Bijlage 1_Stad van vele gezichten 1 augustus 2025
Tekst van het document
STAD VAN VELE GEZICHTEN ERFGOEDNOTA GEMEENTE VELDHOVEN 2025-2030
Afbeeldingen voorzijde: De Winkelronde van Tjikkie Kreuger in de Kromstraat, Veldhoven-Dorp (Foto: Anne-Marie van Alem, 2022)
STAD VAN VELE GEZICHTEN ERFGOEDNOTA GEMEENTE VELDHOVEN 2025-2030
In opdracht van
Gemeente Veldhoven
Opgesteld door
Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven
Tekst
Deel I Cultuurhistorie Hélène Damen en Wouter Kreike (Odzob) Deel II Archeologie Fokko Kortlang en Lisa van Luling (Kragten)
Datum
1 augustus 2025
3
Inhoudsopgave Samenvatting ........................................................................................................................................................................ 7 Leeswijzer .................................................................................................................................... 7 Bijlagen ........................................................................................................................................ 7 De Vele Gezichten van Veldhoven ................................................................................................................................ 8 1
Veldhoven: een stad van vele gezichten ........................................................................................................... 9 1.1 Kernpunten .......................................................................................................................... 12
2
Waarom een erfgoednota ..................................................................................................................................... 15 2.1
Aanleiding ......................................................................................................................... 15
2.2
Waarom? ............................................................................................................................ 16
Samengevat: ............................................................................................................................... 16
3
•
Erfgoed kennen, waarderen en beschermen ....................................................................... 16
•
Kennis over Erfgoed vergroten, toegankelijk en leefbaar voor iedereen ............................... 16
•
Erfgoed als inspiratie voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen .................................... 16
2.3
Hoe? .................................................................................................................................. 16
2.4
Conclusie .......................................................................................................................... 17
Van oud naar nieuw beleid.................................................................................................................................. 19 De Gemeente Veldhoven heeft haar ambities ten aanzien van de ruimtelijke kwaliteit en de rol van erfgoed in diverse documenten verwoord:................................................................................... 19
4
5
3.1
Welstandsnota’s................................................................................................................. 19
3.2
Nota Cultuurhistorische Waarden Veldhoven ...................................................................... 19
3.3
Omgevingsvisie Veldhoven ................................................................................................. 19
3.4
Conclusie .......................................................................................................................... 20
Maatschappelijke functie van Erfgoed ........................................................................................................... 22 4.1
Vergroten van historisch besef ........................................................................................... 22
4.2
Roerend en immaterieel erfgoed ........................................................................................ 22
4.3
Het beleven van erfgoed .................................................................................................... 23
4.4
Erfgoed als bouwsteen voor participatie ............................................................................. 24
4.5
Conclusie .......................................................................................................................... 24
Erfgoed verankeren................................................................................................................................................ 26 5.1
Cultuurhistorische waarden ............................................................................................... 26 Cultuurhistorische ensembles ............................................................................................ 27 Historische bouwkunst....................................................................................................... 27 Historische stedenbouw ..................................................................................................... 27 Historische geografie ......................................................................................................... 27 Historisch groen/ Cultuurlandschap ................................................................................... 27
4
Cultuurhistorische zichtrelaties .......................................................................................... 28 Aardkundige waarden ........................................................................................................ 28 6
Keuze ........................................................................................................................................................................... 31
7
Literatuur ................................................................................................................................................................... 34
8
Archeologiebeleid Veldhoven 2025 ................................................................................................................. 35 8.1
Inleiding ............................................................................................................................ 35
8.2
Veldhoven en haar archeologiebeleid sinds 2008 ............................................................... 36
8.3
Het archeologiebeleid in essentie samengevat .................................................................... 39
8.4
Maatschappelijk verantwoorde ondergrenzen onderzoeksplicht .......................................... 41
8.5
Archeologie en publiek ...................................................................................................... 43
8.6
Beleidsregels Archeologie Veldhoven.................................................................................. 44
5
Kerkhof Meerveldhoven (Gonnie van der Schans, 2022/23)
6
Samenvatting Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet ingegaan, waardoor de manier waarop de gemeente Veldhoven met erfgoed omgaat, verandert. De gemeente moet er wettelijk voor zorgen dat haar cultureel erfgoed in het Bestemmingsplan of Omgevingsplan wordt geborgd. Omdat het huidige beleid is verouderd, wil de gemeente het beleid vernieuwen. De gemeente wil een nieuw, duidelijk en compleet beleid maken, dat zowel aandacht heeft voor archeologie, historisch cultuurlandschap en monumentaal groen, als voor gebouwd en aangelegd erfgoed. Daarom heeft de gemeente de Omgevingsdienst ZuidoostBrabant (ODZOB) gevraagd een erfgoednota te maken. De nota kijkt zowel naar materieel erfgoed, zoals monumenten, waaronder archeologische rijksmonumenten en cultuurlandschappen, als naar immaterieel erfgoed, zoals tradities, verhalen en gewoonten. De erfgoednota Stad van Vele Gezichten (2025-2030) vervangt de oude Nota Cultuurhistorie Veldhoven (2012) en het archeologiebeleid Veldhoven (2008/09). De nota volgt op de nieuwe Erfgoedverordening van Veldhoven (2023) en bouwt voort op de Omgevingsvisie Veldhoven, stad van dorpen in het hart van Brainport (2024), waarin het cultureel erfgoed als een belangrijke factor voor de ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven wordt aangemerkt.
Leeswijzer De Erfgoednota bestaat uit twee delen: Deel I Cultuurhistorie •
Hoofdstuk 1 Veldhoven: een stad van vele gezichten
•
Hoofdstuk 2 Waarom een erfgoednota
•
Hoofdstuk 3 Van oud naar nieuw beleid
•
Hoofdstuk 4 Maatschappelijk functie van erfgoed
•
Hoofdstuk 5 Erfgoed verankeren
•
Hoofdstuk 6 Keuze
•
Hoofdstuk 7 Literatuur
Deel II Archeologie •
Hoofdstuk 8 Archeologiebeleid Veldhoven
Bijlagen Bijlage 1 Erfgoedbegrippen in de Omgevingswet en Erfgoedwet Bijlage 2 Basisregels archeologie en cultuurhistorie Bijlage 3 Overzicht van waardevol cultureel erfgoed in de gemeente Veldhoven (2025) Bijlage 4 Erfgoed uitgediept. Toelichting op de erfgoedkaart van de gemeente Veldhoven (2025) Bijlage 5 Catalogus Cultuurhistorische inventarisatie Erfgoedkaart Veldhoven (2025) Bijlage 6 Cultuurhistorische waardenkaart Veldhoven (2025) Bijlage 7 Aanzet Uitvoeringsprogramma Erfgoed Bijlage 8 Archeologische beleidskaart Veldhoven (2025)
7
De Vele Gezichten van Veldhoven
Fotografie Anne-Marie van Alem en Gonnie Van der Schans 2022, 2023 en 2024.
8
1 Veldhoven: een stad van vele gezichten Erfgoed als inspiratie voor de toekomst. Naast ‘een stad van dorpen’ is Veldhoven vooral ook ‘een stad van vele gezichten’. Dit geldt zowel voor haar bevolking, die met de ontwikkeling van Brainport steeds internationaler is geworden, als voor het erfgoed, dat opvallend divers is. Met de erfgoednota Stad van Vele Gezichten formuleert de Gemeente Veldhoven haar ambities met betrekking tot haar cultureel erfgoed voor de komende vijf jaar, van 2025 tot 2030 Het begrip cultureel erfgoed bestrijkt de volgende gebieden: 1.
onroerend erfgoed
2.
roerend erfgoed
3.
immaterieel erfgoed
4.
informatief erfgoed
informatief erfgoed
roerend erfgoed
•papier en data in bibliotheken en archieven
•voorwerpen in musea •collecties
cultureel erfgoed onroerend erfgoed •archeologie •historisch landschap •gebouwd en aangelegd erfgoed
immaterieel erfgoed •lokale geschiedenis en streekcultuur •gebruiken , tradities, rituelen •verhalen en liederen •ambachten
Diagram met toelichting op het begrip cultureel erfgoed (Bron ODZOB)
De nota richt zich in hoofdzaak op het onroerend erfgoed – dit zijn archeologie, historisch landschap en, gebouwd en aangelegd erfgoed. Het roerend erfgoed - dit zijn losse voorwerpen in bijvoorbeeld musea en kerken – blijft buiten beschouwing. Het belang van immaterieel erfgoed – denk aan de tradities, verhalen en gewoonten van Veldhoven – beperkt zich tot hoofdstuk 4 over het maatschappelijk belang van erfgoed. De gemeente wil het cultureel erfgoed van Veldhoven, specifiek het onroerend erfgoed, beter beschermen, zodat de verschillende erfgoedelementen op een duurzame manier behouden worden. Dit moet ook worden gekoppeld aan andere beleidsterreinen, ruimtelijke ordening, educatie, cultuur, recreatie en toerisme. In lijn met de nieuwe Omgevingswet ziet de gemeente cultureel erfgoed als integraal onderdeel van de gebiedsgerichte aanpak van ruimtelijke ontwikkelingen. De erfgoednota bouwt daarmee voort op de eerdere Omgevingsvisie Veldhoven, stad van dorpen in het hart van Brainport (2024) waarin cultureel erfgoed als een belangrijke factor van de ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven. 9
Veldhoven kent een zeer oude geschiedenis. De boerderijrestanten die in 2009/2010 bij het industrieterrein Habraken zijn opgegraven, stammen uit de nieuwe Steentijd en gaan maar liefst 5000 jaar terug in de tijd. Ook de grafheuvels en urneveld uit de Bronstijd in Oerle (Toterfout, Halfmijl, Weijerseweg, Vessemsedijk) en de grafheuvels bij ‘t Locht zijn stille getuigen uit het verleden. Naast deze bijzondere archeologische rijksmonumenten bepalen de vier oude kerkdorpen, Veldhoven-Dorp, Meerveldhoven, Zeelst en Oerle, voor een groot deel het historisch gezicht van Veldhoven. In de oude dorpskernen en aan de dorpslinten bevinden zich naast monumentale kerken nog altijd verschillende (niet-religieuze) panden uit de achttiende, negentiende eeuw en vroeg-twintigste eeuw, variërend van woonhuizen tot voormalige bedrijfs- en industriegebouwen. Het historisch straatbeeld van de gemeente Veldhoven is in de verschillende kerkdorpen ondanks de recente stedelijke ontwikkelingen nog altijd herkenbaar. Ook in de kleinere gehuchten, Zandoerle, Heers en Westervelden is de bijzondere geschiedenis van Veldhoven voelbaar. Oude boerderijen rondom een plaetse1 met doorzichten naar het achtergelegen cultuurlandschap doen de geschiedenis van Veldhoven herleven. Het karakteristieke Kempische landschap met heide en water, afgewisseld door boomrijen en houtwallen is hier nog veelal ongerept.
Ook de beekdalen van De Run, De Gender, Poelendoop en Dommel bezitten nog de oorspronkelijke cultuurhistorische waarden en bepalen samen met het open Kempische landschap de ruimtelijke kwaliteit van het buitengebied. En er is nog meer. Denk aan de nog niet geïnventariseerde Wederopbouw en Post65 architectuur en stedenbouw van Veldhoven. Na de samensmelting van de vier oude kerkdorpen in 1921 tot één gemeente groeide Veldhoven explosief en werden er in de tweede helft van de twintigste eeuw tussen de oude dorpskernen diverse grootschalige nieuwbouwwijken gerealiseerd: d’Ekker, Cobbeek, Zonderwijk en later ‘t Look en de Heikant. De bestaande historische bebouwing en structuur maakten plaats voor deze nieuwe uitbreidingen, maar er kwamen ook nieuwe waarden voor terug. Een mooi voorbeeld is de naoorlogse woonwijk d’Ekker. Met de aanleg van deze wijk in de jaren zestig en vijftig transformeerde het eeuwenoude akkergebied westelijk van Meerveldhoven, dat vanouds de Kerkakkers heette, tot een functionele woonwijk. Het karakteristieke akkercomplex ging daarbij verloren. Maar uitgerekend hier, in het hart van ‘d Ekker, bevindt zich het eerste en op dit moment enige gemeentelijke monument van Veldhoven: de naoorlogse kerktoren van de Sint-Jozefkerk ontworpen door architect Jan Strik (1960-1961). Veldhoven is een gemeente met vele gezichten.
De oude gezellige dorpskernen met hun kleinschaligheid en historisch straatbeeld, het streekeigene van het Kempische landschap en de ruim opgezette woonwijken met moderne woonblokken uit de tweede helft van de twintigste eeuw vormen allemaal het gezicht van Veldhoven. Zij bepalen het karakter van Veldhoven. Naast het gemeentelijk monument – de kerktoren in d’Ekker - bezit Veldhoven 33 rijksmonumenten, waarvan 27 monumentale panden, 1 kerkinterieur en 5 archeologische monumenten. Die monumentale panden bestaan uit een raadhuis, diverse boerderijen, molens, een kapel en kerken. Daarnaast zijn er in de gemeente Veldhoven diverse woonhuizen met een rijks monumentale status. Deze woonhuizen variëren van het achttiende-eeuwse ‘Trapjeshuis’ tot een in de jaren dertig in moderne zakelijke architectuurstijl verbouwde villa, naar voorbeeld van de wereldberoemde Nederlandse architect W.M. Dudok. Deze grote diversiteit van het cultureel erfgoed maakt Veldhoven tot een plaats met een aantrekkelijk vestigingsklimaat, waar het aangenaam wonen, werken en verblijven is. De oude dorpskernen en linten, het Kempisch Landschap, de rijksmonumenten, maar ook de vele kunstobjecten in de openbare ruimte geven Veldhoven een eigen gezicht, waarmee niet alleen de oorspronkelijke inwoners maar ook de vele nieuwkomers zich kunnen identificeren.
1 In Noord(oost) Nederland spreekt men veelal van een brink. In Noord-Brabant wordt de term plaetse / plaatse, biest of heuvel gehanteerd in plaats van brink.
10
Door de ontwikkeling van Brainport en de komst van hoge appartementen- en kantoorgebouwen is het stedelijk karakter van Veldhoven de laatste jaren in een rap tempo toegenomen. Een ontwikkeling die ook in de toekomst zal doorzetten. De verwachting is dat grote toekomstige ruimtelijke opgaves een bedreiging vormen voor het cultureel erfgoed van Veldhoven Het ‘dorpse’ karakter, specifiek het historische straatbeeld van de oude kerkdorpen, dreigt daarbij verloren te gaan. Ook naoorlogse bouwwerken en stedenbouwkundige structuren evenals het buitengebied met het karakteristieke en streekeigene van het Kempisch cultuurlandschap wordt door de verstedelijking steeds vaker bedreigd Ze dreigen te verdwijnen of in ieder geval te worden aangetast. Dat er keuzes moeten worden gemaakt, is duidelijk. Niet alles kan bewaard worden en op de monumentenlijst worden geplaatst. Echter om een weloverwogen keuze te kunnen maken, is een zorgvuldige inventarisatie en waardering van het cultureel erfgoed noodzakelijk. Naast de herinnering aan ‘dat wat was’ dient cultureel erfgoed vooral ook als inspiratie voor ‘dat wat gaat komen’.
Door cultureel erfgoed vanaf het begin te betrekken in de ruimtelijke planontwikkelingen is het mogelijk om een gewetensvolle keuze te maken tussen behoud, transformatie of sloop, ten einde het unieke karakter en de aantrekkelijke leefbaarheid van Veldhoven te waarborgen en te vergroten.
Kromstraat Veldhoven Dorp met het bronzen beeld De Winkelronde van Tjikkie Kreuger. (Anne-Marie van Alem, 2022)
11
1.1 Kernpunten
•
Verbinding met andere beleidsterreinen: De gemeente verbindt actief erfgoed met andere sectoren zoals ruimtelijke ordening, educatie, cultuur, recreatie en toerisme. Door dit te doen, kan erfgoed niet alleen bewaard blijven, maar ook bijdragen aan de ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven.
•
Regie en zorgvuldige omgang met erfgoed: De gemeente voert de regie over het erfgoed door dit stevig te verankeren in de ruimtelijke ordening. Cultuurhistorische waarden worden vastgelegd met maatwerkregels in het Omgevingsplan. Deze aanpak wordt ondersteund door actuele kennis en praktische instrumenten die helpen bij de vaststelling, de bescherming en de ontwikkeling van erfgoed.
•
Versterken van de identiteit van Veldhoven: . De gemeente werkt toe naar een samenhangend en herkenbaar verhaal van Veldhoven, gebaseerd op haar geschiedenis en identiteit. Erfgoed speelt hierin een centrale rol: het bepaalt mede het gezicht van de gemeente en is een essentieel onderdeel van de ruimtelijke planvorming. Dit erfgoedverhaal geeft richting aan toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en vormt de basis voor een afwegingskader. Hiermee kan worden beoordeeld of en hoe nieuwe plannen recht doen aan de identiteit en erfgoedwaarden van Veldhoeven. Erfgoedbeleid gaat verder dan het behoud van monumenten: het biedt ook inspiratie voor ontwikkelingen die passen binnen het karakter van de gemeente.
•
Integratie in gemeentelijke plannen: Het erfgoedbeleid is een integraal onderdeel van het Omgevingsplan. De gemeente streeft ernaar om het Veldhovens erfgoed de komende jaren nadrukkelijk in te zetten als een inspirerende en betekenisvolle factor binnen de ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven.
Deze Erfgoednota gaat verder dan het behoud van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, structuren en landschappen. De focus ligt op de actieve integratie van het cultureel erfgoed in de bredere ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven. Daarbij is er oog voor zorgvuldige en toekomstgerichte omgang met zowel materieel als immaterieel erfgoed. De gemeente Veldhoven wil haar unieke historische karakter behouden, maar altijd met oog op de toekomst.
12
Het grafmonument van de notarisfamilie De Wit op het kerkhof van de Heilige Caeciliaparochie (Anne-Marie van Alem, 2022)
13
De Adriaan (Gonnie van der Schans 2022/2023)
14
2 Waarom een erfgoednota 2.1
Aanleiding
Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Daarmee is ook de omgang met erfgoed veranderd. De gemeente Veldhoven grijpt dit moment aan om haar erfgoedbeleid te herzien en actualiseren. Volgens de wet is de gemeente verplicht te zorgen voor haar cultureel erfgoed binnen het Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan). De gemeente wil daarbij een nieuw duidelijk en compleet erfgoedbeleid opstellen. Dit beleid moet aandacht hebben voor alle vormen van erfgoed: archeologie, historisch cultuurlandschap en monumentaal groen, én gebouwd en aangelegd erfgoed. Om dit te realiseren heeft de gemeente de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB) gevraagd een erfgoednota op te stellen. Deze nota kijkt zowel naar materieel erfgoed (monumenten, archeologische rijksmonumenten en cultuurlandschappen) als naar immaterieel erfgoed (tradities, verhalen en gewoonten). De nieuwe erfgoednota Stad van Vele Gezichten (2025-2030) vervangt de verouderde beleidsstukken: de nota Cultuurhistorie Veldhoven (2012) en het Archeologiebeleid Veldhoven (2008/09). De nota borduurt voort op de Omgevingsvisie Veldhoven, stad van dorpen in het hart van Brainport (2024) waarin cultureel erfgoed wordt gezien als een belangrijke factor voor de ruimtelijke, sociale en economische ontwikkeling van Veldhoven. Tot slot vormt ook de Kerkenvisie Veldhoven (2024) een belangrijke bouwsteen.
Deze visie biedt handvaten voor het waarderen en transformeren van religieus erfgoed. Onder de Omgevingswet wordt cultureel erfgoed beschermd door archeologie, monumenten en historisch landschap op te nemen in het Omgevingsplan, gekoppeld aan een vergunningenstelsel. De focus ligt hierbij niet langer op de individuele objecten en ensembles, maar op de omgevingskwaliteit, waarbij de samenhang tussen exterieur, interieur, erfinrichting en omgeving centraal staat. Samen met de Erfgoedwet maakt de Omgevingswet een integrale bescherming van het erfgoed mogelijk. Met de Omgevingswet worden erfgoedwaarden opgenomen in het Omgevingsplan. Daarin komen regels voor de bescherming van zowel Rijks- en gemeentelijke monumenten, als voor objecten of gebieden met archeologische of cultuurhistorische waarden. Op termijn zal ook de aanwijzing van gemeentelijke monumenten via het omgevingsplan geregeld worden. Bovendien zijn enkele taken, zoals vergunningverlening voor (archeologische) rijksmonumenten en rijks beschermde dorpsgezichten, aan de gemeente overgedragen. De Omgevingswet verplicht gemeenten om bij ruimtelijke ontwikkelingen, zoals bouw, verbouw, herbestemming en herinrichting, de belangen van cultureel erfgoed mee te wegen. In 2024 heeft de gemeente Veldhoven hiervoor de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit Veldhoven aangesteld.
Deze onafhankelijke commissie adviseert het college van burgemeester en wethouders zowel gevraagd als ongevraagd over cultuurhistorie, omgevingskwaliteit en schoonheid. Voor een goed erfgoedbeleid is uitgebreide deskundigheid en kennis vereist. De gemeente Veldhoven wil dan ook meer inzicht krijgen over het cultuurhistorische erfgoed op haar grondgebied. Zij wil weten waar deze cultuurhistorische waarden zich bevinden. Dit betreft zowel de bekende als te verwachte cultuurhistorische waarden. Daarnaast zijn er blinde vlekken. Denk hierbij aan erfgoed van meer recentere datum, zoals de Wederopbouw en Post65 architectuur en stedenbouw. Terwijl er voor archeologie inmiddels duidelijkheid is over de (te verwachten) waarden, is dit voor cultuurhistorie nog niet het geval. Als gevolg hiervan zijn de historische stedenbouwkundige structuren, gebouwen en landschapselementen op dit moment nog onvoldoende gewaarborgd in het omgevingsplan.
15
2.2
Waarom?
De erfgoednota richt zich op het voldoen aan de wettelijke taken en het versterken van de identiteit van Veldhoven door erfgoed te inventariseren en waarderen. Erfgoed is essentieel voor de lokale identiteit, het vertelt het verhaal van het verleden en biedt kansen voor de toekomst. Het draagt bij aan de beleving van het landschap en de gebouwde omgeving. Ambitie: De identiteit van Veldhoven zichtbaar en beleefbaar maken voor iedereen, met nadruk op het in kaart brengen van cultuurhistorische waarden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Niet alles hoeft bewaard te blijven, maar het is belangrijk om te onderzoeken of en hoe cultureel erfgoed de kwaliteit van de leefomgeving kan vergroten, door behoud en/of als inspiratie van nieuwe ontwikkelingen. Doelstelling: De erfgoednota heeft tot doel meer aandacht voor de betekenis van erfgoed voor de identiteit van Veldhoven, het behoud en de versterking hiervan. Door cultureel erfgoed te waarborgen in toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen wil de gemeente het historische karakter van Veldhoven zichtbaar en beleefbaar houden, en als inspiratie gebruiken. Dit vraagt om een creatieve, proactieve benadering, waarbij erfgoed wordt gezien als kans voor innovatieve oplossingen van ruimtelijke, sociaaleconomische en maatschappelijke vraagstukken. Samengevat: •
Erfgoed kennen, waarderen en beschermen
•
Kennis over Erfgoed vergroten, toegankelijk en leefbaar voor iedereen
•
Erfgoed als inspiratie voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen
2.3
Hoe?
De erfgoednota richt zich op het voldoen aan de wettelijke taken door het maken van nieuw erfgoedbeleid voor archeologie en monumentenzorg. Dit betekent dat de wettelijke basis op orde moet zijn. Belangrijke speerpunten binnen het erfgoedbeleid zijn verder kennis over cultuurhistorische waarden, openbare toegankelijkheid van deze kennis en burgerparticipatie. Om het een ander te kunnen realiseren zijn hieronder puntsgewijs de verschillende stappen van uitvoering opgesomd. Stappen voor uitvoering: 1. Wettelijke basis op orde: •
Actualiseren van de archeologische waarde- en verwachtingen kaart (Odzob), de archeologische beleidskaart (Kragten) en het cultuurhistorisch erfgoedregister.
•
Actualiseren van de Cultuurhistorische Waardenkaart (2012) door de interactieve Cultuurhistorische Erfgoedkaart met catalogus (Odzob).
•
Actualiseren van het beschermingsregime van de bestemmingsplannen in het Omgevingsplan.
2. Cultuurhistorisch onderzoek •
Verrichten van cultuurhistorisch onderzoek bij nieuwe ruimtelijke plannen conform landelijke richtlijnen van de RCE, wanneer naar verwachting cultuurhistorisch waardevolle elementen aanwezig zijn.
16
•
Inventariseren van groslijst met cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, structuren en landschappen.
•
Inventariseren van nieuwe tijdvakken (bijv. Wederopbouw en Post65).
•
Opstellen redengevende omschrijvingen voor de vastgestelde lijst van ca. 40 potentiële gemeentelijke monumenten.
3. Beleid en samenwerking: •
Uitbreiden van interne en externe advisering over erfgoed (o.a. voor vergunningen, planontwikkeling en voorlichting).
•
Samenwerking met culturele instellingen en erfgoed instanties (bijv. Erfgoedhuis Veldhoven) voor advies en onderzoek.
•
Jaarlijkse actualisatie van de cultuurhistorische en archeologische waardenkaarten.
4. Erfgoedparticipatie: •
Betrekken van inwoners en erfgoedpartners in het behoud en de bescherming van erfgoed.
5. Aanwijzingsbeleid: •
Gefaseerd aanwijzen van erfgoed met hoge cultuurhistorisch waarde tot gemeentelijk monument (maximaal 10 per jaar).
•
Het uitwerken van beeldkwaliteitsplannen en aanwijzen van structuren met hoge monumentale waarden (bv. de historische dorpslinten en oude dorpskernen, als ook landschappelijke ensembles).
•
Aanwijsprogramma van thematische inventarisaties (bv. Religieus erfgoed, Industrieel erfgoed, naoorlogs erfgoed en Post65 architectuur en stedenbouw) uitrollen.
6. Uitvoering en actualisatie: •
Opstellen van meerjarig uitvoeringsplan, beleid evalueren en actualiseren.
•
Afsluiten jaarlijks onderhoudscontract voor actualisatie erfgoedregister en erfgoedkaart met Odzob
•
Kennis en toetsingskaders van Erfgoed bij plantoetsers vergroten door cursussen.
•
Uitvoeren aanwijzingsprogramma.
•
Vormgeven en stimuleren van erfgoedparticipatie in Veldhoven.
2.4
Conclusie
De erfgoednota richt zich - naast behoud en bescherming - vooral op het zichtbaar maken van erfgoed, met aandacht voor het historische karakter en de leefbaarheid van Veldhoven, maar wel met oog voor de toekomst. De gemeente kiest voor een proactieve benadering, waarin erfgoed zowel kan bijdragen aan het behouden en versterken van de identiteit van Veldhoven als aan de toekomstige ontwikkeling van de regio.
17
Huize ter Eik, Provincialeweg 66 Meerveldoven (Gonnie van der Schans, 2022/2023)
18
3 Van oud naar nieuw beleid De Gemeente Veldhoven heeft haar ambities ten aanzien van de ruimtelijke kwaliteit en de rol van erfgoed in diverse documenten verwoord: •
Welstandsnota (2008, vierde wijziging 2011)
•
Ambitiedocument Samen voor Ruimtelijke Kwaliteit (2019)
•
Nota Cultuurhistorische Waarden Veldhoven (2012)
•
Omgevingsvisie Veldhoven, Stad van dorpen in het hart van Brainport (2024)
3.1
Welstandsnota’s
Sinds 2019 heeft de gemeente Veldhoven niet langer een Welstandscommissie. In het verleden bood de Welstandsnota (2008, vierde wijziging 2011) de gemeente de mogelijkheid om bij de ontwikkeling en beoordeling van bouwplannen zowel stedenbouwkundige en architectonische als ook cultuurhistorische waarden mee te wegen. De welstandscriteria dienden als basis voor de adviescommissie om een weloverwogen oordeel te vellen binnen de kaders van het Bestemmingsplan. In 2019 is de Welstandsnota vervangen door het ambitiedocument Samen voor Ruimtelijke Kwaliteit.2 Het doel van het nieuwe document was om op een positieve en inspirerende manier richting te geven aan de ruimtelijke kwaliteit van Veldhoven. Daarbij lag de nadruk op het streven naar een ruimtelijke (beeld)kwaliteit en een aantrekkelijke leefomgeving op basis van vier kernwaarden en 5 architectuurprincipes. Een van de kernwaarden betrof het streven naar blijvende herkenbaarheid van de oude dorpsstructuren. In de dorpskernen en -linten streefde men naar herkenbaarheid door in te zetten op gebouwen met kenmerken uit het verleden. Met aandacht voor de relatie tussen gebouw en omgeving en het gebruik van beeldkwaliteitsplannen.
3.2
Nota Cultuurhistorische Waarden Veldhoven
Het huidige erfgoedbeleid van de gemeente Veldhoven, vastgelegd in de Nota Cultuurhistorische Waarden Veldhoven ((oktober 2012), is verouderd. Bij het opstellen van de nota ging de gemeente uit van de Cultuurhistorische Waardenkaart Veldhoven (2012) en de Welstandsnota (2008, gewijzigd 2011). De Welstandsnota is in 2019 reeds vervangen door een ambitiedocument (zie bovenstaande paragraaf) en ook is de Cultuurhistorische Waardenkaart Veldhoven van 2012 niet meer actueel. Bovendien is de kaart niet openbaar toegankelijk. Vanaf 1 januari 2024 is de nieuwe Erfgoedverordening en is er de nieuwe Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit werkzaam. Dit vormde samen de eerste aanzet tot een nieuw erfgoedbeleid, met de Kerkenvisie 2024 als eerste fraaie resultaat. Deze erfgoednota is een volgende stap en bouwt verder op de Omgevingsvisie Veldhoven, stad van dorpen in het hart van Brainport (2024).
3.3
Omgevingsvisie Veldhoven
De Omgevingsvisie Veldhoven, stad van dorpen in het hart van Brainport (2024) beschrijft het toekomstbeeld van de gemeente, waarbij de kernkwaliteiten van Veldhoven en de opgaven van de fysieke leefomgeving centraal staan. De gemeente wil Veldhoven op de lange termijn groen, dorps, rustig, gezellig en gezond houden, waarbij ruimtelijke kwaliteit en opgaven in balans zijn en blijven. Enkele belangrijke doelen uit de Omgevingsvisie die relevant zijn voor het erfgoedbeleid: •
Hoogwaardige woon- en leefomgeving: Bescherming en versterking van de cultuurhistorische waarden van het centrum van Veldhoven, met nadruk op monumenten, het dorpsgezicht, en historische groenstructuren en landschappen.
2 Zie: https://www.veldhoven.nl/welstand (geraadpleegd: 29-1-2025)
19
•
Robuust landschap: Ondersteuning van de beleving van cultuurhistorie, waaronder het behoud van de cultuurhistorische en landschappelijke waarden.
Ook in de visies van de verschillende dorpen binnen Veldhoven wordt het behoud en de ontwikkeling van cultuurhistorische waarden Enkele belangrijke ruimtelijke doelstellingen voor de dorpskernen van Veldhoven: •
Historische lintstructuur: Het behouden en, waar mogelijk, versterken van de historische linten van Veldhoven.
•
Cultuurhistorische kwaliteiten: Bij nieuwe ontwikkelingen, met name in de historische linten en dorpskernen, moet het behoud van cultuurhistorische kwaliteiten en de identiteit van het gebied leidend zijn.
Voor het buitengebied zijn richtlijnen geformuleerd voor Ruimte voor Ruimte-initiatieven, gericht op het behoud van cultuurhistorische en landschappelijke elementen: •
Bebouwingsconcentraties: Er worden voorwaarden gesteld voor de percelen en de locaties ten opzichte van landschappelijke, cultuurhistorische en bebouwde elementen.
•
Landschappelijke inpassing: Ieder Ruimte voor Ruimte-ontwikkeling moet gepaard gaan met een goede landschappelijk inpassing. Hiervoor is een beeldkwaliteitsplan en een landschapsplan vereist, alsook een cultuurhistorisch onderzoek.
•
Cultuurhistorische waarde: In cultuurhistorisch zeer waardevolle gebieden, zoals de open akkers en beekdalen, is het toevoegen van bebouwing ongewenst.
Links: Voorzijde van Omgevingsvisie gemeente Veldhoven Rechts: Visiekaart van Veldhoven (uit Omgevingsvisie Veldhoven).
3.4
Conclusie
Het huidige erfgoedbeleid, zoals geformuleerd in de Nota Cultuurhistorische Waarden Veldhoven (2012) is achterhaald. Ook zijn de archeologische en cultuurhistorische waardenkaarten, die in deze nota werden gebruikt, niet meer actueel. Bovendien zijn de kaarten niet openbaar toegankelijk. Het huidige beleid doet geen recht aan de grote diversiteit van het cultureel erfgoed van Veldhoven, dat niet alleen gebouwen, objecten, structuren, monumentaal groen en cultuurlandschappen bevat, maar ook immaterieel erfgoed, zoals verhalen en tradities.
20
Het cultureel erfgoed van Veldhoven bestrijkt een indrukwekkende tijdspanne van meer dan 5000 jaar. Daarbij bezit Veldhoven een grote cultuurhistorische, architectonische, stedenbouwkundige en landschappelijke verscheidenheid, die het verdient om zichtbaar, herkenbaar en leefbaar te zijn. De erfgoednota vraagt aandacht voor cultureel erfgoed bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen groot of klein. Erfgoed vormt de herinnering aan de lange, rijke geschiedenis van Veldhoven en dient als inspiratie voor een mooie toekomst. Cultureel erfgoed om te beschermen en te behouden maar vooral ook om te inspireren.
Trapjeshuis aan de Kapelstraat-Noord (Margot Kauwenberg, 2024)
Veldhoven-Dorp met kerk en pastorie (Anne-Marie van Alem, 2022/2023)
21
4 Maatschappelijke functie van Erfgoed 4.1
Vergroten van historisch besef
Het belangrijkste middel om erfgoed te beschermen en behouden is het creëren van bewustwording en draagvlak bij zowel inwoners en eigenaren van erfgoed, als bij projectontwikkelaars, plantoetsers en vergunningverlener. Cultureel erfgoed bepaalt in grote mate het karakter en de identiteit van Veldhoven. Erfgoed vertelt iets over de geschiedenis van een plek en draagt bij aan de belevingswaarde van het landschap en de bebouwde omgeving. Deze identiteit maakt dat mensen zich thuis voelen in hun omgeving. Als mensen begrijpen hoe het landschap en de bebouwde omgeving ontstaan zijn, kan dat voor meer betrokkenheid zorgen. Het historisch landschap, de ontginningslinten, de boerenerven en de inrichting van dorpen vinden allen hun basis in het gebruik. Dit maakt het erfgoed boeiend maar ook enorm gevoelig, want oude gebruiken verdwijnen en er komen nieuwe voor in de plaats. Het vertellen van verhalen over hoe het vroeger ging, draagt bij aan het in stand houden van die waardevolle verhalen en elementen in de ruimtelijke omgeving. Zonder kennis, geen draagvlak en zonder draagvlak, geen behoud van erfgoed. Het verhaal van de plek is de katalysator voor gesprek en samenwerking tussen ruimtelijke initiatiefnemers en andere betrokkenen, zoals omwonenden. Cultureel erfgoed kan bijdragen aan inventieve oplossingen voor ruimtelijke, sociaaleconomische en maatschappelijke opgaven.
Door het verhaal van de plek te onderzoeken en te doorgronden kan een ontwerp een zinvolle en herkenbare nieuwe laag en betekenis toevoegen. Cultureel erfgoed verhoogt zo de ruimtelijke kwaliteit. Ook kunnen oude technieken een hernieuwde, innovatieve toepassing krijgen. Interesse en draagvlak ontstaan niet in één keer. Het is net als bij reclame een kwestie van vaak onder de aandacht brengen alvorens daadwerkelijk interesse ontstaat. Om een zo groot aantal inwoners te bereiken is het zaak dat bij het uitdragen van het verhaal van Veldhoven zoveel mogelijk moderne en laagdrempelige middelen worden ingezet. Een goed voorbeeld is de website Geheimen van Veldhoven, een initiatief van het Erfgoedhuis Veldhoven, met steun van de gemeente Veldhoven. 3 Ook de jaarlijkse monumentendag is een beproefd middel voor het creëren van meer draagvlak. Tijdens deze dagen wordt het historische verhaal vaak beeldend vertelt door bijvoorbeeld gidsen of in tentoonstellingen. Maar denk daarbij ook aan informatie over archeologische ontdekkingen, historische landmarkers en verhalen hierachter. Om de historische verhalen te ontsluiten kan gedacht worden aan de lokale pers, internet en sociale media. Een belangrijke speler in dit verband is het Erfgoedhuis Veldhoven.
Het Erfgoedhuis organiseert al jaren diverse activiteiten en projecten, die de kennis over en de belangstelling voor de lokale geschiedenis en cultuur van Veldhoven vergroten en verspreiden. De gemeente wenst deze kennis samen met het Erfgoedhuis op informatieborden aan te brengen op de rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten in Veldhoven. Door middel van een QR-code kan vervolgens verwezen worden naar info op de website van het Erfgoedhuis. Een ander middel om het verhaal van Veldhoven te vertellen is aan de hand van een lijst van thema’s en personen, die chronologisch een samenvatting geeft van de geschiedenis van Veldhoven: De Canon van Veldhoven.
4.2
Roerend en immaterieel erfgoed
Roerend erfgoed is erfgoed dat ‘verplaatsbaar’ is (dit in tegenstelling tot onroerend erfgoed) en ‘tastbaar’ (dit in tegenstelling tot immaterieel cultureel erfgoed). Voorbeelden van roerend erfgoed zijn 3 zie https://www.geheimenvanveldhoven.nl (geraadpleegd: 29-1-2025)
22
museumcollecties (’t Oude Slot), collecties van kerken en heemkundekringen. Een deel van het roerend erfgoed is van oorsprong nauw verbonden met zijn omgeving: een gebouw, een park of de openbare ruimte. Steeds vaker wordt dit type roerend erfgoed daarom in samenhang met zijn historische omgeving beschouwd en gewaardeerd.4 Er zijn diverse erfgoedorganisaties die roerend en immaterieel erfgoed behouden en ontwikkelen, zoals organisaties die collecties in en van kerken en kloosters beheren. De gemeente Veldhoven telt gilden/schutterijen, te weten: Veldhoven heeft een rijke geschiedenis van gilden, die ook wel schutterijen worden genoemd. Er zijn vijf historische gilden, elk met een eigen achtergrond en tradities. Deze zijn: 1.
Onze Lieve Vrouwe Gilde Zeelst (opgericht in 1269): Het oudste gilde van Veldhoven en een van de oudste in Nederland. Dit gilde is nauw verbonden met de kerk en wordt gekenmerkt door zijn lange traditie van saamhorigheid en festiviteiten, zoals de jaarlijkse Koning der Koningen-schietwedstrijd en andere gemeenschappelijke evenementen.
2.
Sint Jan Baptist Gilde Oerle (opgericht in 1321): Dit gilde speelt al eeuwenlang een rol in de lokale gemeenschap en blijft actief betrokken bij tradities en wedstrijden.
3.
Sint Joris Gilde Zeelst (opgericht in 1639): Ook dit gilde heeft een lange geschiedenis van culturele en sociale activiteiten.
4.
Sint Lambertus Gilde Meerveldhoven (opgericht in 1886): Dit gilde heeft zich door de jaren heen aangepast aan de veranderende tijden, maar behoudt zijn historische waarden.
5.
Sint Caecilia Gilde Veldhoven-Dorp: De precieze oprichtingsdatum is onbekend vanwege het verlies van documenten bij een brand in 1845. Dit gilde is echter nog steeds actief en betrokken bij de gemeenschap.
De gilden dienden oorspronkelijk ter bescherming van burgers en handhaving van de orde in de tijd vóór moderne politiediensten. Tegenwoordig zijn ze vooral gericht op het in stand houden van tradities, zoals schietwedstrijden, vendelzwaaien en trommelen. Elk gilde heeft trots zijn eigen symbolen, zoals zilveren koningsschilden en vaandels, en organiseert diverse activiteiten en bijeenkomsten om de gemeenschapszin te versterken. De gilden zijn slechts een voorbeeld van het rijke verenigingsleven van Veldhoven. Een ander voorbeeld zijn de verschillende harmonieën. Denk ook aan oude tradities als carnaval, kermis, sinterklaas en de Maria bedevaart naar Meerveldhoven. En niet vergeten de Sint Janstros, een typisch Veldhovens gebruik.5 Ook dit is cultureel erfgoed.
4.3
Het beleven van erfgoed
In de gemeente Veldhoven zijn molens, archeologische vindplaatsen, boerderijen en landschappen te vinden, die de geschiedenis actueel houden en mensen raken. Zij vertellen verhalen over waar we vandaan komen, wie wij zijn en hoe we ons ontwikkelen. Bij de grote veranderingen in onze leefomgeving biedt erfgoed herkenning en geeft het houvast en identiteit. Deze verhalen geven we dan ook graag door aan toekomstige generaties door het verleden te laten beleven. Het beleefbaar maken van erfgoed kan in fysieke zin door bij de herinrichting van historische dorpskernen en historisch waardevolle gebieden een passende bestrating, groenaanleg en straatmeubilair aan te brengen. Denk aan De Oude Kerkhof in d’Ekker, de speelplaats bij de kerk in Oerle, ingericht als grafheuvel of het ontwerp van speeltuin in de toekomstige woonwijk Djept verwijzend naar de archeologische opgravingen ter plaatse. Ook bij het (her)ontwikkelen van nieuwe natuur- en woongebieden is het aantrekkelijk om gebruik te maken van bestaande historische kwaliteiten, zoals wegen, beplantingen, hoogteverschillen, etc. Het zorgt voor een extra dimensie en geeft het nieuw ingerichte gebied direct iets eigens. 4 Eenheid en verscheidenheid. Een zoektocht naar een integrale cultuurhistorische waardestelling van het materiële erfgoed (uitgave RCE 2014).
5 https://www.erfgoedhuisveldhoven.nl/blog/2024/03/19/sint-janstros-oerle/ (geraadpleegd 29-1-2015)
23
Jaarlijks worden er vele archeologische (en in mindere mate cultuurhistorische) onderzoeken gedaan in de gemeente ten behoeve van ruimtelijke ontwikkelingen. Deze onderzoeken leveren verhalen op over de geschiedenis van de gemeente Veldhoven. Te vaak nog verdwijnen deze verhalen na het onderzoek in de kast. De kennis wordt niet openbaar, laat staan inzichtelijk. Het vertalen van de nieuwverworven kennis in het project zal een vast onderdeel moeten worden binnen de projectontwikkeling van de gemeente, waarvoor aan de voorkant van het proces aandacht wordt gevraagd en financiële middelen voor moeten worden gereserveerd. Archeologische vondsten en sporen van gebouwen kunnen zichtbaar worden gemaakt in de nieuwe wijk, bijvoorbeeld door markerende bestrating.
4.4
Erfgoed als bouwsteen voor participatie
De Omgevingswet gaat uit van participatie: belanghebbenden (inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen) in een vroegtijdig stadium betrekken bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit. Het historische verhaal van een gemeente is bij uitstek een goede manier om inwoners bij de omgevingsvisie te betrekken. Iedereen heeft immers een beeld van de kernkwaliteiten van de eigen leefomgeving. Om het grote verhaal te vertellen zou de Canon van Veldhoven kunnen worden opgesteld. De erfgoedkaart en de bijbehorende erfgoedcatalogus van de gemeente Veldhoven biedt hiertoe volop inspiratie, omdat ze zowel beeldend als informatief zijn.
4.5
Conclusie
Cultureel erfgoed vormt de basis van onze identiteit. Het kennen van de cultuurhistorische waarden en de daarbij behorende gebruiken en verhalen van een gebied, is noodzakelijk voor welke vorm van erfgoedbeleid dan ook. Zonder de kennis over het gebied, is het uitdragen ervan richting gebruikers en bewoners van het gebied niet mogelijk. Om een zo groot aantal inwoners te bereiken is het zaak dat bij het uitdragen van het verhaal van Veldhoven, zoveel mogelijk moderne en laagdrempelige middelen worden ingezet. Cultureel erfgoed – specifiek de digitale erfgoedkaart van Veldhoven met bijbehorende catalogus - biedt een schat aan bronmateriaal voor het onderwijs en het gebruik ervan sluit goed aan bij het omgevingsonderwijs; dit geldt nog meer voor de uitgebreide website van het Erfgoedhuis, waar nog altijd steeds meer verhalen en informatie bijkomen. De gemeente Veldhoven wil met een proactieve rol en in samenwerking met diverse erfgoedorganisaties zoals het Erfgoedhuis, musea en scholen het historisch besef van de inwoners en eigen ambtenaren verder vergroten. De identiteit van de plek als inspiratie te nemen voor een nieuwe ontwikkeling, zorgt ervoor dat mensen zich thuis voelen in hun omgeving.
Het beleefbaar maken van erfgoed kan in fysieke zin door bij de herinrichting van historisch waardevolle gebieden een passende bestrating, kunstwerken, groenaanleg en straatmeubilair aan te brengen, maar ook door het herstellen van historische of archeologische elementen. De gemeente heeft hierin een regierol, waarbij de erfgoedkaart het uitgangspunt vormt. De gemeente kan ontwikkelaars bijvoorbeeld een inspiratiedocumenten meegeven met de uitgangspunten voor erfgoed.
24
Immaterieel erfgoed: Bedevaart naar Maria ter Eik in Meerveldhoven (Gonnie van der Schans, 2022/2023)
25
5 Erfgoed verankeren Alvorens erfgoed te kunnen verankeren is, meer kennis over de cultuurhistorische waarden van erfgoed van belang. Wat zijn deze cultuurhistorische waarden en hoe zijn deze terug te vinden op de interactieve erfgoed van de Odzob? De interactieve erfgoedkaart van de Veldhoven is online te raadplegen.6 De volgende bijlagen geven meer inzicht in het cultureel erfgoed in de gemeente Veldhoven: •
Bijlage 3 Overzicht van waardevol cultureel erfgoed in de gemeente Veldhoven (2025)
•
Bijlage 4 Erfgoed uitgediept. Toelichting op de erfgoedkaart van de gemeente Veldhoven (2025)
•
Bijlage 5 Catalogus Cultuurhistorische inventarisatie Erfgoedkaart Veldhoven (2025)
•
Bijlage 6 Cultuurhistorische waardenkaart Veldhoven (2025)
5.1
Cultuurhistorische waarden
Op de Cultuurhistorische Waardenkaart zijn de in de gemeente Veldhoven aanwezige cultuurhistorische waarden van lokaal, regionaal en bovenregionaal belang aangegeven. 7 Onder cultuurhistorische waarden vallen het historisch landschap en het gebouwd en aangelegd erfgoed. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt in vijf verschillende waarden: 1.
Beschermd rijksmonument, waaronder dorpsgezicht en buitenplaats;
2.
Beschermd gemeentelijk monument, waaronder dorpsgezichten;
3.
Cultuurhistorische vlakken en complexen van provinciaal belang;
4.
Gemeentelijke cultuurhistorische ensembles;
5.
Object of gebied met zeer hoge, hoge en redelijk hoge cultuurhistorische waarde, waaronder beeldbepalende panden en cultuurlandschappen (provinciekaart).
Veldhoven beschikt momenteel niet over rijksbeschermde dorpsgezichten en buitenplaatsen en ook gemeentelijk dorpsgezichten of cultuurhistorische ensembles zijn niet aangewezen. De gemeente telt daarentegen 26 rijks monumentale panden, 6 archeologische rijksmonumenten, 1 gemeentelijk monumenten en 8 potentiële gemeentelijke monumenten, waarvan de procedure voor aanwijzing op dit moment loopt. Ook beschikt de gemeente over een vastgestelde lijst van circa 40 cultuurhistorisch waardevolle panden, die worden beschermd in het huidige Bestemmingsplan/Omgevingsplan en in de toekomst kunnen worden aangewezen als gemeentelijk monument. De cultuurhistorische waarden kunnen worden getypeerd naar verschillende typen objecten of gebieden die om een specifieke omschrijving in de planregels van het Bestemmingsplan/ Omgevingsplan vragen. Het gaat om: -
Cultuurhistorische ensembles
-
Historische bouwkunst
-
Historische stedenbouw
-
Historische geografie (lijn en vlak)
-
Historisch groen
-
Historische zichtrelaties
-
Aardkundige waarden
6 Interactieve erfgoedkaart van diverse gemeenten in Zuidoost-Brabant (geraadpleegd: 1 maart 2025) 7 Voor een toelichting op de selectiecriteria van de cultuurhistorische waarden zie: Bijlage 4 Erfgoed uitgediept. Toelichting op de erfgoedkaart van de gemeente Veldhoven (2025), hoofdstuk 5.1.
26
Een beschrijving van de afzonderlijke gebouwen, objecten en (historisch waardevolle) gebieden is te vinden in de toelichting op de nieuwe erfgoedkaart. Cultuurhistorische ensembles De waardering van het historisch landschap en gebouwd en aangelegd erfgoed gaat uit van losse elementen en van ensembles. Ensembles zijn groepen van historische landschappelijke elementen die een nauwe samenhang hebben. Een aantal voorbeelden van ensembles zijn: -
religieuze ensembles: kerk met pastorie en klooster, tuin en begraafplaats
-
industriële ensembles: kantoorgebouwen, werkplaatsen, schoorsteen, infrastructuur en arbeidersen directeurswoning
-
agrarische ensembles: boerderij als hoofdgebouw, erfinrichting met diverse bijgebouwen en groenlandschappelijk ensemble.
Ensembles kunnen zowel bestaan uit meerdere gebouwen, die tot een geheel horen, zoals een kerk met kerkhof, kerkplein en pastorie (Meerveldhoven, Veldhoven Dorp), maar het kan ook gaan om één element. Zo'n "element" is dan een ensemble op zich, terwijl elders een ensemble uit een rij apart genoemde elementen is opgebouwd. Veldhoven bezit zowel gebouwde ensembles als ook landschappelijke ensembles. Het gaat hierbij om bijvoorbeeld de religieuze ensembles in de diverse dorpskernen of de landschappelijke ensembles van akkercomplexen met zandwegen en houtwallen. Historische bouwkunst Wat is historische bouwkunst. Dit zijn de (voor beschermde) rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Deze zijn beschreven met redengevende beschrijving en beschermd door maatwerkregels in bestemmingsplan/omgevingsplan en door de erfgoedverordening. Nieuw beleid is dat niet langer alleen het object wordt beschermd, maar ook de omgeving van het object. Historische stedenbouw Ook voor de historische stedenbouw met cultuurhistorische waarde zullen in het omgevingsplan maatwerkregels opgenomen moeten worden. In bepaalde gebieden is sprake van een bebouwingsstructuur die sinds jaar en dag op een bepaalde manier is opgebouwd. Per gebied zijn hierin verschillende kenmerken en karakteristieken te onderscheiden. Het is belangrijk om de ruimtelijke opbouw van het gebied te behouden.
Er kan sprake zijn van verspreide of dichte tot halfopen bebouwingsstructuren. Een bebouwingsstructuur kan worden vastgelegd door middel van het vastleggen van de plaats van de bebouwing in bouwvlakken en het werken met gevellijnen. Op open plekken in de structuur wordt dan geen bouwvlak gelegd of krijgen de gronden een bestemming waarbinnen bebouwing niet is toegestaan. De historische dorpskernen en linten, evenals de stedenbouwkundige structuur van naoorlogse woonwijken zoals d’Ekker bezitten belangrijke cultuurhistorische waarden en kunnen op deze wijze worden beschermd. Historische geografie Onder historische geografie met een cultuurhistorische waarde vallen verschillende thema’s, zoals: infrastructuur, (open) akker. Belangrijke historische lijnen zijn unieke kasseienwegen, zoals die bij Hoogeind. Afhankelijk van de aanwezige kwaliteiten kunnen bepaalde beschermende maatwerkregels worden opgelegd. Een functieaanduiding ‘specifieke vorm van waarde - open gebied’ behoort ook tot de mogelijkheden. Om de openheid van het gebied te beschermen kunnen beperkende bouwregels of restricties worden opgenomen waardoor bebouwing wordt tegengegaan. Daarnaast kan een vergunningplicht worden gekoppeld aan het aanbrengen van opgaande beplanting.
Historisch groen/ Cultuurlandschap Voor het historisch groen met cultuurhistorische waarde kunnen in het omgevingsplan maatwerkregels worden opgenomen. Historische beplanting, zoals parken, laanbeplanting, waardevolle bomen, zullen 27
specifiek bestemd dienen te worden als ‘Historisch groen’. Waardevolle bomen kunnen ook worden aangeduid met de functieaanduiding ‘monumentale boom’. Bebouwing kan binnen deze groenstructuren worden tegengegaan in de bouwregels. Voor verschillende werken en werkzaamheden, zoals voor het aanleggen van verharding en het verwijderen van beplanting, kan het vereiste van een omgevingsvergunning voor het aanleggen worden opgenomen. Veldhoven beschikt op dit moment niet over historisch groen met een monumentale status. Een inventarisatie is wenselijk. Cultuurhistorische zichtrelaties Onder historische zichtrelaties vallen in Veldhoven zowel de zichtlijnen over diverse landschappen als de molenbiotopen. Molenbiotopen zijn zichtbaar op de kaart als cirkelvormige zones rond windmolens. Zij zijn belangrijk voor de windvang en de landschappelijke uitstraling. Momenteel wordt de molenbiotoop van elke traditionele windmolen weergegeven op de plankaart, met een straal van 100 meter, onafhankelijk van de huidige staat van de molen en van de mate van verstoring van de windvang. Bij het pilot-project voor De Adriaan wordt, in plaats van de molenbiotoopformule van de Hollandse Molenstichting, gebruik gemaakt van een digitale analyse, waarbij de invloed van de bestaande en toekomstige bebouwing wordt meegenomen in de berekening.
Tegelijkertijd wordt onderzoek verricht naar de cultuurhistorische waarden van de molen en zijn omgeving. De cultuurhistorische waarde van de zichtlijnen bij de dorpen wordt bepaald door hun onderlinge visuele relatie of de visuele relatie met de omgeving. Het gaat dan om bijvoorbeeld de zichtrelatie tussen een dorpslint en het omliggende landschap of het zicht op een kerktoren Zo’n zichtrelatie is op de cultuurhistorische waardenkaart met een pijl aangegeven. Aardkundige waarden De provincie Noord-Brabant heeft in Veldhoven één aardkundig waardevol gebied aangewezen, namelijk het Peelrandbreukenstelsel. Dit gebied strekt zich over een groot oppervlak uit, ver buiten de gemeentegrenzen en bezit provinciale bescherming. Het is raadzaam om ook het natuurlijke meanderen van de Dommel zo min mogelijk aan te tasten. Bij hermeandering kan het worden aangeraden om het historische tracé zo nauwkeuring mogelijk te volgen. Ook bij uitbreiding van bebouwing en infrastructuur, vooral op de hogere delen, kan het advies zijn de kenmerkende landschapsstructuren en zichtrelaties te respecteren, zodat deze behouden blijven. Hetzelfde geldt voor de historische open akkers, zoals de akkers van het Hoogeind en historische beemdenpercelering.
28
De Oude Kerkhof in d’Ekker vormt een cultuurhistorisch/landschappelijk ensemble met een hoge herinneringswaarde. In het park staat een zwart granieten monument van de kunstenaar Henk Oddens en de bakstenen contouren van een oude kerk worden omgeven door een dertigtal groene en bruine beuken van bijna 150 jaar oud. (Anne-Marie van Alem, 2022)
29
De kerktoren in de naoorlogse woonwijk d’Ekker, het enige gemeentelijke monument van Veldhoven, met op de voorgrond nieuwbouw. (Anne-Marie van Alem, 2024)
30
6 Keuze De gemeente Veldhoven werkt toe naar een samenhangend en herkenbaar erfgoedverhaal, gebaseerd op haar geschiedenis en identiteit. Erfgoed speelt hierin een centrale rol: het bepaalt mede het gezicht van de gemeente en is een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke planvorming. Dit verhaal dient als richtinggevend kader voor toekomstige planontwikkelingen en vormt de basis voor een afwegingskader. Daarmee kan worden beoordeeld of – en hoe – nieuwe ruimtelijke plannen recht doen aan de identiteit en erfgoedwaarden van Veldhoven. Het erfgoedbeleid gaat daarmee verder dan het behoud van monumenten: het biedt inspiratie voor ontwikkelingen die passen bij het karakter van de gemeente. Om dit erfgoedverhaal te kunnen opstellen, wordt het DNA van Veldhoven in kaart gebracht. Waar komen we vandaan, wat maakt Veldhoven uniek, en hoe willen we ons verder ontwikkelen? De gemeente laat hiervoor verschillende onderzoeken uitvoeren, zoals diverse quickscans van monumentale panden en gebiedsgerichte cultuurhistorische verkenningen. Deze onderzoeken vormen samen het uitvoeringsplan van het erfgoedbeleid. Pas na afronding van deze onderzoeken ontstaat een compleet beeld van het DNA van Veldhoven. Dat DNA zal ongetwijfeld veelzijdig zijn – vandaar de titel van deze nota: Stad van Vele Gezichten.
Het vormt de inhoudelijke basis voor een erfgoedbeleid dat recht doet aan het verleden, richting geeft aan het heden en ruimte biedt voor de toekomst. De erfgoednota zal concreet worden uitgewerkt in een Uitvoeringsprogramma Erfgoed voor de komende vijf jaar. Een concreet uitvoeringsplan is hier dan ook nog niet opgenomen. Bijlage 7 bevat een eerste aanzet voor het uitvoeringsprogramma van Erfgoed. Daarin worden keuze mogelijkheden beschreven op het gebied van middelen, taken en de omgang met cultuurhistorisch onderzoek. Dit hoofdstuk volstaat met een overzicht van keuzemogelijkheden. Om de gestelde doelen in de erfgoednota te verwezenlijken, moeten er keuzen worden gemaakt. Hieronder volgt een opsomming, onderverdeeld in vier thema’s. De opsomming is een aanzet.8 Keuzen erfgoedbeleid: Deze keuzes richten zich op de inhoudelijke versterking en actualisatie van het erfgoedbeleid. •
Actualisatie (aanwijzing van) gemeentelijke monumenten
•
Inventarisatie van cultuurhistorische of beeldbepalende structuren en objecten, met extra aandacht voor de Wederopbouwperiode en Post-65.
•
Inventarisatie monumentaal groen, zoals parken, kerkhoven en monumentale bomen.
•
Periodieke actualisatie van dit erfgoedbeleid (elke 7 tot 10 jaar).
•
Jaarlijks onderhoud en actualisatie van de erfgoedkaart.
•
Bepalen van de ruimtelijke invloedssfeer van Kerken en monumenten (vanuit de kerkenvisie is de wens om de kerken te waarderen en eventueel aan te wijzen als gemeentelijk monument).
•
Opstellen van beeldkwaliteitsplannen voor stedenbouwkundig waardevolle cultuurhistorische structuren (Borghoutspark, Zandoerle en naoorlogse wijken).
•
Inventarisatie van roerend, informatief en immaterieel erfgoed.
•
Verankering van het erfgoedbeleid in het Omgevingsplan door middel van maatwerkregels.
Keuzen monument(eigenaren): Deze keuzes zijn gericht op samenwerking met en ondersteuning van eigenaren van erfgoed. •
Monumenteigenaren actief informeren en betrekken bij het behoud van erfgoed.
•
Samenwerking stimuleren bij herbestemming van gebouwen en complexen.
•
Ontwikkelen van stimulerende maatregelen (zoals subsidie of ondersteuning).
8 Deze lijst geeft slechts een voorzet aan keuzen en is zeker niet volledig.
31
Keuzen organisatie: Deze keuzes zijn gericht op kennisopbouw en borging binnen de organisatie. •
Scholing en kennisdeling binnen de ambtelijke organisatie, bijvoorbeeld via workshops en trainingen voor toetsers van bouwplannen.
Keuze beleven en verbeelden van erfgoed: Deze keuzes vergroten de zichtbaarheid en beleefbaarheid van erfgoed voor inwoners en bezoekers. •
Het opstellen van een Canon van Veldhoven
•
Versterken van de omgeving en publiekstoegankelijkheid van Museum ‘t Oude Slot.
•
Het organiseren van tentoonstellingen, open dagen, rondleidingen en andere publieksactiviteiten om de zichtbaarheid van erfgoed te stimuleren.
Oud en nieuw vormen een levendig straatbeeld, de kerktoren van Veldhoven-Dorp gezien vanuit de Nieuwstraat met op de achtergrond ASML. (Anne-Marie van Alem, 2024)
32
Cultuurhistorisch landschap: de Vlasroot (Anne-Marie van Alem, 2022/2023)
Cultuurhistorische ensemble in Zandoerle (Anne-Marie van Alem, 2024)
33
7 Literatuur Asseldonk, M., 2003: De Meierij ontrafeld: plaatselijke bestuur, dorpsgrenzen en bestuurlijke indeling in de Meierij van ’s-Hertogenbosch, circa 1200-1832, Tilburg. Ball, E.A.G. & R. Jansen (red.), 2018: Drieduizend jaar bewoningsgeschiedenis van oostelijk NoordBrabant. Synthetiserend onderzoek naar locatiekeuze en bewoningsdynamiek tussen 1500 v.Chr. en 1500 n. Chr. op basis van archeologisch onderzoek in het Malta-tijdperk (Nederlandse Archeologische Rapporten 61), Amersfoort. Bijsterveld, A.J., 2009: Maakbaar Erfgoed. Perspectieven op regionale geschiedenis, cultureel erfgoed en identiteit in Noord-Brabant, Tilburg. Gemeente Venlo, Venlo maakt van Erfgoed ErfGoud! 2017 2025 het nieuwe erfgoedbeleid van Venlo, 2017. Gemeente Wassenaar, Naar een erfgoedzorg voor iedereen. Erfgoedvisie Wassenaar 2018-2024, 2018. Ginkel, E. van en Theunissen, L. 2009: Onder heide en akkers; de archeologie van Noord-Brabant tot 1200, Utrecht. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2016: Jurisprudentie op het gebied van erfgoed en ruimte Uitspraken van de Raad van State in de periode 2003-2016. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2020: Handreiking begrippenkader cultureel erfgoed onder de Omgevingswet. Hoe gemeenten cultureel erfgoed beter kunnen beschermen, door wettelijke begrippen eenduidig toe te passen (in het omgevingsplan).