Document · PDF

Kankerincidentie-rapportage 2004-2018.pdf

Sessies Raadzaal 7 oktober 2021, gemeente VelsenBij agendapunt: 19.30 - 21.00 uur Extern onderzoek naar GGD-rapport 'incidentie en prevalentie kanker in de regio'29.128 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Prevalentie Op 1 januari 2019 waren bijna 5.200 vrouwen die in de periode 2004-2018 borstkanker hadden gekregen nog in leven (tabel 6-2 op de volgende bladzijde). Dat is bijna 76% van de incidentie in die periode. Ter vergelijking: in Kennemerland was het betreffende percentage voor de periode 19892003 nog 64% (11).

GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 30

Tabel 6-2 : Prevalentie (*) van borstkanker per gemeente in Kennemerland per 1-1-2019 Aantal

Percentage

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

272 1.434 65 329 211 2.311

5% 28% 1% 6% 4% 44%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

342 432 124 678 1.576

7% 8% 2% 13% 30%

Kennemerland

3.887

75%

Haarlemmermeer

1.310

25%

GGD-regio Kennemerland

5.197

100%

(*) Het aantal personen dat op 31 december 2018 in leven was en bij wie na 01-01-2004 de diagnose kanker is gesteld.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 31

6.1

Prostaatkanker

Prostaatkanker is een vorm van kanker die alleen bij mannen voorkomt. Voor de periode 2004-2018 is het de meest voorkomende kanker bij mannen in de GGD-regio Kennemerland. Over de factoren die bijdragen tot het ontstaan van prostaatkanker is niet veel bekend. Het is een ouderdomsziekte, de incidentie neemt toe met het stijgen van de leeftijd. Prostaatkanker komt vooral voor bij mannen ouder dan zestig jaar. Vóór het vijftigste levensjaar is prostaatkanker zeldzaam. Daarnaast spelen mannelijke geslachtshormonen een rol, maar hoe precies is nog onbekend. Verder is prostaatkanker bij een klein percentage erfelijk bepaald.(12)

De aantallen In dit gedeelte worden de absolute aantallen in regio en gemeenten besproken, de incidenties. Het is niet zinvol om het aantal in een gemeente te vergeleken met dat van een andere gemeente, wegens verschillen in inwoneraantal en leeftijdsopbouw. Voor de vergelijking tussen gemeenten, zie het volgende gedeelte van de paragraaf, ‘Vergelijking met Nederland’. De regionale incidentie van prostaatkanker in de periode 2004-2018 bedraagt 4.987. Dat is gemiddeld 332 per jaar. De incidentie in de drie vijfjaarsperioden varieerde van 313 in 2004-2008 tot 348 in de periode 2009-2013. Ter vergelijking: in de periode 1989-2003 was er bij prostaatkanker nog sprake van een stijging van 27% over de toenmalige drie vijfjaarsperioden (13). Tabel 6-3 : Incidentie van prostaatkanker per gemeente in Kennemerland 2004–2018 2004-2008

12 13

2009-2013

2014-2018

Totaal

Gemiddeld Percentage

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

105 388 18 112 82 705

106 416 15 116 86 739

106 389 18 113 52 678

317 1.193 51 341 220 2.122

21 80 3 23 15 141

6% 24% 1% 7% 4% 43%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

93 114 36 194 437

143 166 54 268 631

130 168 40 233 571

366 448 130 695 1.639

24 30 9 46 109

7% 9% 3% 14% 33%

Kennemerland

1.142

1.370

1.249

3.761

251

75%

Haarlemmermeer

425

370

431

1.226

25%

GGD-regio Kennemerland

1.567

1.740

1.680

4.987

332

100%

Nederland

48.319

55.724

56.349

160.392

10.693

RIVM 2019 GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 32

De vergelijking met Nederland – verschillen tussen gemeenten Met de gegevens in dit gedeelte is het mogelijk om een vergelijking te maken met het gemiddelde in Nederland, door middel van het zogenaamde verhoudingsgetal CIF. Daarmee kan ook een vergelijking tussen afzonderlijke gemeenten worden gemaakt. In het tekstblok wordt de CIF verder toegelicht. Vergelijking met Nederland – het verhoudingsgetal CIF De incidentie, het aantal nieuwe gevallen van kanker, is groter als een gemeente meer inwoners heeft. Daarom heeft het meestal weinig zin om incidenties tussen gemeenten onderling te vergelijken. Bovendien zijn er verschillen tussen gemeenten die samenhangen met de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het optreden van bijna alle vormen van kanker en ook longkanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. Om toch een vergelijking tussen gemeenten en met het gemiddelde in Nederland mogelijk te maken, zijn aparte berekeningen gedaan. Dit geeft uitkomsten die onafhankelijk zijn van het inwonersaantal en van de leeftijdsopbouw van een gemeente. Hiervoor zijn de voor leeftijd gecorrigeerde verschillen uitgedrukt in het verhoudingsgetal CIF, waarmee het verschil met het gemiddelde in Nederland wordt uitgedrukt.

Een CIF van 100 bij een gemeente wil zeggen dat de incidentie van de betreffende vorm van kanker in die gemeente exact overeenkomt met het gemiddelde in Nederland, zoals gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Het verschil met 100 geeft ongeveer aan in welke mate in die gemeente deze kanker procentueel gezien vaker of minder vaak voorkomt. Een CIF van 115 wil zeggen dat de kanker ongeveer 15% meer voorkomt in die gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Bij een CIF van 85 is er sprake van ongeveer 25% minder vaak voorkomen.

In figuur 6-2 wordt het incidentiecijfer van prostaatkanker per gemeente vergeleken met het incidentiecijfer in Nederland. Uit deze figuur is af te leiden dat deze voor de gehele GGD-regio Kennemerland identiek is aan Nederland (CIF=100). In de gemeente Haarlemmermeer waren relatief veel nieuwe gevallen van prostaatkanker geconstateerd. De CIF-waarde was hier 106, statistisch significant. Dit komt overeen met jaarlijks 5 extra gevallen. In Haarlem was het incidentiecijfer met 89 juist statistisch significant verlaagd. Daarnaast was er sprake van een tendens naar verhoogde incidentie in Bloemendaal en Uitgeest. In deze gemeenten waren de gevonden CIF-waarde weliswaar wat groter (CIF 111 respectievelijk 107), maar dat was statistisch niet-significant. In de overige gemeenten kunnen de incidentieniveaus als normaal worden beschouwd.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 33

Figuur 6-2 : Vergelijking van de incidentie per gemeente van prostaatkanker in Kennemerland met die in Nederland op basis van CIF’s (1989-2003) (*)

200 180 160 140 120 106

100 89

110

118

111

107 96

101

102

106

80 60 40 20 0

Duiding van de uitkomsten Bij mannen in de gemeente Haarlemmermeer was het aantal nieuwe gevallen van prostaatkanker hoger dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. In Haarlem was het juist minder. Van prostaatkanker zijn geen risicofactoren bekend op het vlak van leefstijl en leefomgeving. Er is geen verklaring voor het verhoogd optreden in de gemeente Haarlemmermeer.

Prevalentie Op 1 januari 2019 waren ongeveer 3.200 mannen die in de periode 2004-2018 prostaatkanker hadden gekregen nog in leven (tabel 6-2).

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 34

100

Tabel 6-4 : Prevalentie (*) van prostaatkanker per gemeente in Kennemerland per 1-1-2019 Aantal Percentage Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

206 719 29 235 152 1.341 252 287 88 435 1.062

6% 22% 1% 7% 5% 41% 8% 9% 3% 13% 33%

Kennemerland

2.403

74%

Haarlemmermeer

861

26%

GGD-regio Kennemerland

3.264

100%

Nederland

106.992

(*) Het aantal personen dat op 31 december 2018 in leven was en bij wie na 01-01-2004 de diagnose kanker is gesteld.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 35

6.2

Longkanker

Bij ruim 85% is roken de oorzaak van het ontstaan van longkanker. Daarnaast spelen omgevingsfactoren mee zoals blootgesteld zijn aan sigarettenrook in de omgeving (passief roken) en de werk relateerde blootstelling aan stoffen en asbest. (14) Ook luchtverontreiniging door fijnstof kan longkanker veroorzaken. (15)

Tabel 6-5 : Incidentie van longkanker per gemeente in Kennemerland 2004–2018 per geslacht Mannen 2004- 20092008 2013

Vrouwen

2014Totaal 2018

Gem

Perc.

2004- 20092008 2013

2014Totaal 2018

Gem

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

49 336 10 60 33 488

45 332 11 65 49 502

42 324 8 62 48 484

136 992 29 187 130 1.474

9 66 2 12 9 98

4% 29% 1% 5% 4% 43%

25 238 12 40 31 346

28 273 5 51 40 397

37 270 9 49 49 414

90 781 26 140 120 1.157

6 52 2 9 8 77

4% 31% 1% 6% 5% 46%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

115 86 18 150 369

111 93 26 165 395

85 112 29 173 399

311 291 73 488 1.163

21 19 5 33 78

9% 9% 2% 14% 34%

50 60 11 96 217

73 43 17 117 250

89 86 16 129 320

212 189 44 342 787

14 13 3 23 52

9% 8% 2% 14% 32%

Kennemerland

857

897

883

2.637

176

77%

563

647

734

1.944

130

78%

Haarlemmermeer

244

240

288

772

23%

121

183

242

546

22%

GGD-regio Kennemerland

1.101

1.137

1.171

3.409

227 100%

684

830

976

2.490

166

100%

Nederland 33.984 36.209

36.331

106.524

7.102

RIVM 2019

RIVM 2019 GGD 2007

18.675 23.901

28.525 71.101 4.740

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 36

De incidentie van longkanker steeg per saldo van gemiddeld 357 per jaar in de periode 2004-2008 naar 429 in de periode 2014-2018. Bij mannen steeg deze incidentie van gemiddeld 220 naar 234 per jaar (+6%). Bij vrouwen was de stijging groter, van gemiddeld 137 per jaar in de periode 2004-2008 naar 195 in de periode 2014-2018 (+43%). Hierdoor is het aandeel van vrouwen in de totale longkankerincidentie zoals gezegd gestegen tot 50%. Voor de subregio Kennemerland zijn deze percentages vergelijkbaar. In de periode 1989-2003 was er in deze regio nog sprake van een daling van de gemiddelde jaarlijkse incidenties van longkanker bij mannen over de verschillende vijf-jaars-perioden (17).

De vergelijking met Nederland – verschillen tussen gemeenten Met de gegevens in het volgende gedeelte is het mogelijk om een vergelijking te maken met het gemiddelde in Nederland, door middel van het zogenaamde verhoudingsgetal CIF. Daarmee kan ook een vergelijking tussen afzonderlijke gemeenten worden gemaakt. In het tekstblok wordt de CIF verder toegelicht. Vergelijking met Nederland – het verhoudingsgetal CIF De incidentie, het aantal nieuwe gevallen van kanker, is groter als een gemeente meer inwoners heeft. Daarom heeft het meestal weinig zin om incidenties tussen gemeenten onderling te vergelijken. Bovendien zijn er verschillen tussen gemeenten die samenhangen met de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het optreden van bijna alle vormen van kanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. Om toch een vergelijking tussen gemeenten en met het gemiddelde in Nederland mogelijk te maken, zijn aparte berekeningen gedaan. Dit geeft uitkomsten die onafhankelijk zijn van het inwonersaantal en van de leeftijdsopbouw van een gemeente. Hiervoor zijn de voor leeftijd gecorrigeerde verschillen uitgedrukt in het verhoudingsgetal CIF, waarmee het verschil met het gemiddelde in Nederland wordt uitgedrukt.

Een CIF van 100 bij een gemeente wil zeggen dat de incidentie van de betreffende vorm van kanker in die gemeente exact overeenkomt met het gemiddelde in Nederland, nadat is gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Het verschil met 100 geeft ongeveer aan in welke mate in die gemeente deze kanker procentueel gezien vaker of minder vaak voorkomt. Een CIF van 115 wil zeggen dat de kanker ongeveer 15% meer voorkomt in die gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Bij een CIF van 85 is er sprake van ongeveer 15% minder vaak voorkomen.

GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 37

Mannen

Uit figuur 6-3 blijkt dat het incidentiecijfer in de gehele GGD-regio ongeveer op het landelijke incidentieniveau ligt (CIF=102). Figuur 6-3 : Vergelijking van de incidentie per gemeente van longkanker in Kennemerland met die in Nederland voor mannen op basis van CIF’s (2004-2018) (*)

200 180 160 140 127

120 109 100 88

102

103

104

109

103

102

80 71 60 40 20 0

(*) De CIF-waarde is berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreekt in deze figuur Haarlemmerliede.

Op gemeentelijk niveau springen een aantal gemeenten in het oog. Zo is het incidentiecijfer in Bloemendaal verlaagd (CIF=71, statistisch significant), Heemstede laat een tendens naar verlaagde incidentie zien (CIF=88, statistisch niet significant). In Beverwijk is het incidentiecijfer bij mannen

verhoogd en in Haarlem licht verhoogd. In deze twee gemeenten zijn de CIF-waarden respectievelijk 127 en 109, beide statistisch significant. Gemiddeld voor de vier gemeenten van Midden-Kennemerland (de IJmond) is per saldo eveneens sprake van een licht verhoogd incidentiecijfer van 109, statistisch significant. In 1989-2003 was in deze regio nog sprake van een normaal incidentiecijfer. In Beverwijk was er destijds bij mannen alleen sprake van een tendens naar een verhoogd incidentiecijfer (CIF=112, niet statistisch significant) (18). Vrouwen

Bij de vrouwen zien we in figuur 6-4 een ander beeld. In totaal voor de gehele GGD-regio is er sprake van een licht verhoogd incidentieniveau. De CIF-waarde waarde bedraagt 109 en is statistisch significant, wat impliceert dat er aantoonbaar meer nieuwe gevallen van longkanker zijn geconstateerd 18

GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 38

in vergelijking met het landelijke incidentiecijfer. De incidentiecijfers zijn voor de subregio’s Kennemerland en Zuid-Kennemerland eveneens licht verhoogd. In Midden-Kennemerland (de IJmond) is volgens onze classificatiesystematiek sprake van een incidentiecijfer voor longkanker bij vrouwen dat

verhoogd is met een statistisch significante CIF van 111. Figuur 6-4 : Vergelijking van de incidentie per gemeente van longkanker in Kennemerland met die in Nederland voor vrouwen op basis van CIF’s (2004-2018 (*)

200 180 160 140 121

120

127

122 110

104

100 86

110

111

110

104

69 60 40 20 0

(*) De CIF-waarde is berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreekt in deze figuur Haarlemmerliede.

Alle gemeenten afzonderlijk bekijkend blijken Beverwijk en Haarlem gemeenten te zijn waarbij gesproken kan worden van verhoogde incidentiecijfers. In deze gemeenten zijn de cif-waarde respectievelijk 127 en 122 en statistisch significant. In Zandvoort is sprake van een tendens naar verhoogde incidentie (CIF=121, statistisch niet significant). Gemeenten waar bij vrouwen sprake is van een (sterk) verlaagd of een tendens naar een verlaagd incidentieniveau van longkanker, zijn Bloemendaal en Heemstede (CIF=69 en 86, respectievelijk wel en niet statistisch significant).

Duiding van de uitkomsten In tabel 6-5 is voor longkanker voor mannen en vrouwen de incidentie per gemeente weergegeven, dit is het aantal nieuw opgetreden gevallen van longkanker in de registratieperiode. Deze aantallen verschillen sterk tussen gemeenten, vooral vanwege verschillen in inwoneraantal. Daarnaast zullen er verschillen zijn die samenhangen met de leeftijdsopbouw (niet weergegeven). Het optreden van bijna alle vormen van kanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 39

In figuur 6-3 en 6-4 is weergegeven of er verschillen zijn tussen gemeenten wanneer er statistisch is gecorrigeerd voor eventuele verschillen door leeftijd. Dit is gedaan met het verhoudingsgetal CIF. Een CIF van 115 betekent dat de betreffende vorm van kanker ongeveer 15% meer voorkomt in een gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Zie verder de tekstbox voor een toelichting over de CIF Zoals is te zien in de figuren 6-3 en 6-4, is de incidentie van longkanker statistisch significant verhoogd in de gemeenten Beverwijk en in Haarlem, gecorrigeerd voor de invloed van leeftijd. In Beverwijk was de CIF voor zowel mannen als vrouwen 127; in Haarlem was de CIF voor mannen 109 en voor vrouwen 122. In de gemeente Bloemendaal komt longkanker bij mannen en vrouwen in verhouding tot gemiddeld Nederland significant minder vaak voor. De vraag is nu of hier verklaringen voor kunnen worden gegeven. Risicofactoren voor het optreden van longkanker zijn onder meer roken en meeroken (19), beroepsmatige blootstelling aan stoffen zoals zware metalen en asbest (1) en luchtverontreiniging in de leef- en werkomgeving (20).

Welke van deze risicofactoren zouden een (gedeeltelijke) verklaring kunnen zijn voor de bovengenoemde bevindingen in de drie gemeenten in Kennemerland? Bij kanker ligt er doorgaans een lange tijd tussen de invloed van de schadelijke stoffen en het manifest worden van de ziekte. Van roken is bekend dat dit een periode is van gemiddeld 20 tot 30 jaar voordat longkanker kan optreden (21). De in dit rapport gerapporteerde gegevens over longkanker hebben betrekking op de periode 20042018. De voor het ontstaan van longkanker relevante blootstellingsperiode aan risicofactoren in de woonomgeving of beroepsmatige blootstelling ligt daarmee waarschijnlijk vanaf ongeveer halverwege de jaren zeventig tot op zijn laatst eind jaren negentig. Wereldwijd wordt 85-90% van de gevallen van longkanker veroorzaakt door roken (22). Vanaf eind jaren zestig daalt zowel bij mannen als bij vrouwen het percentage rokers in Nederland gestaag (23). Het is aannemelijk dat deze daling niet in alle gemeenten in Nederland precies even snel is gegaan. Variaties in de percentages rokers ten opzichte van het gemiddelde in Nederland gedurende de blootstellingsperiode kunnen gedeeltelijk van invloed zijn geweest op de verhoogde respectievelijk verlaagde incidenties van longkanker in de drie betreffende gemeenten.

Over het rookgedrag in de gemeenten Bloemendaal, Beverwijk en Haarlem in die periode zijn geen gegevens bekend, onder meer omdat de GGD voor 2008 nog niet systematisch deze informatie verzamelde. Van roken is, in algemene zin, bekend dat dit meer voorkomt bij bevolkingsgroepen met een lagere opleiding (lage sociaal-economische status (SES)). Zowel Beverwijk als Haarlem hebben momenteel naar verhouding wat meer bevolkingsgroepen met een lage SES. Over SES in het verleden zijn echter geen exacte gegevens bekend.

RIVM 2020

RIVM 2020, Van Wiechen 2009, IARC 2019 Peto 1986

21 22 23

Williams 2001 Stivoro 2013

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 40

Ondanks het feit dat historische gegevens over het roken ontbreken, is het al met al aannemelijk dat verschillen in het rookgedrag in het verleden tussen gemeenten een rol hebben gespeeld bij de nu gevonden verhoogde incidenties in enkele gemeenten (24). Als gevolg van de genoemde daling van het percentage rokers bij mannen in de periode 1960 - 1990 is het aantal gevallen van longkanker bij mannen in Nederland tot en met 2018 eveneens gedaald (25), in de GGD-regio Kennemerland was dit globaal eveneens het geval. Vrouwen in Nederland zijn in de jaren zestig tijdelijk meer gaan roken, gevolgd door een daling vanaf de jaren zeventig (26). In de relevante periode van halverwege de jaren zeventig tot eind jaren negentig was een relatief groot deel van de mannelijke bevolking in Beverwijk waarschijnlijk werkzaam bij de basismetaalindustrie, andere industrieën en de scheepvaart (havens), en werd daar blootgesteld aan risicofactoren voor longkanker van stoffen zoals zware metalen, asbest en luchtverontreiniging. In Haarlem is deze beroepsgerelateerde blootstelling waarschijnlijk minder omvangrijk geweest. De zeldzame vorm van kanker genaamd mesothelioom wordt bijna uitsluitend door asbest veroorzaakt. Zowel in Haarlem als in Beverwijk is de incidentie van mesothelioom bij mannen verhoogd ten opzichte van Nederland.

Dit geeft aan dat er bij mannelijke bewoners in beide gemeenten sprake moet zijn geweest van verhoogde (werk gerelateerde) blootstelling aan asbest. Blootstelling aan asbest kan ook een verhoogd risico geven op het ontstaan van longkanker. Het is daarom aannemelijk dat de verhoogde incidentie van longkanker voor een klein deel ook met de verhoogde blootstelling aan asbest bij de mannelijke bevolking van Beverwijk en Haarlem samenhangt. Echter, in Beverwijk was de incidentie van longkanker in dezelfde mate bij vrouwen verhoogd als bij mannen. Het is niet waarschijnlijk dat vrouwen in dezelfde mate op de werkplek zijn blootgesteld aan deze risicofactoren als mannen. Het is bekend dat de luchtverontreiniging in de woon- en leefomgeving in de IJmond van onder meer fijnstof hoger was dan gemiddeld in Nederland, vooral vanwege de aanwezigheid van de basismetaalindustrie in dit gebied (27). Daarnaast is bekend dat luchtverontreiniging door fijnstof een risicofactor is voor het ontstaan van longkanker (28). Het is daarom aannemelijk dat de luchtverontreiniging in het verleden een rol heeft gespeeld bij een deel van de verhoogde incidentie van longkanker in Beverwijk. Dit kan echter niet exact worden gekwantificeerd, omdat de aard en samenstelling van het fijnstof destijds niet bekend zijn.

In de gemeente Heemskerk en in de zuidelijk gelegen delen van de gemeente Velsen was de luchtverontreiniging door fijn stof destijds waarschijnlijk lager dan in Beverwijk. In hoeverre de verschillen in incidentie tussen de drie gemeenten samenhangen met de luchtverontreiniging en met andere risicofactoren van longkanker kan echter niet met voldoende zekerheid uit de beschikbare gegevens worden afgeleid. In hoeverre ook in Haarlem destijds sprake was van meer luchtverontreiniging dan gemiddeld in Nederland, bijvoorbeeld door industrie en/of verkeer in deze middelgrote stad, is eveneens niet goed bekend. In de vorige registratieperiode 1989-2003 was in Beverwijk alleen de incidentie van longkanker bij vrouwen verhoogd, in ongeveer dezelfde mate als in het huidige onderzoek. Waarom er toen bij mannen geen significante verhoging was en nu wel, is niet bekend. Wel bleek in nader onderzoek van het RIVM in 2009, dat in de postcodegebieden met de meeste historische luchtverontreiniging zowel 24

zie ook Malhotra 2016

RIVM 2020 26 Stivoro 2013 27 28

Lijzen 2009 IARC 2019

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 41

bij mannen als bij vrouwen sprake was van een verhoogde incidentie van longkanker, waarbij die bij mannen statistisch significant was. Een deel van deze postcodegebieden bevond zich in Beverwijk (29). In die vorige registratieperiode was longkanker ook verhoogd bij vrouwen in Haarlem en Zandvoort en verlaagd bij vrouwen in Heemstede en bij mannen in Bloemendaal, Heemstede en Zandvoort. Hier zijn geen verklaringen voor anders dan een mogelijke samenhang met het rookgedrag in het verleden. De gemeente Haarlemmermeer was destijds geen onderdeel van het onderzoek. Concluderend is het aannemelijk dat verschillende risicofactoren in het verleden een rol hebben gespeeld bij het optreden van longkanker. In welke mate dit was voor ieder van de risicofactoren kan echter niet exact worden bepaald.

Prevalentie

Op 1 januari 2019 waren er in de GGD-regio Kennemerland 1.139 personen bij wie vanaf 2004 longkanker is geconstateerd nog in leven (tabel 6-6). Dat is 19% van de incidentie. Dit is iets hoger dan de 12% voor de periode 1989-2003 in Kennemerland (30). Tabel 6-6 : Prevalentie(*) van longkanker per gemeente in Kennemerland per 01-01-2019 Mannen

Vrouwen

Totaal

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

22 154 3 33 27 239

4% 28% 1% 6% 5% 44%

26 163 4 31 29 253

4% 28% 1% 5% 5% 43%

48 317 7 64 56 492

4% 28% 1% 6% 5% 43%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

38 39 13 75 165

7% 7% 2% 14% 30%

62 50 12 73 197

11% 8% 2% 12% 33%

100 89 25 148 362

9% 8% 2% 13% 32%

Kennemerland

404

74%

450

76%

854

75%

Haarlemmermeer

145

26%

140

24%

285

25%

GGD-regio Kennemerland

549

100%

590

100%

1.139

100%

32.664 Nederland 16.708 15.956 (*) Het aantal personen dat op 31-12-2018 in leven was en bij wie na 01-01-2004 de diagnose kanker is gesteld.

29 30

Van Wiechen 2009. GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 42

6.3

Darmkanker

Ongeveer de helft van de gevallen van darmkanker wordt veroorzaakt door leefstijlfactoren zoals voeding, te weinig lichaamsbeweging, overgewicht, alcohol en roken. Ongeveer een zesde deel is erfelijk bepaald. (31) Sinds enkele jaren wordt in Nederland bevolkingsonderzoek gedaan naar de vroegtijdige opsporing van darmkanker. (32)

De aantallen In het volgende gedeelte worden de absolute aantallen in regio en gemeenten besproken, de incidenties. Het is niet zinvol om het aantal in een gemeente te vergeleken met dat van een andere gemeente, wegens verschillen in inwoneraantal en leeftijdsopbouw. Voor de vergelijking tussen gemeenten, zie het volgende gedeelte van de paragraaf, ‘Vergelijking met Nederland’. In Kennemerland zijn in de periode 2004-2018 een totaal van 6.412 nieuwe kwaadaardige darmtumoren vastgesteld, waarvan 3.390 bij mannen en 3.023 bij vrouwen (tabel 6-7). Darmkanker komt bij de man op de derde plaats na prostaat- en longkanker, bij de vrouw neemt deze kanker de tweede plaats in na borstkanker. Bij de mannen vertegenwoordigen zij ongeveer 13% van alle kankers en bij de vrouwen 12%. De incidentie van darmkanker in de onderzoeksperiode is gestegen van gemiddeld 369 per jaar in de periode 2004-2008 naar 492 in de periode 2014-2018. De toename bij mannen (van 192 naar 270 gemiddeld per jaar: +40%) was duidelijk groter dan bij vrouwen (van 177 naar 222 gemiddeld per jaar: +26%). De stijgingspercentages zijn groter dan in de vorige periode van 1989-2003 van 22% respectievelijk 5%, zoals berekend over Kennemerland.

31 32

RIVM 2019 RIVM 2019

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 43

Tabel 6-7 : Incidentie van darmkanker per gemeente in Kennemerland 2004–2018 per geslacht Mannen 2004- 20092008 2013

Vrouwen

20142018

Totaal

Gem.

Perc.

2004- 20092008 2013

2014Totaal Gem. 2018

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

45 282 5 53 44 429

64 296 5 67 45 477

62 368 13 91 52 586

171 946 23 211 141 1.492

11 63 2 14 9 99

5% 28% 1% 6% 4% 44%

62 264 9 54 33 422

61 282 5 78 52 478

58 337 11 75 42 523

181 883 25 207 127 1.423

12 59 2 14 8 95

6% 29% 1% 7% 4% 47%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

69 90 17 126 302

86 112 20 158 376

95 108 33 191 427

250 310 70 475 1.105

17 21 5 32 74

7% 9% 2% 14% 33%

74 68 25 132 299

79 75 23 158 335

81 76 25 152 334

234 219 73 442 968

16 15 5 29 65

8% 7% 2% 15% 32%

Kennemerland

731

853

1.013

2.597

173

77%

721

813

857

2.391

159

79%

Haarlemmermeer

231

224

338

793

23%

162

216

254

632

21%

GGD-regio Kennemerland

962

1.077

1.351

3.390

226

100%

883

1.029

1.111

3.023

30.056 35.502

42.085

107.643

7.176

Nederland

26.447 29.112

32.421 87.980

202 100% 5.865

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 44

Mannen

In figuur 6-5 wordt de incidentie van darmkanker per gemeente vergeleken met de incidentie in Nederland. Uit deze figuur blijkt dat de incidentiecijfers in de regio, in de subregio’s en in bijna alle gemeenten ongeveer conform de landelijke incidentie is met uitzondering van Bloemendaal, Uitgeest en Heemskerk. In de eerste twee gemeenten is er een tendens naar verlaagde incidentie waar te nemen (CIF=88 respectievelijk 86, beide niet statistisch significant) en in de derde gemeente een tendens naar

verhoogde incidentie (CIF=113, eveneens niet statistisch significant).

Figuur 6-5 : Vergelijking van de incidentie van darmkanker in Kennemerland met die in Nederland voor mannen op basis van CIF’s (2004-2018) (*)

200 180 160 140 120 113 100

97 88

104

105

100

102

103

101

60 40 20 0

(*) CIF-waarde is berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreekt in deze figuur Haarlemmerliede

Vrouwen

In figuur 6-6 wordt de incidentie van darmkanker voor vrouwen per gemeente vergeleken met de incidentie in Nederland. In deze registratieperiode is hier het incidentiecijfer hoger dan 100 bij alle gemeenten behalve Heemstede en Heemskerk. In Haarlem is dit met een CIF van 109 statistisch significant licht verhoogd. Dit komt overeen met jaarlijks 5 extra gevallen. In Uitgeest is er sprake van een tendens naar verhoogde incidentie (CIF=122, niet statistisch significant). Dit resulteert in statistisch significante lichte verhogingen in de GGD-regio Kennemerland (CIF=106), evenals in de subregio’s Zuid-Kennemerland en Kennemerland. In de voorafgaande registratieperiode 1989-2003 was er bij vrouwen in het algemeen nog sprake van normale incidentiecijfers ten opzichte van Nederland (33). 33

GGD 2007

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 45

Figuur 6-6 : Vergelijking van de incidentie van darmkanker in Kennemerland met die in Nederland voor vrouwen op basis van CIF’s (2004-2018) (*)

200 180 160 140 122

120 100

100

106

108

109

108

107

110

107

102

80 60 40 20 0

(*) CIF-waarde is berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreekt in deze figuur Haarlemmerliede.

Duiding van de uitkomsten In de gemeente Haarlem was het optreden van darmkanker bij vrouwen verhoogd ten opzichte van het gemiddelde in Nederland, gecorrigeerd voor verschillen in leeftijdsopbouw van de bevolking. Het is onbekend in hoeverre dit verband houdt met verschillen in leefstijlfactoren zoals voeding, te weinig lichaamsbeweging, overgewicht, alcohol en roken. Exacte gegevens daarover uit het verleden zijn niet bekend.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 46

106

Prevalentie Op 1 januari 2019 waren er 3.217 personen bij wie na 31-12-2003 darmkanker is geconstateerd nog in leven (tabel 6-8). Tabel 6-8 : Prevalentie (*) van darmkanker per gemeente in Kennemerland per 31-12-2018 Mannen

Vrouwen

Totaal

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

88 464 16 108 72 748

5% 27% 1% 6% 4% 44%

103 432 17 93 58 703

7% 29% 1% 6% 4% 47%

191 896 33 201 130 1.451

6% 28% 1% 6% 4% 45%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

116 159 37 220 532

7% 9% 2% 13% 31%

111 113 36 212 472

7% 7% 2% 14% 31%

227 272 73 432 1.004

7% 8% 2% 13% 31%

Kennemerland

1.280

75%

1.175

78%

2.455

76%

Haarlemmermeer

430

25%

332

22%

762

24%

GGD-regio Kennemerland

1.710

100%

1.507

100%

3.217

100%

Nederland

54.090

44.632

98.722

Dit is 50% van de incidentie van darmkanker over deze periode. Voor de subregio Kennemerland was dit percentage 49%, wat hoger is dan het betreffende percentage van 35% voor de voorafgaande registratieperiode van 1989-2003.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 47

6.4

Melanoom

Melanoom is de meest kwaadaardige vorm van huidkanker. In tegenstelling tot enkele andere veel voorkomende vormen van huidkanker kan melanoom namelijk relatief gemakkelijk uitzaaien. In Nederland en andere westerse landen is er de laatste jaren een sterke toename van het optreden van melanoom. Deze toename is waarschijnlijk gerelateerd aan overdadige en intermitterende blootstelling aan zonlicht in de jeugd. (34)

De aantallen In het volgende gedeelte worden de absolute aantallen in regio en gemeenten besproken, de incidenties. Het is niet zinvol om het aantal in een gemeente te vergeleken met dat van een andere gemeente, wegens verschillen in inwoneraantal en leeftijdsopbouw. Voor de vergelijking tussen gemeenten, zie het volgende gedeelte van de paragraaf, ‘Vergelijking met Nederland’. In de periode 2004-2018 zijn in de GGD-regio Kennemerland in totaal 2.841 nieuwe gevallen van melanoom vastgesteld, waarvan 1.308 bij mannen en 1.533 bij vrouwen (tabel 6-12). Dit is samen gemiddeld 189 nieuwe gevallen van melanoom per jaar. Melanoom komt zowel bij mannen als bij vrouwen op de vijfde plaats van meest voorkomende vormen van kanker (de overige vormen van huidkanker niet meegerekend). Bij de mannen vertegenwoordigen zij ongeveer 5% van al deze kankers en bij de vrouwen 6%. De incidentie van melanoom steeg in de GGD-regio Kennemerland van gemiddeld 144 per jaar in de periode 2004-2008 naar 243 in de periode 2014-2018 (+69%). De stijging bij mannen was iets kleiner (van gemiddeld 69 naar 113 per jaar: +64%) dan bij vrouwen (van 75 naar gemiddeld 130 per jaar: +74%). Berekend over de subregio Kennemerland was in de registratieperiode 2008-2019 de toename 68%, terwijl in de voorafgaande registratieperiode 1989-2003 de stijging in de incidentie van melanoom 45% was.

IKNL 2016

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 48

Tabel 6-12 : Incidentie van melanoom per gemeente in Kennemerland 2004–2018 naar geslacht Mannen 2004- 20092008 2013

Vrouwen

20142004- 2009Totaal Gem. Perc. 2018 2008 2013

2014Totaal Gem. 2018

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

21 89 5 29 9 153

28 97 5 23 20 173

35 149 3 43 24 254

84 335 13 95 53 580

6 22 1 6 4 39

6% 26% 1% 7% 4% 44%

13 108 1 19 17 158

25 140 9 35 22 231

40 184 6 50 28 308

78 432 16 104 67 697

5 29 1 7 4 46

5% 28% 1% 7% 4% 45%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

23 29 4 50 106

22 29 6 46 103

48 34 13 64 159

93 92 23 160 368

6 6 2 11 25

7% 7% 2% 12% 28%

22 40 12 51 125

39 33 12 55 139

36 48 18 86 188

97 121 42 192 452

6 8 3 13 30

6% 8% 3% 13% 29%

Kennemerland

259

276

413

948

72%

283

370

496

1.149

75%

Haarlemmermeer

120

154

360

28%

140

154

384

25%

GGD-regio Kennemerland

345

396

567

1.308

87 100%

373

510

650

1.533

102

100%

Nederland

8.183 11.802

15.077 35.062 2.337

10.357 13.564

16.274 40.195 2.680

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 49

Vergelijking met Nederland – het verhoudingsgetal CIF De incidentie, het aantal nieuwe gevallen van kanker, is groter als een gemeente meer inwoners heeft. Daarom heeft het meestal weinig zin om incidenties tussen gemeenten onderling te vergelijken. Bovendien zijn er verschillen tussen gemeenten die samenhangen met de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het optreden van bijna alle vormen van kanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. Om toch een vergelijking tussen gemeenten en met het gemiddelde in Nederland mogelijk te maken, zijn aparte berekeningen gedaan. Dit geeft uitkomsten die onafhankelijk zijn van het inwonersaantal en van de leeftijdsopbouw van een gemeente. Hiervoor zijn de voor leeftijd gecorrigeerde verschillen uitgedrukt in het verhoudingsgetal CIF, waarmee het verschil met het gemiddelde in Nederland wordt uitgedrukt. Een CIF van 100 bij een gemeente wil zeggen dat de incidentie van de betreffende vorm van kanker in die gemeente exact overeenkomt met het gemiddelde in Nederland, nadat is gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Het verschil met 100 geeft ongeveer aan in welke mate in die gemeente deze kanker procentueel gezien vaker of minder vaak voorkomt. Een CIF van 115 wil zeggen dat de kanker ongeveer 15% meer voorkomt in die gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw.

Bij een CIF van 85 is er sprake van ongeveer 15% minder vaak voorkomen.

Mannen

In figuur 6-9 wordt de incidentiecijfers van melanoom bij mannen per gemeente vergeleken met de incidentie in Nederland. Uit deze figuur is af te leiden dat de incidentie van melanoom in de GGD-regio Kennemerland verhoogd is t.o.v. het landelijk incidentieniveau. De CIF is 120, statistisch significant. Ook bij de subregio’s Kennemerland en Zuid-Kennemerland is sprake van verhoogde en statistisch significante incidentiecijfers (CIF respectievelijk 117 en 124). Alle gemeenten afzonderlijk bekijkend blijken alle gemeenten een CIF te hebben van 100 of hoger. Met name in Zuid-Kennemerland blijkt sprake te zijn van verhogingen. In Bloemendaal en Heemstede is sprake van een sterke verhogingen, met een CIF van respectievelijk 155 en 157, beide statistisch significant. In Zandvoort is sprake van een tendens naar verhoging (CIF=132, niet statistisch significant). Ook de gemeente Haarlemmermeer heeft met een CIF van 130 een statistisch significante verhoging. In Beverwijk is er net als in Zandvoort een tendens naar verhoging (CIF=115, niet significant). In Haarlem, Velsen en Heemskerk kunnen de incidentieniveaus van melanoom bij mannen als normaal worden beschouwd.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 50

Figuur 6-9 : Vergelijking van de incidentie van melanoom in Kennemerland met die in Nederland voor mannen op basis van CIF’s, in de periode 1989-2003

200 180 160

155

157

140 132

130

124

120 110 100

108 100

117

115 107

80 60 40 20 0

(*) De CIF-waarde is berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreken in deze figuur Haarlemmerliede en Uitgeest.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 51

Vrouwen

In figuur 6-10 wordt de incidentie van melanoom bij vrouwen per gemeente vergeleken met de incidentie in Nederland. Nog wat sterker dan bij de mannen is er ook bij de vrouwen sprake van een

verhoogd incidentieniveau. De CIF is 125 en statistisch significant. Ook bij de drie subregio’s Kennemerland, Midden-Kennemerland en Zuid-Kennemerland is sprake van verhoogde en statistisch significante incidentiecijfers (CIF respectievelijk 119, 116 en 120). Uit de figuur blijkt verder dat in alle gemeenten het incidentiecijfer boven de 100 ligt, met alleen in Beverwijk een CIF die als normaal kan worden beschouwd. De incidentiecijfers zijn verhoogd in Haarlem, Heemstede, Heemskerk en Haarlemmermeer. De CIF-waarden daar zijn respectievelijk 114, 135, 125 en 118, alle statistisch significant. In Bloemendaal, Zandvoort, Uitgeest, en Velsen is sprake van een niet statistisch significante tendens naar verhoging van melanoom bij vrouwen (CIF’s respectievelijk 121, 132, 139 en 113). Figuur 6-10 : Vergelijking van de incidentie van melanoom in Kennemerland met die in Nederland voor vrouwen op basis van CIF’s, in de periode 2004-2018 (*)

200 180 160 140 132 120 100

114

121

139

135 125

120

113

116

119

118

104

80 60 40 20 0

(*) CIF-waarden zijn alleen berekend voor incidenties groter dan 30. Daarom ontbreekt in deze figuur Haarlemmerliede.

Samenvatting en bespreking van de uitkomsten Melanoom komt in de regio dus vaker voor dan gemiddeld in Nederland. Uitgesplitst naar mannen en vrouwen is er 7 maal sprake van een verhoging, bij in totaal 5 van de 10 gemeenten in GGD-regio Kennemerland. De verhoging varieert van ongeveer 14% bij vrouwen in Haarlem tot ongeveer 57% bij mannen in Heemstede. Zie tabel 6-13 op de volgende bladzijde.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 52

Daarnaast zijn er hoge CIF’s bij mannen en bij vrouwen in Zandvoort en bij vrouwen in Uitgeest en Velsen welke ook aan het toeval kunnen worden toegeschreven (net niet statistisch significant). In de GGD-regio Kennemerland als geheel kwam melanoom in totaal ruim 25% vaker voor dan gemiddeld. Berekend over alle gemeenten was dit jaarlijks een extra aantal in vergelijking met het gemiddelde in Nederland van 31.

Tabel 6-13 : De zeven gevonden verhogingen van melanoom bij gemeenten in GGD-regio Kennemerland

Gemeente

Geslacht

Verhoogd / verlaagd

CIF

97,5-percentielwaarde CIF’s van alle gemeenten Nederland *

Jaarlijks extra aantal

Bloemendaal

Mannen

Verhoogd

155

147

Haarlem

Vrouwen

Verhoogd

114

147

Haarlemmermeer

Mannen

Verhoogd

130

147

Vrouwen

Verhoogd

118

147

Heemskerk

Vrouwen

Verhoogd

125

147

Heemstede

Mannen

Verhoogd

157

147

Vrouwen

Verhoogd

135

147

* 97,5-percentiel-waarde: de CIF-waarde waarbij er ongeveer 8 gemeenten in Nederland zijn met een hogere

waarde (± 2,5% van de 355 gemeenten in Nederland), uitgaande van een normale verdeling van de CIF’s.

In de voorafgaande registratieperiode van 1989-2003 was de incidentie van melanoom ook al hoger dan gemiddeld, bij mannen vergelijkbaar met de huidige registratieperiode, bij vrouwen nog meer dan nu. (35). Het is aannemelijk dat melanoom mede veroorzaakt wordt door overdadige en intermitterende blootstelling aan zonlicht in de jeugd (36). Daarnaast is bekend dat melanoom ook relatief vaak voorkomt in andere kustgemeenten in Nederland (37). Het zou dus kunnen zijn dat inwoners van kustgemeenten in hun jeugd relatief vaak en veel blootgesteld zijn aan de zon.

Prevalentie

Op 1 januari 2019 waren 2285 personen bij wie na 31-12-2003 een melanoom is geconstateerd nog in leven (tabel 6-14 op de volgende bladzijde). Dat is 80% van de incidentie (subregio Kennemerland 79%). Dit is iets meer dan de bijna 75% voor Kennemerland in de vorige registratieperiode 19892003.

GGD 2007

IKNL 2016 mondelinge mededeling IKNL 2019

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 53

Tabel 6-14 : Prevalentie(*) van melanoom per gemeente in Kennemerland per 1-1-2019 Mannen

Vrouwen

Totaal

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Aantal

Perc.

Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland

57 250 11 66 39 423

6% 26% 1% 7% 4% 43%

68 356 16 95 51 586

5% 27% 1% 7% 4% 45%

125 606 27 161 90 1.009

5% 27% 1% 7% 4% 44%

Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland

75 72 16 110 273

8% 7% 2% 11% 28%

79 108 38 160 385

6% 8% 3% 12% 29%

154 180 54 270 658

7% 8% 2% 12% 29%

Kennemerland

696

71%

971

74%

1.667

73%

Haarlemmermeer

280

29%

338

26%

618

27%

GGD-regio Kennemerland

976

100%

1.309

100%

2.285

100%

59.968 Nederland 26.515 33.453 (*) Het aantal personen dat op 31-12-2018 in leven was en bij wie na 01-01-2004 de diagnose kanker is gesteld.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 54

6.5

Vergelijking met gemeenten en GGD-regio’s elders in Nederland

In hoofdstuk 4 ‘Vergelijking met Nederland’ is voor alle gemeenten in Kennemerland beschreven in hoeverre de incidentie van het totaal van alle vormen van kanker bij elkaar voor die gemeenten lager of hoger was dan gemiddeld in Nederland. Daarnaast zijn van de verschillende typen kanker de totalen van de GGD-regio Kennemerland vergeleken met gemiddeld. Deze vergelijkingen zeggen op zichzelf nog niet heel veel, omdat de achtergrond van elke vorm van kanker anders is en omdat geheel Kennemerland vergeleken wordt met het gemiddelde in Nederland, wat ook weinig context geeft. In dit hoofdstuk 6 is tot dusver van vijf veel voorkomende typen kanker beschreven in hoeverre deze ook per gemeente vaker voorkwamen dan gemiddeld in Nederland. Om verschillende redenen zou het zinvol zijn om die uitkomsten vervolgens te kunnen vergelijken met gegevens over de kankerincidentie in gemeenten elders in Nederland. Aanvullend zou het zinvol kunnen zijn om per kankersoort het totaal van de GGD-regio Kennemerland te kunnen vergelijken met andere GGD-regio’s in Nederland. De redenen hiervoor zijn als volgt. •

•

Betrouwbaarheid van de uitkomsten: is een verhoging in een gemeente of in Kennemerland van een bepaalde vorm van kanker een toevalsbevinding, of kun je stellen dat het een logische uitkomst is gezien de verhoogde incidentie in vergelijkbare gemeenten of regio’s elders in Nederland? Duiding van de hoogte van een uitkomst: zijn sommige uitkomsten in Kennemerland (sterk) verhoogd? Hoe moet je een verhoging van bijvoorbeeld 25% interpreteren, is dat veel of weinig? Komen verhogingen van een dergelijke omvang ook elders in Nederland voor?

Beschikbare gegevens Voor zover bekend, zijn er geen openbaar toegankelijke gegevens van de incidentie per gemeente beschikbaar. Wel zijn er op de website Volksgezondheidenzorg.info van het RIVM gegevens te vinden van de incidentie van een aantal belangrijke vormen van kanker naar GGD-regio, waaronder dus ook de GGD-regio Kennemerland (38). Daarnaast heeft het IKNL op verzoek van de GGD van de vijf veel voorkomende typen kanker gegevens geleverd over de range in uitkomsten van de incidenties naar gemeente. Wat was bij een bepaalde vorm van kanker de hoogste CIF van alle gemeenten van Nederland? Hoe was de spreiding, de verdeling, van alle uitkomsten? Er zijn ook gegevens van de sterfte voor bepaalde soorten kanker per gemeente (39). Echter, het blijkt dat de betreffende verschillen tussen gemeenten weinig overeenkomen met de verschillen tussen gemeenten in incidentie in Kennemerland. Ook tussen de sterfte per GGD-regio en de incidentie per GGD-regio zijn weinig overeenkomsten. Waarschijnlijk varieert de sterfte tussen gemeenten en regio’s niet alleen door verschillen in incidentie, maar ook door verschillen in bijvoorbeeld toegankelijkheid van zorg, de mate van vroegsignalering van vormen van kanker, en de kwaliteit van behandeling en zorg. Er is hier dus verder geen gebruik gemaakt van de sterfte-gegevens.

Incidenties naar GGD-regio Gegevens hierover zijn te vinden op de website Volksgezondheidenzorg.info van het RIVM: (https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/kanker/regionaal-internationaal/regionaalvoorkomen) 38 39

RIVM 2019 RIVM 2019, gegevens CBS

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 55

Het betreft gegevens van 2012 tot en met 2015. Voor elke GGD-regio is het aantal nieuwe gevallen per 100.000 inwoners berekend, gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht. De 25 GGD-regio’s zijn vervolgens ingedeeld in vier categorieën, al naargelang de hoogte van de uitkomst. Voor onze vergelijking zijn alleen longkanker en melanoom hier van belang.

Longkanker De regio GGD Kennemerland bevindt zich in de hoogste categorie, dus met relatief een hoge gemiddelde incidentie van longkanker. De uitkomsten van de andere GGD-regio’s in de betreffende categorie met de hoogste incidenties zijn te vinden in de onderstaande tabel. Tabel 6-15 : Incidentie van longkanker van GGD-regio’s in de categorie met de hoogste incidenties in Nederland, van de jaren 2012 – 2015

GGD-regio

Aantal nieuwe gevallen van longkanker per 100.000 inwoners, gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht

GGD Kennemerland

8,3

GGD Amsterdam

8,1

GGD Rotterdam Rijnmond

8,1

GGD Twente

8,1

GGD West-Brabant

8,2

GGD Hart voor Brabant

8,3

GGD Zuid-Limburg

8,3

Te zien is dat zich hier een aantal gebieden bij bevinden met industrie en/of met industrie in het verleden (in elk geval Rijnmond, Zuid-Limburg, Twente). Ook betreft het gedeeltelijk stedelijke gebieden met waarschijnlijk in het verleden een gemiddeld relatief lage sociaal-economische status van de bevolking en dus waarschijnlijk relatief meer rookgedrag (zoals Amsterdam). In elk geval is de situatie wat betreft de regio GGD Kennemerland niet uitzonderlijk. De hoogte van de incidentie van longkanker in al deze gebieden over deze periode was overal ongeveer hetzelfde. Ter vergelijking zijn de gegevens uit paragraaf 6.2 van het rapport samengevat in onderstaande tabel. Tabel 6-16 : Incidentie van longkanker GGD regio Kennemerland jaren 2004-2018 (uit paragraaf 6.2 rapport)

Gebied

Mannen

Vrouwen

GGD-regio Kennemerland

102

109 *

IJmond (Midden-Kennemerland)

109 *

111 *

* : statistisch significant

Melanoom De CIF’s voor melanoom in de GGD-regio Kennemerland zijn voor mannen 120 en voor vrouwen 119, beide een statistisch significante verhoging ten opzichte van het landelijke gemiddelde. GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 56

Zoals te zien op de website van Volksgezondheidenzorg.info had Kennemerland in de jaren 2012-2015 een incidentie van 3,6 per 100.000 inwoners. Kennemerland bevond zich hiermee in de één-nahoogste categorie voor deze vorm van kanker. In de hoogste categorie bevonden zich de GGD-regio’s Hollands Noorden, Zaanstreek-Waterland, en Drenthe, met respectievelijk 4,8, 3,8 en 3,8 per 100.000 inwoners. In de ene hoogste categorie bevinden zich nog negen andere GGD-regio’s, met incidentie variërend van 3,4-3,7 per 100.000 inwoners. We kunnen hieruit concluderen dat ook de uitkomsten van de GGD-regio’s Zaanstreek-Waterland en Drenthe hiermee vergelijkbaar zijn, en dat daarmee vergeleken alleen GGD Hollands Noorden een echt hoge uitkomst heeft. Als we aannemen dat de gegevens over deze registratieperiode van vier jaar vergeleken kunnen worden met de langere registratieperiode van 15 jaar in dit rapport, dan betekent dit dat de incidentie van melanoom in de GGD-regio Kennemerland niet sterk verhoogd is in vergelijking met elders in Nederland.

Range in uitkomsten naar gemeenten Zoals gezegd heeft GGD Kennemerland van het IKNL gegevens gekregen over de range in uitkomsten van vijf veel voorkomende vormen van kanker in alle 355 gemeenten in Nederland. Bij deze range in uitkomsten zijn twee zogenaamde spreidingsmaten het meest relevant. Dit zijn: • De zogenaamde 97,5-percentiel-waarde waarboven zich ongeveer 8 van de 355 gemeenten in Nederland bevinden met de 2,5% hoogste uitkomsten (gebaseerd op de zogenaamde standaarddeviatie; het aantal van 8 gemeenten is onder de aanname van een normale verdeling van uitkomsten). • De maximum CIF, de CIF-waarde bij de gemeente met de hoogste CIF voor die vorm van kanker van alle gemeenten in Nederland. De in het onderzoek geconstateerde verhogingen in de GGD-regio Kennemerland worden in de vierde kolom van tabel 6-15 op pagina 58 vergeleken met de hierboven genoemde 97,5-percentiel-waarde. Om deze vergelijking inzichtelijk te krijgen is in de tabel een onderscheid gemaakt tussen enerzijds de kleinere gemeenten in de regio en anderzijds de twee grootste gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer.

De kleinere gemeenten in de tabel Zes gemeenten in de GGD-regio Kennemerland kunnen wat betreft inwoneraantal worden aangeduid als kleinere gemeenten, kleiner dan Haarlem en Haarlemmermeer. Vanwege deze kleinere inwoneraantallen is er bij deze gemeenten alleen sprake van een verhoogde CIF wanneer deze CIF duidelijk groter is dan 100 c.q. als deze CIF in de buurt komt van de genoemde 97,5-percentiel-waarde. Kleinere CIF’s zijn namelijk vanwege het kleinere inwoneraantal en het daarmee gepaard gaande kleinere aantal gevallen van kanker niet statistisch significant. In vier van deze kleinere gemeenten is bij een of meer van de vijf veel voorkomende vormen van kanker inderdaad een verhoogde CIF geconstateerd, zie de tabel. Het betreft de gemeenten Beverwijk, Bloemendaal, Heemskerk en Heemstede. Op de verhoogde CIF’s in deze vier gemeenten is telkens één van de drie onderstaande mogelijkheden van toepassing: • De verhoogde uitkomsten in die gemeenten bevinden zich ongeveer bij de grens waarboven zich de 8 gemeenten in Nederland bevinden met de hoogste uitkomsten (in twee gevallen). • De uitkomst bevindt zich (enigszins) onder die grens (twee gevallen). GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 57

•

De uitkomst bevindt zich (enigszins) daarboven. Dit betreft eveneens twee gevallen, namelijk melanoom bij mannen in Bloemendaal en in Heemstede.

Gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer Bij deze twee gemeenten bevinden alle uitkomsten zich duidelijk of enigszins onder de genoemde grens. Hierbij kan een rol spelen dat door de grotere aantallen inwoners in deze twee gemeenten met de daarmee gepaard gaande hogere incidenties relatief kleine verhogingen daarvan al statistisch significant kunnen zijn.

Maximumwaarde Geen van de verhogingen in Kennemerland komt in de buurt van de maximum CIF-waarden in Nederland.

Tabel 6-17 : Van vijf veel voorkomende vormen van kanker de ten opzichte van Nederland verhoogde incidenties in de verschillende gemeenten in de GGD-regio Kennemerland, met verhoudingsgetal CIF en met 97,5-percentielwaarde en maximum-waarde CIF’s in Nederland

Gemeente

Soort kanker; geslacht

CIF

97,5-percentiel-waarde CIF’s waarbij ± 8 gemeenten in Nederland een nog hogere CIF hebben *

Maximum CIF **

Beverwijk

Longkanker mannen

127

125

145

Longkanker vrouwen

127

132

206

Bloemendaal

Melanoom mannen

155

147

189

Heemskerk

Melanoom vrouwen

125

147

189

Heemstede

Melanoom mannen

157

147

189

Melanoom vrouwen

135

147

189

Longkanker mannen

109

125

145

Longkanker vrouwen

122

132

206

Darmkanker vrouwen

109

126

167

Melanoom vrouwen

114

147

189

Prostaatkanker

106

127

149

Melanoom mannen

130

147

189

Melanoom vrouwen

118

147

189

Haarlem

Haarlemmermeer

* de waarde van alle CIF-waarden van gemeenten in Nederland waarbij ongeveer 8 gemeenten in Nederland (± 2,5% van alle 355 gemeenten) een nog hogere CIF hebben (namelijk het gemiddelde plus twee keer de standaarddeviatie, dus uitgaande van een normale verdeling; gegevens IKNL) ** gemeente met de hoogste CIF in Nederland (gegevens IKNL)

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 58

Interpretatie gegevens naar gemeente De vier uitkomsten rondom of boven de genoemde grens worden hier verder besproken. Twee van de uitkomsten betreffen melanoom, namelijk bij mannen in Bloemendaal en in Heemstede. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat het om kustgemeenten gaat. Twee van deze uitkomsten betreft longkanker bij mannen en vrouwen in Beverwijk. Zoals eerder in het rapport besproken, kan de verklaring voor deze hoge incidentie liggen bij het rookgedrag in het verleden en/of de blootstelling aan luchtverontreiniging in het verleden. Het is niet bekend welke de andere gemeenten in Nederland zijn met vergelijkbare hoge incidenties voor longkanker en of daarvoor dus hetzelfde geldt.

Samenvatting en conclusies Op basis van de gegevens over GGD-regio’s respectievelijk gemeenten elders in Nederlands kunnen de volgende conclusies worden getrokken. •

• •

Bij longkanker is de verhoging van de CIF in de GGD-regio Kennemerland vergelijkbaar met die in andere GGD-regio’s in Nederland met (in het verleden) industrie en/of met een grootstedelijk karakter. Bij melanoom is de CIF van de GGD-regio Kennemerland wel hoog maar niet het hoogst van Nederland. De gemeenten in Kennemerland met een verhoogde CIF voor een vaak voorkomende vorm van kanker behoren in globaal vier gevallen bij de paar procent van gemeenten in Nederland met relatief hoge uitkomsten. Daarvan zijn de twee meest hoge uitkomsten melanoom bij mannen in Bloemendaal en in Heemstede. De overige twee met relatief hoge uitkomsten zijn mannen en vrouwen in Beverwijk met longkanker.

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 59

Geraadpleegde bronnen

GGD Kennemerland 2004. Gezondheidseffecten van luchtverontreiniging door fijn stof in de IJmond. A Oosterlee, RH Keuken, L Staal. Haarlem: GGD Kennemerland/ Hulpverleningsdienst Kennemerland. GGD 2007. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland. Haarlem: Hulpverleningsdienst Kennemerland / GGD. GGD Kennemerland 2019 https://gezondheidsatlaskennemerland.nl IARC 2019 https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2019/07/Classifications_by_cancer_site.pdf. Laatst geraadpleegd 13-3-2020. IKA 2004. Visser O. Incidentie en overleving van kanker in Noord-Holland/Flevoland, 1988-2001. Amsterdam: Integraal Kankercentrum Amsterdam, 2004. IKNL 2016. (Integraal Kankercentrum Nederland) https://www.oncoline.nl/index.php?pagina=/richtlijn/item/pagina.php&id=39115&richtlijn_id=988 IKNL 2019 https://www.iknl.nl/kankersoorten/hemato-oncologie/registratie/incidentie Lijzen 2009. JPA Lijzen (ed.). Historische immissies en depositie in de omgeving van Corus Deelrapport 2 in de reeks rapporten over de invloed van uitstoot van Corus op de omgeving. RIVMrapport 601797001/2009. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Malhotra 2016. Malhotra J, Malvezzi M, Negri E, La Vecchia C, Boffetta P. Risk factors for lung cancer worldwide. European Respiratory Journal. 2016;48(3):889-90 Peto R. Influence of dose and duration of smoking on lung cancer rates. IARC Sci Publ.

1986;(74):23– 33. RIVM 2020 (Volksgezondheidenzorg.info), laatst geraadpleegd op 13-3-2020: https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/kanker/cijfers-context/sterfte-enoverleving#node-overleving-kanker https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/kanker/cijfers-context/sterfte-enoverleving#node-sterfte-aan-kanker https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/borstkanker/cijfers-context/oorzaken-engevolgen https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/prostaatkanker/cijfers-context/oorzaken-engevolgen#node-oorzaken-1 https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/longkanker/cijfers-context/oorzaken-engevolgen https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/fysieke-omgeving/cijferscontext/luchtverontreiniging#node-gezondheidseffecten-van-fijn-stof

GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 60

https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/roken/cijfers-context/trends#node-trendroken-volwassenen https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/longkanker/cijfers-context/trends#nodetrend-nieuwe-gevallen-longkanker https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/dikkedarmkanker/cijfers-context/oorzakenen-gevolgen https://www.rivm.nl/bevolkingsonderzoek-darmkanker https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/kanker/regionaal-internationaal/regionaalvoorkomen https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/kanker/regionaal-internationaal/regionaalsterfte#node-sterfte-aan-kanker-gemeente STIVORO (2013). Trendpublicatie percentage rokers. Percentage rokers in de Nederlandse bevolking 1958 – 2012. Den Haag: STIVORO. Van Wiechen 2009. CMAG van Wiechen et al. Geografisch patroon van kanker in de IJmond en omstreken. Deelrapport 3 in de reeks rapporten over de invloed van uitstoot van Corus op de omgeving. RIVM-rapport 630006001/2009. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Visser O, van Wijnen JH, van Leeuwen FE. Incidence of cancer in the area around Amsterdam Airport Schiphol in 1998-2003: a population-based ecological study. BMC Public Health 2005; 5:127. Williams 2001. Williams MD, Sandler AB. The epidemiology of lung cancer. Cancer Treat Res. 2001;105:31-52.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Velsen&id=6020beb5-64b1-4856-9b87-0d2988e00e4a