Kankerincidentie-rapportage 2004-2018.pdf
Tekst van het document
Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 1
Colofon
Haarlem: GGD Kennemerland, juni 2020 Copyright: Veiligheidsregio Kennemerland, Postbus 5514, 2000 GM Haarlem Auteurs: Drs. A. Oosterlee Drs. W. Nijbroek Met medewerking van Drs. R.H. Keuken en ir. I. Zandt Contact: A. Oosterlee, epidemiologie@ggdkennemerland.nl
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 2
1
SAMENVATTING .................................................................................................................................... 4
2
INLEIDING................................................................................................................................................ 9
3
INCIDENTIE ........................................................................................................................................... 15
4
VERGELIJKING MET NEDERLAND .............................................................................................. 18 4.1 4.2
PER GEMEENTE ..................................................................................................................................... 19 PER KANKERSOORT .............................................................................................................................. 21
5
PREVALENTIE ....................................................................................................................................... 24
6
VIJF VEEL VOORKOMENDE TYPEN KANKER NADER BEKEKEN ................................. 28 6.1 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5
BORSTKANKER ...................................................................................................................................... 28 PROSTAATKANKER ................................................................................................................................ 32 LONGKANKER ........................................................................................................................................ 36 DARMKANKER ....................................................................................................................................... 43 MELANOOM ........................................................................................................................................... 48 VERGELIJKING MET GEMEENTEN EN GGD-REGIO’S ELDERS IN NEDERLAND .................................. 55
7
GERAADPLEEGDE BRONNEN ........................................................................................................ 60
8
BIJLAGE 1 : KANKER, LEEFTIJD, ONDERZOEKSMETHODEN ...................................... 62 8.1 8.2 8.3 8.4 8.1
9
INCIDENTIE ........................................................................................................................................... 62 LOKALISATIE ......................................................................................................................................... 64 VERGRIJZING ........................................................................................................................................ 64 CIF – DE ZIEKTEMAAT ......................................................................................................................... 67 EXTRA INCIDENTIE OMGEREKEND IN AANTALLEN MENSEN ................................................................ 70
BIJLAGE 2 : GEGEVENS PER REGIO/GEMEENTE ............................................................... 71 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8 9.9 9.10 9.11 9.12 9.13 9.14 9.15 9.16
10 10.1 10.2 10.3 10.5 11
ALLE LOKALISATIES PER GEMEENTE .................................................................................................... 71 GGD-REGIO KENNEMERLAND ............................................................................................................. 73 ZUID-KENNEMERLAND ......................................................................................................................... 76 MIDDEN-KENNEMERLAND.................................................................................................................... 79 BENNEBROEK ........................................................................................................................................ 82 BEVERWIJK ........................................................................................................................................... 83 BLOEMENDAAL ...................................................................................................................................... 86 HAARLEM............................................................................................................................................... 89 HAARLEMMERLIEDE EN SPAARNWOUDE..............................................................................................
92 HEEMSKERK .......................................................................................................................................... 95 HEEMSTEDE .......................................................................................................................................... 98 UITGEEST ............................................................................................................................................ 101 VELSEN................................................................................................................................................ 104 ZANDVOORT........................................................................................................................................ 107 HAARLEMMERMEER ............................................................................................................................. 110 KENNEMERLAND (ZUID- EN MIDDEN KENNEMERLAND) ................................................................. 113 BIJLAGE 3 : VIJF VEEL VOORKOMENDE VORMEN VAN KANKER ...................... 117 PROSTAAT EN BORST .........................................................................................................................
117 LONG ................................................................................................................................................... 119 DARM .................................................................................................................................................. 121 MELANOOM ......................................................................................................................................... 124 BIJLAGE 4 : HEMATOLOGISCHE MALIGNITEITEN ..................................................... 126
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 3
1
Samenvatting
Dit rapport bevat gegevens van de Nederlandse Kankerregistratie over de incidentie en prevalentie van kanker in de GGD-regio Kennemerland over de registratieperiode 2004-2018. De incidentie is het optreden van nieuwe gevallen van kanker. De prevalentie is het aantal mensen bij wie tijdens de registratieperiode de diagnose is gesteld en die aan het eind van de registratieperiode nog in leven zijn. De rapportage is uitgevoerd als onderdeel van de reguliere taak van de GGD, het bieden van inzicht in de gezondheidssituatie van de bevolking aan de gemeenten in de GGD-regio Kennemerland. Het rapport sluit aan op dat van het vorige kankerincidentie-onderzoek uit 2007, over de registratieperiode 1989-2003. Resultaten Voor onderzoek naar eventuele verschillen met gemiddelden in Nederland is in het rapport de zogenaamde CIF gebruikt. Dit is een verhoudingsgetal dat ongeveer het procentuele verschil in het optreden van kanker weergeeft, rekening houdend met mogelijke verschillen in leeftijdsopbouw van de bevolking. Zie onderstaande tekstbox voor verdere toelichting.
Vergelijking met Nederland – het verhoudingsgetal CIF De incidentie, het aantal nieuwe gevallen van kanker, is groter als een gemeente meer inwoners heeft. Daarom heeft het meestal weinig zin om incidenties tussen gemeenten onderling te vergelijken. Bovendien zijn er verschillen tussen gemeenten die samenhangen met de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het optreden van bijna alle vormen van kanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. Om toch een vergelijking tussen gemeenten en met het gemiddelde in Nederland mogelijk te maken, zijn aparte berekeningen gedaan. Dit geeft uitkomsten die onafhankelijk zijn van het inwonersaantal en van de leeftijdsopbouw van een gemeente. Hiervoor zijn de voor leeftijd gecorrigeerde verschillen uitgedrukt in het verhoudingsgetal CIF, waarmee het verschil met het gemiddelde in Nederland wordt uitgedrukt. Een CIF van 100 bij een gemeente wil zeggen dat de incidentie van de betreffende vorm van kanker in die gemeente exact overeenkomt met het gemiddelde in Nederland, zoals gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Het verschil met 100 geeft ongeveer aan in welke mate in die gemeente deze kanker procentueel gezien vaker of minder vaak voorkomt. Een CIF van 115 wil zeggen dat de kanker ongeveer 15% meer voorkomt in die gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw.
Bij een CIF van 85 is er sprake van ongeveer 15% minder vaak voorkomen.
De regio: komt in de GGD-regio Kennemerland meer kanker voor dan gemiddeld in Nederland? Enkele van de zes meest voorkomende vormen van kanker waren in de afgelopen 15 jaar in de GGDregio Kennemerland vaker opgetreden dan gemiddeld in Nederland, dus de incidentie was hoger. Dit betreft: • Melanoom (een vorm van huidkanker), dat zowel bij mannen als bij vrouwen ongeveer 20% vaker voorkwam dan gemiddeld in Nederland (CIF mannen 120, CIF vrouwen 119). • Longkanker bij vrouwen, ongeveer 10% vaker (CIF 109). • Darmkanker bij vrouwen, ongeveer 5% vaker (CIF 106).
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 4
Samengenomen betekent dit dat voor alle vormen van kanker het optreden van kanker in de GGDregio Kennemerland ongeveer 5% hoger was dan gemiddeld in Nederland (CIF mannen 105, CIF vrouwen 106).
De gemeenten: zijn er verschillen tussen afzonderlijke gemeenten en het gemiddelde in Nederland? In de volgende tabel is per gemeente bij vijf veel voorkomende vorm van kanker (borst, prostaat, long, darm en melanoom) weergegeven wanneer er sprake was van een verhoging of verlaging ten opzichte van het gemiddelde in Nederland. Onderstaande tabel bevat dus alleen de CIF’s die significant verhoogd of verlaagd zijn. Een volledig overzicht van alle CIF’s is te vinden in Hoofdstuk 9 (Bijlage 2) van het rapport. Overzicht van de verhogingen of verlagingen van de incidenties van vijf veel voorkomende vormen van kanker in de GGD-regio Kennemerland, registratieperiode 2004-2018 Gemeente
Soort kanker; geslacht
Verhoogd / verlaagd
CIF
Beverwijk
Longkanker mannen
Verhoogd
127
Longkanker vrouwen
Verhoogd
127
Melanoom mannen
Verhoogd
155
Longkanker mannen
Verlaagd
71
Longkanker vrouwen
Verlaagd
69
Melanoom vrouwen
Verhoogd
114
Longkanker mannen
Verhoogd
109
Longkanker vrouwen
Verhoogd
122
Darmkanker vrouwen
Verhoogd
109
Prostaatkanker mannen Melanoom mannen
Verlaagd Verhoogd
89 130
Melanoom vrouwen
Verhoogd
118
Prostaatkanker mannen
Verhoogd
106
Heemskerk
Melanoom vrouwen
Verhoogd
125
Heemstede
Melanoom mannen
Verhoogd
157
Melanoom vrouwen
Verhoogd
135
Bloemendaal
Haarlem
Haarlemmermeer
De focus bij de inventarisatie lag bij de meest voorkomende vormen van kanker in Nederland. Eén van deze veel voorkomende vormen van kanker zijn de hematologische maligniteiten. Echter, bij het betreffende gedeelte van het rapport en in deze Samenvatting zijn de regionale en lokale gegevens over hematologische maligniteiten achterwege gelaten. De reden is dat de aan de GGD geleverde gegevens van deze vorm van kanker hoogstwaarschijnlijk niet goed vergelijkbaar zijn tussen gemeenten en met de rest van Nederland. De meest aannemelijke oorzaak hiervoor is een overregistratie in de ruwe gegevens. Hieronder worden de resultaten besproken van de overige vijf veel voorkomende vormen van kanker. Melanoom Van de verschillende veel voorkomende vormen van kanker waarbij sprake is van een verhoogd voorkomen in Kennemerland is dit bij melanoom het vaakst het geval: dat wil zeggen bij de meeste gemeenten en met de grootste procentuele verhogingen.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 5
Melanoom is de meest kwaadaardige vorm van huidkanker. In vijf van de 10 gemeenten in de regio komt melanoom vaker voor dan gemiddeld in Nederland, bij mannen en/of vrouwen. Dit betreft mannen in de gemeenten Bloemendaal, Heemstede en Haarlemmermeer (CIF respectievelijk 155, 157 en 130) en vrouwen in de gemeenten Heemstede, Haarlemmermeer, Haarlem en Heemskerk (CIF respectievelijk 135, 118, 114 en 125). Daarnaast zijn er hogere CIF’s bij mannen en bij vrouwen in Zandvoort en bij vrouwen in Uitgeest en Velsen die ook aan het toeval kunnen worden toegeschreven (net niet statistisch significant). Omgerekend betreft het jaarlijks 31 extra gevallen van melanoom in de GGD-regio. Het optreden van melanoom is onder meer gerelateerd aan blootstelling aan de zon in de jeugd. Er zijn aanwijzingen dat ook in andere gemeenten dichtbij de kust in Nederland melanoom relatief veel voorkomt. Longkanker Longkanker blijkt in Beverwijk en in Haarlem vaker op te treden dan gemiddeld in Nederland, ook wanneer rekening wordt gehouden met verschillen in leeftijdsopbouw. Zowel bij mannen als bij vrouwen in Beverwijk komt het ongeveer 25% vaker voor dan in Nederland; in Haarlem is dit bijna 10% voor mannen en ruim 20% voor vrouwen. In Bloemendaal komt longkanker juist minder voor vergeleken met Nederland.
In Beverwijk betreft het jaarlijks ongeveer 7 extra mensen met longkanker, in Haarlem 15 (absolute aantallen, verschillen door inwoneraantal en bevolkingsopbouw). Risicofactoren voor het optreden van longkanker zijn onder meer roken, meeroken, werk gerelateerde blootstelling aan stoffen zoals zware metalen en asbest, en luchtverontreiniging in de leef- en werkomgeving. Het is aannemelijk dat het rookgedrag in het verleden een rol heeft gespeeld in zowel Beverwijk als Haarlem en bij de relatief lage incidentie in Bloemendaal. Wereldwijd wordt 85-90% van de gevallen van longkanker veroorzaakt door roken. Gezien deze in het algemeen sterke samenhang met roken is het aannemelijk dat variaties in het rookgedrag tussen gemeenten in de regio Kennemerland een deel van de verhoging van de incidenties in de betreffende gemeenten verklaart. Van roken is bekend dat dit in de laatste decennia meer voorkomt bij bevolkingsgroepen met een lagere opleiding (lage sociaal-economische status (SES)). Zowel Beverwijk als Haarlem hebben naar verhouding meer bevolkingsgroepen met een lage sociaal-economische status. Gegevens uit het verleden hierover en over de toenmalige relatie tussen SES en rookgedrag zijn echter niet goed bekend. Al met al is het onbekend in welke mate het rookgedrag in het verleden van belang is geweest.
Ook werk gerelateerde blootstelling aan bepaalde stoffen in het verleden kan in Beverwijk en Haarlem een rol hebben gespeeld bij het ontstaan van longkanker in deze gemeenten. Van luchtverontreiniging met fijnstof in de leefomgeving is het bekend dat deze in de relevante periode in het verleden in de IJmond hoger was dan gemiddeld in Nederland, dit maakt het aannemelijk dat deze risicofactor eveneens een rol heeft gespeeld bij de verhoogde incidentie van longkanker in Beverwijk. Dit kan echter niet exact worden gekwantificeerd, omdat de aard en samenstelling van het fijnstof destijds niet bekend zijn. In Haarlem zou de luchtverontreiniging door wegverkeer in deze middelgrote stad eveneens van belang kunnen zijn geweest, maar ook daarover ontbreken relevante gegevens. In de vorige registratieperiode 1989-2003 zijn ook verhogingen of verlagingen ten opzichte van het gemiddelde in Nederland gevonden. Gedeeltelijk was dit in dezelfde gemeenten of delen van de gemeenten. GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 6
Mesothelioom Mesothelioom (borst- en buikvlieskanker) is een weinig voorkomende vorm van kanker, die bijna uitsluitend ontstaat door werk gerelateerde blootstelling aan asbest in het verleden, voornamelijk bij mannen. De incidentie van mesothelioom is verhoogd in de IJmond-gemeenten Beverwijk en Heemskerk, met als eventuele bronnen van werk gerelateerde blootstelling in het verleden met name het hoogovens-industriegebied en het havengebied. Ook in Haarlem is het optreden verhoogd. In Velsen is er een tendens naar een verhoging. Overige lokale verschillen De overige verschillen met het gemiddelde in Nederland in de tabel hierboven zijn een verhoogde incidentie van darmkanker bij vrouwen in Haarlem, een verlaagde incidentie van prostaatkanker bij mannen in Haarlem, en een verhoogde incidentie van prostaatkanker bij mannen in de gemeente Haarlemmermeer. Het is onduidelijk welke betekenis moet worden gehecht aan deze bevindingen. Vergelijking met GGD-regio’s en gemeenten elders in Nederland Met hulp van openbare bronnen en met aanvullende gegevens van het Integraal Kankercentrum Nederland kon voor de hier besproken vijf veel voorkomende kankersoorten tot op zekere hoogte een vergelijking worden gemaakt met de hoogte van de incidentie in andere GGD-regio’s en gemeenten in Nederland. Daar konden de volgende conclusies uit worden getrokken. • •
•
In de GGD-regio Kennemerland is de CIF van melanoom wel hoog maar niet het hoogst van Nederland. Bij longkanker is de hoogte van de CIF in de hele GGD-regio Kennemerland vergelijkbaar met die in andere GGD-regio’s in Nederland met (in het verleden) industrie en/of met een grootstedelijk karakter. De gemeenten in Kennemerland met een verhoogde CIF voor een vaak voorkomende vorm van kanker behoren in ongeveer vier gevallen bij de paar procent van gemeenten in Nederland met relatief hoge uitkomsten. De twee meest hoge uitkomsten zijn melanoom bij mannen in Bloemendaal en in Heemstede. De overige twee met relatief hoge uitkomsten betreffen de mannen en vrouwen in Beverwijk met longkanker.
Het verloop van de incidenties in de tijd Bij de meeste vormen van kanker neemt het optreden daarvan, de incidentie, toe met de tijd. Dit is een gevolg van de vergrijzing van de samenleving, dus van het feit dat Nederlandse bevolking gemiddeld steeds ouder wordt. Berekend over alle vormen van kanker samengenomen was er in de periode 2004-2018 in de GGD-regio Kennemerland sprake van een toename van de incidentie, dus van het aantal nieuwe gevallen, met 29% over deze jaren. In de vorige registratieperiode 1989-2003 was deze stijging met 9% een stuk kleiner. Een uitzondering in die eerste periode was longkanker bij mannen waarvan de incidentie in de loop van die jaren daalde, waarschijnlijk doordat mannen in Nederland sinds de jaren vijftig minder zijn gaan roken. Over de meest recente periode 2004-2018 is er bij mannen in de regio echter opnieuw sprake van een lichte stijging van de incidentie van longkanker. Dit kan betekenen dat de verdere GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 7
verbetering in het rookgedrag van mannen niet langer voldoende was om de stijging van de incidentie door de vergrijzing te compenseren. Bij vrouwen nam de incidentie van longkanker in de afgelopen registratieperiode 2004-2018 in de regio met 43% sterker toe dan het gemiddelde van 29% voor alle vormen van kanker. In het verleden zijn vrouwen in Nederland een tijd lang juist meer gaan roken, wat wellicht een verklaring kan zijn voor deze relatief sterke toename bij vrouwen. Er zijn geen aanwijzingen dat luchtverontreiniging of andere factoren de genoemde stijging van de incidenties van longkanker bij mannen en vrouwen kunnen verklaren. Voor zover bekend is de luchtverontreiniging in de betreffende periode van blootstelling (jaren tachtig en negentig) gedaald in de regio. Ook bij melanoom, een kwaadaardige vorm van huidkanker, was de stijging in de GGD-regio Kennemerland over de periode 2004-2018 met 69% veel groter dan het gemiddelde van 29% voor alle vormen van kanker. Overleving Door betere behandeling, en bij borstkanker en darmkanker door vroege opsporing, zijn in Kennemerland de percentages mensen ‘nog in leven’ aan het eind van de registratieperiode gestegen in vergelijking met de vorige registratieperiode. Aanbevelingen GGD Kennemerland doet naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoek de volgende aanbevelingen. 1.
Aanvullende preventiemaatregelen treffen gericht op het voorkómen van kanker, in het bijzonder melanoom en longkanker. Mogelijk zijn publiekscampagnes en lokale initiatieven van het nationale Preventieakkoord voor preventie van en stoppen met roken en voor veilig zongedrag. Bij de inrichting van de openbare ruimte rekening houden met zonbescherming, en bij planvorming in het kader van de Omgevingswet. 2. Nagaan of het zinvol en mogelijk is om samen met het RIVM en andere relevante partners nader onderzoek te doen naar de verhoogde incidentie van longkanker in de IJmond in relatie tot milieufactoren. 3. Onderzoek doen naar maatregelen om de luchtkwaliteit verder te verbeteren en de blootstelling van inwoners aan luchtverontreiniging door integraal beleid verder te verminderen.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 8
2
Inleiding
In 2007 verscheen het eerste rapport van GGD Kennemerland waarin de incidentie en prevalentie van kanker in de gemeenten in Kennemerland werd beschreven. Het betrof de kankerregistratiegegevens over de periode 1989-2003. Nu volgt het tweede rapport, over de periode 2004-2018, opnieuw een onderzoeksperiode van 15 jaar. Net als de eerste keer bevat dit rapport registratiegegevens over de incidentie, dit zijn nieuw opgetreden gevallen van kanker. Daarnaast bevat het rapport gegevens over de prevalentie, dat is het aantal mensen met een vorm van kanker dat op een bepaald moment nog in leven is. Deze keer heeft het onderzoek betrekking op alle gemeenten in de GGD-regio Kennemerland. Dat is nu voor het eerst inclusief de gemeente Haarlemmermeer. Het is ook inclusief de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude, die tijdens de onderzoeksperiode nog een zelfstandige gemeente was. GGD Kennemerland heeft deze rapportage uitgevoerd in het kader van zijn wettelijke taak zoals beschreven in Wet Publieke Gezondheid, het inzicht bieden aan de gemeenten in de gezondheidssituatie van de bevolking. Kanker is een verzamelnaam voor een groot aantal kwaadaardige ziekten, waarvan het natuurlijk beloop gevarieerd is. Het is in Nederland de meest voorkomende doodsoorzaak. Van de meeste vormen van kanker zijn lang niet alle doodsoorzaken bekend.
Een beperkt deel van de oorzaken betreft risicofactoren die met preventie kunnen worden beïnvloed. Sommige vormen van kanker kunnen vroegtijdig worden opgespoord met bevolkingsonderzoeken. Gelukkig zijn diagnostiek en behandelmogelijkheden de laatste decennia sterk verbeterd, waardoor meer patiënten dan vroeger in leven blijven met de ziekte.
Gegevens Nederlandse Kankerregistratie Nieuwe gevallen van kanker worden in Nederland geregistreerd in ziekenhuizen. Sinds 1988 worden de gegevens landelijk opgeslagen in de databank van de Nederlandse Kankerregistratie onder beheer van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). De cijfermatige gegevens over kanker in deze rapportage zijn afkomstig van het IKNL, dat ook een groot deel van de berekeningen heeft uitgevoerd voor de GGD. De gegevens zijn exclusief niet-invasieve vormen van kanker. De cijfers over 2017 en 2018 zijn onder voorbehoud van juistheid.
Onderdelen rapport In dit rapport wordt de incidentie beschreven, dus het aantal nieuwe gevallen van kanker; de trends in deze incidentie; de vraag of kanker meer voorkomt in de regio en in de gemeenten dan gemiddeld in Nederland; en de prevalentie. Dit laatste is het aantal personen bij wie tijdens de registratieperiode de diagnose is gesteld en dat aan het eind van deze periode nog in leven was. Dit alles gebeurt voor alle invasieve vormen van kanker in totaal. Dit is exclusief de niet-invasieve vormen van kanker, waarbij zich ook de meeste vormen van huidkanker bevinden. Daarnaast wordt in hoofdstuk 6 ingezoomd op vijf veel voorkomende invasieve kankersoorten, borstkanker, prostaatkanker, longkanker, darmkanker en melanoom.1
1 Oorspronkelijk betrof dit de zes meest voorkomende soorten kanker inclusief de hematologische maligniteiten, zie de tekst op de volgende pagina voor verdere toelichting.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 9
Ten slotte worden waar relevant vergelijkingen gemaakt met de uitkomsten van de vorige registratieperiode 1989-2003. In de tabellen in de bijlagen zijn meer details vermeld. Voor een adequate vergelijking van de incidentie met de Nederlandse gemiddelden moest rekening worden gehouden met mogelijke verschillen in leeftijdsopbouw van de bevolking. Daartoe heeft het IKNL telkens voor de GGD de CIF berekend, de zogenaamde Comparative Incidence Figure, waarmee bij mannen en bij vrouwen gecorrigeerd wordt voor deze verschillen. Een CIF van 110 betekent een ongeveer 1,10 maal vaker voorkomen, dus ongeveer 10% meer, ervan uitgaande dat de verschillen in leeftijdsopbouw niet al te groot zijn. Een CIF van 85 betekent ongeveer 15% minder vaak voorkomen. De uitkomsten over de zogenaamde hematologische maligniteiten (bloed- en lymfeklierkanker) zijn niet vermeld in hoofdstuk 6 over de veel voorkomende kankersoorten, maar zijn apart opgenomen in een bijlage. Het IKNL heeft namelijk verklaard dat er bij de betreffende cijfers sprake was van een overregistratie doordat die gegevens in Noord-Holland op een andere manier zijn verzameld dan elders in Nederland.2 Zoals te zien in de bijlage lijkt dit gepaard te gaan met veel verhogingen in de GGD-regio Kennemerland, die dus hoogstwaarschijnlijk een overschatting weergeven.
Ook in andere gemeenten in Noord-Holland is sprake van veel verhogingen van hematologische maligniteiten bij gemeenten.
Interpretatie van de grootte van de CIF Een bepaalde uitkomst in de vorm van een CIF van een bepaalde grootte is niet altijd makkelijk te interpreteren. Kleine aantallen gegevens kunnen op basis van toeval tot een hoge uitkomst leiden, c.q. tot een relatief sterke afwijking ten opzichte van het gemiddelde van 100. Aan de andere kant kunnen ‘kleine uitkomsten’, dus kleine afwijkingen ten opzichte van 100, ook moeilijk te interpreteren zijn. Betekent een CIF van 105 of van 94 nu iets of niet? Om een indruk te krijgen of uitkomsten kunnen berusten op toeval, gebaseerd op kleine aantallen gegevens of bij kleine afwijkingen ten opzichte van 100, is getoetst op statistische significantie. Daarnaast is net als in het vorige rapport bij statistische significante uitkomsten een systematische indeling gehanteerd, met de categorieën normaal, licht verhoogd of verlaagd, verhoogd of verlaagd, en sterk verhoogd of verlaagd. Bij niet statistisch significante uitkomsten is een onderscheid gemaakt tussen normaal en een tendens naar verhoogd of verlaagd uitkomsten. Zie voor de gehanteerde grenzen van de genoemde categorieën onderstaande tabel 3-1. Tabel 3-1: Interpretatie van de CIF in deze rapportage Waarde CIF
Significant
Niet significant
(100 niet in betrouwbaarheidsinterval)
(100 wel in betrouwbaarheidsinterval)
Kleiner dan 70
Sterk verlaagd
Tendens naar verlaagde …..
70 t/m 89
Verlaagd
90 t/m 110
111 t/m 140 Groter dan 140
90 t/m 95 96 t/m 104
Licht verlaagd Normaal
105 t/m 110
Licht verhoogd Verhoogd Sterk verhoogd
Normaal
Tendens naar verhoogde ….
2 Bij hematologische maligniteiten zijn in Noord-Holland de zogenaamde dbc’s meegerekend (diagnose-behandelingcombinatie). Dit is elders in Nederland niet gebeurd, en ook niet bij de andere vormen van kanker.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 10
Classificatie van kankers Kankersoorten worden geregistreerd volgens de International Classification of Diseases (ICD). Dit is een classificering op grond van de lokalisatie en de morfologie van kankers. In de vorige registratieperiode van 1989-2003 werd daartoe de ICD-10 gehanteerd. Vlak daarna is het IKNL overgegaan op een meer geavanceerd classificatiesysteem, die gebruik maakt van topologie, gedrag van de tumor en morfologie. De veranderingen kunnen mogelijk tot fouten in de vergelijkingen met de eerste registratieperiode hebben geleid (zogenaamde trendbreuk). Om de mogelijke invloed van deze veranderingen in de classificatiesystematiek te onderzoeken, heeft het IKNL met terugwerkende kracht alle kankers over voor registratieperiode 1989-2003 alsnog ingedeeld volgens de nieuwe classificatie. Die gegevens zijn vergeleken met de uitkomsten volgens de oude systematiek uit die periode. De verschillen bleken maximaal slechts enkele procenten te zijn. Voor de vergelijking tussen de vorige en de huidige registratieperiode zijn de cijfers uit het rapport van 2007 gebruikt. In onderstaande tabel 2-1 is een overzicht gegeven van de vormen van kanker die in dit rapport beschreven worden.
Tabel 2-1: Vormen van kanker en de bijbehorende (toenmalige) ICD-10 code(s) Lokalisatie 1 Hoofd & hals 2 Slokdarm 3 Maag 4 Darm 5 Alvleesklier 6 Long 7 Melanoom 8 Long- of buikvlies (mesothelioom) 9 Borst 10 Baarmoederhals 11 Baarmoederlichaam 12 Eierstok 13 Prostaat 14 Nier 15 Blaas & overige urinewegen 16 Hematologie 17 Overig
ICD-10 codes C00-C14, C30-C32 C15 C16, nu inclusief cardia C18-C20 C25 C34 C43 C45 C50 (*) C53 C54-C55 C56 C61 C64 C65-C68 C81-C96 C17, C21-C24, C26, C33, C37-C41, C44, C46-C49, C51-C52, C57-C60, C62-C63, C69-C80
(*) alleen vrouwen; mannen zijn ingedeeld bij 'overig'
Regio en gemeenten In de vorige registratieperiode van 1989-2003 hadden de gegevens betrekking op de regio Kennemerland. Dit waren Midden-Kennemerland (de IJmond) en Zuid-Kennemerland exclusief de gemeente Haarlemmermeer, met in totaal 10 gemeenten. Het huidige rapport heeft betrekking op dezelfde regio, maar nu met daarbij inbegrepen de gemeente Haarlemmermeer. De totale regio wordt in het huidige rapport aangeduid als GGD-regio Kennemerland. Deze regio bevat opnieuw 10 gemeenten, omdat in de tussentijd de gemeenten Bennebroek en Bloemendaal gefuseerd zijn. (De fusie tussen de gemeenten Haarlemmermeer en Haarlemmerliede & Spaarnwoude vond pas plaats vlak na het einde van de huidige registratieperiode.) Vergelijkingen tussen de vorige en de huidige registratieperiode gaan niet over de totale GGD-regio Kennemerland, maar hebben betrekking op wat in het rapport aangeduid wordt als de subregio Kennemerland. Dit dus omdat destijds de gemeente Haarlemmermeer ontbrak bij de gegevens.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 11
Risicofactoren – mogelijke relatie met incidentie en prevalentie Van een aantal factoren is bekend dat zij de kans op het ontstaan van bepaalde vormen van kanker kunnen vergroten, de zogenaamde risicofactoren. Als dergelijke risicofactoren vaker voorkomen in de regio of een gemeente, kan dat dus in principe leiden tot een relatief hoge incidentie van de betreffende vorm van kanker. Het is echter lang niet altijd mogelijk om het vaker optreden van een vorm van kanker rechtstreeks toe te schrijven aan het eventueel vaker voorkomen van een risicofactor in een regio of gemeente. De redenen hiervoor is dat dit onderzoek geen studie is naar de oorzaken van kanker. In hoeverre in een bepaald geval sprake is van een mogelijk verband, wordt in de betreffende hoofdstukken beschreven. Andere mogelijke verklaringen voor het vaker optreden van kanker in de regio of in een gemeente kunnen gelegen zijn in onbekende risicofactoren of in toeval. De factoren die de prevalentie kunnen bepalen, worden beschreven in het algemene hoofdstuk over de prevalentie, hoofdstuk 5.
Preventie Met preventie door vermijding van sommige van de hierboven besproken risicofactoren kan het optreden van kanker worden tegengegaan. Een deel van het optreden van kanker is dus mogelijk te voorkomen door veranderingen in leefstijl en/of de leefomgeving. Dit wil echter niet zeggen dat individuele gevallen van kanker rechtstreeks aan bepaalde risicofactoren kunnen worden toegeschreven. In hoofdstuk 6 zijn van vijf veel voorkomende vormen van kanker de belangrijkste risicofactoren beschreven. Zie verder de websites van het Integraal Kankercentrum Nederland (www.iknl.nl) en van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (volksgezondheidenzorg.info). Verschillende van deze preventiemogelijkheden zijn ook onderdeel van de Regionale nota gezondheid van GGD Kennemerland, met daarin beleidsafspraken met de regionale gemeenten.
Leeswijzer Hoofdstuk 3 ‘Incidentie’ toont de gegevens van het aantal nieuwe gevallen van kanker in de GGDregio Kennemerland in de registratieperiode. Het geeft dus een beschrijving van het optreden, de incidentie, van de verschillende vormen van kanker. Hoofdstuk 4 ‘Vergelijking met Nederland’ laat eerst de incidentie van het totaal aan kanker zien voor de afzonderlijke gemeenten in de regio. Vervolgens wordt opnieuw het verhoudingsgetal CIF kort geïntroduceerd, waarna van alle afzonderlijke gemeenten de CIF voor het totaal aan kanker wordt gepresenteerd. In de laatste paragraaf van dit hoofdstuk worden per vorm van kanker de CIF’s voor de gehele GGD-regio Kennemerland gegeven. Hoofdstuk 5 ‘Prevalentie’ beschrijft de mate van vóórkomen van kanker, dat wil zeggen het aantal inwoners met een bepaalde vorm van kanker dat aan het eind van de registratieperiode nog in leven was. Ook wordt in de hoofdstuk kort ingegaan op enkele factoren die de prevalentie kunnen beïnvloeden. Hoofdstuk 6 ‘Veel voorkomende typen kanker nader bekeken’ beschrijft de incidentie en prevalentie van achtereenvolgens borstkanker, prostaatkanker, longkanker, darmkanker en melanoom. Melanoom is de meest kwaadaardige vorm van huidkanker; de overige vormen van huidkanker worden verder niet besproken in dit rapport.
In elke paragraaf over deze vijf vormen van kanker is een gedeelte opgenomen over de duiding van de gevonden verschillen met de gemiddelde incidentie in Nederland. GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 12
In de laatste paragraaf van hoofdstuk worden de verhoogde incidenties in de GGD-regio Kennemerland vergeleken met gegevens van gemeenten en GGD-regio’s elders in Nederland. Het rapport eindigt met een overzicht van de geraadpleegde bronnen en met bijlagen, waaronder de tabellen met alle gegevens, en een bijlage met de gegevens over hematologische maligniteiten.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 13
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 14
3
Incidentie
De incidentie is het aantal nieuwe ziektegevallen dat zich in de loop van een tijdsperiode voordoet. Voor de periode 2004 t/m 2018 hebben gemiddeld 100.000 mensen per jaar in Nederland de diagnose kanker gekregen. Voor de GGD-regio Kennemerland bedraagt het totaal aantal nieuwe kankers in deze periode 50.179 (3,35% van de landelijke incidentie). Dit betekent een gemiddeld aantal van 3.345 nieuwe gevallen van kanker per jaar (zie tabel 3-0). Dat zijn er 9 per dag. Tabel 3-0 : De incidentie in de periode 2004-2018 in de GGD-regio Kennemerland en Nederland GGD-regio Kennemerland
Nederland
Totale incidentie
Gemiddeld per jaar
Totale incidentie
Gemiddeld per jaar
Mannen
25.558
1.704
781.869
52.125
Vrouwen
24.621
1.641
714.565
47.638
Totaal
50.179
3.345
1.496.434
99.763
De incidentie is gedurende de onderzoeksperiode gestegen van gemiddeld 2.905 in de periode 20042008 naar 3.754 (+29%) in de periode 2014-2018, waarbij de stijging van de incidentie bij vrouwen (van gemiddeld 1.411 per jaar naar 1.855: +31%) iets groter was dan die bij mannen (van gemiddeld 1.494 per jaar naar 1.899: +27%). Figuur 3-1 : Incidentie van kanker naar geslacht in Kennemerland (2004-2018) 2.000
1.750
1.500
1.250 2004
2009 Mannen
2014 Vrouwen
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 15
2018
Indien we de incidentiecijfers voor mannen en vrouwen samen nemen, is borstkanker de meest frequent voorkomende soort kanker (6.849), gevolgd door darmkanker (6.413), longkanker (5.899) en prostaatkanker (4.987). Deze vier lokalisaties samen maken bijna 50% van alle nieuw geregistreerde kankers uit. Tabel 3-1 geeft een overzicht van de incidentie naar lokalisatie per geslacht. Bij de vrouwen komt borstkanker (28%) op de eerste plaats gevolgd door darmkanker (12%), longkanker (10%) en hematologische maligniteiten (8%); bij de mannen neemt prostaatkanker met een aandeel van 20% de eerste plaats in, gevolgd door longkanker (13%), darmkanker (13%) en hematologische maligniteiten (10%). Tabel 3-1 : De incidentie per lokalisatie naar geslacht (2004-2018) Mannen
Aantal
Perc.
1 Prostaat
4.987
20%
2 Long
3.409
3 Dikke & endeldarm
Aantal
Perc.
1 Borst
6.849
28%
13%
2 Dikke & endeldarm
3.023
12%
3.390
13%
3 Long
2.490
10%
4 Hematologie
2.643
10%
4 Hematologie
2.040
8%
5 Melanoom van de huid
1.308
5%
5 Melanoom van de huid
1.533
6%
6 Blaas & overige urinewegen
1.234
5%
6 Baarmoederlichaam
866
4%
7 Hoofd en hals
1.027
4%
7 Eierstok & eileider
696
3%
8 Nier
730
3%
8 Alvleesklier
584
2%
9 Slokdarm
718
3%
9 Hoofd en hals
548
2%
10 Alvleesklier
592
2%
10 Blaas & overige urinewegen
424
2%
11 Maag (excl. cardia)
350
1%
11 Nier
409
2%
12 Mesothelioom
281
1%
12 Baarmoederhals
377
2%
276
1%
14 Maag (excl. cardia)
240
1%
15 Mesothelioom
37
0%
16 Overig
4.229
17%
Totaal
24.621
100%
13 Overig
Totaal
4.889
25.558
Vrouwen
19% 13 Slokdarm
100%
In de analyseperiode is er wel iets veranderd. Bij de mannen (tabel 3-2 op de volgende bladzijde) is in de eerste verslagperiode (2004-2008) prostaatkanker met 21% de meest voorkomende vorm van kanker voor longkanker (15%) en darmkanker (13%). In de laatste 5-jaarperiode (2014-2018) zijn prostaat- en longkanker procentueel afgenomen naar respectievelijk 18% en 12%, terwijl het aandeel van darmkanker en melanoom is toegenomen. Bij vrouwen bleef borstkanker de meest voorkomende vorm van kanker. Het aandeel in de totale incidentie daalde van 29% naar 27%. Daarna komt darmkanker. Het aandeel van deze kanker daalde licht van 13% naar 12%. Het aandeel van longkanker in de totale incidentie steeg licht van 10% naar 11%. Een sterk opkomend type kanker, ook landelijk gezien, is melanoom. Het aandeel van deze kanker steeg van 5% in 2004-2008 naar 7% in 2014-2018.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 16
Tabel 3-2 : De meest voorkomende vormen van kanker naar geslacht in de perioden 2004-2008 en 2014-2018 2004-2008
2014-2018
2004-2008
2014-2018
Mannen
Perc.
Perc.
Vrouwen
Perc.
Perc.
Prostaat
21%
18%
Borst
29%
27%
Long
15%
12%
Darm
13%
12%
Darm
13%
14%
Long
10%
11%
Hematologie
10%
9%
Hematologie
9%
7%
Melanoom van de huid
5%
6%
Melanoom van de huid
5%
7%
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 17
4
Vergelijking met Nederland
In onderstaande tabel is de incidentie per gemeente weergegeven. De gemiddelde incidentie per jaar is het hoogst in de grotere gemeenten zoals Haarlem (937), Haarlemmermeer met (781) en Velsen met gemiddeld (462) per jaar. De laagste gemiddelde incidentie per jaar is in de kleinere gemeenten zoals Haarlemmerliede met (35) en Uitgeest met (73). Tabel 4-1 : Aantal nieuwe gevallen van kanker per gemeente in de GGD-regio Kennemerland 2004 – 2018 Mannen Aantal
Vrouwen
Perc. Gemiddeld per jaar
Aantal
Totaal
Perc. Gemiddeld per jaar
Aantal Perc. Gemiddeld per jaar
Haarlem
6.871
27%
458
7.191
29%
479
14.062
28%
937
Heemstede
1.588
6%
106
1.613
7%
108
3.201
6%
213
Bloemendaal
1.379
5%
92
1.306
5%
87
2.685
5%
179
Zandvoort
1.092
4%
73
1.059
4%
71
2.151
4%
143
Haarlemmerliede
246
1%
16
275
1%
18
521
1%
35
Zuid-Kennemerland
11.176
44%
745
11.444
46%
763
22.620
45%
1.508
Velsen
3.593
14%
240
3.337
14%
222
6.930
14%
462
Heemskerk
2.161
8%
144
1.875
8%
125
4.036
8%
269
Beverwijk
1.953
8%
130
1.838
7%
123
3.791
8%
253
Uitgeest
560
2%
37
533
2%
36
1.093
2%
73
Midden Kennemerland
8.267
32%
551
7.583
31%
506
15.850
32%
1.057
Kennemerland
19.443
76%
1.296
19.027
77%
1.268
38.470
77%
2.565
Haarlemmermeer
6.115
24%
408
5.594
23%
373
11.709
23%
781
GGD-regio Kennemerland
25.558
100%
1.704
24.621 100%
1.641
50.179 100%
3.345
Kanker komt vaker voor naarmate de bevolkingsomvang van een gemeente groter is en er meer oudere mensen in die gemeente woonachtig zijn (3). Bij het vergelijken van de kankerincidentie tussen verschillende populaties moet dan ook gebruik worden gemaakt van een ziektemaat die rekening houdt met de omvang en de leeftijdsopbouw van een populatie. In deze rapportage is dat het “Comparative Incidence Figure” (CIF). In bijlage 2-9.4. wordt deze CIF uitvoerig besproken en wordt aangegeven hoe deze maat in dit rapport moet worden geïnterpreteerd. De CIF is berekend indien er meer dan 30 nieuwe gevallen in de geanalyseerde periode waren.
3
zie bijlage 1: kanker en leeftijd.
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 18
4.1
Per gemeente
Mannen
De CIF-waarden voor mannen in de gemeenten in de GGD-regio Kennemerland zijn weergegeven in figuur 4-1. Voor de regio als geheel bedraagt de CIF-waarde 105 (4) en is significant (5), waarmee wordt aangegeven dat de incidentie van kanker bij de mannen op een licht verhoogd niveau ligt. In een aantal gemeenten is eveneens sprake van een afwijkend incidentieniveau. In Zandvoort is de incidentie verhoogd . De CIF bedraagt in deze gemeente 112 en is significant. Van een licht verhoogde incidentie t.o.v. het landelijke niveau is sprake in Beverwijk (CIF=107), Heemskerk (CIF=107) en Velsen (CIF=106). Ook in de Haarlemmermeer is sprake van een licht
verhoogd incidentieniveau (CIF=107). In alle andere gemeenten is sprake van een normaal incidentieniveau (zie ook tabel 9-1.1).
Figuur 4-1 : Vergelijking incidentie van kanker per gemeente in de GGD-regio Kennemerland met de incidentie in Nederland onder mannen, op basis van CIF’s (2004 - 2018)
200 180 160 140 120 112 100
96
100
102
103
103
102
106
107
107
106
104
107
80 60 40 20 0
4
zie bijlage 3: gegevens per regio/gemeente De grootte van het betrouwbaarheidsinterval van een CIF-waarde is, onder andere, afhankelijk van het aantal nieuwe gevallen van kanker: hoe groter de aantallen waarop het is berekend hoe kleiner het betrouwbaarheidsinterval. Om deze reden worden kleine afwijkingen van 100 (van 96 t/m 104), ook als deze statistisch significant zijn, toch als normaal beschouwd. Dergelijke kleine afwijkingen zijn bij grote aantallen dus altijd te vinden en zijn, hoewel statistisch significant, niet relevant. 5
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 19
105
Vrouwen
Voor de gehele regio Kennemerland is de incidentie van kanker bij de vrouwen eveneens licht
verhoogd. De CIF-waarde, weergegeven in figuur 4-2, bedraagt 106 en is significant en geeft daarmee aan dat de incidentie afwijkt van de landelijke incidentie. Evenals bij de mannen geldt voor de vrouwelijke bevolking van Zandvoort dat de totale kankerincidentie verhoogd is t.o.v. het landelijke incidentieniveau. De CIF-waarde bedraagt 112 en is significant. Ook in Haarlemmerliede is sprake van een verhoogd incidentie niveau (CIF=116 en significant). Gemeenten waar sprake is van een licht verhoogde incidentie zijn Haarlem (CIF=109), Beverwijk (CIF=107), Velsen (CIF=106), en Haarlemmermeer (CIF=105). In de overige gemeenten is sprake van een incidentieniveau dat overeenkomt met het landelijke niveau. Figuur 4-2 : Vergelijking incidentie van kanker per gemeente in de GGD-regio Kennemerland met die in Nederland onder vrouwen, op basis van CIF’s (2004 - 2018)
200 180 160 140 120 100
101
104
109
112
116 108
103
106
106
107
106
107
80 60 40 20 0
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 20
105
4.2
Per kankersoort
Mannen
In figuur 4-3 zijn de berekende CIF-waarden weergegeven per kankersoort (6) voor mannen in de GGDregio Kennemerland. In de vorige paragraaf is geconstateerd dat de incidentie van kanker bij mannen licht verhoogd is. Maar dat beeld geldt niet voor alle soorten kanker. Bij de drie meest voorkomende vormen kanker (prostaat-, long- en darmkanker) is sprake van een normaal niveau. Bij een aantal minder voorkomende vormen is wel sprake van een afwijkend niveau. Zo is de incidentie van blaaskanker (CIF=107) licht verhoogd. Verhoogd zijn de incidentie van mesothelioom (CIF=127), melanoom (CIF=120), alvleesklier (CIF= 117), hematologische maligniteiten (CIF=114), nier (CIF=113) en hoofd en hals (CIF=112).
Figuur 4-3 : Vergelijking incidentie van kanker per lokalisatie in de GGD-regio Kennemerland met die in Nederland onder mannen, op basis van CIF’s (2004-2018)
200 180 160 140 127
120 100
114 100
102
101
120 107
112
117
113 105
80 60 40 20 0
6
Deze grafiek is gesorteerd op grootte van de CIF
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 21
99
Vrouwen
In paragraaf 3.1 is geconstateerd dat ook de incidentie van kanker bij vrouwen licht hoger is dan de landelijke incidentie. Maar ook hier geldt dat dat beeld niet voor alle soorten kanker het geval is. In figuur 4-4 zijn de berekende CIF-waarden weergegeven per kankersoort voor vrouwen in de GGDregio Kennemerland. De CIF-waarden van 6 van de beschreven kankersoorten zijn substantieel groter dan 100. In geval van melanoom (CIF=119), hoofd- en halskanker (CIF=118) alvleesklierkanker (CIF=112) en hematologie (CIF=111) kan geconcludeerd worden dat de incidentie verhoogd is. Bij longkanker (CIF=109) en darmkanker (CIF=106) is sprake van een licht verhoogd incidentieniveau. Figuur 4-4 : Vergelijking incidentie van kanker per lokalisatie in de GGD-regio Kennemerland met die in Nederland onder vrouwen, op basis van CIF’s (2004 - 2018)
200 180 160 140 120 100
119 104
106
109
111
108 98
112
118 100
102
107
80 60 40 20 0
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 22
105
104 96
Mesothelioom (borst- en buikvlieskanker) Mesothelioom ofwel borst- en buikvlieskanker is een weinig voorkomende vorm van kanker, die bijna uitsluitend is ontstaan door (beroepsmatige) blootstelling aan asbest in de arbeidssituatie in het verleden. Vanwege de beroepsmatige blootstelling komt hij ook duidelijk meer voor bij mannen dan bij vrouwen. In de registratieperiode 2004-2018 zijn bij mannen in de GGD regio Kennemerland 281 patiënten met mesothelioom gediagnosticeerd, tegen 37 bij vrouwen. Mesothelioom komt sterk verhoogd voor in de IJmond-gemeenten Beverwijk en Heemskerk, met als waarschijnlijke bronnen van blootstelling het basismetaal-industriegebied, andere industrieën en de scheepvaart. Ook in Haarlem is het optreden verhoogd. Een mogelijke bron van werk gerelateerde blootstelling daar was de werkplaats van de spoorwegen. In Velsen is er een tendens naar een verhoging. In onderstaande tabel zijn de belangrijkste gegevens over mesothelioom weergegeven. Bij vrouwen is er geen sprake van verhogingen.
Tabel 4-2: Incidentie van mesothelioom bij mannen GGD-regio Kennemerland Midden-Kennemerland Beverwijk Haarlem Heemskerk
Aantal 281 120 32 78 35
CIF 127 169 204 110 186
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 23
5
Prevalentie
Het totale aantal personen dat op 31 december 2018 in leven was en bij wie na 31-12-2003 de diagnose kanker is gesteld noemen wij hier de 15-jaars prevalentie. Landelijk gezien waren er 715.691 personen die op 31-12-2018 nog in leven waren en bij wie na 3112-2003 de diagnose kanker is gesteld (tabel 5-1). Voor de GGD-regio Kennemerland bedraagt deze 15-jaars prevalentie 23.854 (3,33% van de landelijke prevalentie). De werkelijke prevalentie zal nog hoger zijn geweest, omdat er ook nog personen in leven waren bij wie voor 1-1-2004 kanker was geconstateerd. Dit betreft vooral personen bij wie in het verleden een relatief goed behandelbare aandoening is vastgesteld. Per gemeente Het feit dat de percentages per gemeente in onderstaande tabel ongeveer hetzelfde zijn als in tabel 41 is een indicatie dat er weinig verschillen zijn tussen gemeenten in de mate waarin patiënten overleven na het vaststellen van kanker. Op zijn beurt is dat weer een indicatie dat er geen of nauwelijks verschillen zijn tussen gemeenten in de toegankelijkheid en kwaliteit van de medische zorg voor kankerpatiënten. Tabel 5-1: 15-jaars prevalentie per gemeente en naar geslacht per 31-12-2018
Mannen Perc.
Vrouwen
Perc.
Totaal
Perc.
Haarlem Heemstede Bloemendaal Zandvoort Haarlemmerliede
2.726 719 617 457 110
25,0 6,6 5,7 4,2 1,0
3.582 841 723 526 164
27,6 6,5 5,6 4,1 1,3
6.308 1.560 1.340 983 274
26,4 6,5 5,6 4,1 1,1
Zuid-Kennemerland
4.629
42,5
5.836
45,0
10.465
43,9
Velsen Heemskerk Beverwijk Uitgeest
1.448 911 795 259
13,3 8,4 7,3 2,4
1.655 1.034 923 314
12,8 8,0 7,1 2,4
3.103 1.945 1.718 573
13,0 8,2 7,2 2,4
Midden-Kennemerland
3.413
31,3
3.926
30,3
7.339
30,8
Kennemerland
8.042
73,9
9.762
75,3
17.804
74,6
Haarlemmermeer
2.845
26,1
3.205
24,7
6.050
25,4
10.887 100,0
12.967
100,0
23.854
100,0
338.011
377.680
GGD-regio Kennemerland Nederland
715.691
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 24
Per kankersoort Zo’n 22% van de totale prevalentie (tabel 5-2) betreft borstkanker (5.197 personen). Andere maligniteiten met een hoge prevalentie zijn prostaatkanker (3.264 personen of 13,7% van het totaal), darmkanker (3.217 personen of 13,5% van het totaal) en hematologische maligniteiten (10,2%). Tabel 5-2 : Prevalentie per lokalisatie en geslacht in de regio Kennemerland per 31-12-2018 Mannen Prostaat Dikke & endeldarm Hematologie Melanoom van de huid Long Hoofd en hals Blaas & overige urinewegen Nier Slokdarm Maag (excl. cardia) Alvleesklier Mesothelioom
3.264 1.710 1.344 976 549 492 453 365 145 54 32 27
Overig
1.476
Totaal
10.887
Perc.
Vrouwen
Perc.
30,0% 15,7% 12,3% 9,0% 5,0% 4,5% 4,2% 3,4% 1,3% 0,5% 0,3% 0,2%
Borst Dikke & endeldarm Melanoom van de huid Hematologie Long Baarmoederlichaam Hoofd en hals Eierstok & eileider Baarmoederhals Nier Blaas & overige urinewegen Slokdarm Maag (excl. cardia) Alvleesklier Mesothelioom Overig
5.197 1.507 1.309 1.097 590 566 278 260 241 213 145 53 44 30 5 1.432
40,1% 11,6% 10,1% 8,5% 4,6% 4,4% 2,1% 2,0% 1,9% 1,6% 1,1% 0,4% 0,3% 0,2% 0,0% 11,0%
100,0%
Totaal
12.967
100,0%
In tabel 5-3 op de volgende bladzijde wordt de verhouding tussen prevalentie en incidentie weergegeven. Deze verhouding is een indicatie van de mate waarin patiënten in leven zijn gebleven nadat de diagnose werd gesteld; met andere woorden, deze verhouding is een indicatie van de prognose. Van alle personen is 47,5% bij wie in de periode 2004-2018 een vorm van kanker werd vastgesteld op 31 december 2018 nog in leven. Dit komt overeen met het landelijke beeld. Opvallend is de hoge prevalentie van het melanoom (9,6% van de totale prevalentie) tegen 5,7% van de totale incidentie). Ruim 80% van de personen bij wie melanoom is gediagnosticeerd was op 13-122018 nog in leven. Deze relatief hoge prevalentie wordt vooral veroorzaakt door de gunstige prognose en de relatief jonge leeftijd van patiënten met een melanoom. De prevalentie van longkanker is juist relatief laag (4,7% van het totaal bij 12% van de incidentie) door de slechte prognose van longkanker. De overlevingskansen van patiënten zijn in het algemeen t.o.v. de periode 1989-2003 gestegen. In die periode was de 15-jaars verhouding incidentie/prevalentie 36%. Voor dit verschijnsel geeft het IKA twee oorzaken. Ten eerste hebben veranderingen in incidentie van veel voorkomende vormen van kanker geleid tot gunstiger overlevingscijfers voor alle kankerpatiënten tezamen.
Immers, een aantal vormen van kanker met een slechte prognose (met name longkanker, eierstokkanker en alvleesklierkanker) komt relatief steeds minder vaak voor, terwijl vormen van kanker met een relatief gunstige prognose (met name huidkanker, borstkanker en prostaatkanker) steeds vaker voorkomen. Ten tweede is de overleving, met name van patiënten met borstkanker, darmkanker en prostaatkanker, gestegen door verbeteringen in de medische behandeling. Omdat deze vormen van
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 25
kanker veel voorkomen werkt dat door in gunstiger overlevingscijfers voor alle kankerpatiënten tezamen(7). Tabel 5-3: Verhouding incidentie en prevalentie 2004 - 2018 Totale
Totale
Melanoom van de huid Borst Prostaat Baarmoederlichaam Baarmoederhals Hematologie Nier Dikke & endeldarm Hoofd en hals Eierstok & eileider Blaas & overige urinewegen Slokdarm Long Maag (excl. cardia) Mesothelioom Alvleesklier Overig
Incidentie 2.841 6.892 4.987 866 377 4.683 1.139 6.413 1.575 696 1.658 994 5.899 590 318 1.176 9.075
prevalentie 2.285 5.227 3.264 566 241 2.441 578 3.217 770 260 598 198 1.139 98 32 62 2.878
Verhouding 80,4% 75,8% 65,5% 65,4% 63,9% 52,1% 50,7% 50,2% 48,9% 37,4% 36,1% 19,9% 19,3% 16,6% 10,1% 5,3% 31,7%
Totaal
50.179
23.854
47,5%
Nederland
1.496.434
715.691
47,8%
Betere overleving door betere behandeling en door screening Voor veel vormen van kanker in Nederland geldt dat de prognose c.q. de kans om na een aantal jaren nog in leven te zijn de afgelopen decennia sterk is verbeterd door betere behandeling, en voor borstkanker en darmkanker door vroege opsporing met een bevolkingsonderzoek (screening). (8) In onderstaande tabel zijn de verschillen met de vorige registratieperiode samengevat voor de vijf veel voorkomende vormen van kanker. Tabel 5-4: Nog in leven aan einde registratieperiode – meest voorkomende vormen van kanker
(percentages berekend over de subregio Kennemerland) * 1989-2003
2004-2018
Borstkanker
64%
76%
Prostaatkanker
44%
65%
Longkanker Darmkanker
12% 35%
19% 49%
Hematologische kanker Melanoom
51% 75%
34% 79%
* In de eerste registratieperiode 1989-2003 had GGD Kennemerland niet de beschikking over de gegevens van de gemeente Haarlemmermeer
7 8
IKA 2004, blz 12. RIVM 2019
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 26
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 27
6
Vijf veel voorkomende typen kanker nader bekeken
6.1
Borstkanker
Borstkanker is de meest voorkomende vorm van invasieve kanker in Nederland (de meeste vormen van huidkanker dus niet meegerekend). Verreweg het grootste deel komt voor bij vrouwen, borstkanker bij mannen is zeldzaam. Er zijn een aantal risicofactoren bekend. Voor een deel hangen deze samen met de vruchtbare periode bij de vrouw. Het betreft het krijgen van de eerste menstruatie op jonge leeftijd, late overgang, het gebruik van de pil, kinderloosheid, en eerste voldragen zwangerschap op latere leeftijd. Daarnaast zijn risicofactoren borstkanker in de familie, overgewicht na de overgang, hormoongebruik in de overgang, en alcoholgebruik. Beschermende factoren zijn het geven van borstvoeding en regelmatige lichamelijke activiteit.(9) Vroege opsporing is zinvol aangezien door screening in de vorm van een mammografie de diagnose vaker kan worden gesteld op het moment dat de lymfeklieren in de oksel nog niet zijn aangetast. De ziekte kan dan effectiever worden behandeld.
De aantallen In het volgende gedeelte worden de absolute aantallen in regio en gemeenten besproken, de incidenties. Het is niet zinvol om het aantal in een gemeente te vergeleken met dat van een andere gemeente, wegens verschillen in inwoneraantal en leeftijdsopbouw. Voor de vergelijking tussen gemeenten, zie het volgende gedeelte van de paragraaf, ‘Vergelijking met Nederland’. Borstkanker is in de periode 2004-2018 de meest voorkomende kanker in de GGD-regio Kennemerland, net als in de periode 1989-2003. In totaal werden 6.849 nieuwe gevallen geregistreerd (tabel 6-1). Dat is een incidentie van gemiddeld 457 per jaar. Tabel 6-1 : Incidentie van borstkanker per gemeente in Kennemerland 2004–2018
9
2004-2008
2009-2013
2014-2018
Totaal
Gemiddeld
Percentage
Bloemendaal Haarlem Haarlemmerliede c.a. Heemstede Zandvoort Zuid-Kennemerland
121 627 24 138 108 1.018
103 663 26 148 87 1.027
123 664 29 160 95 1.071
347 1.954 79 446 290 3.116
23 130 5 30 19 208
5% 29% 1% 7% 4% 45%
Beverwijk Heemskerk Uitgeest Velsen Midden-Kennemerland
150 131 34 297 612
143 178 44 306 671
175 229 76 322 802
468 538 154 925 2.085
31 36 10 62 139
7% 8% 2% 14% 30%
Kennemerland
1.630
1.698
1.873
5.201
347
76%
Haarlemmermeer
446
594
608
1.648
110
24%
GGD-regio Kennemerland
2.076
2.292
2.481
6.849
457
100%
RIVM 2019
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 28
Als naar het verloop in deze analyseperiode wordt gekeken dan is de incidentie gestegen van gemiddeld 415 per jaar in de periode 2004-2008 naar 496 in de periode 2014-2018. Een toename van bijna 20%. Weglating van de gemeente Haarlemmermeer uit de aantallen laat een toename zien voor Kennemerland (Midden- en Zuid-Kennemerland) van 239 per jaar in de periode 1989-2003 (10) tot 375 in de periode 2014-2018, een toename van 57%.
De vergelijking met Nederland – verschillen tussen gemeenten Met de gegevens in het volgende gedeelte is het mogelijk om een vergelijking te maken met het gemiddelde in Nederland, door middel van het zogenaamde verhoudingsgetal CIF. Daarmee kan ook een vergelijking tussen afzonderlijke gemeenten worden gemaakt. In het tekstblok wordt de CIF verder toegelicht. Vergelijking met Nederland – het verhoudingsgetal CIF De incidentie, het aantal nieuwe gevallen van kanker, is groter als een gemeente meer inwoners heeft. Daarom heeft het meestal weinig zin om incidenties tussen gemeenten onderling te vergelijken. Bovendien zijn er verschillen tussen gemeenten die samenhangen met de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het optreden van bijna alle vormen van kanker neemt namelijk sterk toe met de leeftijd. Om toch een vergelijking tussen gemeenten en met het gemiddelde in Nederland mogelijk te maken, zijn aparte berekeningen gedaan. Dit geeft uitkomsten die onafhankelijk zijn van het inwonersaantal en van de leeftijdsopbouw van een gemeente. Hiervoor zijn de voor leeftijd gecorrigeerde verschillen uitgedrukt in het verhoudingsgetal CIF, waarmee het verschil met het gemiddelde in Nederland wordt uitgedrukt.
Een CIF van 100 bij een gemeente wil zeggen dat de incidentie van de betreffende vorm van kanker in die gemeente exact overeenkomt met het gemiddelde in Nederland, nadat is gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Het verschil met 100 geeft ongeveer aan in welke mate in die gemeente deze kanker procentueel gezien vaker of minder vaak voorkomt. Een CIF van 115 wil zeggen dat de kanker ongeveer 15% meer voorkomt in die gemeente dan gemiddeld in Nederland, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw. Bij een CIF van 85 is er sprake van ongeveer 15% minder vaak voorkomen.
In figuur 6-1 wordt de incidentie van borstkanker per gemeente vergeleken met de incidentie in Nederland. Uit deze figuur is af te leiden dat de incidentie van borstkanker in de GGD-regio Kennemerland ongeveer op het landelijke incidentieniveau ligt (CIF=102). Alle gemeenten afzonderlijk bekijkend is Zandvoort de enige gemeente waarbij sprake is van een afwijkend incidentieniveau. In deze gemeente is er een tendens naar verhoogde incidentie. (CIF=113, statistisch niet-significant). In de andere negen gemeenten komt de incidentie ongeveer overeen met de landelijke incidentie van borstkanker. Wel is de totale incidentie in de regio Zuid-Kennemerland als gemiddelde licht verhoogd (CIF=105, statistisch significant).
10
GGD 2007
GGD Kennemerland. Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. juni 2020 29
Figuur 6-1 : Vergelijking van de incidentie per gemeente van borstkanker in Kennemerland met die in Nederland op basis van CIF’s (2004-2018)
200 180 160 140 120 113 100
100
104
109
113 105
105 96
100
105
103
104
102
80 60 40 20 0
Duiding van de uitkomsten Er waren geen bijzonderheden bij het vóórkomen van borstkanker in de regio.