CE_Delft_190429_Duurzaamheidsbeleid_gemeente_Velsen_Def.pdf

Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen Rekenkameronderzoek

Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen Rekenkameronderzoek

Dit rapport is geschreven door: Geert Warringa, Joukje de Vries Delft, CE Delft, december 2020 Publicatienummer: 20.190429.158 Gemeenten / Beleid / Klimaat / Kooldioxide / Reductie / Duurzame energie / Mobiliteit / Afval / Hernieuwbaar / Leefomgeving / Economische factoren / Analyse Opdrachtgever: Rekenkamercommissie gemeente Velsen Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider, Geert Warringa. © copyright, CE Delft, Delft

CE Delft Committed to the Environment CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al 40 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.

1

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Inhoud Samenvatting

4

1

Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Centrale vraag 1.3 Afbakening 1.4 Aanpak in vogelvlucht 1.5 Leeswijzer

10 10 10 10 11 11

2

Duurzaamheidsdoelen 2.1 Overzicht van de gemeentelijke doelstellingen 2.2 Meetbare doelen met streefwaarde 2.3 Doelen zonder meetbare indicator of streefwaarde 2.4 Bijdrage gemeentelijk beleid aan het realiseren van de doelen 2.5 Witte vlekken 2.6 Conclusie

12 12 15 15 16 16 17

3

Voortgang op thema Energie 3.1 Verantwoording data 3.2 Voortgang op doelstellingen CO2-reductie 3.3 Voortgang op doelstellingen energiebesparing en hernieuwbare energie 3.4 Gemeentelijk beleid 3.5 Witte vlekken 3.6 Conclusie

18 18 18 19 21 27 28

4

Klimaatadaptatie 4.1 Voortgang op doelstellingen klimaatadaptatie 4.2 Gemeentelijk beleid 4.3 Witte vlekken 4.4 Conclusie

29 29 29 33 33

5

Afval als circulaire economie 5.1 Voortgang op doelstellingen huishoudelijk restafval 5.2 Gemeentelijk beleid 5.3 Conclusie

35 35 37 41

6

Voortgang op thema duurzame mobiliteit 6.1 Voortgang op mobiliteitsdoelstellingen 6.2 Gemeentelijk beleid 6.3 Witte vlekken 6.4 Conclusie

42 42 42 43 44

7

Leefomgeving

45

2

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

7.1 Voortgang op doelstellingen leefomgeving 7.2 Gemeentelijk beleid 7.3 Witte vlekken 7.4 Conclusie

45 47 49 50

8

Controlerende en kaderstellende rol gemeenteraad 8.1 Informatievoorziening richting de raad 8.2 Voorbeelden informatievoorziening andere gemeenten 8.3 Conclusie

51 51 51 54

9

Conclusies en aanbevelingen

55

Literatuur

61

A

Interviewpartners

63

B

Duurzaamheidsdoelstellingen op verschillende schaalniveaus B.1 CO2-reductie B.2 Energie B.3 Klimaatadaptatie B.4 Afval en circulaire economie B.5 Leefomgeving B.6 Mobiliteit

64 64 65 66 67 68 69

C

Reactie van het college

70

3

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Samenvatting Aanleiding In het Milieubeleidsplan 2015-2020 heeft de gemeente Velsen ambitieuze doelstellingen opgenomen op het gebied van duurzaamheid. Zo dienen huishoudens klimaatneutraal te worden, dient 14% van de energie in 2020 hernieuwbaar te worden opgewekt en moet 75% van het huishoudelijk restafval worden gescheiden en hergebruikt in 2020. De Rekenkamercommissie Velsen wil graag inzicht in het gevoerde beleid, de doelmatigheid en doeltreffendheid ervan en of de gemeenteraad voldoende haar kaderstellende en controlerende rol heeft kunnen vervullen. In dit voorliggende rapport beantwoorden wij deze vragen.

Vraagstelling De belangrijkste onderzoeksvragen zijn: 1. Welk duurzaamheidsbeleid is tot nu toe in gang gezet in de gemeente Velsen? Wat zijn de kaders en doelen en waar liggen de witte vlekken (in vergelijking met andere gemeenten)? 2. Wat is het ambitieniveau van de doelen (zijn deze in lijn met provinciaal en nationaal beleid)? 3. Is de uitvoering van het beleid doelmatig en doeltreffend geweest? 4. Heeft de raad zijn kaderstellende rol voldoende ingevuld? 5. Is de raad voldoende aangesloten (tweerichtingsverkeer) en in positie gebracht voor wat betreft zijn controlerende rol?

Afbakening In dit rapport analyseren we de stand van zaken is in de gemeente Velsen op het gebied van duurzaamheidsbeleid. Daarnaast doen we aanbevelingen voor eventuele duurzaamheidsmaatregelen met veel duurzaamheidswinst. Hierbij laten we andere politieke overwegingen buiten beschouwing, zoals draagvlak bij de inwoners of verdeling van de lusten en lasten. Het al dan niet invoeren van een maatregel vergt een politieke afweging, waarbij meer factoren dan alleen duurzaamheidswinst een rol kunnen spelen.

Resultaten De belangrijkste bevindingen uit het onderzoek zijn: 1. De meetbaarheid en het ambitieniveau van de doelen verschilt per thema De door de gemeente Velsen in het Milieubeleidsplan 2015-2020 geformuleerde thema’s zijn energie, afval als circulaire economie, klimaatadaptatie, leefomgeving, en mobiliteit. Binnen het thema energie en afval zijn de doelen meetbaar geformuleerd (inclusief streefwaarde). Hierdoor is het mogelijk om te kunnen beoordelen of de gemeente op koers ligt om de doelen te realiseren. Dit geldt echter niet of minder voor doelen op het gebied van klimaatadaptatie en leefomgeving. Binnen het thema

4

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

mobiliteit is de doelstelling weliswaar meetbaar, maar wordt de voortgang niet op alle doelstellingen gemonitord. Ook valt op dat beleidsdoelen op het gebied van duurzaamheid wat versnipperd aanwezig zijn binnen de gemeentelijke beleidsdocumenten. Voor de overzichtelijkheid en controleerbaarheid zou het wenselijk kunnen zijn om alles in één document te integreren, zodat in één document inzichtelijk wordt wat er binnen de gemeente gebeurt op het gebied van duurzaamheid. 2. Het ambitieniveau van de doelen voor energie en afval is in lijn met nationale doelen. Voor de thema’s klimaatadaptatie, mobiliteit en leefomgeving is dit moeilijk te beoordelen Op het gebied van energie en afval zijn de ambities vergelijkbaar met landelijke doelstellingen. Het doel voor Velsen is, net als de nationale doelstelling, 49% CO2reductie in 2030 (voor de emissies die de gemeente Velsen in haar invloedssfeer heeft). Voor afval dient de gemiddelde hoeveelheid restafval per inwoner maximaal 100 kg te zijn in 2020. Ook dit komt overeen met nationaal beleid. Voor de doelen die niet meetbaar zijn geformuleerd is het niet mogelijk om te beoordelen of de doelen overeenkomen met nationale doelen.

Energietransitie 3. De gemeente lijkt nog niet op koers om de doelstelling van 49% CO2-reductie in 2030 te realiseren Tussen 2010 en 2017 is de uitstoot in belangrijke sectoren als gebouwde omgeving en verkeer gedaald met respectievelijk 6 en 10%. Alhoewel dit een duidelijk dalende trend is, lijkt het echter nog niet voldoende om de doelstelling van 49% CO2-reductie in 2030 te realiseren. Hiertoe is een intensivering van het beleid noodzakelijk. Over de publieke dienstverlening is te weinig data beschikbaar om te kunnen beoordelen wat de voortgang is op de doelstelling. 4. De effectiviteit van veel energietransitie maatregelen is moeilijk te beoordelen, omdat het meeste beleid recent is gestart Belangrijke energiemaatregelen zijn de ontwikkeling van het warmtenet, het beschikbaar stellen van ruimte voor windenergie en zonneparken (RES-traject), de transitievisie warmte, het energieconvenant met bedrijven, en de inzet van energiecoaches en ambassadeurs om inwoners te stimuleren om energiebesparende maatregelen te treffen. Veel van het beleid op het gebied van de energietransitie is pas recent gestart. Zo zijn de energiecoaches en ambassadeurs pas sinds 2019 actief, heeft de nulmeting voor het convenant met de bedrijven (GreenBiz) net plaatsgevonden en de zoekgebieden in de RES moeten nog worden geconcretiseerd.

Het is daarom op dit moment voor veel beleid nog moeilijk om te beoordelen wat de effectiviteit is geweest. 5. Er lijken geen grote witte vlekken te zijn in het energietransitiebeleid van Velsen Het meeste beleid dat wordt gevoerd zien we ook in andere gemeenten terug. Wat wel opvalt is dat Velsen, in tegenstelling tot sommige andere gemeenten in Nederland, geen gemeentelijke duurzaamheidslening voor particulieren heeft. De gemeente Velsen heeft wel onderzocht of een duurzaamheidslening effectief is, maar op basis van de (geringe) meerkosten voor de inwoners ten opzichte van de landelijke lening, heeft het college daar vanaf gezien. Ervaringen in Ede, Hoeksche Waard en Beverwijk laten overigens wel zien dat inwoners veel gebruik maken van gemeentelijke leningen en de kosten voor de gemeente beperkt zijn.

5

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

6. De omgevingsdienst en energiecoöperatie zijn in het algemeen positief over de samenwerking met de gemeente De gemeente werkt veel samen met de energiecoöperatie binnen het energietransitiebeleid. De coöperatie is over het algemeen erg tevreden over de samenwerking met de gemeente. Wel zou de gemeente volgens de energiecoöperatie meer kunnen doen om inwoners te betrekken bij de plannen voor het warmtenet en het draagvlak te vergroten. Ook de Omgevingsdienst IJmond is, als beleidsadviserende en uitvoerende dienst van de gemeente, tevreden over de samenwerking met gemeentelijke beleidsmedewerkers en bestuurders. 7. Versnelling van het verduurzamen eigen organisatie is noodzakelijk om doelen te realiseren De gemeente Velsen wil een voorbeeldfunctie vervullen en heeft ambitieuze doelen met een klimaatneutrale gemeentelijke organisatie in 2030. Tot nu toe is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed echter stroef verlopen. Ook zijn er nog geen gemeentelijke daken beschikbaar gesteld voor collectieve zonneprojecten met de energiecoöperatie, ondanks dat de energiecoöperatie hier meerdere keren op heeft aangedrongen. Een intensivering van het beleid is daarom noodzakelijk om de doelen te realiseren.

Klimaatadaptatie 8. De gemeente Velsen heeft op het gebied van klimaatadaptatie een aantal succesvolle beleidsmaatregelen getroffen Volgens medewerkers van het waterschap loopt Velsen relatief voorop met maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie (onder andere warmte winnen uit riolering en bewustwording creëren bij inwoners). Wat wel opvalt is dat de gemeente Velsen (overigens net als veel andere gemeenten in Nederland) vooral inzet op maatregelen in de openbare ruimte en meer communicatieve instrumenten richting inwoners. Instrumenten die verder gaan dan communicatie (bijvoorbeeld economische prikkels) worden tot nu toe nog niet ingezet, terwijl deze erg kosteneffectief kunnen zijn. Een voorbeeld is differentiatie van de rioolheffing in de gemeente Venray, om inwoners te stimuleren om hun tuin te vergroenen. Andere suggesties voor aanvullend beleid op het gebied van klimaatadaptatie zijn: — Afspraken maken met de woningbouwcorporatie dat bij nieuwe bewoners de tuin wordt vergroend. Hiermee kan de norm worden aangepast hoe een tuin eruit zou moeten zien in een straat. — Het aanscherpen van de parkeernormen. Het omlaag brengen van de parkeernorm zorgt voor meer groene (openbare) ruimte in de stad. — Het uitvoeren van klimaatstresstesten en risicodialogen (suggestie van waterschap Rijnland). Deze gaan nog een stap verder dan de klimaatatlas die er nu ligt.

In de klimaatatlas staan een set kaarten waarin staat wat mogelijke effecten zijn van bijvoorbeeld wateroverlast of overstromingen. Met een klimaatstresstest zou bekeken kunnen worden wat dit zou kunnen betekenen, wat de gevolgen zijn en welke potentiele maatregelen genomen kunnen worden. — Onderzoeken of regenwaterputten gestimuleerd kunnen worden in tuinen. In Vlaanderen geldt een verplichting bij nieuwbouw, waarbij een uitzondering geldt voor woningen met een groen dak.

6

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Afval als circulaire economie 9. De gemeente Velsen is nog ver verwijderd van de doelstelling om de hoeveelheid restafval per inwoner te verminder naar 100 kg per persoon De hoeveelheid restafval in Velsen is nog een factor 2,5 hoger dan de doelstelling. De gemeente zet in op minder frequente inzameling bij laagbouw en gescheiden inzameling bij de hoogbouw om het scheidingspercentage te verhogen. Met de invoering van gedifferentieerde tarieven (een beleidsinstrument dat al een keer aan de raad is voorgelegd) zouden flinke stappen gemaakt kunnen worden om de hoeveelheid restafval omlaag te brengen. Gelet op ervaringen in andere gemeenten kan dit een effectieve maatregel zijn. Het valt ons op dat de gemeente de raad goed informeert over de kosten en effecten van potentiele maatregelen (de HVC brengt dit voor de gemeente in kaart). Uiteindelijk is de invoering van diftar een politieke afweging van de raad. In dit rapport worden niet alle facetten meegenomen die spelen bij een politieke afwegingen. Het rapport focust zich op duurzaamheid. 10. Op het gebied van voorkomen van zwerfafval zet de gemeente vooral in op opruimen en bewustwording van burgers Op het gebied van zwerfafval wordt vooral ingezet op opruimen en bewustwording ter voorkomen van zwerfafval. Hierbij streeft de gemeente naar een gemiddeld beeldkwaliteitsniveau B.

Dat is een schoonheidsmaatstaf die aangeeft dat er jaarrond minder dan tien stuks zwerfafval mag liggen binnen 100 vierkante meter. Het opruimen van zwerfafval draagt in een belangrijke mate bij aan de beeldkwaliteit. Het voorkomen van zwerfafval is vooral een kwestie van mentaliteit van burgers. Onder de noemer ‘Velsen geen Bende’ organiseert de gemeente jaarlijks een opruimevenement in de wijk. Zwerfafval kan ook worden voorkomen door ongewenst gedrag te bestraffen. Ervaringen bij andere gemeenten laten zien dat handhaving (bijvoorbeeld boetes) weinig effectief is. Financiële instrumenten, zoals statiegeld, kunnen ook behulpzaam zijn bij tegengaan van zwerfafval. Ervaringen in Leiden laten zien dat statiegeld ook op gemeentelijk niveau mogelijk is. Met name voor het Havenfestival, waarin er een grote kans is dat bekers in het water terecht komen, kan dit instrument worden overwogen. Plastic zwerfafval kan hier namelijk direct bijdragen aan de plastic soup. 11. Op het gebied van duurzaam inkopen is de gemeente nog in de opstartfase Het duurzaam inkoopbeleid is op papier goed geregeld in Velsen. Een overzicht van de inkopen en duurzaamheidsprestaties ontbreekt echter nog, waardoor onduidelijk is wat er binnen de gemeente op dit gebied gebeurt. Om serieus werk te maken van duurzaam inkopen, lijkt een opschaling van de capaciteit in de gemeentelijke organisatie noodzakelijk.

Wethouders dienen namelijk afgerekend te kunnen worden op de prestaties. Hiervoor dient inzichtelijk te worden gemaakt welke inkopen er op de rol staan, welke duurzaamheidscriteria kunnen worden toegepast en achteraf worden gemeten of er duurzaam wordt ingekocht. Met de huidige ambtelijke inzet betwijfelen we echter of de ambities gerealiseerd kunnen worden.

7

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Mobiliteit 12. Binnen het thema (duurzame) mobiliteit wordt het beleid vooral vormgegeven door de omgevingsdienst Het beleid op het thema mobiliteit bestaat vooral uit reguliere taken die de afdeling verkeer uitvoert (bijvoorbeeld aanleg fietspaden), het beleid gericht op laadpalen en maatregelen die worden genomen door de omgevingsdienst vanuit het programma IJmond Bereikbaar. Het programma IJmond Bereikbaar wordt namens de IJmondgemeenten uitgevoerd door de OD IJmond in samenspraak met het bedrijfsleven en andere overheden. Hierbij wordt onder andere gewerkt aan een werkgeversaanpak om het woon-werkverkeer te verduurzamen. Tot nu toe is er, volgens beleidsmedewerkers van de gemeente Velsen, weinig sprake van beleidsontwikkeling op het thema duurzame mobiliteit in Velsen door ambtenaren van de gemeente zelf. Ervaringen bij andere gemeenten met een vergelijkbare omvang laten zien dat het beleid op het thema duurzame mobiliteit met één fte ingevuld kan worden. Deze capaciteit lijkt wel aanwezig te zijn in Velsen. 13. Er wordt nog niet standaard op projectniveau geëvalueerd bij mobiliteit Positief is dat sinds kort elk herinrichtingsproject wordt geëvalueerd bij mobiliteit. Tot een paar geleden gebeurde dit niet.

Het zou logisch zijn om dit bij meer projecten te doen en op projectbasis te evalueren, zodat meer gerichter kan worden geëvalueerd of de ambtelijke capaciteit effectief kan worden ingezet. 14. Witte vlekken zijn vooral het doelgroepenvervoer, betaald parkeren en aanscherpen van parkeernormen Aanvullende maatregelen binnen het thema duurzame mobiliteit kunnen zijn: — Het aanpakken van het doelgroepenvervoer (bijvoorbeeld vervoer speciaal onderwijs dat verantwoordelijkheid is van gemeente). Dit is ook belangrijk vanuit de voorbeeldfunctie van de gemeente en maakt onderdeel uit van duurzaam inkopen. — Bij twee van de drie strandopgangen is (deels) betaald parkeren. Bij de derde strandopgang (bij strand Noordpier) ligt nog kans om een maatregel voor betaald parkeren in te voeren. Vanaf 2021 is het daarbij mogelijk om parkeertarieven te differentiëren op CO2-uitstoot. — Het terugdringen van het aantal parkeerplaatsen. Er zijn grote woningbouwambities. Binnen de gemeentelijke organisatie wordt er nagedacht om te experimenteren met de parkeernorm. In dat geval moet de gemeente ook nadenken aan parkeervergunningen voor de bewoners in de omliggende wijken om te voorkomen dat daar problemen ontstaan.

Leefomgeving 15. Veel van de maatregelen binnen het thema leefomgeving zijn gericht op de industrie Het thema leefomgeving is geen veelvoorkomend thema in gemeentelijk duurzaamheidsbeleid. Vanwege de aanwezige industrie (onder andere Tata Steel) en de nabijheid van vliegveld Schiphol heeft dit thema extra aandacht in de gemeente Velsen. Veel van het beleid op het thema leefomgeving richt zich op reguliere wettelijke taken van de omgevingsdienst. Daarbij is niet de gemeente het bevoegd gezag voor Tata Steel, maar de provincie. Omdat wij ons in deze evaluatie alleen op gemeentelijk beleid, heeft het thema leefomgeving een andere status heeft dan de overige thema’s. Aanvullend beleid lijkt met name mogelijk op het gebied van de scheepvaart. Zo zijn er cruiseschepen die nog steeds aanmeren en veel verontreinigende stoffen uitstoten.

8

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Een mogelijk beleidsinstrument zou kunnen zijn om kortingen te geven aan schepen die aan de strengste eisen voldoen (differentiatie havengelden). In overleg met havenbedrijven in Velsen zou onderzocht kunnen worden wat mogelijk is. Ook zou het aantal punten voor walstroom kunnen worden uitgebreid.

Kaderstellende en controlerende rol van de raad 16. Het algemene beeld bij de raad was dat de informatie die wordt verstrekt over duurzaamheid weinig samenhang kent Om de kaderstellende en controlerende rol te kunnen vervullen, is het belangrijk dat raadsleden goed worden geïnformeerd over de doelen en de voortgang op de doelen. De gemeente presenteert vooral individuele projecten en programma’s maar het totaalbeeld ontbreekt. Onduidelijk is daarom wat de doelen zijn op het thema duurzaamheid, wat de effectiviteit is van het beleid en wat de voortgang op de doelen is. Een suggestie is dat bij elk voorstel een paragraaf duurzaamheid komt, zodat raadsleden getriggerd worden en kunnen zien wat er op dat gebied met duurzaamheid gebeurt. Ook is er behoefte aan een soort dashboard die op hoofdlijnen weergeeft wat er gebeurt op alle thema’s (dus niet alleen energietransitie), waarbij burgers en raad op hoofdlijnen worden geïnformeerd wat de stand van zaken is in de gemeente, en een globaal tijdspad voor de maatregelen op het gebied van duurzaamheid. Aandachtspunt hierbij is dat de informatie niet te gedetailleerd zou moeten zijn (ook in verband met de kosten). Een voorbeeld van een gemeente die zo’n dashboard heeft ontwikkeld is Roosendaal.

Aanbevelingen We doen de volgende aanbevelingen: — Concretiseer de doelen op het gebied van duurzaamheid zoveel mogelijk. Alhoewel we begrijpen dat het niet mogelijk is om alle doelen SMART te formuleren, zien we met name op de thema’s klimaatadaptatie en leefomgeving dat de doelstellingen geen streefwaarden bevatten. — Zorg ervoor dat de beleidsdoelen op het gebied van duurzaamheid zoveel mogelijk in één beleidsdocument zijn geïntegreerd. Dit verhoogt de overzichtelijkheid van het beleid. — Betrek burgers bij de ontwikkeling van het warmtenet. Zorg ervoor dat burgers niet alleen worden geïnformeerd, maar ook kunnen adviseren en idealiter meebeslissen. — Overweeg de inzet van vergaand instrumentarium dan communicatie om burgers en bedrijven te bewegen tot klimaatadaptieve maatregelen. Ook op het gebied van afvalscheiding, transport, energie en leefomgeving zijn verdergaande financiële prikkels mogelijk. Uiteindelijk is de keuze voor invoering van de maatregelen een politieke afweging van de raad. — Onderzoek wat er voor nodig is om vaart te gaan maken met duurzaam inkopen. Bekijk hierbij ook kritisch of de huidige ambtelijke capaciteit in Velsen hiervoor afdoende is. — Overweeg om bij elk voorstel een paragraaf duurzaamheid op te nemen, zodat raadsleden getriggerd worden en kunnen zien wat er op dat gebied met duurzaamheid gebeurt.

— Overweeg om een dashboard te ontwikkelen die op hoofdlijnen weergeeft wat de stand van zaken is in Velsen op het gebied van duurzaamheid.

9

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

1 Inleiding 1.1

Aanleiding In het Milieubeleidsplan 2015-2020 heeft de gemeente Velsen ambitieuze doelstellingen opgenomen op het gebied van duurzaamheid. Zo dienen huishoudens klimaatneutraal te worden, dient 14% van de energie in 2020 hernieuwbaar te worden opgewekt en moet 75% van het huishoudelijk restafval worden gescheiden en hergebruikt in 2020. De taken op het gebied van beleid en uitvoering van milieu en duurzaamheid waren in het verleden belegd bij de omgevingsdienst. De gemeente Velsen heeft de taken voor beleidsontwikkeling meer naar zich toe getrokken en hier ambtenaren voor verantwoordelijk gemaakt. Bij het coalitieakkoord is afgesproken dat iedere wethouder duurzaamheid in zijn portefeuille doorvoert er hier ook op af te rekenen is. Ook is er een regietafel, waarin drie wethouders periodiek overleggen over duurzaamheid. De Rekenkamercommissie Velsen wil graag inzicht in het gevoerde beleid, de doelmatigheid en doeltreffendheid ervan, en of de gemeenteraad voldoende haar kaderstellende en controlerende rol heeft kunnen vervullen. In dit voorliggende rapport beantwoorden wij deze vragen.

1.2

Centrale vraag De belangrijkste onderzoeksvragen zijn: 1. Welk duurzaamheidsbeleid is tot nu toe in gang gezet in de gemeente Velsen? Wat zijn de kaders en doelen en waar liggen de witte vlekken (in vergelijking met andere gemeenten)? 2. Wat is het ambitieniveau van de doelen (zijn deze in lijn met provinciaal en nationaal beleid)? 3. Is de uitvoering van het beleid doelmatig en doeltreffend geweest? 4. Heeft de raad zijn kaderstellende rol voldoende ingevuld? 5. Is de raad voldoende aangesloten (tweerichtingsverkeer) en in positie gebracht voor wat betreft zijn controlerende rol? Het beleid van de gemeente wordt hierbij breed benaderd: het gaat zowel om wettelijk verplichte taken als beleid op eigen initiatief, om zowel activiteiten die de gemeente Velsen zelf uitvoert als in samenwerking met andere gemeenten.

1.3

Afbakening In dit rapport analyseren we de stand van zaken is in de gemeente Velsen op het gebied van duurzaamheidsbeleid. Daarnaast doen we aanbevelingen voor eventuele duurzaamheidsmaatregelen met veel duurzaamheidswinst. Hierbij laten we andere politieke overwegingen buiten beschouwing, zoals draagvlak bij de inwoners of verdeling van de lusten en lasten. Het al dan niet invoeren van een maatregel vergt een politieke afweging, waarbij meer factoren dan alleen duurzaamheidswinst een rol kunnen spelen.

10

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

1.4

Aanpak in vogelvlucht Het onderzoek bestaat uit drie delen. Allereerst hebben we een analyse gemaakt van de beleidsdocumenten op het gebied van duurzaamheid van de gemeente en hebben we een overzicht opgesteld van de doelstellingen uit de Duurzaamheidsagenda. Aan de hand van de aanwezigheid van indicatoren en streefwaarden hebben we bepaald of deze doelstellingen meetbaar zijn, of de gemeente op de goede weg is deze te behalen, en of er witte vlekken zijn. In het tweede deel van het onderzoek verdiepen we ons in de effectiviteit van de gehanteerde beleidsinstrumenten in relatie tot de doelstellingen. Hiertoe hebben we interviews afgenomen met beleidsambtenaren van de gemeente en vertegenwoordigers van externe betrokken partijen. In het derde deel van het onderzoek hebben we een bijeenkomst met de gemeenteraad georganiseerd. Hierbij hebben we hen gevraagd of zij voldoende worden geïnformeerd over het beleid en in hoeverre zij in staat zijn om hun kaderstellende en controlerende rol te vervullen.

1.5

Leeswijzer De opzet van dit rapport is als volgt: — In Hoofdstuk 2 bespreken we de doelen die de gemeente Velsen heeft geformuleerd in haar Milieubeleidsplan 2015-2020 en overige documenten. We onderzoeken of deze doelen meetbaar zijn geformuleerd, of het ambitieniveau in lijn is met provinciaal en nationaal beleid en of er witte vlekken aanwezig zijn in het beleid. Hiermee beantwoorden we de eerste twee onderzoeksvragen. — In Hoofdstuk 3 t/m 7 bespreken we de voortgang op de doelen en de effectiviteit van de maatregelen die zijn genomen op de thema’s energie, afval, klimaatadaptatie, duurzame mobiliteit, en leefomgeving. Hiermee beantwoorden we een deel van de eerste en de derde onderzoeksvraag. — In Hoofdstuk 8 bespreken we de bevindingen van de bijeenkomst met de gemeenteraad. Hiermee beantwoorden we de vierde en de vijfde onderzoeksvraag. — In Hoofdstuk 9 presenteren we de conclusies en aanbevelingen.

11

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

2 Duurzaamheidsdoelen 2.1

Overzicht van de gemeentelijke doelstellingen Het centrale beleidsdocument, waarin duurzaamheidsdoelen voor de gemeente Velsen zijn geformuleerd, is het ‘Milieubeleidsplan 2015-2020’. In dit plan zijn doelen opgenomen voor energie, klimaatadaptatie, groen, afval, leefomgeving, en duurzame mobiliteit. Per thema heeft de gemeente meerdere doelstellingen geformuleerd. Zo dient de gemeente jaarlijks 1,5% energie te besparen en moet 14% van de energie uit hernieuwbare bronnen zijn opgewekt in 2020. Daarnaast heeft Velsen ook (belangrijke) doelen opgenomen in andere beleidsnota’s: — Doelen voor energie(neutraliteit) zijn opgenomen in de strategische agenda en de Woonvisie. — In het jaarverslag 2017 heeft de gemeente het (ambitieuze) voornemen gepresenteerd om in 2030 een klimaatneutrale organisatie te zijn (motie ‘Parijsverklaring’). — In het document ‘Inkoopbeleid 2017’ heeft de gemeente uitgangspunten geformuleerd voor duurzaam inkopen. — In het programma ‘Meer waarde uit afval’ zijn doelen opgenomen voor de hoeveelheid restafval per inwoner. — Het gemeentelijk rioleringsplan, met doelstellingen op het gebied van klimaatadaptatie. — Dierenwelzijnsnota met doelstelling op het gebied van biodiversiteit. — Het groenstructuurplan met doelstellingen op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. — Het grondbeleid van de gemeente.

Een overzicht van de duurzaamheidsdoelstellingen is weergegeven in Tabel 1. Hierbij hebben we ook aangegeven of de doelen meetbaar zijn geformuleerd en in lijn zijn met provinciale, nationale en/of Europese ambities. Om gemeenteraadsleden hun kaderstellende en controlerende rol te kunnen laten vervullen, is het immers wenselijk om doelen zo concreet en meetbaar mogelijk te formuleren. Dit maakt het makkelijker om achteraf te kunnen controleren of de doelen zijn gerealiseerd.

12

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Tabel 1 – Overzicht van de doelen per thema Thema

Doelstelling

Meetbaar?

In lijn met (inter)nationaal of regionaal doel?

Energie

49% CO2-reductie in 2030.1

Ja

In lijn met de nationale doelstelling om 49% CO2-reductie t.o.v. 1990 te realiseren, en hiermee ambitieuzer dan het Europese streven om in 2030 40% CO2-reductie t.o.v. 1990 te realiseren.

Realisatie ambities Nationaal Energieakkoord (14% duurzame energieopwekking in 2020 1,5% energiebesparing per jaar). Klimaatneutraal voor huishoudens in 2020.2

Ja

Komt overeen met landelijke doelstelling.

Ja

Klimaatneutraal voor huishoudens in 2020 is veel ambitieuzer dan de nationale en provinciale doelstelling, waar wordt gestreefd naar 100% klimaatneutrale energievoorziening in 2050.

Een klimaatneutrale gemeentelijke organisatie in 2030.3

Ja

Geen doelstellingen op nationaal niveau. Wel heeft ministerie van I&W-doelstelling om in 2030 klimaatneutraal te zijn.

Velsen energieneutraal in 2050.

Ja

Ambitieuzer dan nationaal beleid (80-95% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990).

Verlagen woonlasten voor particulieren (o.a. door vermindering van het energieverbruik door duurzaamheidsinvesteringen) en voor huurders (door prestatieafspraken met woningcorporaties over het verbeteren energielabels sociale huurwoningen en duurzaamheidsmaatregelen).

Meetbaar, maar geen streefwaarde.

Geen vergelijkbare doelstelling.

Anticiperen op gevolgen klimaatverandering ter beperking van risico’s voor leefkwaliteit.

Nee

Door ontbreken streefwaarde is het ambitieniveau onduidelijk, maar deze lijkt overeen te komen met provinciaal en nationaal streven naar een klimaatbestendige inrichting van leefomgeving.

Opvangen gevolgen klimaatverandering via groenstructuur.

Meetbaar, maar geen streefwaarde.

Geen vergelijkbare doelstelling.

Nieuwe groenvoorzieningen bij stedelijke herstructurering.

Meetbaar, maar geen streefwaarde.

Geen vergelijkbare doelstelling.

Voorkomen wateroverlast. Het riool dient 20 mm in één uur te kunnen verwerken.

Meetbaar, wel een streefwaarde voor riolering, maar geen

Door ontbreken streefwaarde is het ambitieniveau onduidelijk, maar deze lijkt overeen te komen met

Klimaatadaptatie

________________________________ 1

Opgenomen in Woonvisie 2040 (Gemeente Velsen, 2020b). Opgenomen in het jaarverslag 2017 (Gemeente Velsen, 2018). 3 Opgenomen in het jaarverslag 2017 (Gemeente Velsen, 2018). 2

13

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Thema

Doelstelling

Afval als circulaire economie

Leefomgeving

Mobiliteit

Duurzaam inkopen

Meetbaar?

In lijn met (inter)nationaal of regionaal doel?

streefwaarde als er meer valt dan 20 mm.

provinciaal en nationaal streven naar een waterrobuuste inrichting van leefomgeving.

Restafval − verhoging van de afvalscheiding en hergebruik tot 65% in 2015 en 75% in 2020; − maximaal 100 kg restafval per inwoner per jaar in 20204.

Ja

Het streefniveau komt overeen met de landelijke doelstelling.

Extra aanpak zwerfafval. Hoeveelheid zwerfafval overeenkomend met beeldkwaliteitsniveau B.

Ja

Meeste gemeenten hanteren doelstellingen A/B.

Luchtkwaliteit, geluid en geur verbeteren.

Meetbaar, maar geen streefwaarde.

De provincie streeft naar het voldoen aan de KRW en WHO-normen voor water en luchtkwaliteit in 2027 en 2050 respectievelijk.

Balans tussen economische ontwikkeling en milieukwaliteit c.q. beperking hinder.

Nee

Geen vergelijkbare doelstelling.

Minder tot geen hinder en bezorgdheid bij bewoners aangaande eigen gezondheid.

Meetbaar, maar geen streefwaarde.

Geen vergelijkbare doelstelling.

Optimale klachtenafhandeling en (milieu)informatievoorziening.

Meetbaar, maar geen streefwaarde..

Geen vergelijkbare doelstelling.

IJmond goed bereikbaar en prettig leefbaar.

Nee

Geen vergelijkbare doelstelling.

Groei autogebruik beperken tot maximaal 1% per jaar.

Ja

Geen vergelijkbare doelstelling.

Toename openbaar vervoer (van 6 naar 9%).

Ja

Geen vergelijkbare doelstelling.

In 2022 20% meer met de fiets t.o.v. 2012.

Ja

Geen vergelijkbare doelstelling.

Helft van alle verplaatsingen tot 7,5 km met de fiets (van 35 naar 50%).

Ja

Geen vergelijkbare doelstelling.

Bedrijven passen mobiliteitsmanagement toe.

Meetbaar, maar geen streefwaarde

Geen vergelijkbare doelstelling.

Velsen geeft in zijn inkoopfunctie bewust en structureel inhoud aan zijn maatschappelijke rol, op een wijze die verder gaat dan de wet verplicht, én die leidt tot maatschappelijke waarde voor de organisatie en de maatschappij.

Niet meetbaar.

Geen vergelijkbare doelstelling.

________________________________ 4

14

Opgenomen in programma ‘Meer waarde uit afval’ (Gemeente Velsen, 2020a).

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

2.2

Meetbare doelen met streefwaarde Tabel 1 laat zien dat de meetbaarheid en het ambitieniveau van de doelen per thema verschilt. Binnen het thema energie zijn de doelen meetbaar geformuleerd (inclusief streefwaarde). Hierdoor is het goed mogelijk om te kunnen beoordelen of de gemeente op koers ligt om de doelen te realiseren. De meeste doelen op het thema energie zijn in lijn met nationale doelstellingen. Dit betekent dat Velsen zich aan een evenredige inspanning committeert om de nationale doelen te realiseren. Opvallend is de doelstelling van klimaatneutraliteit voor het elektriciteitsgebruik van huishoudens in 2020. Dit doel zou moeten worden gerealiseerd door het realiseren van windturbines in de gemeente, die daarmee het elektriciteitsgebruik van woningen compenseren. Alhoewel deze definitie in strikte zin correct is, vragen wij ons wel af of een dergelijke doelstelling niet verwarrend kan werken. Er is immers ook een doelstelling van 14% hernieuwbare energieopwekking in Velsen, die ook over hernieuwbare energieopwekking gaat, waardoor verschillende ambitiesniveaus in verschillende doelstellingen terugkomen. Op het gebied van afval zijn de ambities vergelijkbaar met landelijke doelstellingen. Het doel is om de afvalscheiding te verhogen naar 75% in 2020; de gemiddelde hoeveelheid restafval per inwoner dient maximaal 100 kg te zijn in 2020.

Ook de meeste doelen binnen het thema mobiliteit zijn concreet geformuleerd. Het gaat om het terugdringen van autogebruik en toename van het openbaar vervoer en fietsgebruik.

2.3

Doelen zonder meetbare indicator of streefwaarde Voor een aantal doelen in het Milieubeleidsplan is geen meetbare streefwaarde opgenomen. Hierdoor is het moeilijk om achteraf te controleren of doelen zijn gerealiseerd. Dit geldt vooral voor de thema’s klimaatadaptatie en leefomgeving. Bij de overige thema’s energie, afval en mobiliteit ontbreekt er voor een aantal doelen een (meetbare) streefwaarde. Twee doelen binnen het thema klimaatadaptatie richten zich op groenstructuur en groenvoorzieningen. Het voorkomen van wateroverlast als doel is wel in lijn met provinciaal en nationaal streven naar een waterrobuuste inrichting. In het gemeentelijk rioleringsplan de volgende classificatie opgenomen: hinder, overlast en schade. De bui08, waarbij er 20 mm neerslag valt in één uur, mag niet leiden tot hinder en moet probleemloos verwerkt kunnen worden. Het anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering ter beperking van risico’s voor leefkwaliteit lijkt aan te sluiten op het nationale en provinciale streven naar een klimaatbestendige inrichting van leefomgeving. Echter is het doel om te ‘anticiperen’ moeilijk meetbaar. Ook bij de doelen voor leefomgeving zijn geen streefwaarden aangegeven. Doelen zijn geformuleerd in termen van ‘balans tussen economische ontwikkeling en milieukwaliteit’, ‘minder tot geen hinder’ en ‘optimale klachtenafhandeling’.

Het streven voor deze doelen is niet concreter gemaakt dan een ‘positieve’ ontwikkeling.

15

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

2.4

Bijdrage gemeentelijk beleid aan het realiseren van de doelen Wat opvalt is dat er weinig doelen zijn geformuleerd op het niveau van specifieke gemeentelijke beleidsmaatregelen. Doelen zijn geformuleerd in termen van overkoepelende doelen zoals CO2-uitstoot, energiebesparing, en maximale toename autogebruik. De gemeente zou aanvullend op de overkoepelende specifieke doelen op maatregelniveau kunnen formuleren (zie Box 1). Dit maakt het makkelijker om te bepalen hoe het beoogde gemeentelijk beleid dient bij te dragen aan het realiseren van de doelen en of de maatregelen de gewenste output hebben gehad. Box 1 - Bijdrage gemeentelijk beleid aan CO2-reductie Het meten van alleen de CO2-uitstoot op zichzelf zegt weinig over de effectiviteit van gemeentelijk beleid. De uitstoot is immers van veel verschillende factoren afhankelijk. Voorbeelden zijn de economische conjunctuur, provinciale, nationale en Europese beleidsmaatregelen en de bereidwilligheid van inwoners en bedrijven in Velsen om maatregelen te treffen. Een (tijdelijke) daling van de uitstoot, bijvoorbeeld door de huidige corona-crisis, zegt dan weinig over de effectiviteit van gemeentelijke maatregelen. Om dit te ondervangen kunnen ook doelen op maatregelniveau worden geformuleerd. Zo is voorlichting aan burgers een belangrijke gemeentelijke maatregel om hen te bewegen om energiebesparende maatregelen te treffen.

Bij bedrijven is dit toezicht op de energiebesparingsverplichting in de Wet milieubeheer. Voorbeelden van doelen zouden het aantal voorlichtingsbijeenkomsten kunnen zijn, het aantal deelnemers hieraan, het aantal inwoners dat maatregelen neemt na een bijeenkomst. Voor bedrijven zou het aantal bedrijven dat is gecontroleerd als doelstelling kunnen worden opgenomen.

2.5

Witte vlekken Binnen het milieubeleidsplan en overige beleidsdocumenten in Velsen komen de meeste milieuthema’s aan bod. De thema’s energie, circulaire economie/afval, duurzame mobiliteit, klimaatadaptatie, luchtkwaliteit, en leefomgeving zijn de belangrijkste thema’s die we ook bij veel andere gemeenten terugzien. Duurzaam inkopen is niet benoemd in het Milieubeleidsplan, maar wordt wel genoemd in het ‘Inkoopbeleid 2017’. Een milieuthema dat niet benoemd wordt, of slechts indirect, is biodiversiteit. In het Milieubeleidsplan zijn weliswaar doelen opgenomen voor de groenstructuur en groenvoorzieningen, maar er zijn geen doelen opgenomen om het aantal soorten te vermeerderen. In het groenstructuurplan 2019 van de gemeente Velsen is wel aandacht voor biodiversiteit bij de te realiseren maatregelen, maar expliciete doelen ontbreken. Ook valt op dat beleidsdoelen op het gebied van duurzaamheid wat versnipperd aanwezig zijn binnen de gemeentelijke beleidsdocumenten. Voor de overzichtelijkheid en controleerbaarheid zou het wenselijk kunnen zijn om alles in één document te integreren, zodat in één document inzichtelijk wordt wat er binnen de gemeente gebeurt op het gebied van duurzaamheid. We adviseren om dit aanvullend te doen op de huidige praktijk.

De huidige werkwijze zorgt ervoor dat elk nieuw beleidsplan een mogelijkheid geeft om nieuwe of aanvullende duurzaamheidsambities te formuleren, gericht op het onderwerp van dat beleidsplan. Dat zorgt voor een brede verankering van duurzaamheid in de organisatie. Combinatie van beiden levert een duurzaamheidsagenda op, waarbij steeds nieuwe duurzaamheidsdoelstellingen uit de beleidsplannen worden gekopieerd naar de agenda, zodat het

16

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

enerzijds een levend en uitvoeringsgerichte verzameling van beleidsdoelstellingen is, terwijl anderzijds het overzicht behouden blijft.

2.6

Conclusie In dit hoofdstuk hebben we de doelen besproken die de gemeente Velsen in haar ‘Milieubeleidsplan 2015-2020’ en overige documenten heeft gepresenteerd. Hierbij valt op dat de mate van meetbaarheid en het ambitieniveau verschilt. De milieuthema’s die de gemeente Velsen hanteert zijn relatief compleet. Ook valt het op dat er nauwelijks doelen lijken te zijn geformuleerd op het niveau van gemeentelijke beleidsmaatregelen. Hierdoor is het lastig om te controleren hoe de gemeentelijke beleidsmaatregelen dienen bij te dragen aan doelrealisatie. In de volgende hoofdstukken gaan we per thema in op de voortgang op de doelstellingen en de effectiviteit van het gemeentelijke beleid.

17

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

3 Voortgang op thema Energie 3.1

Verantwoording data In dit hoofdstuk gaan we in op de voortgang op de doelen binnen het thema energie en de effectiviteit van de maatregelen. De data die we gebruiken om de voortgang te meten is afkomstig van de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. Dit is de meest algemeen geaccepteerde openbare database die door de Rijksoverheid en gemeenten wordt gebruikt om inzicht te krijgen in cijfers voor energie en CO2-uitstoot. De gemeente Velsen hanteert zelf ook de Klimaatmonitor bij de presentatie van de data op haar website ‘Velsen in Cijfers’. Wij sluiten ons daar daarom bij aan.

3.2

Voortgang op doelstellingen CO2-reductie Het doel van de gemeente Velsen is om de CO2-uitstoot in 2030 met 49% te reduceren. Voor het jaar 2020 is geen CO2-reductiedoelstelling geformuleerd. Figuur 1 laat de trends in CO2-uitstoot zien. Wat opvalt is dat Velsen een atypische gemeente in Nederland is, omdat 90% van de CO2-uitstoot afkomstig is van bedrijven en instellingen. De sectoren verkeer en vervoer, woningen, commerciële en publieke dienstverlening (gezamenlijk de gebouwde omgeving) hebben een beperkt aandeel in het totaal. Hierbij moet als kanttekening worden geplaatst dat de gemeente kan sturen op de doelstelling van de gemeentelijke organisatie en die van bewoners en bedrijven, met name in de gebouwde omgeving, voor zover de gemeente bevoegd gezag is, dus niet de grote industrie. Ook op het gebied van mobiliteit kan de gemeente vooral sturen op de lokale mobiliteit van haar inwoners en bedrijven, niet die van het langsrijdend verkeer op de A9. In het ‘Milieubeleidsplan 2015-2020’ is dan ook opgenomen dat het energiegebruik van grote bedrijven niet is meegenomen in de doelstelling. Figuur 1 – CO2-uitstoot Velsen

CO2 uitstoot (Kton)

3.000 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0 2010

2011

2012

2013

2014

2016

Totaal Velsen

Bedrijven en instellingen

Verkeer en vervoer

Woningen

Publieke dienstverlening Bron: Klimaatmonitor.

18

2015

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

2017

Dit betekent dat het juist interessant is om op de sectoren verkeer en vervoer, woningen, en publieke dienstverlening in te zoomen, omdat veel gemeentelijk beleid zich richt op deze sectoren.5 Figuur 2 laat zien dat tussen 2010 en 2017 de uitstoot in de sectoren is gedaald met respectievelijk 6 en 10%. Alhoewel dit een duidelijk dalende trend is, lijkt het echter nog niet voldoende om de doelstelling van 49% reductie in 2030 te realiseren. Hiertoe is een intensivering van het beleid noodzakelijk. Over de publieke dienstverlening is te weinig data beschikbaar om te kunnen beoordelen wat de voortgang is op de doelstelling om energieneutraal te worden in 2030. Het meest recente jaar waar data voor beschikbaar zijn is immers 2012. Figuur 2 – CO2-uitstoot verkeer en vervoer en gebouwde omgeving (Kton)

180

CO2 uitstoot (Kton)

160 140 120

100 80 60 40 20

0 2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verkeer en vervoer

Woningen

Commerciele dienstverlening

Publieke dienstverlening

2017

Bron: Klimaatmonitor.

3.3

Voortgang op doelstellingen energiebesparing en hernieuwbare energie De gemeente Velsen heeft doelstellingen van 14% hernieuwbare energie in 2020 en gemiddeld 1,5% besparing per jaar. Omdat we geen cijfers hebben over het totale energieverbruik in de gemeente Velsen, hebben we het doelbereik niet kunnen beoordelen. In de sectoren verkeer en vervoer en de gebouwde omgeving is het energieverbruik licht gedaald in de periode 2010-2017 (Figuur 3). In de verkeerssector is de dalende trend sinds 2015 zichtbaar na een aanvankelijke stijging vanaf 2010. Alhoewel voor beide sectoren sprake is van een lichte daling, kunnen we uit de cijfers opmaken dat een gemiddelde besparing van 1,5% per jaar niet is gerealiseerd.

________________________________ 5

De CO2-uitstoot van grote bedrijven (zoals Tata Steel) is namelijk ook sterk afhankelijk van nationaal beleid om maatregelen te stimuleren (bijvoorbeeld subsidies voor inzet van getorrificeerde biomassa in de staalproductie). Dit gaat om grote bedragen waar de gemeente een beperkte rol in heeft.

19

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Figuur 3 – Energiegebruik gebouwde omgeving (TJ)

3.000

Energiegebruik (TJ)

2.500 2.000 1.500 1.000 500 0

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

Gebouwde omgeving

Verkeer en vervoer

Bron: Klimaatmonitor Rijkswaterstaat.

Als we kijken naar de trend in de hoeveelheid hernieuwbare energie in Figuur 4, dan zien we tussen 2010 en 2011 een sterke stijging, maar dat sindsdien de trend min of meer gelijk gebleven is. Recentere ontwikkelingen, zoals de oplevering van windpark Ferrum in 2020 (drie windturbines op de locatie van Tata Steel), zijn nog niet in de cijfers van de Klimaatmonitor opgenomen. Figuur 4 – Gebruik hernieuwbare energie (TJ)

Gebruik hernieuwbare energie (TJ)

250

200

150

100

50

0 2010

2011

2012

2013

2014

Bron: Klimaatmonitor Rijkswaterstaat.

20

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

2015

2016

2017

3.4

Gemeentelijk beleid In de vorige paragrafen is de voortgang op de doelstellingen weergegeven. Een belangrijke vraag hierbij is wat de bijdrage is geweest van het beleid van Velsen aan dit doelbereik. In Tabel 2 zijn de projecten weergegeven, op basis van de informatie in de gemeentelijke jaarverslagen.

21

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Tabel 2 – Overzicht ondernomen projecten op het gebied van Energie Jaar6

Project

2015

Samenwerkingsovereenkomst Warmtenet IJmond

Resultaten

Energietop voor Nationaal Energieakkoord

Energiebesparende maatregelen bedacht.

Subsidie Wij Wonen Wijzer: subsidie voor particuliere woningeigenaren voor verduurzamen woning

60 huishoudens hebben gebruik gemaakt van de regeling.

Energiebesparing bij sportclubs: bijeenkomst over energiebesparing GreenBiz IJmond in hele IJmond: bedrijfsleven stimuleren en faciliteren bij duurzaam ondernemen

Uitbreiding naar hele IJmond.

ECOXXI Award voor Velsen

Verbeterpunten opgenomen in Milieubeleidsplan.

Duurzaamheidsmarkt op Dag van de Duurzaamheid: bewustwording verschillende duurzaamheidsonderwerpen Onderzoek naar kansen voor riothermie Warmte en koude terugwinnen tijdens rioolvervanging 2016

Nieuwbouwvleugel lokaal college wordt gasloos verwarmd en gekoeld.

Opgewekte woningclub: wijkgerichte bijeenkomsten voor verduurzaming particuliere woningeigenaren Subsidie Wij Wonen Wijzer — voortgezet

99 subsidies verstrekt, 245 over gehele looptijd.

Warmtenet: samenwerking met lokale partijen voor realisatie van een warmtenet in de IJmond.

Mogelijk genoeg restwarmte voor 18.000 woningen in de IJmond.

Duurzaamheidscentrum Du-dock: fysiek portaal voor informatie over verduurzamen van woning en bedrijf Duurzaamheidsmarkt op Dag van de Duurzaamheid: informatievoorziening energiebesparing en duurzame initiatieven Deelname aan landelijke Energybattle Deelname aan de Milieudialoog

Zes aansluitpunten walstroom. Onderzoek LNG voor zeeschepen.

Zonnepanelen op verhuurde gebouwen

1.000 panelen gelegd op elf gebouwen, vermogen van 260.000 wattpiek.

Wind op land: windturbinebeleid aangepast om initiatieven te ondersteunen Voorbereidingen door het Rijk voor realisatie windmolenparken 2017

Voortgangsrapportage Milieubeleidsplan en workshops energieneutrale gemeente 2050 en circulaire economie Energietransitieplan wordt opgesteld om alternatieven voor aardgas te verkennen

________________________________ 6

22

Jaar verwijst naar het betreffende jaarverslag: jaarverslag 2015; jaarverslag 2016; jaarverslag 2017; jaarverslag 2018; jaarverslag 2019.

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Jaar6

Project

Resultaten

Verzoek tot tekenen gezamenlijke intentieovereenkomst aardgasloze nieuwbouw door de MRA

Overeenkomst zal in 2018 getekend worden.

Plannen warmtenet: onderzoek uitgevoerd naar haalbaarheid van een (openbaar) warmtenet in de IJmond

Velsen wil sterke regierol nemen.

Betrekken van huiseigenaren om woningen te verduurzamen

Beperkte animo voor zonnepanelen.

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen: Energierapport opgesteld voor pilotproject sporthal Polderhuis.

50% energiebesparing/opwekking duurzame energie lijkt realistisch.

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen: vernieuwen alle energielabels (EPA-U) Financiële bijdrage project Huizenaanpak ter versnelling verduurzaming woningen en andere gebouwen

Fysiek loket en website gelanceerd voor huiseigenaren.

Energiepositieve bedrijfsterreinen: deelname Interreg 2-Zeen ondergebracht bij GreenBiz

2018

Stimuleren Wind op Land

Vergunning verleend voor drie windturbines.

Riothermie: haalbaarheidsonderzoek gestart om riothermie te gebruiken in woon-/zorgcentra

Kansen voor riothermie in online Omgevingswarmte-kansenkaart gezet.

Wind@work programma

Zet regio op de kaart als interessante locatie voor offshore wind.

Warmtenet: businesscase uitgewerkt door marktpartijen Greenbiz: start traject mobiliseren ondernemers deelname in kerngroep voor bekendheid GreenBiz

Lijst kansrijke bedrijven opgesteld voor energieonderzoek.

Greendeal Zorg: stimuleren zorginstellingen deel te nemen aan Green Deal Zorg Workshop over verduurzamen evenementen tijdens evenementen top In kaart brengen energielabels vastgoed legt basis voor Duurzaam Meerjaren Onderhoudspogramma Informatiebijeenkomsten particuliere woningeigenaren voor zonnepanelenactie

1.525 aanmeldingen huisbezoek; 1.031 panelen aangeschaft.

Ondersteuning initiatiefnemers voor zonnepanelen op strandpaviljoen Impulsproject Offshore Wind: boek over kwaliteiten IJmond als aantrekkelijke vestigingsplaats offshore wind 2019

Samen met Zuid-Kennemerland en de IJmond hoofdlijnen van een Regionale Energie Strategie opgesteld Aanbesteding voor het opstellen van de Transitievisie warmte

IJmond en HVC werken verder aan uitwerking realisatie warmtenet.

Regionaal Energiebesparingsprogramma (REP): stimuleren particuliere huiseigenaren verduurzaming woning

11 gesprekken met VvE’s ; € 950k subsidie voor IJmond voor REP.

Subsidie voor collectieve energieprojecten: €300.000 vanuit de gemeente voor collectieve energieprojecten

23

Offshore bedrijf heeft besloten zich te vestigen in de IJmondhaven.

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Jaar6

Project

Resultaten

Gemeente gaat Green Deal energie positieve bedrijfsterreinen aan met Omgevingsdienst IJmond en GreenBiz Ondergrondse infrastructuur in 3D: ontwikkelen van 3D-bodemkaart voor aanleg van elektriciteitskabels, aanpassing riolering en aanleg warmtenet Havenverordening aangepast om in te spelen op het gebruik van LNG en waterstof Woonvisie 2040 opgesteld

Aan de raad aangeboden voor vaststelling.

Zonnepanelen op gemeentelijke gebouwen

Aanbesteding voor 1.000 panelen op elf gebouwen.

Impulsproject Offshore Wind: samenwerkingsovereenkomst Techport en AYOP. Ter het vinden van oplossingen voor uitdagingen in offshore wind

Wordt doorgezet in 2020.

Walstroom: onderzoek door Omgevingsdienst IJmond naar mogelijkheden van walstroom voor cruisevaart

Resultaten verwacht in 2020.

Contact met RWS over mogelijkheid aanleggen walstroom bij verplaatsen ligplaatsen bij de nieuwe zeesluis

24

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Onderstaand gaan we nader in op het belangrijkste beleid dat is gevoerd binnen het thema energie.

Ruimte beschikbaar stellen voor grootschalige hernieuwbare opwekking Wind- en zonne-energie zijn een belangrijke bronnen van hernieuwbare energie. Onlangs zijn drie windturbines gerealiseerd in de gemeente Velsen. Ook zijn zes windturbines gepland langs de rand van Tata Steel. Deze staan op de planning om de komende jaren gerealiseerd te worden. In het kader van het RES-traject zijn er gebieden aangewezen waarin gezocht wordt naar aanvullende locaties voor windenergie (en zonneparken). Dit worden waarschijnlijk locaties bij Tata Steel, langs het Noordzeekanaal en de A9. Het belangrijkste (concrete) beleid moet daarmee nog worden ingevuld. Positief vinden wij dat de gemeente de Energiecoöperatie Energiek Velsen een grote rol wil geven bij de ontwikkeling van de windturbines. Hiermee wordt lokaal eigendom gestimuleerd en ervoor gezorgd dat inwoners financieel mee kunnen profiteren van de windenergie. Ook worden lokale bedrijven eigenaar van de windturbines. Om een schaalvergroting te kunnen maken, heeft Energiek Velsen een ontwikkelsubsidie aangevraagd bij de gemeente Velsen. Gesprekspartners waren tevreden hoe de coöperatie hierin wordt ondersteund door de gemeente en de ODIJ.7

Warmtenet Sinds 2018 wordt met (HVC, beoogde investeerder) samengewerkt aan een warmtenet die over drie gemeentes heen gaat. De omgevingsdienst treedt hierbij op al facilitator en doet voorbereidend werk. HVC gaat mogelijk de uiteindelijke uitvoering doen. Maar de gemeenteraad moet hier nog mee instemmen. De gesprekspartners zijn in het algemeen positief over het proces waarin het warmtenet tot stand komt. Ook de samenwerking met de woningbouwcorporaties loopt soepel. Binnen twee jaar worden naar verwachting de eerste complexen aangesloten op het net (volloopscenario 18.000 woningen). Er worden al concrete maatregelen getroffen bij de corporaties (collectieve warmtevoorziening in appartementencomplexen). Een aandachtspunt is echter dat bewoners nog beter betrokken kunnen worden in het proces. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door de energiecoöperatie Energiek Velsen, net als in het RES-traject, te laten participeren en meedenken bij de ontwikkeling van het warmtenet. De aanleg van een warmtenet veroorzaakt waarschijnlijk overlast. Als bewoners hier eerder betrokken bij kunnen zijn, kan dit de weerstand in een later stadium verminderen, omdat ze meer het gevoel hebben gehad onderdeel te zijn geweest van de ontwikkeling. De omgevingsdienst geeft ook aan dat, nu het project steeds concreter wordt, het goed is om de inwoners te betrekken bij de plannen.

Hiervoor wordt volgens hen nu samen met HVC, die daar twee extra medewerkers op gaat zetten, en ook met de medewerkers van de gemeente, op ingezet. ________________________________ 7

Voor de gemeente heeft het even tijd gekost om dit in het juiste vat te gieten, omdat het een voor de gemeente unieke aanvraag is. Er moest daarbij ook gekeken worden op welke manier deze subsidie verstrekt kan worden zonder een soort precedentwerking te veroorzaken, en om de technische en fiscale aspecten goed te verwerken.

25

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

Stimuleren klimaatmaatregelen bij inwoners De gemeente Velsen is een Transitievisie Warmte aan het opstellen. In dit beleidsstuk moet er zicht komen op de vraag hoe in 2050 alle wijken aardgasvrij zijn, door per wijk alternatieven aan te geven. De Transitievisie Warmte wordt in het najaar aan de raad aangeboden. Om mensen te stimuleren tot energiebesparing, organiseert de gemeente voorlichtingsbijeenkomsten. Zo heeft ze onder andere sinds 2019 met energiecoöperatie Energiek Velsen een aantal informatieavonden georganiseerd voor de collectieve inkoop van zonnepanelen; op het gemeentehuis maar ook lokaal in de dorpen, waarbij het Energieloket en duurzaam bouwloket ook aanwezig waren.

In 2019 zijn plus minus 5.000 zonnepanelen geplaatst. Dit jaar is weer een collectieve inkoop georganiseerd. De meest recente stand is dat er 1.300 panelen zijn geïnstalleerd, en 700 offertes aangevraagd.

De gemeente merkt echter dat ze op deze bijeenkomsten maar een deel van de inwoners kan bereiken (veelal hoogopgeleid en uit dezelfde woonkernen). Om een groter deel van de inwoners te bereiken zijn sinds 2019 energiecoaches en energieambassadeurs actief: — De ongeveer 40 energiecoaches worden aangestuurd vanuit de energiecoöperatie Energiek Velsen. Zij zijn opgeleid en begeleid door stichting HOOM, en komen bij particuliere koopwoningen over de vloer voor energiebesparingsadvies. Voorbeelden van maatregelen zijn spouwmuurisolatie, dakisolatie of dubbelglas. — De energieambassadeurs geven besparingsadviezen bij huurwoningen. Bij deze doelgroep gaat het meestal om kleinere energiebesparingsmaatregelen waar huurders invloed op hebben (zoals bijvoorbeeld de koelkast van de muur zetten, een waterbesparende kraan of korter douchen). Het doel in 2020 is om 1.000 bezoeken per jaar bij huurders af te leggen in een grotere regio, waarvan 40% (400 woningen) in Velsen (op een totaal van 11.000 sociale huurwoningen in Velsen). Een monitoringsprogramma om de effecten van de energiecoaches en energieambassadeurs te meten moet nog worden opgezet. Ervaringen in de gemeente Haarlem lieten zien dat de energiecoaches gemiddeld 8% energiebesparing in huurwoningen kunnen realiseren.

Door het ontbreken van monitoringsinformatie is het op dit moment echter nog niet mogelijk om uitspraken voor Velsen te doen.

Verduurzaming gemeentelijke gebouwen De gemeente wil de komende jaren werk gaan maken van de verduurzaming van de gemeentelijke gebouwen. De gemeente wil hiermee het goede voorbeeld geven richting haar inwoners. Meerdere gesprekspartners gaven aan dat de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed tot nu toe traag verliep en sleurend beleid is geweest. De gemeente wilde geen vastgoed verduurzamen als dat eventueel weer werd afgestoten. Het valt ons ook op dat tot nu toe, in tegenstelling tot veel andere gemeenten in Nederland, nog geen gemeentelijke gebouwen beschikbaar zijn gesteld voor collectieve projecten voor zonne-energie (waar inwoners ook van mee kunnen profiteren). Ondanks dat de energiecoöperatie Energiek Velsen meerdere keren bij de gemeente heeft aangedrongen voor dergelijke projecten, is bij geen enkel gebouw een collectief zonnedak van de grond

26

190429 - Duurzaamheidsbeleid gemeente Velsen – December 2020

gekomen. Hierdoor mist de gemeente een kans om sneller op te schalen in zonne-energie en de omgeving mee te laten profiteren. Met de aanstelling van het nieuwe college lijkt er meer prioriteit voor verduurzaming van het gemeentelijke vastgoed. De afdeling vastgoed gaat nu zelf een plan maken voor de verduurzaming. Inmiddels heeft de gemeente zonnepanelen gelegd op de panden die de gemeente zelf gebruikt. Het gaat om de ordegrootte van enkele honderden panelen, die de gemeente zelf heeft gefinancierd. Als de gemeente serieus werk wil gaan maken van het realiseren van de doelstellingen (klimaatneutrale gemeente in 2030), dan lijkt een forse opschaling van het beleid noodzakelijk. Daarnaast zou ook gekeken kunnen worden welke panden van de gemeente aangesloten kunnen worden op het warmtenet.

Green Deals met bedrijven Met bedrijven zijn in Velsen Green Deals (GreenBiz) gemaakt om energiepositief te worden (o.a. Midden Havengebied, Velsen Noord). Vanuit GreenBiz nemen bedrijven ook zelf initiatieven om te bekijken welke maatregelen rendabel zijn. Hierbij wordt ook gekeken naar collectieve maatregelen. In de regiotafel is financiering aangevraagd om het traject te begeleiden. Middelen kwamen eerst uit Interreg, provinciale subsidies en de gemeente. Het is tot nu toe nog te vroeg om de effecten van de Green Deal te kunnen monitoren. Er is een energiescan uitgevoerd waarin de nul-situatie is gemeten, maar het effect van de maatregelen moet nog worden gemonitord. Het is daarom tot nu toe nog moeilijk om de effectiviteit van de Green Deals te beoordelen, en hoe deze zich verhouden tot meer dwingende maatregelen zoals handhaving van de energiebesparingsplicht in de Wet milieubeheer (reguliere taak van de ODIJ). Wel valt het ons op dat het convenant in Velsen als voorbeeld wordt genoemd door andere omgevingsdiensten bij andere rekenkameronderzoeken die we uitvoeren. De gemeente lijkt daarmee met dit beleid voorop te lopen in Nederland.

3.5

Witte vlekken Er lijken geen grote witte vlekken te zijn in het energietransitiebeleid van Velsen. Het meeste beleid dat wordt gevoerd zien we ook in andere gemeenten terug. Wat wel opvalt is dat Velsen, in tegenstelling tot veel andere gemeenten in Nederland, geen gemeentelijke duurzaamheidslening voor particulieren heeft (er is wel een subsidieregeling voor collectieven, maar dan zijn wel investeringen noodzakelijk in minimaal twee woningen). Alhoewel er wel een landelijke energielening is voor particulieren, kan het toch te overwegen zijn om ook leningen op gemeentelijk niveau te verstrekken. De gemeente Velsen heeft wel onderzocht of een duurzaamheidslening effectief is, maar op basis van de (geringe) meerkosten voor de inwoners ten opzichte van de landelijke lening, heeft het college daar vanaf gezien. Ervaringen in Ede, Hoeksche Waard en Beverwijk laten overigens wel zien dat inwoners veel gebruik maken van gemeentelijke leningen, en de kosten voor de gemeente beperkt zijn. Een dergelijke lening zou onder de aandacht gebracht kunnen worden door de energiecoaches en op de informatieavonden die worden georganiseerd.