

Molukse gemeenschap Venlo kent al meer dan zeventig jaar een grote Molukse gemeenschap. Deze ontstond door de komst van Molukse ex-militairen die hadden gevochten in voormalig Nederlands-Indië. Na de onafhankelijkheidsstrijd waren zij met hun gezinnen op de boot gezet naar Nederland. Ze werden eerst gehuisvest op het kazerneterrein in Blerick. Zo’n vijftien jaar later verhuisden ze gedwongen naar de wijk Hagerhof in Venlo-Zuid. De gemeenschap is nog steeds erg actief. Zo organiseert ze in 2024 de ‘Boerebroelof’ van vastelaovesgezelschap Jocus.

Meer informatie over de historie van Venlo, zie pagina 24. Huidige situatie Venlo-Centrum kenmerkt zich door een stedelijke bebouwing die met name een woon- en verblijfsfunctie

In Venlo-Zuidoost vind je met name het natuurgebied het Jammerdal, met daaromheen slechts beperkte bewoning.

Startdocument Citybranding Venlo

12

Ook Venlo-Noord kenmerkt zich door een woonfunctie met zeer natuurrijk karakter. Aan de rand van de wijk bevinden zich van oudsher industriële activiteiten, met name op bedrijventerrein Noorderpoort waar onder andere Canon Production Printing (voorheen Océ) gevestigd is. In de wijk Genooi vind je de bedevaartkapel Onze Lieve Vrouw van Genooi. Venlo-Oost bestaat onder meer uit het natuurgebied Grote Heide waardoor er veel groen te vinden is. De wijk heeft met name een woonfunctie in een ruim opgezette, groene omgeving. In Venlo-Oost vind je ook Stadion de Koel, de thuisbasis van voetbalclub VVV Venlo. Venlo Noord-Oost kent een aantal wijken met een natuurrijk karakter, zoals de Herungerberg, Venkoelen en ’t Ven. Deze wijk grenst aan Duitsland. Wijk ‘t Ven was vroeger onderdeel van de zogenaamde Bantuin, het gebied buiten de stadsmuren waar door de stad Venlo recht mocht worden gesproken. Ondertussen is ‘t Ven door de uitbreidingen echt onderdeel geworden van de stad, maar wel met een eigen kern met dorpsvoorzieningen. In ’t Ven ligt de oorsprong van de tuinbouwsector in Venlo met de eerste zogenoemde Venlokas.

In de binnenstad van Venlo worden veel evenementen georganiseerd, zoals de Venloop, het Zomerparkfeest, Stereo Sunday en Viva Classic Live. Het overgrote deel van de evenementen wordt georganiseerd door vrijwilligers. Zie pagina 54 voor meer informatie.

Jocus Venlo Jocus is de oudste nog bestaande carnavalsvereniging van Nederland. De vereniging is opgericht op 6 oktober 1842 en gevestigd in Venlo. Jocus is verantwoordelijk voor de organisatie van veel traditionele activiteiten rondom en tijdens de Vastelaovend in Venlo. In de binnenstad heeft de vereniging een museum ingericht over de eeuwenoude Venlose tradities rondom Vastelaovend. Meer informatie over Vastelaovend in gemeente Venlo, zie pagina 51.

Verenigingsleven en evenementen Venlo kent net als de omliggende dorpen een rijk verenigingsleven met veel gemeenschapszin binnen de buurten en wijken. De stad is extra bruisend tijdens de Vastelaovendperiode en heeft de bijnaam ‘stedje van lol en plezeer’. In Venlo zijn diverse Vastelaovesverenigingen actief waarvan stadsvereniging Jocus zelfs de oudste vereniging van Nederland is. Daarnaast zijn er veel verenigingen actief op het vlak van cultuur en sport.

Startdocument Citybranding Venlo

13

1.2.2. STADSDEEL BLERICK, BOEKEND EN HOUT-BLERICK Tot 1940 behoorden Blerick, de Boekend en HoutBlerick tot de gemeente Maasbree, totdat ze tijdens de oorlog bij Venlo werden gevoegd. Blerick is na Venlo het grootste stadsdeel van de gemeente Venlo, bestaande uit de kernen Blerick, forensendorp Hout-Blerick, kleine dorpsgemeenschap de Boekend en industrieterreinen. Historie Al in de laat-Romeinse tijd komt Blerick voor op een kaart met de naam Blariaco. Uit deze periode is echter weinig bekend. Rond het jaar 1200 stond er in Venlo wel een kerk, de Sint-Lambertuskerk. In Hout-Blerick en Boekend stonden al woningen, waaronder enkele boerderijen. Van 1555 tot 1713 maakte Blerick, met buurtschappen Blerick-Dorp, Hout-Blerick en de Boekend, deel uit van het Spaanse rijk. Door de ligging tegenover de vestingstad Venlo had Blerick veel te lijden van oorlogsgeweld.

Fort Sint-Michiel en kazerne Tussen 1641 en 1643 bouwden de Spanjaarden het fort Sint-Michiel op de westelijke over van de Maas. Hoewel het op Blericks grondgebied lag, maakte het deel uit van vestingstad Venlo. Toen Venlo in 1867 zijn status als vestingstad verloor, werden de stadsmuren en het fort gesloopt. In 1911 begon de bouw van de Frederik Hendrikkazerne die in de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt door Duitse troepen. Na de oorlog werden er weer Nederlandse militairen gestationeerd. Tussen 1967 en 2002 was er alleen nog een militaire rijschool gevestigd.

Van 1713 tot 1794 behoorde Blerick toe aan het koninkrijk Pruisen. Later, in de Franse tijd, werd Blerick samen met Baarlo en Bree samengevoegd tot de gemeente Maasbree. Waarna het in 1940, tijdens de Duitse bezetting, werd toegevoegd aan de gemeente Venlo. Tijdens de oorlog werd een groot gedeelte van de gebouwen in Blerick verwoest, waardoor er na de oorlog grote woningnood heerste. Blerick kent daardoor veel ‘nieuwe’ na-oorlogse wijken. In Hout-Blerick en de Boekend zijn wel een aantal gebouwen met historische waarde overeind gebleven zoals de Sint-Josephkerk in Hout-Blerick en diverse hoeves en boerderijen. Startdocument Citybranding Venlo

14

Agrarische geschiedenis en logistieke knooppunt Blerick en met name Hout-Blerick en de Boekend hebben een sterke agrarische geschiedenis. Het landschap bestond met name uit bossen en hei. Geleidelijk werd de grond in gebruik genomen voor landbouw en veeteelt. Er waren veel grote boerderijen in bezit van rijke kloosters of families. Tot ver na de oorlog bleef de agrarische sector groot, maar geleidelijk verdwenen deze bedrijven ze of werden ze (glas)tuinbouwbedrijven. Door de ligging aan de Maas waren er al vroeg veel schippersfamilies. Later kwam de logistiek op en werd Blerick een belangrijk knooppunt in het spoorverkeer. Rond 1974 werd een haven aangelegd ter vervanging van de haven in de Venlose binnenstad. In de negentiende eeuw kwam de eerste industrie op met twee ijzergieterijen. Ook werd een centrale werkplaats van de Spoorwegen in Blerick gevestigd. Daarna volgden bedrijven zoals de Verenigde Buizenfabriek, de NDI en de Pope. Huidige situatie De drie kernen van stadsdeel Blerick hebben voornamelijk een woonfunctie waarbij Blerick een moderne stadswijk is terwijl Hout-Blerick en de Boekend een dorps karakter hebben behouden. In het centrum van Blerick bevindt zich een grote winkelstraat en een overdekt winkelcentrum met breed winkelaanbod. Daarnaast bestaat stadsdeel Blerick voor een zeer groot deel uit industriegebied.

Op de Trade Ports hebben zich veelal grote transportbedrijven gevestigd en ook zijn er maakbedrijven. Natuur en Maas Blerick, de Boekend en Hout-Blerick zijn de enige kernen van de gemeente Venlo die gelegen zijn aan de

westzijde van de Maas. De Maasbrug verbindt Blerick met de stad Venlo. De mooie, groene Maasoevers van Blerick en Hout-Blerick zijn uitermate geschikt voor recreatie. De Boekend kent met name een natuurrijk karakter met natuurgebieden zoals Het Koelbroek en de Crayelheide. Verenigingsleven en gemeenschapszin Blerick, de Boekend en Hout-Blerick kennen alle drie een rijke historie met eigen tradities. Zo komt de Blerickse schutterij Sint Thomas van Aquino voort uit diverse kerkelijke broederschappen die al vanaf de vijftiende eeuw bestonden. Daarnaast had Blerick twee kermissen, beide verbonden met de kerk, waarvan de Pinksterkermis nog steeds plaatsvindt. Daarnaast kennen de dorpen een sterk verenigingsleven met een breed aanbod aan sport en cultuur. De oudste nog bestaande sportvereniging in Blerick is Gymnastiekvereniging Olympia, opgericht in 1903. Harmonie St. Caecilia is een voorzetting van de harmonie van de Staatsspoorwegen die in 1907 in Blerick werd opgericht. Symboliek Tot 1940 behoorde Blerick tot de gemeente Maasbree. Het gemeentewapen bestond uit drie wapenborden. Eén voor Blerick (een gevleugeld hert met een kruis tussen het gewei in blauw en goud), het hert wordt verklaard als het symbool van de heilige Hubertus. Voor Bree een adelaar, en voor Baarlo een springend hert. Het Maasbreese wapen siert nog steeds het voormalige raadhuis aan het Blerickse Antoniusplein.

In 1990 werd een nieuwe Blerickse vlag gepresenteerd met twee horizontale banen (boven geel en onder blauw) met daarop een schild met het Blerickse hert. Startdocument Citybranding Venlo

15

1.2.3. STADSDEEL TEGELEN EN STEYL Op 1 januari 2001 fuseerden de gemeenten Tegelen en Belfeld met Venlo. Het kloosterdorp Steyl, dat voor die tijd bij de gemeente Tegelen hoorde, maakt sindsdien ook deel uit van de gemeente Venlo. Tegelen en Steyl zijn van oorsprong hechte dorpsgemeenschappen met een gezamenlijk verleden. Tussen de twee dorpen is er weinig rivaliteit, maar er is wel een gezamenlijke rivaliteit ten opzichte van Venlo. De dorpen hebben een sterke eigen identiteit die zij ontlenen aan hun historie en aan de actieve dorpsgemeenschap (onder meer het verenigingsleven). Door de oorlog en sloop na de oorlog is er in Tegelen relatief weinig bewaard gebleven van het oude dorpscentrum. Toch zijn er nog veel verwijzingen te vinden naar het industriële verleden van het dorp. In Steyl is de historie nog zeer zichtbaar door de vele kloosters, kloostertuinen en bijgebouwen die bewaard zijn gebleven.

De haven in Steyl was belangrijk voor de economische ontwikkeling van de twee dorpen. Tot halverwege de 19e eeuw werd in Steyl het grote geld verdiend. Het was een belangrijke handelspost aan de Maas van het hertogdom Gulik. Er werd volop gehandeld in mergel, kalk en steenkool uit Luik. Vanuit Holland kwam er zout en vis. De economische rol van Steyl werd kleiner door een aantal factoren, zoals de Belgische opstand en afscheiding vanaf 1830 en de aanleg van de ZuidWillemsvaart. Daarnaast werd de Maas onbevaarbaar, kwam er toezicht op de koffiehandel en werd een spoorlijn aangelegd.

ruimte die verwijzen naar het industrieel verleden van Tegelen. Ook kasteel Holtmühle is één van de mooi bewaarde gebouwen uit de historie van Tegelen. Hier is tegenwoordig een hotel in gevestigd.

Door de opkomst van de kleiwarenindustrie in Tegelen bleef er voldoende werkgelegenheid. Rond 1970 was Tegelen één van de grootste producenten van grofkeramische producten in Nederland. Bij de grootschalige kleiwinning kwamen regelmatig fossielen naar boven, waardoor Tegelen uitgroeide tot een bekende vindplaats van fossiele zoogdieren. Het geologisch tijdvak Tiglien is naar Tegelen genoemd.

Historie, handel en industrie Sinds de 18e eeuw stonden er in Tegelen al potten- en pannenbakkerijen. Er wordt al eeuwen klei gewonnen in het gebied, vanwege de ligging aan de Maas. Waarschijnlijk stamt de naam Tegelen af van het Latijnse ‘Tegula’, dat dakpan betekent. In tegenstelling tot Venlo behoorden Tegelen en Steyl tot het Hertogdom van Gulik en bleven ze langer onderdeel van Pruisen. In 1817 werden de dorpen weer overgedragen aan Nederland.

Later kwamen hier andere industrieën bij, zoals de ijzeren metaalindustrie en de tabaksindustrie. Tegenwoordig is Tegelen een woon- en forensenplaats en is veel van de industrie uit het dorp verdwenen. Hierdoor kent het dorp veel nieuwe inwoners die van buiten Tegelen komen. De industrie is wel altijd zichtbaar gebleven in het dorp. Verschillende oude schoorstenen zijn intact gebleven, evenals een aantal fabrieken. Daarnaast kun je in Tegelen Keramiekcentrum de Tiendschuur bezoeken en zijn er diverse kunstwerken in de openbare

Startdocument Citybranding Venlo

16

Religie In Tegelen en Steyl heeft religie altijd een grote rol gespeeld. Zowel bij de eigen inwoners, als door de komst van de Duitse priester Arnold Janssen naar Steyl.

Passiespelen Tegelen Sinds 1931 worden in Openluchttheater De Doolhof in Tegelen de Passiespelen opgevoerd, vanaf 1975 om de vijf jaar. Tijdens de Passiespelen wordt het verhaal verteld van de laatste dagen van het leven van Jezus. Het was en is een evenement - gedragen en uitgevoerd door de inwoners van het dorp - waar veel toeschouwers voor naar Tegelen komen.

Kloosterdorp Steyl In 1875 kwam de Duitse priester en missionaris Arnold Janssen naar Nederland omdat het katholieken in Duitsland bij wet verboden werd om in kloosterorden samen te leven. In Steyl stichtte hij drie congregaties en startte een wereldwijde missionaire beweging. In korte tijd verrezen er kloosters, Missiehuis St. Michaël, een prachtige dubbelkerk en een drukkerij voor geestelijke literatuur. Er ontstond een volledig zelfvoorzienend kloosterdorp. Er werd voedsel verbouwd, kleding, schoeisel en kaarsen gemaakt en hout bewerkt. Zelfs in een tandarts, kapper en eigen brandweer was voorzien. Ook wat energie betreft was Steyl zelfvoorzienend. Zo wekten de paters en de broeders in het Ketelhuis zelf elektriciteit op om de kloosters te voorzien van stroom en watertoevoer.

In het Kloosterdorp is veel van het verleden nog zichtbaar en voelbaar. Een deel van de kloosters wordt nog bewoond door de ordes en is daardoor intact gebleven. Diverse kloosters, kloostertuinen, kerken en bijgebouwen zoals het Ketelhuis zijn te bezoeken. Ook het Missiemuseum en de botanische tuin Jochumhof komen voort uit het kloosterverleden. Kloosterdorp Steyl is hierdoor één van de toeristische pijlers van gemeente Venlo, zie pagina 41 voor meer informatie. Symboliek De dorpsvlag van Tegelen bestaat uit twee diagonale vlakken, met linksboven geel en rechtsonder rood. In het midden staat de Gulikse leeuw in het zwart afgebeeld. Inwoners van Tegelen hechten ook tegenwoordig nog waarde aan de vlag en de dorpskleuren rood en geel. Sinds 2023 heeft Steyl weer een eigen vlag voor het dorp. Deze vlag bestaat ook uit de kleuren rood-geel. Met daarop ook een Gulikse leeuw in het zwart en de golven die symbool staan voor de Maas, met daarboven drie korenaren die symbool staan voor vruchtbaarheid en evangelie.

Startdocument Citybranding Venlo

17

1.2.4. STADSDEEL BELFELD Tot 2001 was Belfeld een zelfstandige gemeente. Op 1 januari 2001 werd Belfeld tegelijk met Tegelen en Steyl toegevoegd aan gemeente Venlo. Belfeld is het meest zuidelijk gelegen stadsdeel van Venlo en grenst in het westen aan de Maas en in het oosten aan Duitsland. Historie De historie van Belfeld gaat ver terug, bijzondere archeologische vondsten verwijzen zelfs terug naar 100.000 voor Christus, of zelfs nog eerder. In de Romeinse tijd was Belfeld een nederzetting met pannenfabriek vanwege de klei in de omgeving. In 1326 werd Belfeld voor het eerst op schrift genoemd en tot 1800 kende het verschillende schrijfwijzen: Beblevelt, Bollefelt en Belsveldt. Tot de Franse tijd vormde Belfeld samen met Beesel een schepenbank in het historische Ambt Montfort. Het bestond oorspronkelijk uit drie gehuchten: Belfeld, de oude kern aan de Maas, Geloo en Bolenberg. Belfeld kende maar weinig inwoners tot aan de opkomst van de keramische industrie vanaf de 19e eeuw. Er werden dakpannen en (gres)buizen gemaakt in Belfeld. De industrie had sterke aantrekkingskracht en veel nieuwe inwoners gingen werken in de kleiwarenfabrieken. In 2000 werd de laatste pannenfabriek in Belfeld gesloten. Daarnaast heeft Belfeld een agrarische geschiedenis. Een overblijfsel hiervan is de Maalbekermolen, gebouwd aan de rand van het Maasterras, dat tegenwoordig een rijksmonument is.

In 1926 kwam het stuw- en sluizencomplex gereed wat in het kader van het Maaskanalisatieproject is aangelegd in Belfeld. Huidige situatie Het centrum van Belfeld lag voor de oorlog bij de Maas. Door verwoesting van de kerk werd besloten om op een andere plek een nieuwe kerk te bouwen. Hierdoor kwam het centrum, waar al bebouwing was rondom de belangrijkste hoofdwegen, verder van de Maas af te liggen. Het dorp heeft aan de noordzijde twee industriegebieden: Geloërveld en Pannenberg. Aan de oostzijde is inmiddels een glastuinbouwgebied verrezen. Het stuw- en sluizencomplex is nog operationeel en daarnaast is er aan de rand van het dorp een vakantiepark gevestigd: EuroParcs Maasduinen. Verenigingsleven en gemeenschapszin Het dorp kent een sociale dorpscultuur met veel betrokken en actieve inwoners. Het rijke verenigingsleven, met diverse sportverenigingen en culturele verenigingen, draagt hier een sterk steentje aan bij. Tijdens de jaarlijkse Trots op Belfeld-dag worden dorpsinitiatieven en verenigingen in het zonnetje gezet. Natuur De inwoners van Venlo zijn trots op de natuurgebieden en groene omgeving rondom Belfeld waar veel fietsers, wandelaars en paardenliefhebbers gebruik van maken.

Startdocument Citybranding Venlo

18

Rondom het dorp zijn diverse natuurgebieden te vinden: het Patersbosje, een rivierduingebied ten zuidwesten van Belfeld en natuurgebied Holtmühle aan de oostzijde. Hier is aan de rand van het dorp een uitkijkpunt gelegen waar het unieke Maasduinenlandschap goed zichtbaar is. Hoewel de Maas dichtbij is, is deze beperkt bereikbaar vanuit het dorp. Langs de Maas kun je fietsen richting Steyl, ten noorden van Belfeld.

Symboliek Het voormalige gemeentewapen, uit 1927, bestond uit een schild met daarop twee leeuwen, vastgehouden door de Belfeldse patroonheilige paus Urbanus I. In het schild bevond zich een kleiner hartschild met daarop het wapen van het Ambt Montfort, waarvan Belfeld deel uitmaakte. In 1982 werd een Belfeldse gemeentevlag

officieel vastgesteld: drie verticale banden van blauw, geel en zwart, met in de linkerbovenhoek een witte bel (klok). De kleuren van de vlag waren overgenomen uit het wapenschild. De huidige dorpsvlag is gebaseerd op deze laatste gemeentevlag.

Startdocument Citybranding Venlo

19

1.2.5. STADSDEEL ARCEN, LOMM EN VELDEN Arcen, Lomm en Velden zijn kerkdorpen die tot 2010 behoorden tot de gemeente Arcen en Velden. Sinds 1 januari 2010 is Arcen en Velden gefuseerd met de gemeente Venlo. Arcen heeft een pittoreske dorpskern en is geliefd bij de vele toeristen die het dorp jaarlijks bezoeken. Toerisme is zeer belangrijk voor de lokale economie. Het levendige dorp kent vele attracties, horecagelegenheden, vakantieparken en hotels. Het dorp is daarmee gewend om bezoekers van buiten te ontvangen.

Pruisen, waarna het in 1815 bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden kwam. Vanaf 1 januari 1816 vormen de drie kerkdorpen de gemeente Arcen en VeIden. De dorpen Arcen, Velden en Lomm kennen verder een zeer uiteenlopende geschiedenis. Velden en Lomm maakten met name een zeer sterke agrarische ontwikkeling door, terwijl Arcen aan de Maas een sterke handelsfunctie had, waarbij ook het kasteel een belangrijke rol in de geschiedenis speelde.

De Schanstoren is een restant van de vestingwerken van Arcen en dateert uit de vijftiende eeuw. Het is een overblijfsel van de traptoren die destijds onderdeel was van een imposant poortgebouw. In 1635 werd dit poortgebouw bij een belegering zwaar beschadigd en werd nooit herbouwd. Alleen de traptoren bleef als ruïne bestaan. De straatnamen Schans, Wal en Graaf in het dorp verwijzen nog naar de vroegere vesting.

Van handelsplaats naar toeristische bestemming Lomm is een klein dorp met een compacte kern dat grenst aan de Rijksstraatweg. Aan de andere zijde grenst Lomm aan de hoogwatergeul van de Maas. Velden is een forensendorp met daaromheen authentieke buurtschappen. Er liggen nog verschillende karakteristieke hofboerderijen omringd met natuur, zoals natuurgebied de Ravenvennen en de Maasduinen. Daarnaast zijn er nog een aantal agrarische bedrijven, een klein kassengebied en enkele melkveebedrijven. Historie In de vroege middeleeuwen behoorde Arcen toe aan het territorium Straelen, totdat graaf Reinoud II van Gelre hier in 1330 een einde aan maakt. Arcen werd gescheiden van Straelen en werd een aparte heerlijkheid, waartoe ook Lomm en Velden behoorden. Tot 1543 hoorde de vrije heerlijkheid Arcen bij het hertogdom Gelre. Hierna hoorde het gebied bij Habsburg, Spanje, Pruisen, Oostenrijk en opnieuw

Arcen is tegenwoordig onder andere bekend om het kasteel op Landgoed Arcen met de omliggende Kasteeltuinen. Al voor 1300 stond er een kasteel in Arcen, het ‘alde Huys’ in het Wydtveld. Daarna kwam ‘Huys den Kamp’ op de plaats waar het huidige kasteel staat. Verval en verwoesting leidden in het begin van de 16e eeuw tot de bouw van een nieuw kasteel: het Nije Huys. In 1646 werd ook dit kasteel verwoest en werd de opdracht gegeven voor de bouw van het huidige kasteel. Sinds 1988 wordt het kasteel met zijn kasteeltuinen geëxploiteerd als attractie. De adellijke families uit de geslachten Van Buren, Schenck van Nydeggen, Van Gelre en Von Wijmar die op Landgoed Arcen woonden, zorgden ervoor dat Arcen rijk en invloedrijk was. Al in de 14e eeuw was Arcen daarbij ook een sterke havenplaats met stapelrecht op de Maas. Er werd veel handel gedreven en hierdoor was het dorp een belangrijke schakel naar het achterland met de steden Geldern en Straelen. Arcen werd een belangrijke vestingplaats, hoewel het geen stadsrechten had.

Startdocument Citybranding Venlo

20

Toen Venlo in 1343 stadsrechten kreeg, kreeg Venlo het stapelrecht op de Maas en kwam dat van Arcen te vervallen. Arcen bleef echter doorgaan met de handel. Het dorp vocht eeuwenlang conflicten met Venlo uit, die allemaal waren terug te voeren op handelsbelangen. De Fossa Eugeniana speelde ook een belangrijke rol in de strijd om handelsbelangen tussen Arcen en Venlo. Het zeventiende-eeuwse onvoltooide kanaal dat de Rijn met de Maas zou moeten gaan verbinden, zou aanvankelijk bij Arcen in de Maas uitmonden. Venlo vreesde dat Arcen te veel profijt zou hebben van het kanaal en de plannen werden door de invloed van de stad gewijzigd. Het kanaal zou niet meer in Arcen maar in Venlo bij de Maas uitkomen. Het kanaal is onder meer door geldgebrek en technische moeilijkheden nooit voltooid. Het enige dubbelfort aan dit kanaal dat nagenoeg compleet behouden is, ligt bij Arcen net voor de grensovergang naar Duitsland. Arcen ontwikkelde zich daarna van handelsplaats tot boerendorp, waarna toerisme een belangrijke bron van inkomsten werd. In 1936 werd de VVV (Vereniging ter bevordering van het Vreemdelingen Verkeer) in Arcen opgericht. Dit was na Valkenburg de tweede vestiging in Limburg. Hiermee nam het toerisme een vlucht en voeren ondernemers er wel bij. Er werd gestart met jeugdkampen voor padvinders en ook kampeerders wisten Arcen hierna te vinden.

Het dorp kreeg hotels, cafés, pensions en campings. In 1938 werd het aan de Maas liggende café Berghs ingrijpend verbouwd tot Maashotel dat Arcen mede op de kaart heeft gezet als toeristische bestemming. Het hotel was gelegen aan de weg die van Nijmegen naar Venlo liep.

KNMI-weerstation Arcen De naam Arcen is ook bekend van het KNMI-weerstation waar regelmatig de hoogste temperaturen van het land worden gemeten. Sinds de eeuwwisseling werden er maar liefst 25 hittegolven in Arcen geregistreerd.

Agrarische ontwikkeling en industrie in Lomm Uit archeologisch onderzoek blijkt dat de oudste sporen van nederzettingen op de locatie van Lomm al dateren van de IJzertijd. In 1326 werd Lomm voor het eerst op schrift vermeld. Het had geen eigen schepenbank maar viel bestuurlijk onder Arcen. De naam is een afgeleide van de familie De Lom de Berg die in het nog steeds bestaande Huis de Spyker, een monumentaal herenhuis, woonde. Het huidige dorpscentrum is ontstaan vanuit een kleine kapel waar boeren zich rondom vestigden vanwege de vruchtbare grond tussen Maas en heide. Lomm was van oudsher sterk gericht op Arcen. De dorpskern kent namelijk pas sinds de 1938 een eigen kerkgebouw met een zelfstandige parochie. Vanaf dat moment wordt Lomm als een echt dorp gezien. Na de Tweede Wereldoorlog breidde het dorp vooral ten zuiden uit met een aantal woonwijken. Ook werd er ten oosten van Lomm een bedrijventerrein aangelegd.

Arcen is één van de toeristische pijlers van gemeente Venlo, zie pagina 40 voor meer informatie.

Startdocument Citybranding Venlo

21

Agrarische ontwikkeling in Velden In het begin van de vorige eeuw was Velden een typisch boerendorp met hofboerderijen gelegen in diverse buurtgemeenschappen. Iedere boer had wel één of meer koeien en dus genoeg melk. In de tijd vóór de koelkast werd veel kaas gemaakt, omdat men de melk niet kon bewaren. Velden kende maar liefst drie kaasfabrieken. Hierdoor wordt de Veldenaar nog wel eens kaaskop genoemd (in het dialect kiëskop). Dit komt ook terug als het dorp tijdens de Gekke Maondaag het Kieëzerièk wordt genoemd. De boeren in Velden en andere dorpen aan de grens hadden voor en na de oorlog veel contact met de oosterburen. Veel boeren hadden immers ook land aan de andere kant van de grens. Hoewel de zichtbare grenzen zijn verdwenen, is deze grens weer zichtbaar gemaakt met een grensmonument tussen Velden en Straelen. Ook met het zogenaamde Smokkelpad, een grensoverschrijdend natuurleerpad, is er aandacht voor de historische waarde van de grens in het gebied. Natuur De dorpen kennen een natuurrijk karakter. Ze zijn onderdeel van het regionaal Landschap Maasduinen met natuurgebieden met een karakteristiek duinenlandschap zoals de Ravenvennen en het Zwart Water. Het gebied is uitermate geschikt om te wandelen en te fietsen langs de Maasoever, de hoogwatergeul tussen Lomm en Velden en om gebruik te maken van de veerpontjes over de Maas.

tegenslagen zoals hoogwater. Er werd door inwoners bij dergelijke gebeurtenissen hard gewerkt om samen de dorpen zo droog mogelijk te houden. Gilden Zowel in Velden als in Arcen bestaan broederschappen in de vorm van gildes. In 1527 werd het Sint Sebastianusgilde Arcen (‘de alde gild’) opgericht ter bescherming van het dorp tegen plunderaars. Het gilde had een overwegend godsdienstig karakter. In januari vieren de leden nog altijd het naamfeest. In 1706 werd het Sint-Petrus en Paulusgilde opgericht, wat ook ‘het jonge gild’ genoemd werd. Beide verenigingen bestaan op dit moment nog steeds met jaarlijkse evenementen zoals het Koningsvogelschieten. In Velden kennen ze een gilde met dezelfde naam, het Sint Sebastianusgilde. Dit gilde kent een rijke geschiedenis en is de oudste nog bestaande gildevereniging, waarvan de oorsprong teruggaat tot 1439. Opvallend is dat de kleine gemeenschap eerder nog een tweede gilde kende, het Sint-Antoniusgilde.

Gekke Maondaag In tegenstelling tot de stad en dorpen kent Velden geen Vastelaovend maar Gekke Maondaag. Deze feestdag wordt slechts in drie Limburgse dorpen gevierd. De evenementen hebben echter geen historische link met elkaar. Gekke Maondaag is een eeuwenoud feest dat van oorsprong een ludiek protest is van jonge boeren. In die tijd mochten alleen getrouwde mannen deelnemen aan de Gilde Dagen van het St. Sebastianusgilde. Daarom trokken de jonge boeren op maandag na het gildefeest al feestend en verkleed op versierde boerenkarren vanaf de buurtschappen naar het dorp. In de loop der jaren zijn enkele tradities van Vastelaovend tijdens Gekke Maondaag overgenomen. Sinds de jaren vijftig wordt er daarom in Velden een prins uitgeroepen door Gekke Maondaag vereniging De Wuilus. In Velden viert men de feestdag traditiegetrouw op de laatste maandag van januari. Tijdens Vastelaovend zijn er geen activiteiten in het dorp en trekken de inwoners naar Venlo of één van de andere dorpen om Vastelaovend te vieren.

Verenigingsleven en gemeenschapszin De dorpen kennen van oudsher een sterke gemeenschapszin. Dat uit zich met name in het actieve verenigingsleven en diverse evenementen. De gemeenschapszin komt ook duidelijk naar boven bij Startdocument Citybranding Venlo

22

Symboliek Het wapen van Arcen is afgeleid van een oud schepenbankzegel van Arcen uit 1420. Op dit zegel is een poortgebouw zichtbaar dat waarschijnlijk op de plaats van de huidige schanstoren heeft gestaan. De afbeelding werd ook onderdeel van het gemeentewapen van de voormalige gemeente Arcen en Velden in 1889, samen met de symbolische korenaren die naar Velden verwezen. Dit werd later aangevuld met een eikentak met vijf bladeren en twee eikels. Het geelgroene wapen kwam te vervallen bij de fusie tussen Venlo en Arcen en Velden per 1 januari 2010. In 2021 introduceerde Stichting Heemkunde Arcen een eigen vlag en wapen voor het dorp, gebaseerd op het poortgebouw uit het oude gemeentewapen, met daarin de twee leeuwen op een schild uit het geslacht van Gelder, in de kleuren geel en blauw. Het eikenblad is nog steeds het symbool voor Velden, maar is weinig zichtbaar in het dorp. De kleuren groen en geel komen nog wel terug bij de Gekke Maondaag vereniging De Wuilus.

Startdocument Citybranding Venlo

23

1.3. VENLO VROEGER EN NU

1.3.1. HISTORIE

In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de historie van Venlo en wat daarvan nog zichtbaar is in de huidige tijd. Ook is er aandacht voor de symbolen die in het verleden en heden belangrijk zijn (geweest) voor de stad.

Om een duidelijk, actueel beeld te schetsen van Venlo is het belangrijk om te weten wat zich in het verleden heeft afgespeeld. Historische gebeurtenissen hebben Venlo en de Venlonaren gevormd tot hoe ze nu zijn.

De historie en symboliek van de individuele stadsdelen zijn in het voorgaande hoofdstuk aan bod gekomen. In dit hoofdstuk wordt met name naar de stad Venlo gekeken.

Romeinse nederzetting Het is niet bekend wanneer precies de eerste mensen neerstreken op de plek die nu Venlo heet. Door

archeologische opgravingen is het zeker dat er vanaf omstreeks het jaar 50 tot 275 na Christus mensen in Venlo hebben gewoond. Van deze Romeinse nederzetting is geen naam bekend, in tegenstelling tot het Romeinse Blariacum (het huidige Blerick). De strategische ligging aan de Maas, bij een doorwaadbare plaats, was voor de Romeinen van wezenlijk belang.

Legende: stichting van Venlo door Valuas De legende vertelt dat Venlo in het jaar 96 na Christus werd gesticht door Valuas (in het Venlose dialect Flujas). Hij stichtte een nederzetting langs de Maas en noemde het Venlo (betekenis: hoogte in het veen), waarschijnlijk werd het als Vennelon aangeduid. Tegenwoordig wordt aangenomen dat de naam Venlo een samenstelling is van de Oud-Nederlandse woorden venne en lo, die ven en bos betekenen. Valuas bouwde een burcht genaamd Vrijburch. Na zijn dood werden er ter ere van Valuas en zijn vrouw grote houten standbeelden gemaakt, die op een nabijgelegen heuvel werden geplaatst en waar lange tijd vuren brandden. Door dit gebruik kreeg de Lichtenberg zijn huidige naam. Venlo is nog steeds gehecht aan Valuas en zijn vrouw. De reuzenpoppen worden nog steeds door het Akkermansgilde bij feestelijkheden door de straten gedragen. Pas sinds 1750 gaan deze poppen als Valuas en zijn vrouw door het leven, daarvoor werden zij eeuwenlang als de bijbelse Goliath en zijn vrouw in kerkelijke processies meegedragen. De legende van de stichting van Venlo door Valuas is bedacht ten tijde van de naamsverandering van de reuzen.

Startdocument Citybranding Venlo

24

Middeleeuwen

Vestigingstad

In de 13e eeuw was Venlo een belangrijke overslagplaats geworden van goederen die met schepen over de Maas werden aangevoerd, zowel uit de Ardennen en het Rijnland als uit Holland. De gunstige ligging aan de Maas zorgde voor een stevige positie van Venlo als handelscentrum. Een groot deel van het jaar kon er stroomopwaarts maar tot aan Venlo worden gevaren door grote schepen. In Venlo moest de handelswaar worden overgeladen op kleinere schepen.

Door het verkrijgen van stadsrechten begon de bouw van de stadsmuur. Deze muur kreeg dertig torens, vele kleine poortjes en vier grote poorten: Helpoort (nu Gelderse Poort), Tegelpoort (nu Roermondse Poort), Laarpoort (nu Keulse Poort) en Maaspoort. Dankzij de bouw van de stadsmuur en een gracht groeide Venlo in de loop der jaren uit tot één van de sterkste vestigingen van het Gelderse Overkwartier.

Ook de ligging aan de landwegen tussen Vlaanderen en het Rijnland waren economisch van belang. De handel bracht de graaf van Gelre ook veel geld in het laatje vanwege de tol die betaald moest worden. Stadsrechten 1 september 1343 ‘Van den dorp van Venle ene stadt maken’ In 1343 besloot de hertog van Gelre (Reinoud II) om Venlo stadsrechten te verlenen. De bevestiging vond plaats op 1 september 1343. Het was een juridische bekrachtiging van de status die Venlo eigenlijk al had. Stadsrechten zorgden voor veel positieve ontwikkelingen, zoals het recht om een wekelijkse markt en drie keer per jaar een jaarmarkt te organiseren. Verder mocht nu een stadsmuur worden gebouwd. De stad kreeg ook stapelrecht, wat betekende dat schippers nergens op de rechter Maasoever tussen Venlo en Mook hun schip mochten laden of lossen, behalve in Venlo. Dit was voor andere handelsplaatsen aan de Maas, zoals Arcen, geen goede ontwikkeling. Het Venlose stadsbestuur liet een stadszegel maken met het stadswapen, een halve leeuw en een anker. De stadskleuren werden rood en blauw.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog bouwde het Spaanse garnizoen aan de overzijde van de Maas Fort SintMichiel (het huidige Kazerneterrein). In 1867 werd door het gemeentebestuur besloten om de vestingwerken te laten slopen. Hierdoor kwam er ook ruimte voor de aanleg van het spoor van en naar Venlo. De vestingperiode had hiermee 525 jaar geduurd. Op de plaatsen van de vestingwerken kwam vooral bebouwing terug in plaats van het door de inwoners zo gewenste groen. Hanzestad Venlo In de middeleeuwen was Venlo door de ligging al een belangrijke handelsstad. Rond het jaar 1487 trad Venlo toe tot de Duitse Hanze, een machtig handelsverbond door heel Europa. De Hanze was voor Venlo een goed netwerk om internationaal handel te drijven in Europa. In de tijd dat Venlo toetrad was de Hanze al minder belangrijk geworden en lagen de hoogtijdagen ver achter zich. Venlo speelde slechts een bescheiden rol in de stedenbond. De stad liet zich vaak vertegenwoordigen door Roermond. Dat was een gangbare praktijk voor kleinere Hanzesteden.

Startdocument Citybranding Venlo

25

Bombardementen Maasbruggen

Het verdrag van Venlo Op 7 september 1543 werd het Verdrag van Venlo ondertekend. Willem V van Kleef moest gebieden afstaan aan Karel V, die hij bij Nederland voegde. Dit verdrag betekent het einde van de Gelderse Oorlogen die al sinds 1502 aan de gang waren. De Habsburgers kregen heel Nederland in handen en dit vormde de basis voor het ontstaan van de Zeventien Provinciën. Dit was de naam voor de Habsburgse Nederlanden van 1543 tot 1585. Fossa Eugeniana Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) kreeg de economie in Venlo ernstige tegenslagen. Rampzalig waren de belegeringen en de rivierblokkades waardoor de handel op de Maas stil kwam te liggen. Dit was de reden dat in 1626 door de Spanjaarden gestart werd met de aanleg van de Fossa Eugeniana, een kanaal dat de Rijn met de Maas en de Schelde moest verbinden. Door geldgebrek werd echter in 1629 besloten om de werkzaamheden aan het kanaal te stoppen. Napoleon in Venlo In 1799 kwam Napoleon Bonaparte aan de macht in Frankrijk. In 1804 bracht hij een bezoek aan de streek tussen Maas en Rijn en deed daarbij ook Venlo aan. Er wordt verteld dat Napoleon door de huidige Keizerstraat ging omdat er op de Parade een grote menigte stond te wachten. In het straatje verloor zijn paard volgens de legende een hoefijzer.

Nieuwe landsgrenzen Op de huidige kaart zie je duidelijk dat de landsgrenzen tussen Nederland en Duitsland evenwijdig lopen met de Maas. Dit is ontstaan in 1815 op het Congres van

Wenen, toen er na de nederlaag van Napoleon nieuwe grenzen werden getrokken. België en Nederland zouden samen het Koninkrijk der Nederlanden vormen. De grenzen waren alleen erg moeilijk getrokken, vooral beneden Nijmegen. Een deel behoorde namelijk bij de voormalige republiek en een deel bij Pruisen, wat ervoor zorgde dat de grenzen grillig verliepen. Er werd besloten om de grens in het voordeel van Nederland te trekken. De grens viel niet samen met de Maas, maar werd drie kilometer naar het oosten getrokken, de reikwijdte van een kanonschot.

Tussen 13 oktober en 19 november 1944 werden er drie grote bombardementsvluchten op de twee Maasbruggen uitgevoerd door geallieerde vliegtuigen. Naar schatting eisten deze bombardementen 270 levens. Ook de materiële schade was groot, maar de bruggen werden niet verwoest. Toen de bevrijding aan Blerickse zijde aanstaande was, bombardeerden de Duitsers zelf beide bruggen om te voorkomen dat ze ongeschonden in de handen van de geallieerden zouden vallen.

Het Venlo-incident Sturmbannführer Walter Friedrich Schellenberg leidde in 1939 een geheime operatie die later bekend zou staan als het Venlo-incident. Na de Duitse inval in Polen verspreidde de veiligheidsdienst van het Derde Rijk het gerucht van een Duitse verzetsgroep, met als doel om de Britse inlichtingendienst te destabiliseren. De Britse SIS stuurde agenten om contact te leggen. Op 9 november 1939 vond een ontmoeting plaats in Venlo, bij Backus aan de grens, tussen de Britse agenten en Schellenbergs team. Een vuurgevecht volgde, waarbij een Nederlandse officier werd gedood en de Britse agenten gevangen werden genomen. Het incident leidde tot spanningen tussen Nederland en Duitsland, omdat Nederland hierdoor haar neutraliteit leek te verliezen. Bezetting - Tweede Wereldoorlog Op 10 mei 1940 trokken de Duitse troepen Venlo binnen. Als reactie hierop werd door de Nederlandse politie de brug over de Maas opgeblazen. Dit mocht echter niet baten, binnen een aantal dagen was Nederland bezet door de Duitsers.

Startdocument Citybranding Venlo

26

Bouw Fliegerhorst Door de Duitse bezetters werd in 1940 een bestaand klein vliegveld op De Groote Heide ten oosten van Venlo uitgebreid tot een grote luchtmachtbasis: de Fliegerhorst. De luchtmachtbasis werd ingezet om Engelse bommenwerpers te onderscheppen. Na de bevrijding werd het zwaar getroffen vliegveld hersteld door de Amerikaanse luchtmacht en weer in gebruik genomen.

Duitse feestdagen. Het verschijnsel werd Kaffeefahrt of Butterfahrt genoemd. Veel ondernemers sprongen hierop in door in hun etalages Duitse reclameteksten op te hangen. Het gebied rondom de Gelderse Poort kreeg

van inwoners al snel de bijnaam ‘Duitse hoek’. ‘Die Zwei Brüder von Venlo’, een kruidenierswinkel gericht op het Duitse publiek, werd de trekker van de binnenstad.

Tegenwoordig wordt het oorlogsmonument gebruikt voor het uitoefenen van diverse sporten, zoals zweefvliegen. Bevrijding en wederopbouw Waar Blerick al op 3 december 1944 door de geallieerden was bevrijd, moesten Venlo, Tegelen en Steyl wachten tot 1 maart 1945. Belfeld werd een dag later bevrijd en Arcen, Velden en Lomm volgden op 3 maart. In totaal kostte de oorlog aan 750 inwoners het leven, voornamelijk als gevolg van de mislukte geallieerde bombardementen op de Maasbruggen. Door de vele bombardementen was er nog weinig over van de stad. Hierdoor zie je veel wederopbouwarchitectuur terug in de stad, zoals het stationsgebouw, het spoorwegviaduct aan de Roermondsepoort en het voormalige kantoor van de Raad van Arbeid waar tegenwoordig Universiteit Maastricht Campus Venlo is gevestigd. De wederopbouw ging door tot circa 1960. Opkomst Duits kooptoerisme Kort na de oorlog bleef het personenverkeer over de grens nog beperkt. Vanaf 1958 kwam daar verandering in doordat in Nederland de prijzen voor boter en andere levensmiddelen daalden. Dit zorgde voor een enorme stroom aan kooptoeristen, met name op Startdocument Citybranding Venlo

27

Overstroming van de Maas In 1993 vond er een overstroming plaats van de Maas, waarbij onder meer grote gebieden in NederlandsLimburg onder water kwamen te staan. In België en Frankrijk traden ook kleinere rivieren buiten hun oevers. De hoge waterstanden in het stroomgebied van de Maas volgden op een langdurige periode van aanhoudende regen. Op 20 december 1993 trad de Maas voor het eerst buiten haar oevers en tegen 22 december gebeurde dit op meerdere plaatsen in de provincie Limburg. Vooral de omgeving van Roermond en Venlo, en ook de plaatsen Gennep, Itteren en Borgharen aan

de oostelijke oever werden zwaar getroffen. Aan de westelijke oever was Neer het zwaarst getroffen. In de jaren daarna werden er door het Rijk dijkversterkingen aangebracht. Ook in 1995 en 2021 trad de Maas buiten haar oevers. Bende van Venlo Met de term ‘Bende van Venlo’ wordt een beruchte groep gewelddadige criminelen uit Venlo aangeduid. Deze groep, voornamelijk bestaande uit jonge leden, liet in de periode tussen 1993 en 1994 een spoor van dood en vernietiging na in het grensgebied van Noord-Limburg.

De motieven achter de daders en de omvang van hun misdaden kwamen geleidelijk aan het licht tijdens verhoren. Volgens de rechtbank in Roermond waren de verdachten verantwoordelijk voor meer dan 250 gewelddadige delicten, waaronder talloze moorden die alleen voor financieel gewin werden gepleegd. Zeven koelbloedige moorden konden definitief worden bewezen, hoewel het exacte aantal onzeker blijft. Wat wel vaststaat, is de ontdekking van drie lichamen die rechtstreeks in verband werden gebracht met de Bende van Venlo. De overige vier (of meer) lichamen zijn nooit gevonden.

Startdocument Citybranding Venlo

28

1.3.2. ERFGOED IN VENLO Fotografie: Zebra fotostudio, Wim van Groenendaal

De term erfgoed wordt toegekend aan zaken die mensen waarderen, waar ze zich mee identificeren en die ze willen bewaren voor toekomstige generaties. In het gemeentelijk Erfgoedbeleid wordt erfgoed omschreven als middel om mensen en organisaties te enthousiasmeren en te binden aan de stad en aan elkaar. De focus wordt gelegd op het behoud, het benutten en het versterken van erfgoed in Venlo. Dit draagt bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente om te wonen en te bezoeken. Historische gebouwen en elementen die bewaard zijn gebleven, vertellen het verhaal van de historie en de identiteit van de gemeente. In de gemeente Venlo wordt aandacht gegeven aan de verhaallijnen industrie, logistiek, agrofood, religie & spiritualiteit, vestingwerken en volksverhalen. De focus ligt hierbij op de binnenstad, Arcen en Steyl en daarnaast nog dertien gebieden in het buitengebied. Iconen Venlo kent een aantal historische gebouwen die op inwoners en bezoekers een enorme aantrekkingskracht hebben; het historische Stadhuis, het Nedinscogebouw in Bauhaus-stijl, maar ook kasteel Arcen, de watermolen en de Schans in Arcen, het kasteel Holtmühle (Château Holtmühle) en de kloosters en kloostertuinen in Steyl. Historische route binnenstad Historische route binnenstad In de binnenstad zijn een aantal markante panden in oude glorie hersteld.

Om deze historie in de binnenstad beter te kunnen beleven, is er een historische route ontwikkeld langs 27 panden. Zie: www.erfgoud-venlo.nl Startdocument Citybranding Venlo

29

1.3.3. SYMBOLIEK In het verleden en het heden zijn verschillende symbolen gebruikt om de stad Venlo te vertegenwoordigen. Deze symbolen worden waardevol wanneer er specifieke betekenissen of gevoelens aan worden gekoppeld. Een gemeentewapen met herkenbare elementen en een stadsspreuk zijn van betekenis voor zowel de stad als haar inwoners. Gemeentewapen Venlo De centrale elementen van het Venlose wapen (halve leeuw en anker) gaan al terug tot een zegel uit de 13e eeuw, toen de graaf van Gelre zich in Venlo vestigde. Bij de gemeentelijke herindeling in 2001 (fusie tussen Venlo, Tegelen en Belfeld) werd ervoor gekozen om het bestaande Venlose wapen te handhaven, maar er zijn wel enkele wijzigingen in de details aangebracht en de spreuk ‘Festina lente cauta fac omnia mente’ is toegevoegd.

Ambtsketen De beschrijving luidt: “In azuur een halve dubbelstaartige, gekroonde leeuw van goud, getongd van keel, beneden vergezeld van een anker van goud, met verkorte stang. Het schild ter weerszijden gehouden door een geharnaste ridder van natuurlijke kleur met een sjerp van oranje, de helm met pluimen van rood, wit en blauw, houdende in de buitenste hand een toernooilans van goud met een punt van zilver, waaraan een wimpel van keel, aan de broekzijde beladen met een wapenschild. Wapenspreuk: FESTINA LENTE CAUTA FAC OMNIA MENTE in Latijnse letters van goud op een lint van azuur.”

Vanwege de gemeentelijke herindeling in 2010 werd de Venlose firma Frits Nelissen Juwelen de eervolle opdracht gegund een nieuwe ambtsketen te ontwerpen en te vervaardigen. De ambtsketen bestaat uit 26 schakels vol symboliek. Uiteraard is het gemeente- en rijkswapen afgebeeld en er zijn schakels rondom de thema’s gemeenschap, transport en logistiek, traditie, Europa, de Zon en de Maan, de stadsstichting in 1343, Januskop met hart, innovatie, kunst en cultuur, land- en tuinbouw, veiligheid en orde en details uit de voormalige gemeentewapens van Tegelen, Belfeld, Arcen en Velden en Blerick. De Maas komt in zes schakels terug en is ook in de ambtsketen de symbolische verbinding in de gemeente Venlo.

Venlose stadsspreuk

Dit ging in 2001 echter niet zonder een stevige discussie waarbij het weer duidelijk werd hoezeer de keuze van het wapenschild belangrijk was voor de inwoners van gemeente Venlo. De definitieve ontwerptekening werd daarom pas in januari 2004 aan de gemeenteraad voorgelegd waarna het koninklijk besluit werd genomen op 29 maart 2004. Bij de gemeentelijke herindeling in 2010 (fusie tussen Venlo, Arcen en Velden) werd vastgehouden aan het bestaande gemeentewapen.