E12 Tussentijdse resultaten RIVM gezondheidsonderzoek IJmond.pdf

GEMEENTE VELSEN

Collegebericht Weeknummer: 15

Datum vergadering

13-4-2021

Ambtenaar

J. Galesloot

Zaaknummer

43946-2021

Telefoonnr.

06 53999204

Portefeuillehouder(s)

S.Y. Dinjens

E-mailadres

jgalesloot@velsen.nl

Bijlagen

5

Openbaar na 14 april 11:00

Onderwerp: Tussentijdse resultaten RIVM gezondheidsonderzoek IJmond

De informatie in dit bericht wordt gelijktijdig toegestuurd aan de leden van de gemeenteraden van de gemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen en de leden van Provinciale Staten van de provincie Noord-Holland. Geachte leden van de raad, Bijgevoegd vindt u de resultaten van het RIVM onderzoek “Tussentijdse resultaten gezondheidsonderzoek IJmond” dat in opdracht van de gemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen (IJmondgemeenten) en de Provincie Noord-Holland door het RIVM wordt uitgevoerd. Wij delen de zorgen van de inwoners van de IJmond over hun gezondheid. We zien die zorgen nu bevestigd in de tussentijdse resultaten van dit onderzoek. Uit het onderzoek volgt op hoofdlijnen dat: • •

•

De luchtkwaliteit in de IJmond vaker matig tot onvoldoende is dan in achtergrondlocaties zonder industrie in de nabijheid; In de IJmond meer en vaker acute gezondheidsklachten worden gemeld bij de huisarts en chronische aandoeningen vaker voor komen vergeleken met het platteland en andere industriegebieden; Een studie onder omwonenden (“dagboekonderzoek”) meer inzicht zou kunnen geven of er een verband is tussen de luchtkwaliteit, de pieken en de acute gezondheidsklachten.

Specifiek de resultaten met betrekking tot de acute gezondheidsklachten vormen daarbij een nieuw inzicht. Dit onderwerp is voor het eerst op grote schaal objectief inzichtelijk gemaakt voor de IJmond. Hiervoor heeft het Nivel1 in een analyse de huisartsgegevens uit de IJmond vergeleken met die van andere industriële gebieden in Nederland en met het platteland. Uit het briefrapport blijkt dat in de IJmond, waar onder andere Tata Steel gevestigd is, significant meer acute gezondheidsklachten voorkomen dan elders in Nederland. Het gaat dan om symptomen van buik of maag, misselijkheid of braken, symptomen van het oog, pijn of druk op de borst, hoofdpijn, duizeligheid, benauwdheid en jeuk. Daarnaast komen chronische aandoeningen van het hart, 1

Het Nivel is in 1985 opgericht als wetenschappelijk onderzoeksinstituut voor de eerstelijns gezondheidszorg en ontstond uit het Nederlands Huisartsen Instituut (NHI), als wetenschappelijk bureau van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).

GEMEENTE VELSEN longkanker en diabetes vaker voor. Om de luchtkwaliteit nader in kaart te brengen is ook gekeken naar pieken van stoffen in de lucht. Veel normen zijn gebaseerd op jaargemiddelden, maar inwoners ervaren de pieken vooral als hinderlijk. Wij vinden dat iedereen recht heeft op een gezonde leefomgeving. De IJmondgemeenten zien een gezonde leefomgeving als een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is. Met onder andere de uitvoering van het Programma Tata Steel 2020-2050 zetten wij ons hier samen met de Provincie voor in. In dat verband roepen de gezamenlijke overheden Tata Steel voortdurend op om uitstoot en overlast in de IJmond zoveel en zo snel mogelijk te verminderen. Samen met de Provincie, GGD, Omgevingsdienst IJmond (ODIJ) en Omgevingsdienst Noorzeekanaalgebied (OD NZKG) werken we aan een programma Gezondheid en Luchtkwaliteit IJmond, onder andere ter uitvoering van het Schone Lucht Akkoord (SLA). Daarmee spannen wij ons binnen onze bevoegdheden en kaders maximaal in. Dit is echter niet voldoende. De leefomgeving in de IJmond voldoet aan de nu geldende wettelijke milieunormen voor bijvoorbeeld fijn stof (immissie) en geluid. Toch is de IJmond een zwaar belast gebied met negatieve effecten op de gezondheid.

Cumulatie van de effecten van milieubelastende activiteiten en piekbelasting zijn hier (mede) de oorzaak van. Dit RIVM-onderzoek toont eens te meer aan dat werken aan een gezonde leefomgeving een belangrijke en urgente opgave is. De IJmondgemeenten en de provincie doen daarom een oproep aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat om scherpere regelgeving op te stellen en aanvullende maatregelen te nemen. Naast de lange termijn willen we daarbij nadrukkelijk ook de focus leggen op maatregelen die op de korte termijn leiden tot een merkbaar gezondere leefomgeving in de IJmond. Een afschrift van deze brief vindt u in de bijlage. In bredere zin voeren wij samen met de Provincie de discussie met het Rijk over de vraag of vanuit gezondheidskundig oogpunt de huidige normstelling en regelgeving wel voldoet in een gebied zoals de IJmond met cumulatie van de effecten van milieubelastende activiteiten en piekbelasting. Aanleiding & context De zogenoemde grafietregens in 2018/2019 zorgden voor een toename van de zorgen van omwonenden van Tata Steel, met name in Wijk aan Zee. De provincie Noord-Holland heeft het RIVM toen gevraagd onderzoek te doen naar de grafietregens. De vragen en zorgen van omwonenden van Tata Steel waren echter breder dan alleen over de grafietregens.

Een deel van die vragen is beantwoord met het project ‘Grafietregen en gezondheid’ dat in de eerste helft van 2019 is uitgevoerd. Daarnaast is een deel van vragen beantwoord op basis van bestaande kennis. De nog openstaande vragen heeft het RIVM samen met een klankbordgroep van bewoners en experts in kaart gebracht. Op basis daarvan zijn acht onderzoeksopties geformuleerd, verdeeld in drie clusters. Dit onderzoeksvoorstel van het RIVM voor het gezondheidsonderzoek in de IJmond bestaat uit: Cluster A: • Depositie (neerslag van stof in de leefomgeving) • Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen • Acute gezondheidsklachten Cluster B: • Eten uit de moestuin / bramen uit de duinen / dierlijke producten

GEMEENTE VELSEN •

Biomonitoring bloedwaarden

Cluster C: • Vervolgonderzoek grafietregen • Chronische klachten • Angst en stress Op 15 oktober 2019 heeft het RIVM de opdracht gekregen om te starten met een voorbereidend “basisonderzoek” op basis van het onderzoeksvoorstel. In maart 2020 heeft het RIVM samen met de klankbordgroep van bewoners en experts advies uitgebracht over de invulling van het vervolgonderzoek. De provincie Noord-Holland en de IJmondgemeenten hebben dit advies in april 2020 1 op 1 overgenomen en het RIVM opdracht gegeven om verder onderzoek te doen naar de onderwerpen uit Cluster A. Dit briefrapport “Tussentijdse resultaten gezondheidsonderzoek IJmond” bevat tussentijdse resultaten met betrekking tot twee onderwerpen uit cluster A, te weten luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen en acute gezondheidsklachten. Het briefrapport bestaat uit drie onderdelen, deze zijn hierna onder “onderzoeksresultaten” beschreven. Rond de zomer van 2021 verwacht het RIVM het deel van het gezondheidsonderzoek uit cluster A dat ziet op depositie (neerslag van stof in de leefomgeving) te kunnen opleveren.

In het najaar van 2021 volgt naar verwachting een vervolg op het onderdeel “Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen” waarmee door bron- en patroonherkenning wordt getracht verder inzicht te krijgen in de bijdragen van verschillende emissiebronnen aan de concentraties van stoffen in de lucht die mensen kunnen inademen. Onderzoeksresultaten Tussentijdse resultaten luchtkwaliteit op ervaren (on)gezonde dagen Uit het briefrapport van het RIVM blijkt dat de luchtkwaliteit vaker matig tot onvoldoende is in de IJmond dan op achtergrondlocaties waar geen industrie in de omgeving aanwezig is. In de omgeving van Tata Steel komen vaker hogere concentraties fijnstof (PM10) voor dan in delen van Nederland zonder zware industrie. Dit geldt zowel voor de daggemiddelde als uurgemiddelde PM10 fijnstofconcentraties. Dit laat zien dat de IJmond een relatief zwaar belast gebied is. Met name bepaalde groepen (kinderen, ouderen, mensen met luchtwegklachten) kunnen hier gezondheidseffecten van ondervinden, zo schrijft het RIVM. Voor dit onderzoek is fijnstof gekozen als graadmeter voor de luchtkwaliteit. Fijnstof wordt op verschillende plekken in de IJmond gemeten en er is veel bekend over de effecten ervan op de gezondheid.

Acute gezondheidsklachten en chronische aandoeningen in de IJmond Het Nivel heeft voor een breed scala aan acute gezondheidseffecten en een aantal chronische aandoeningen verkend of deze in de IJmond meer, minder of evenveel worden gepresenteerd aan de huisarts, vergeleken met regio’s in Nederland met evenveel industrie (controlegebied ‘industrie’) en regio’s met weinig tot geen industrie (controlegebied ‘platteland’). De resultaten van het Nivel laten zien dat in de IJmond relatief veel acute gezondheidsklachten en chronische aandoeningen vaker gerapporteerd worden bij de huisartsen vergeleken met de controlegebieden. Deze klachten zijn bijvoorbeeld misselijkheid, symptomen van het oog, hoofdpijn, benauwdheid, jeuk en pijn op de borst. Chronische aandoeningen van het hart, diabetes en longkanker worden rondom het industriegebied IJmond vaker gediagnosticeerd dan elders en

GEMEENTE VELSEN Chronische Obstructieve Long Ziekte (COPD) wordt in de IJmond vaker gediagnostiseerd dan op het platteland. Deze symptomen en aandoeningen betreffen meerdere orgaansystemen: onder meer luchtwegen, maag‐darmkanaal, huid, hart en vaten. Aan eerdere bevindingen van onderzoeken uitgevoerd door RIVM en GGD wordt toegevoegd dat het om relatief veel symptomen gaat die statistisch significant vaker voorkomen. Dit geldt zeker voor de vergelijking met industrieel gebied elders. De analyse laat ook zien dat meerdere symptomen en aandoeningen in de regio IJmond niet vaker (ziekte van Hodgkin, leukemie) of zelfs minder vaak (bronchitis, astma bij volwassenen) worden gezien door de huisarts. Het RIVM benadrukt dat dit onderzoek géén antwoord geeft op de vraag wat de oorzaak is van de gezondheidsklachten. Het RIVM geeft aan dat bij het ontwikkelen van gezondheidsklachten verschillende factoren een rol spelen. In de IJmond zijn in potentie de aanwezigheid van zware industrie als Tata Steel met daaraan gerelateerde emissies, wegverkeer en scheepvaart van invloed op de gezondheid. Ook persoonlijke factoren zoals aanleg, leefstijl en beroep spelen een rol in de ontwikkeling van gezondheidsklachten.

Haalbaarheidsstudie panelstudie (dagboekonderzoek) Het RIVM geeft aan dat een studie onder omwonenden meer inzicht zou kunnen geven of er een verband is tussen de luchtkwaliteit en de acute gezondheidsklachten. Omwonenden zouden hiervoor langere tijd in een dagboek kunnen bijhouden op welke dagen zij bepaalde klachten hebben. Volgens het RIVM is zo een onderzoek haalbaar. Als uitkomstmaten dienen ten minste dagelijks zelf gerapporteerde luchtwegklachten, geurhinder en longfunctie meegenomen te worden. Om de acute gezondheidseffecten te relateren aan stoffen in de lucht worden de volgende componenten voorgesteld: fijnstof PM10 en PM2,5, ultrafijnstof en een component die kan dienen als markerstof voor de emissies van het Tata Steel terrein. Reactie en vervolgstappen Over de oorzaken van de gezondheidsklachten laat het briefrapport zich niet uit. Het RIVM geeft aan dat de oorzaken gezocht moeten worden in een mix van persoonlijke factoren en omgevingsfactoren. De IJmondgemeenten constateren evenwel dat de IJmond een door de industrie, weg- en scheepvaartverkeer zwaar milieubelast gebied is. De aanwezigheid van Tata Steel in dit gebied heeft hierin onmiskenbaar een aandeel en vormt ook de onderscheidende factor van dit gebied ten opzichte van andere industriegebieden.

Dit briefrapport bevestigt de opgave die we hebben en de inspanningen die we gezamenlijk met andere overheden leveren om de leefomgeving in de IJmond te verbeteren. Daardoor zetten wij ons samen met de Provincie ook in op het verminderen van emissies in IJmond. Dat doen wij als volgt: •

Met het in november 2020 vastgestelde Programma Tata Steel 2020-2050 werken we, samen met de provincie, aan het zoveel mogelijk verminderen van de negatieve effecten van Tata Steel op de gezondheid en veiligheid in de IJmond. De OD NZKG heeft een bijbehorend Uitvoeringsprogramma VTH Tata Steel 2020 – 2022 opgesteld waar de provincie 2,8 miljoen euro extra voor heeft uitgetrokken. Dit bestaat uit verschillende acties. Zo is de beoordeling van de inventarisatie uitstoot Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) in volle gang, waarbij de Inspectie Leefomgeving & Transport (IL&T) om advies is gevraagd. De OD NZKG houdt scherp toezicht en treedt strenger op. Bijvoorbeeld bij de Kooksfabrieken en naar aanleiding van het incident met zwarte sneeuw in februari. Een

GEMEENTE VELSEN

•

• •

•

•

uitgebreide voortgangsrapportage over het programma Tata Steel 2020 – 2050 volgt later dit jaar. De IJmondgemeenten werken samen met de Provincie, de Omgevingsdienst IJmond/NZKG en de GGD aan het programma Gezondheid en Luchtkwaliteit IJmond. Met dit (nog vast te stellen) programma zetten de IJmondgemeenten zich in op het verbeteren van de gezondheid en luchtkwaliteit in de IJmond, door het nemen van concrete maatregelen op het gebied van industrie en bedrijvigheid, woon- een leefomgeving, mobiliteit en scheepvaart. Tevens werken de gemeenten aan de Regionale nota gezondheidsbeleid 2021-2028 “Samen gezond in Kennemerland”. Met het Programma Gezonde Leefomgeving richt de provincie zich op het creëren van een fysieke leefomgeving die gezond is voor haar inwoners. Door het monitoren van de voortgang van de uitvoering van de maatregelen uit de Roadmap 2030 van Tata Steel. Samen met de provincie roepen wij Tata Steel met klem op om de aangekondigde investering van 300 miljoen euro te concretiseren en zo snel mogelijk tot uitvoering te brengen. Daarbij is in het bijzonder van belang welke maatregelen bij de veel overlast gevende Kooksfabriek 2 worden genomen en vooral welke concrete resultaten de omgeving hiervan mag verwachten.

De OD NZKG is de procedure gestart om met een ambtshalve wijziging van de vergunning Tata Steel te verplichten tot het toepassen van NOx reducerende maatregelen bij de Pelletfabriek (de zogenoemde Selectieve Katalytische Reductie (SCR) techniek). Met ondertekening van het Schone Lucht Akkoord (SLA) en jaarlijkse vaststelling van een uitvoeringsplan daarbij, streven we naar een vermindering van de uitstoot van fijnstof en stikstofdioxide door (weg)verkeer, mobiele werktuigen, landbouw, scheepvaart, industrie en huishoudens tot het niveau van de WHO-advieswaarden in 2030.

Samen met de provincie spannen wij ons hiermee binnen onze bevoegdheden en kaders in om de leefomgeving in de IJmond te verbeteren. Het briefrapport van het RIVM laat echter zien dat voldoen aan de wettelijke normen niet automatisch betekent dat ook sprake is van een gezonde leefomgeving in dit gebied. De onderzoeksresultaten onderstrepen de noodzaak en het belang van een gezondere leefomgeving in de IJmond. Hierom doen de IJmondgemeenten en de provincie een oproep aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat om scherpere regelgeving op te stellen en bovenwettelijke maatregelen mogelijk te maken om zo te investeren in een gezondere leefomgeving in de IJmond. Op een aantal punten is naar aanleiding van het briefrapport nadere besluitvorming nodig. Dit betreft de wijze waarop wij in het vervolg omgaan met het inzichtelijk maken van piekbelasting in de IJmond, bijvoorbeeld door dit op te nemen in het jaarlijkse Datarapport Luchtkwaliteit IJmond. Uit het rapport blijkt verder dat een panelstudie onder omwonenden (“dagboekonderzoek”) haalbaar is. En het Nivel beveelt in haar analyse aan om de gezondheid van bewoners aanvullend te monitoren met verschillende gegevens. Over de precieze uitwerking van deze punten nemen wij, na consultatie van de klankbordgroep samen met de Provincie, later een besluit.

Oproep aan het Rijk: Gezamenlijk werken aan een gezondere leefomgeving Wij zien in dit RIVM gezondheidsonderzoek aanwijzingen dat de inzet van alleen de provincie en gemeenten niet genoeg is om de benodigde gezondheidswinst te behalen: het zorgen voor een gezonde leefomgeving in de IJmond is niet enkel een kwestie van scherper vergunnen, goed handhaven en Tata Steel en andere bedrijven stimuleren om schoner te werken.

GEMEENTE VELSEN Een gezondere leefomgeving in de IJmond is een gezamenlijke opgave. De IJmond is een gebied van groot economisch belang en werkgelegenheid waarin op een steenworp afstand van elkaar gewoond, gerecreëerd en gewerkt wordt. Dit geeft een complexe situatie waarin het noodzaak is dat overheden gezamenlijk optrekken. Wij moeten hier samen met het Rijk over in gesprek om zo gezamenlijk te onderzoeken waar normen en regels aangescherpt kunnen worden om zo te zorgen voor een gezondere leefomgeving. De eerste goede stappen zijn in dat kader al gezet, zoals met de ondertekening van het Schone Lucht Akkoord (SLA). Er is echter meer nodig. Normstelling en regelgeving Wij constateren dat jaargemiddeld de luchtkwaliteit in de IJmond voldoet aan de geldende wettelijke normen. Een gebied als de IJmond kenmerkt zich door zowel cumulatie van diverse emissies als door piekbelasting die beide niet goed in gemiddelden tot uitdrukking komen. Dit in de context van de korte afstand van de industrie tot de bewoonde omgeving in de IJmond. De vraag ligt daarom voor of vanuit gezondheidskundig oogpunt de huidige normstelling en regelgeving wel voldoet in een gebied zoals de IJmond. Daarnaast constateren wij dat voor een aantal Zeer Zorgwekkende Stoffen normering ontbreekt.

Wij moeten hier samen met het Rijk en de Provincie over in gesprek om zo gezamenlijk te onderzoeken waar normen en regels aangescherpt kunnen worden om zo te zorgen voor een gezondere leefomgeving. Aanvullende maatregelen Maatregelen om uitstoot (emissies) te verminderen die wettelijk en afdwingbaar zijn, worden door de veroorzaker van de uitstoot gerealiseerd. In de IJmond investeert Tata Steel daar bovenop in maatregelen om de overlast in de omgeving te verminderen. Tata Steel heeft in december 2020 hiervoor een investering van 300 miljoen aangekondigd. Ongeveer de helft hiervan is voor een maatregel die door ons met een ambtshalve wijziging van de vergunning verplicht wordt opgelegd. Wij zijn positief over de stappen die Tata Steel en het ministerie van Economische zaken en Klimaat (EZK) willen zetten voor verdere CO2-reductie bij Tata Steel. Dit komt tot uitdrukking in de op 30 maart 2021 bekend gemaakte “Expression of Principles” van EZK en Tata Steel. Het is belangrijk om de doelen van het Klimaatakkoord te halen en het kan op de langere termijn bijdragen aan een gezondere IJmond. Maar voor gezondheid en een betere leefomgeving in de IJmond is op korte termijn meer nodig. Wij willen samen met de Provincie en het Rijk - als gezamenlijke overheden – en met Tata Steel onderzoeken welke concrete maatregelen bij Tata Steel nodig zijn voor een gezondere leefomgeving.

Het gaat daarbij voor ons nadrukkelijk ook om steun voor maatregelen die momenteel niet wettelijk afdwingbaar zijn, maar die wel veel gezondheidswinst op kunnen leveren. Afsluiting Het briefrapport van het RIVM leidt voor de IJmondgemeenten en de Provincie tot de volgende hoofdpunten voor een gezondere leefomgeving in de IJmond: 1. Binnen onze bevoegdheden en kaders blijven wij ons inzetten op o.a. de uitvoering van het Programma Tata Steel 2020-2050, het (nog vast te stellen) Programma Gezondheid en Luchtkwaliteit en de uitvoering van het SLA.; 2. Samen met de provincie verzoeken wij Tata Steel met klem om de aangekondigde investering van 300 miljoen te concretiseren en zo spoedig mogelijk tot uitvoering te

GEMEENTE VELSEN brengen. Maatregelen moeten op korte termijn tot merkbare positieve effecten leiden voor de leefomgeving; 3. Samen met het Rijk en andere betrokkenen voeren wij de bredere discussie over de vraag of vanuit gezondheidskundig oogpunt de huidige normstelling en regelgeving wel voldoet in een gebied zoals de IJmond met cumulatie van stoffen en piekbelasting; 4. Wij doen samen met de Provincie een oproep aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat om aanvullende maatregelen mogelijk te maken om tot een merkbaar gezondere leefomgeving te komen in de IJmond. Samenwerking De IJmond gemeenten blijven in het bestuurlijk overleg met provincie Noord-Holland, de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (OD NZKG), de Omgevingsdienst IJmond en de GGD Kennemerland zich inzetten op de samenwerking. Via dit overleg blijven wij elkaar informeren over de ontwikkelingen, kaders en verantwoordelijkheden en maken waar nodig (aanvullende) afspraken.

Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Velsen

> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Provincie Noord-Holland Gedeputeerde dhr. Jeroen Olthof Postbus 300 2001 DA Haarlem

A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11 info@rivm.nl Ons kenmerk 2021-0047 M&V EvS/JE/ar Uw kenmerk

Datum Betreft

6 april 2021 Aanbieding briefrapport ”Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond”

Behandeld door Dr. ir. Janneke Elberse T 06-11287209 janneke.elberse@rivm.nl

Geachte heer Olthof, Hierbij bied ik u het briefrapport ”Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond” aan. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van provincie Noord-Holland en de IJmondgemeenten Velsen, Heemskerk en Beverwijk. In het gezondheidsonderzoek werkt het RIVM samen met GGD Kennemerland, GGD Amsterdam, Nivel en IRAS. Dit briefrapport beschrijft: 1. tussentijdse resultaten betreffende luchtkwaliteit op ervaren ongezonde dagen, 2. resultaten van een verkenning, uitgevoerd door het Nivel, naar acute gezondheidsklachten in de IJmond 3. het resultaat van de haalbaarheidsstudie om een panelstudie uit te voeren in de leefomgeving nabij Tata Steel.

Kopie aan dhr Rogier Baars. Bijlage(n) Briefrapport “Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond. 2021-0061 Beknopte rapportage Nivel “Gezondheidsproblemen in de IJmond: een verkenning”

De rapportage van het Nivel betreffende punt 2 is als losse bijlage toegevoegd aan deze brief. Zodra het briefrapport openbaar wordt, kan door middel van een weblink vanuit het briefrapport worden doorgeklikt naar de rapportage van het Nivel, die dan te vinden is op hun website. Het rapport zal op 21 april 2021 op onze website gepubliceerd worden tenzij u aangeeft dat dit eerder gepubliceerd kan worden. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Voor vragen kunt u contact opnemen met Janneke Elberse (06-11287209). Met vriendelijke groet,

Dr. Els C.M. van Schie Directeur Milieu en Veiligheid

Pagina 1 van 1

Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond

RIVM-briefrapport 2021-0061 J.E. Elberse et al.

Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond

RIVM Briefrapport 2021-0061 J. E. Elberse, M. G. Mennen

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

Colofon

© RIVM 2021 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. DOI 10.21945/RIVM-2021-0061

J. E. Elberse, RIVM M. G. Mennen, RIVM Contact: J. E. Elberse Centrum Veiligheid Janneke.Elberse@rivm.nl Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Provincie Noord-Holland, gemeenten Velsen, Beverwijk en Heemskerk in het kader van het basisonderzoek en gezondheidsonderzoek in de IJmond

Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven Nederland www.rivm.nl

Pagina 2 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Publiekssamenvatting

Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond Het RIVM onderzoekt de luchtkwaliteit en de gezondheid van bewoners in de IJmond in NoordHolland. In deze omgeving zijn er activiteiten die het milieu belasten, zoals zware industrie van Tata Steel. Omwonenden maken zich zorgen welke effecten deze activiteiten hebben op hun gezondheid. Zij hebben het gevoel dat de luchtkwaliteit op sommige uren of dagen (pieken) slecht is waardoor zij acute klachten ervaren, zoals hoesten, benauwdheid of prikkende ogen. Acute klachten komen snel op en gaan vaak snel weer weg. Uit onderzoek van het RIVM blijkt inderdaad dat de luchtkwaliteit vaker matig tot onvoldoende is in de IJmond. Ook blijkt dat er in de IJmond meer acute gezondheidsklachten worden gemeld bij de huisarts dan in andere industriegebieden en op het platteland. Deze klachten, die het Nivel bij huisartsen heeft verzameld, zijn bijvoorbeeld benauwdheid, hoofdpijn, misselijkheid en pijn op de borst. Dit onderzoek geeft géén antwoord op de vraag wat de oorzaak is van de gezondheidsklachten. In de omgeving van Tata Steel komen vaker hogere concentraties fijnstof (PM10) voor dan in delen van Nederland zonder zware industrie. Het RIVM heeft dit met de GGD Amsterdam inzichtelijk gemaakt door aan te geven wat de concentraties fijnstof per dag en per uur zijn, waar normaal gesproken de nadruk ligt op het gemiddelde per jaar.

Zo is het duidelijker wanneer en hoe vaak de concentraties fijnstof hoger zijn. Voor dit onderzoek is fijnstof gekozen als graadmeter voor de luchtkwaliteit. Fijnstof wordt op verschillende plekken in de IJmond gemeten en er is veel bekend over de effecten ervan op de gezondheid. Een studie onder omwonenden zou meer inzicht kunnen geven of er een verband is tussen de luchtkwaliteit en de acute gezondheidsklachten. Omwonenden zouden hiervoor langere tijd in een dagboek kunnen bijhouden op welke dagen zij bepaalde klachten hebben. Volgens het RIVM is zo’n onderzoek haalbaar. De provincie Noord-Holland moet afwegen of zo’n panelonderzoek ook wenselijk is. Kernwoorden: IJmond, Tata steel, gezondheidsonderzoek, luchtkwaliteit, PM10, fijn stof, acute gezondheidsklachten, huisartsendata, meetnetten, panelstudie, GGD Amsterdam, Nivel,

Pagina 3 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

Pagina 4 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Synopsis Interim results for the IJmond area health study RIVM is researching the air quality and health of residents of the IJmond area in NoordHolland. There are activities in this area, such as Tata Steel’s heavy industry, which impact the environment. Local residents are concerned about the effects these activities have on their health. They feel that the air quality on some days, or at some times of the day, is poor (i.e. there are peaks in pollution), causing acute symptoms like coughing, shortness of breath or stinging eyes. Acute symptoms are sudden in onset and often disappear just as quickly. Research by RIVM shows that the air quality is indeed frequently moderate to unsatisfactory. It also appears that more acute health problems are reported to general practitioners in the IJmond area than in rural areas and even than in other industrial areas. These symptoms, on which the Netherlands Institute for Health Services Research (Nivel) has collected data from general practitioners, include shortness of breath, sore eyes, nausea and chest pain. This research does not answer the question of what is actually causing the health problems. Relatively high concentrations of fine particles (PM10) occur more frequently in the vicinity of Tata Steel than in parts of the Netherlands that do not have any heavy industry.

RIVM and the Public Health Service of Amsterdam (GGD Amsterdam) have made the situation more transparent by expressing this air pollution in daily and hourly concentrations of fine particles, rather than in the more commonly used annual averages. It is now clear when and how often there are peaks in the concentrations of fine particles. Fine particles were chosen as the indicator for air quality for this study. Fine particles are measured at different places in the IJmond area and a great deal is already known about their impact on health. A study among local residents could provide more insight into a possible connection between the air quality and the acute symptoms experienced. Residents would keep a diary, for a prolonged period, of the days on which they suffer from specific symptoms. According to RIVM, a study of this kind is feasible; the Province of Noord-Holland will have to weigh up whether it would be desirable to execute one. Key words: IJmond area, Tata Steel, health study, air quality, PM10, fine particles, acute health problems, the Public Health Service of Amsterdam (GGD Amsterdam), the Netherlands Institute for Health Services Research (Nivel), monitoring networks, panel study

Pagina 5 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

Pagina 6 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Inhoudsopgave Samenvatting - 9 1. 1.1 1.2 1.2.1 1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3

Introductie — 11 Inleiding — 11 Aanleiding voor het Gezondheidsonderzoek — 11 grafietregen en gezondheid 12 Gezondheidsonderzoek in de IJmond— 13 Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen — 13 Acute gezondheidseffecten — 13

1.4

Gezondheidsonderzoek in de IJmond: Depositie ‐ 14 Gerelateerd onderzoek ‐ 15

2

Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie — 16

2.1 2.2 2.3 2.3.1

2.3.4

Inleiding— 16 Opzetten van een datastructuur van resultaten van luchtmetingen — 16 Inzicht in de luchtkwaliteit door de luchtkwaliteitsindex — 17 Weergave 1: Aantal uren per klasse voor het uurgemiddelde fijn stof PM10 — 19 Weergave 2: Kalender met daggemiddelde waarde fijn stof PM10 — 20 Weergave 3: hoogste uurgemiddelde waarde voor fijnstof PM10 per dag — 23 Beperkingen aan meten en duiden van piekconcentraties — 26

3

Acute gezondheidseffecten. Een verkenning door Nivel — 27

3.1 3.2 3.3

Inleiding — 27 Aanpak — 27 Gerelateerd gezondheidsonderzoek — 28

4

Panelstudie acute gezondheidseffecten IJmond: verkenning

2.3.2 2.3.3

van de haalbaarheid en opzet — 30 4.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.5

Inleiding — 30 Aanpak — 30 Algemene haalbaarheid — 30 Opzet van de panelstudie — 31 Onderzoeksgebied — 31 Onderzoekspopulatie — 31 Uitkomstmaten — 32 Welke componenten in de lucht worden onderzocht — 34 Wat zeggen de resultaten? — 35

5

Afsluiting — 37

5.1 5.2 5.2.1 5.2.2 5.3

Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie — 37 Acute gezondheidseffecten — 38 Gezondheidsproblemen in de IJmond, een verkenning door Nivel — 38 Haalbaarheidsstudie panelstudie — 38 Werken aan de aanpak van oorzaken — 39

Pagina 7 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

Bijlage 1: Overzicht rapporten van RIVM en GGD over gezondheid in de IJmond in de periode 20042020 — 49

Pagina 8 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Samenvatting Er leven bij omwonenden van Tata Steel zorgen over de luchtkwaliteit, stof in de leefomgeving en mogelijke effecten op hun gezondheid. Naar aanleiding van deze zorgen heeft provincie Noord-Holland samen met de IJmondgemeenten Beverwijk, Velsen en Heemskerk het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) opdracht gegeven hier onderzoek naar te doen. In het gezondheidsonderzoek IJmond werkt het RIVM samen met GGD Kennemerland, GGD Amsterdam, het Nivel en IRAS. Dit briefrapport beschrijft: 1. tussentijdse resultaten betreffende luchtkwaliteit op ervaren (on)gezonde dagen in de IJmond, 2. resultaten van een verkenning, uitgevoerd door het Nivel, naar acute gezondheidsklachten in de IJmond, 3. het resultaat van de haalbaarheidsstudie om een panelstudie (dagboekonderzoek) uit te voeren in de leefomgeving nabij Tata Steel. Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen Om inzicht te krijgen in de luchtkwaliteit in de IJmond heeft het RIVM in samenwerking met GGD Amsterdam een datastructuur opgezet met beschikbare meetdata uit het luchtmeetnet. Met de datastructuur zijn op basis van de luchtkwaliteitsindex verschillende weergaven (datavisualisaties) gemaakt van de luchtkwaliteit op dag- en uurbasis van fijn stof PM10. Ook windrichting en windsnelheid is hierin meegenomen.

Dit geeft in vergelijking met een jaargemiddelde concentratie fijn stof meer inzicht in de variatie van luchtkwaliteit op leefniveau. Op basis van de weergaven kan de fijn stof concentratie vergeleken worden tussen verschillende meetpunten in de IJmond, of met achtergrondstations. De weergaven laten zien dat de fijn stof concentratie op leefniveau in de IJmond vaker als ‘matig’ en ‘onvoldoende’ geclassificeerd is in vergelijking met achtergrondlocaties. Dit is zowel op dagbasis als uurbasis het geval. Verkenning door het Nivel van gezondheidsproblemen in de IJmond Het Nivel heeft voor een breed scala aan acute gezondheidseffecten en een aantal chronische aandoeningen verkend of deze in de IJmond meer, minder of evenveel worden gepresenteerd aan de huisarts, vergeleken met regio’s in Nederland met evenveel industrie (controlegebied ‘industrie’) en regio’s met weinig tot geen industrie (controlegebied ‘platteland’). De resultaten van het Nivel laten zien dat in de IJmond relatief veel acute gezondheidsklachten en chronische aandoeningen vaker gerapporteerd worden bij de huisartsen vergeleken met zowel het controlegebied ‘industrie’ als vergeleken met het controlegebied ‘platteland’. In dit onderzoek is een ecologische vergelijking gemaakt. Op basis hiervan kan geen oorzakelijke gevolgtrekking worden vastgesteld.

Haalbaarheid van een panelstudie in de IJmond In samenwerking met externe experts is verkend of het haalbaar is om een panelstudie uit te voeren in de IJmond. In een panelstudie kan onderzoek worden gedaan naar dagelijkse gezondheidseffecten gerelateerd aan de luchtkwaliteit en de mogelijke rol van de emissies van het Tata Steel terrein hierin. Een panelstudie wordt haalbaar geacht. Hierbij is het advies om qua studiegebied Wijk aan Zee, Beverwijk West en IJmuiden mee te nemen. Als studiepopulatie wordt geadviseerd zowel kinderen met als zonder bestaande luchtwegklachten, als volwassenen 70+ met en zonder bestaande luchtwegklachten mee te nemen. Daarnaast is te overwegen om volwassenen (18-69 jaar) mee te nemen. Als uitkomstmaten dienen ten minste dagelijks zelfgerapporteerde luchtwegklachten, geurhinder en longfunctie meegenomen te worden. Om de acute gezondheidseffecten te relateren aan stoffen in de lucht worden de volgende componenten voorgesteld: fijn stof PM10 en PM2,5, ultrafijn stof en een component die kan dienen als markerstof voor de emissies van het Tata Steel terrein.

Pagina 9 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

In het onderzoek in kader van dit briefrapport is niet onderzocht of de hogere concentraties van bepaalde stoffen in de lucht samenhangen met de acute gezondheidsklachten zoals gerapporteerd bij de huisarts. Een panelstudie kan daar meer inzicht in geven.

Pagina 10 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

1

Introductie

1.1

Inleiding In dit briefrapport rapporteren we tussentijdse resultaten van verschillende onderdelen van het Gezondheidsonderzoek in de IJmond. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voert dit onderzoek uit in opdracht van provincie Noord-Holland en de IJmondgemeenten Heemskerk, Beverwijk en Velsen. In het gezondheidsonderzoek werkt het RIVM samen met GGD Kennemerland, GGD Amsterdam, het Nivel en IRAS. Het totale gezondheidsonderzoek omvat drie onderwerpen:  Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie. In dit briefrapport rapporteren we over verschillende weergaven om inzicht te krijgen in de luchtkwaliteit in de IJmond per uur en per dag in plaats van per jaar. Naar verwachting rapporteren we eind 2021 de verdere resultaten van dit onderwerp waarin we onderzoek doen naar bronnen van stoffen in de lucht.  Acute gezondheidsklachten. In dit briefrapport rapporteren we over twee complementaire onderzoekslijnen: o De resultaten van een verkennende analyse, uitgevoerd door het Nivel, waarbij huisartsendata van huisartspraktijken in de IJmond vergeleken worden met twee controlegebieden. o De bevindingen van een haalbaarheidsstudie om een panelstudie op te zetten in de IJmond om meer inzicht te krijgen in dagelijkse gezondheidseffecten in relatie tot luchtkwaliteit.  Depositie in de leefomgeving.

Het onderzoek naar depositie in de leefomgeving is geen onderdeel van dit briefrapport. De resultaten hiervan worden in een apart rapport gepubliceerd, naar verwachting rond de zomer 2021. In juli 2020 zijn de resultaten van de ad hoc bemonstering van depositie opgeleverd aan provincie Noord-Holland1.

1.2

Aanleiding voor het Gezondheidsonderzoek De IJmond heeft te maken met milieubelastende activiteiten zoals verkeer, scheepvaart en zware industrie. Activiteiten die behalve op het milieu ook een negatieve invloed kunnen hebben op de leefomgeving en de gezondheid van bewoners van de IJmond. De jaargemiddelde concentraties voor bijvoorbeeld fijn stof (PM10 en PM2,5) in de lucht zijn hoger dan op veel andere plekken in Nederland. Verschillende bronnen in de IJmond dragen hieraan bij. Als bron heeft Tata Steel een belangrijk aandeel in de lokale emissies2. Met name de emissies en verspreiding van stoffen afkomstig van het Tata Steel terrein veroorzaken overlast bij omwonenden en roepen vragen op over de invloed op de gezondheid. Inwoners van de IJmond zijn bezorgd over de stoffen die ze inademen en over stofdeeltjes die ze aantreffen in hun leefomgeving. Ook stankoverlast en geluidsoverlast en mogelijke effecten hiervan op de gezondheid zijn reden tot zorgen. Uit gezondheidsmonitors blijkt dat bijna een op de vijf volwassenen in de regio bezorgd is over mogelijke gezondheidsrisico’s door de bedrijvigheid in hun omgeving. Dichtbij het Tata Steel terrein geldt dit voor ruim een op de drie bewoners3. Niet alle bewoners in de IJmond hebben dus zorgen over de emissies van het Tata Steel terrein. Een deel Aanbiedingsbrief en depositieresultaten 24 juni 2020. RIVM, 2020.

Kenmerk 2020-0037/VLH/HdW/PM. Vervolgonderzoek fijn stof emissies IJmond. Fase 1. R Molenaar. DCMR Milieudienst Rijnmond, 2010. 3 Gezondheid in de IJmond 2016. Monitor over hinder, bezorgdheid, chronische aandoeningen en medicijngebruik in relatie tot luchtkwaliteit. Samenvattende rapportage. A Oosterlee, R Keuken, I Zandt. GGD Kennemerland, 2018. 1 2

Pagina 11 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

vindt dat er al veel is verbeterd. Tegelijkertijd hecht de samenleving er steeds meer waarde aan dat de leefomgeving schoon en prettig is. En verwacht men in toenemende mate dat overheden en bedrijven verantwoordelijkheid nemen voor een gezonde leefomgeving. Dit is ook zichtbaar in de media, waar zorgen van bewoners van de IJmond over het milieu, de leefomgeving en de gezondheid regelmatig in beeld komen. 1.2.1

Grafietregen en gezondheid Zogenoemde grafietregens zorgden in 2018 voor een toename van de zorgen van omwonenden van Tata Steel, met name in Wijk aan Zee. Grafietregens ontstonden bij het slakverwerkingsproces bij Tata Steel en Harsco. Regelmatig kwam er zwart glinsterend stof neer in de leefomgeving rondom het terrein van Tata Steel. Provincie Noord-Holland heeft het RIVM gevraagd onderzoek te doen naar de grafietregens. Omdat de vragen en zorgen die leefden bij omwonenden van Tata Steel veel breder waren dan alleen de grafietregens en mogelijke effecten voor de gezondheid, heeft het RIVM geadviseerd om in het onderzoeksproject ‘Grafietregen en gezondheid’ vragen en zorgen van bewoners op gebied van grof stof, luchtkwaliteit en gezondheid te inventariseren. Hoewel er ook zorgen leven over geluidsoverlast en stankoverlast zijn die niet meegenomen in de toenmalige opdracht van het RIVM. Het RIVM heeft vragen die leven bij omwonenden opgehaald en met een klankbordgroep de vragen en mogelijke onderzoeksrichtingen besproken. In de klankbordgroep zaten bewoners uit verschillende gemeenten in de IJmond en onafhankelijke experts. In 2019 heeft het RIVM onderzoek gedaan naar de grafietregens. In de veegmonsters zijn PAK en metalen aangetroffen. Voor de metalen lood, mangaan en vanadium is de geschatte blootstelling voor jonge kinderen zodanig dat dit ongewenst is voor de gezondheid4.

Daarnaast zijn de opgehaalde vragen over luchtkwaliteit, stof en gezondheid in de IJmond beantwoord op basis van bestaande kennis5. Niet alle vragen konden in dit onderzoek beantwoord worden. De openstaande vragen heeft het RIVM samen met de klankbordgroep in kaart gebracht. Op basis daarvan zijn acht onderzoeksopties geformuleerd. Deze zijn ingedeeld in drie clusters. Het RIVM heeft geadviseerd om als eerste onderzoek naar de onderwerpen uit Cluster A uit te voeren. Cluster A:  Depositie (neerslag van stof in de leefomgeving)  Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen  Acute gezondheidsklachten Cluster B:  Eten uit de moestuin / bramen uit de duinen / dierlijke producten  Biomonitoring bloedwaarden Cluster C:  Vervolgonderzoek grafietregen  Chronische klachten  Angst en stress

N.B. Onderzoek naar chronische gezondheidsklachten en gezondheidseffecten van langdurige blootstelling is opgenomen in Cluster C. Chronische klachten zijn vanuit een gezondheidsperspectief belangrijk om te onderzoeken. Ook leven er veel vragen hierover bij omwonenden en wordt het als belangrijk onderwerp gezien. Tegelijkertijd wordt dit onderwerp in verschillende andere onderzoeken opgepakt zoals het kanker 4 5

Inschatting gezondheidsrisico's grafietregen Wijk aan Zee. L Geraets, S Schulpen. RIVM, 2019 Website: https://www.rivm.nl/luchtkwaliteit-en-gezondheid-in-IJmond.

Pagina 12 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

incidentieonderzoek van GGD Kennemerland6 en de gezondheidsmonitor en medicatiegebruik IJmond7. Dit onderzoek leidt tot relevante inzichten. Om dubbel onderzoek te voorkomen is het onderwerp ‘Chronische klachten’ opgenomen in Cluster C.

1.3

Gezondheidsonderzoek in de IJmond Naar aanleiding van het advies over vervolgonderzoek hebben de provincie NoordHolland en de IJmondgemeenten Heemskerk, Beverwijk en Velsen het RIVM opdracht gegeven om verder onderzoek te doen naar de onderwerpen uit Cluster A: Depositie, Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie en Acute gezondheidsklachten. In het gezondheidsonderzoek wordt gewerkt met dezelfde klankbordgroep als in het project Grafietregen en gezondheid, 2019. In dit briefrapport rapporteren we tussentijdse resultaten met betrekking tot twee onderwerpen uit cluster A: luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen en acute gezondheidsklachten.

1.3.1

Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie op ervaren (on)gezonde dagen Uit de inventarisatie van vragen bleek dat er zorgen zijn over wat mensen inademen en wat mogelijk effecten zijn op de gezondheid, met name op momenten die ‘slecht’ of ‘ongezond’ aanvoelen. Daarnaast leeft de vraag wat de bronnen zijn van de stoffen in de lucht en meer specifiek of de stoffen van het Tata Steel terrein komen. In de rapporten van het luchtmeetnet in de IJmond worden met name jaargemiddelde concentraties gerapporteerd. Inwoners van de IJmond geven aan dat deze waarden hen weinig zeggen over de hoogte van kortdurende ‘pieken’ die regelmatig voorkomen. Mensen willen graag weten of het klopt dat er piekconcentraties in de lucht voorkomen. En wat dit betekent voor hun gezondheid. Om inzicht te krijgen in de luchtkwaliteit per dag en per uur in de omgeving van Tata Steel heeft het RIVM samen met GGD Amsterdam een datastructuur opgezet met beschikbare meetdata uit het luchtmeetnet. Met behulp van deze structuur zijn data van de luchtkwaliteit in IJmond over een groot aantal jaren en uit verschillende datasets gecombineerd. Met deze dataset is op basis van de luchtkwaliteitsindex8 op verschillende manieren inzichtelijk gemaakt wat de luchtkwaliteit is in de IJmond in relatie tot uurgemiddelde en daggemiddelde concentraties van fijn stof PM10. In hoofdstuk 2 wordt dit uitgebreider beschreven.

De opgezette datastructuur wordt gebruikt in het nog lopende Gezondheidsonderzoek. In dit onderzoek wordt door bron- en patroonherkenning getracht verder inzicht te krijgen in de bijdragen van verschillende emissiebronnen aan de concentraties van stoffen in de lucht die mensen kunnen inademen. Hierover wordt naar verwachting rond eind 2021 gerapporteerd.

1.3.2

Acute gezondheidsklachten In de inventarisatie van vragen en zorgen van bewoners zijn acute gezondheidsklachten waaronder hoesten, benauwdheid, zere ogen of zere keel regelmatig benoemd. Hoewel deze klachten vaak na een tijdje weer afnemen of helemaal verdwijnen, ervaren mensen deze acute klachten als vervelend. Ook maken zij zich door deze gezondheidsklachten zorgen over de gezondheid op langere termijn.

6 Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. A Oosterlee, W Nijbroek. GGD Kennemerland, 2020. 7 Gezondheid in de IJmond II: Monitoring medicijngebruik 2007-2015. DJM Houthuijs et al. RIVM, 2019 8 Luchtkwaliteitsindex: Aanbevelingen voor de samenstelling en duiding. A Dusseldorp et al. RIVM, 2015

Pagina 13 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

Regelmatig is de vraag gesteld of uitstoot van Tata Steel deze acute klachten kan veroorzaken. Het is bekend dat verhoogde fijn stofniveaus acute effecten op de luchtwegen kunnen hebben en dat de jaargemiddelde concentraties fijn stof in de regio IJmond hoger liggen dan op veel andere plekken in Nederland. Ook andere stoffen in de lucht kunnen leiden tot acute gezondheidseffecten zoals luchtweg- en oogirritatie en hoesten, al dan niet in samenhang met ervaren geurhinder. Het is nog niet onderzocht wat voor soort acute gezondheidsklachten voorkomen en hoe vaak bepaalde gezondheidsklachten voorkomen in de IJmond. In dit briefrapport rapporteren we over twee complementaire onderzoeken met verschillende opzet om meer inzicht te krijgen in de aard en prevalentie van acute gezondheidsklachten. Ten eerste heeft het Nivel gegevens van huisartspraktijken in de IJmond geanalyseerd. De huisarts vormt de ingang tot de zorg voor mensen die acute of chronische gezondheidsklachten hebben. Huisartsen registreren de gezondheidsklachten van hun patiënten met behulp van universele codes, waardoor gegevens tussen huisartspraktijken goed kunnen worden vergeleken.

Het Nivel heeft voor een breed scala aan acute gezondheidsklachten en een aantal chronische aandoeningen verkend of deze in de IJmond meer, minder of evenveel worden gemeld aan de huisarts, vergeleken met regio’s in Nederland met evenveel industrie (controlegebied ‘industrie’) en regio’s met weinig tot geen industrie (controlegebied ‘platteland’). In hoofdstuk 3 beschrijven we kort de opzet en bevindingen van het Nivel. De rapportage van het Nivel is te vinden op hun website: Gezondheidsproblemen in de regio IJmond: een verkenning9.[Link] Acute gezondheidsklachten zijn soms van milde en kortdurende aard en worden niet altijd bij de huisarts gemeld. Daardoor zijn deze acute gezondheidseffecten niet terug te vinden in de huisartsengegevens. Daarnaast wordt in de verkenning van het Nivel niet gekeken naar oorzaak-gevolg relaties. In samenwerking met externe experts is daarom verkend of het haalbaar is om een panelstudie uit te voeren in de IJmond. In een dergelijke panelstudie kunnen dagelijkse gezondheidseffecten gekoppeld worden aan de dagelijkse luchtkwaliteit. Zo kan worden bestudeerd welke gevolgen dagelijkse (piek)blootstellingen hebben voor directe (acute) gezondheidseffecten van omwonenden.

In hoofdstuk 4 beschrijven we de uitkomsten van de haalbaarheidsstudie voor het uitvoeren van zo’n panelstudie en welke mogelijke opties er zijn voor het studiegebied, doelgroepen, mee te nemen uitkomstmaten en componenten in de lucht. 1.3.3

Gezondheidsonderzoek in de IJmond: Depositie (In dit briefrapport wordt niet gerapporteerd over depositie.) Als onderdeel van het gezondheidsonderzoek in de IJmond voert het RIVM onderzoek uit naar depositie (neerslag van stof) in de leefomgeving. In juni 2020 heeft het RIVM veegmonsters genomen in Wijk aan Zee nadat verschillende bewoners stofoverlast (en stank) meldden. De resultaten hiervan zijn in juli 2020 opgeleverd aan de opdrachtgever provincie Noord-Holland10. Ook is het RIVM in 2020 gestart met een grootschaliger depositieonderzoek. Hiervoor zijn veegmonsters genomen in de leefomgeving nabij het Tata Steel terrein, zowel binnen- als buitenshuis, en op een aantal niet door industrie belaste locaties. Deze monsters worden geanalyseerd om vast te stellen of en hoeveel metalen en PAK hierin voorkomen. Op basis van deze bevindingen wordt een risicobeoordeling uitgevoerd om vast te stellen welke gezondheidseffecten kunnen optreden als mensen met het stof in aanraking komen. De bevindingen van dit onderzoek worden in een losstaand rapport gerapporteerd. Op basis van de depositiemetingen met de veegmonsters wordt ook onderzocht hoe het stof is verspreid in de regio IJmond en of er een relatie is met mogelijke bronnen. 9

Gezondheidsproblemen in de regio IJmond: een verkenning. C. Baliatsas et al. Nivel, 2021 Aanbiedingsbrief en depositieresultaten 24 juni 2020. RIVM, 2020. Kenmerk 2020-0037/VLH/HdW/PM

10

Pagina 14 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

1.4

Gerelateerd onderzoek In de IJmond wordt al langere tijd onderzoek gedaan naar de leefomgeving en de mogelijke invloed op de gezondheid, onder andere door de GGD Kennemerland en het RIVM. In Bijlage 1 staat een overzicht van RIVM en GGD rapporten met betrekking tot de IJmond, die sinds 2004 zijn verschenen. Recent is bijvoorbeeld onderzoek gedaan door GGD Kennemerland naar incidentie en prevalentie van kanker in de IJmond11. Ook zijn door het RIVM verkennende metingen uitgevoerd aan ultrafijn stof in het IJmond gebied12. Daarnaast rapporteert GGD Amsterdam elk jaar de meetresultaten uit het luchtmeetnet in de IJmond. In de jaarlijkse rapportages worden de metingen geanalyseerd in relatie tot wettelijke grenswaarden en WHO advieswaarden, trends (verloop over niveaus over tijd) en pollutierozen13,14. In het ‘Gezondheidsonderzoek in de IJmond’ ligt de focus op acute gezondheidseffecten. Hier is voor gekozen omdat in andere onderzoeken die plaatsvinden in de IJmond al gekeken wordt naar lange termijn gezondheidseffecten en chronische aandoeningen. Voor welzijn zijn zowel de afwezigheid van acute gezondheidseffecten als de afwezigheid van chronische aandoeningen relevant en beide groepen aandoeningen verdienen daarom aandacht.

Momenteel wordt de 3e Gezondheidsmonitor IJmond uitgevoerd door GGD Kennemerland en RIVM waarin onderzoek wordt gedaan naar overlast, bezorgdheid, chronische aandoeningen en medicijngebruik. Naast de onderzoeken die plaatsvinden in de IJmond zelf, geven andere onderzoeken ook inzicht in de situatie in de IJmond of zijn bevindingen toepasbaar voor de IJmond. Bijvoorbeeld het rapport ‘Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland’, waarin onder andere de fijn stofconcentraties van 2019 en de verwachte fijn stofconcentraties voor 2020, 2025 en 2030 berekend op basis van emissieramingen worden weergegeven. In de concentratie- en depositiekaarten, met een resolutie van 1x1 km, is te zien welke fijn stofconcentraties verwacht worden in de IJmond15. Een ander voorbeeld is onderzoek naar (ultra)fijn stof en gezondheidseffecten16.

11 Incidentie en prevalentie van kanker in de regio Kennemerland 2004-2018. A Oosterlee, W Nijbroek. GGD Kennemerland, 2020. 12 Verkennende metingen aan ultrafijnstof in het IJmondgebied. E P Wijers, J Vonk. RIVM, 2020. 13 Een pollutieroos toont het verband tussen de gemeten immissiewaarden op een meetpunt en de bijhorende windrichting over een jaar. 14 Datarapport Luchtkwaliteit IJmond meetresultaten 2019. D de Jonge. GGD Amsterdam, 2020. 15 Grootschalige concentratie en depositiekaarten Nederland: Rapportage 2020. R. Hoogerbrugge. RIVM, 2020. 16 Website: https://www.rivm.nl/fijn-stof/ultrafijn-stof/onderzoek-gezondheidsrisicos-schiphol

Pagina 15 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

2

Luchtkwaliteit en inhaleerbare fractie

Auteurs: R. Hoogerbrugge, RIVM D. Mooibroek, RIVM M. G Mennen, RIVM J. E. Elberse, RIVM

2.1

Inleiding Er zijn verschillende systemen en databronnen waarin gegevens over de luchtkwaliteit in de IJmond worden verzameld. Daardoor zijn die gegevens niet altijd eenvoudig te combineren voor analyses en rapportages. Om dat te verbeteren is in dit project in samenwerking met GGD Amsterdam een datastructuur opgezet met beschikbare meetdata uit het luchtmeetnet. Met behulp van deze datastructuur zijn gegevens over de luchtkwaliteit in IJmond over een groot aantal jaren en uit verschillende datasets gecombineerd. In dit hoofdstuk rapporteren we tussentijdse resultaten. Met de dataset is een analyse uitgevoerd gericht op het inzichtelijk maken van de luchtkwaliteit op uur- en daggemiddelde concentraties in de IJmond met behulp van de luchtkwaliteitsindex. Stoffen in de lucht hebben invloed op de gezondheid. Niet alle stoffen adem je in. Met de inhaleerbare fractie wordt bedoeld stofdeeltjes die je kunt inademen. Dit zijn stofdeeltjes met een diameter kleiner dan 10 micrometer. Stofdeeltjes die groter zijn dan 10 micrometer worden afgevangen door de neus en keel.

2.2

Opzetten van een datastructuur van resultaten van luchtmetingen Relevante meetdata en weersgegevens zijn in een duurzame datastructuur vormgegeven. Hierdoor kunnen meer en gemakkelijker data analyses worden uitgevoerd. Een essentiële stap hierin was de ontsluiting van de bestaande meetdata van de GGD Amsterdam, met name de metingen van polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) en 30 (zware) metalen. Bij het analyseren van de beschikbare data bleek dat over de tijd verschillen waren opgetreden door wijzigingen in analyse laboratoria en procedures. Voor het maken van een consistente data set was het daarom noodzakelijk voor de GGD Amsterdam, in overleg met het RIVM, om de data opnieuw te valideren, zodat verschillen in het gebruik van bijvoorbeeld detectiegrenzen en blanco waarden zoveel mogelijk zijn geharmoniseerd. De datastructuur is zo opgezet dat meetinformatie met een verschillend tijdsverloop is gecombineerd. Zo kunnen nu relatief eenvoudig uurgemiddelde, daggemiddelde en meerdaags-gemiddelde meetdata worden gecombineerd voor nadere analyses. Met meerdaags-gemiddelde data worden waarden bedoeld die zijn verkregen door het samenvoegen van filters die op verschillende dagen zijn bemonsterd (ook wel ‘poolen’ genoemd).

Ook weersomstandigheden zoals windrichting, windsnelheid, temperatuur, relatieve vochtigheid, neerslagduur en neerslaghoeveelheid zijn toegevoegd aan de data structuur. Als positief neveneffect van deze gezamenlijke inspanning van de GGDAmsterdam en het RIVM is een consistente dataset van concentraties metalen en PAK’s in de lucht gegenereerd en via de website luchtmeetnet.nl beschikbaar gesteld. Hiermee kunnen ook andere belangstellenden de meetresultaten voor analyses gebruiken.

Pagina 16 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Op basis van componenten die continu worden gemeten met automatische instrumenten, zoals CO, NO en NO2, zijn voor de concentraties metalen tijdsprofielen gemaakt waarmee het mogelijk is een inschatting te verkrijgen van waarschijnlijk uurgemiddelde waarden. Deze waarden worden samen met de andere data in de datastructuur die is opgezet momenteel gebruikt om verder onderzoek te doen naar de bijdragen van verschillende emissiebronnen aan de concentraties van componenten in de lucht in het IJmond gebied. De resultaten hiervan worden op een later moment, naar verwachting eind 2021, in een losstaande rapportage beschreven. Er heeft geen gezondheidskundige duiding plaatsgevonden op basis van de waarschijnlijk uurgemiddelde waarden van metalen in de lucht. De reden hiervoor is dat gezondheidskundige normen passend bij de situatie (kortdurende blootstelling via inhalatie aan metalen in de leefomgeving) voor metalen ontbreken. 2.3

Inzicht in de luchtkwaliteit door de luchtkwaliteitsindex In de regio IJmond is behoefte aan toegankelijke informatie over de luchtkwaliteit in relatie tot gezondheid. Omwonenden geven aan niet zozeer geïnteresseerd te zijn in jaargemiddelde waarden van stoffen, maar in concentraties die voorkomen tijdens zogenoemde pieken, omdat dan merkbaar gezondheidsklachten en hinder wordt ervaren. Om effecten van kortdurende (hoge) concentraties vanuit gezondheidskundig perspectief inzichtelijk te maken is een Nederlandse luchtkwaliteitsindex (LKI) opgesteld17. Voor de luchtkwaliteitsindex is de luchtkwaliteit ingedeeld in vijf luchtkwaliteitsklassen (zie figuur 2.1)18. Deze klassen zijn gebaseerd op kennis over de gezondheidseffecten van de stoffen fijn stof (PM10 en PM2,5), ozon en stikstofdioxide. (Korte) blootstelling aan hogere niveaus van fijn stof kunnen acute gezondheidseffecten geven, zoals hoesten of benauwdheid. Sommige mensen, zoals kinderen, ouderen en mensen met luchtwegproblemen zoals astma, zijn hier gevoeliger voor dan anderen. De klachten gaan vaak weer over als het fijn stofniveau daalt. De LKI is vanuit praktisch oogpunt doorontwikkeld voor het informeren van het publiek over de luchtkwaliteit situatie19 en vervolgens toegepast in de luchtkwaliteits-app en op de website van de gezamenlijke meetnetten (www.luchtmeetnet.nl).

Figuur 2.1: Luchtkwaliteitsindex (eenheden in microgram per kubieke meter lucht)

Luchtkwaliteitindex: Aanbevelingen voor samenstelling en duiding. Dusseldorp et al., RIVM, 2015. Website: https://www.rivm.nl/smog/waarschuwingsgrenzen-en-luchtkwaliteitsindex 19 Advies modernisering smogberichtgeving. Hoogerbrugge et al. RIVM, 2015. 17 18

Pagina 17 van 42

RIVM Briefrapport 2021 - 0061

In dit onderzoek is de LKI benut om de luchtkwaliteit te tonen. Dit doen we op basis van alle dagen van 2019 voor fijn stof PM10 concentraties op de meetlocaties in het IJmond gebied en die van twee achtergrondlocaties in De Rijp en De Zilk. Achtergrondlocaties zijn meetstations waar geen industrie in de omgeving aanwezig is. Zie figuur 2.2 voor de meetpunten in de IJmond en figuur 2.3 waarop ook de achtergrondlocaties stations op zijn weergegeven. Door de LKI te gebruiken en deze te vergelijken met de fijn stof concentraties wordt de luchtkwaliteit op leefniveau inzichtelijk gemaakt op dag- en uurbasis, in tegenstelling tot het jaargemiddelde fijn stofniveau waar normaliter over gerapporteerd wordt in relatie tot wettelijke grenswaarden en WHO advieswaarden. Zo wordt inzichtelijk waar en hoe vaak dagen en uren voorkomen met een slechtere luchtkwaliteit.

Figuur 2.2: Meetpunten van het luchtmeetnet in de IJmond. Wijk aan ZeeBurgemeester Rothestraat (553), IJmuiden-Kanaaldijk (551), Beverwijk WestCreutzberglaan (570), Velsen-Reijndersweg (573), Wijk aan Zee-Bosweg (557), VelsenStaalstraat (572). Bron: Provincie Noord-Holland.

Pagina 18 van 42

RIVM Briefrapport 2021- 0061

Figuur 2.3. Meetpunten van het luchtmeetnet IJmond en de achtergrondlocatie stations in De Rijp (556) en de Zilk (444). Om inzicht te krijgen in de luchtkwaliteit op basis van de LKI is gebruik gemaakt van de meetdata uit de datastructuur die is toegelicht in paragraaf 2.2. Daarbij is er voor gekozen om voor fijn stof PM10 een aantal datavisualisaties te maken, omdat voor deze component in de LKI zowel uur- als daggemiddelde concentraties zijn meegenomen en omdat PM10 en daarin aanwezige componenten een goede graadmeter zijn voor de luchtkwaliteit en het optreden van piekbelastingen in de regio IJmond. Daarnaast zijn fijn stofniveaus een belangrijke indicator voor mogelijke gezondheidseffecten. Er zijn verschillende datavisualisaties onderzocht en voorgelegd aan de klankbordgroep met omwonenden en experts. Het doel van de weergaven is om de luchtkwaliteit in relatie tot gezondheid inzichtelijker te maken voor daggemiddelde fijn stof niveaus en uurgemiddelde fijn stofniveaus. In dit briefrapport beschrijven we een drietal mogelijke weergaven en lichten we deze verder toe. 2.3.1

Weergave 1: Aantal uren per klasse voor het uurgemiddelde fijn stof PM10 In tabel 2.1 is weergegeven hoeveel uren in het jaar 2019 het fijn stofniveau in een bepaalde klasse viel. Op basis van de tabel kan je vergelijken hoeveel uren de luchtkwaliteit in de IJmond goed, matig, onvoldoende of slecht is vergeleken met de achtergrondstations. Ook kan je de luchtkwaliteit tussen de verschillende meetlocaties in de IJmond onderling vergelijken. Zo is bijvoorbeeld goed waar te nemen dat er in Wijk aan Zee en op het meetstation Reijndersweg (dit ligt aan de westzijde van het terrein van Tata Steel) 6348 resp. 5995

Pagina 19 van 42