4. Omgevingsvisie Veenendaal 2040
Tekst van het document
Omgevingsvisie Veenendaal 2040
Veenendaal 2040 Dorps karakter, stadse allure
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Veenendaal koos voorheen nog geen kant: ze reikte naar noord en zuid, vliegend boven de wolken. Een gletsjer stuwde de mens voort, het Veense land, afhankelijk als nooit tevoren. Geen verliezers, alleen maar turfgewin. De plantenresten plantten daar hun toekomst in het water en de rest werd erbij gespind. Nu groeit er meer groen, gezond en kleur, wegen zijn er te kies en te keur. Er wordt nieuw gebouwd en oud bekeken; alles is wat het lijkt volgens de leken. Het centrum blijft lopen: in passen, kranen, zand, persoonlijkheden. Daarbuiten nog vage lijnen die langzaam zichtbaar worden. Groter, groener, meer passend: er is haast geen mooier gat om in te vallen. Het volk groeit door, versnelt en versmelt; pensioen staat voor de deur, of nog vele straten verderop. Aan die straten nog meer toekomst en huizen bouwen, samen met de grondstoffen oud leven hergebruiken. Mobiliteit wordt nieuw leven ingeblazen, sneller van voorziening naar voorziening: sporten, wonen en ontmoeten. Op die manier kunnen wij onze toekomst met een groen hart groeten. Willemijn Reijmes-Hannessen Stadsdichtersgilde
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 2
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Inhoud Voorwoord
4
1. Inleiding
5
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 1.10
5 5 5 5 6 6 6 6 6 7
Wat is een omgevingsvisie? Maar we hebben toch al een omgevingsvisie? Koersdocument De Veenendaalse visie in bredere context Schaarse ruimte vraagt om het maken van keuzes Fysiek én sociaal Het detailniveau van de omgevingsvisie Omgevingseffect rapportage (OER) Totstandkoming van de omgevingsvisie Leeswijzer
2. Participatie
8
2.1 2.2
8 9
Externe participatie Interne participatie
3. Het DNA van Veenendaal
11
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
11 14 14 17
Ontstaansgeschiedenis Identiteit Landschap en groene verbindingen Archeologie en cultuurhistorie Veenendaal anno 2025: compacte stad met karakteristieke elementen
18
4. Trends en ontwikkelingen 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7
19
Demografische ontwikkeling 19 Woningmarkt 19 Toenemende focus op de regio en samenwerking 19 Klimaatverandering, grondstoffenschaarste en energietransitie 19 Mobiliteitstransitie 20 Ondergrond 21 Digitalisering 21
5. Visie Veenendaal 2040
22
5.1 5.2 5.3
22 23
De Veenendaalse principes Groeien in balans Ruimtelijke strategische keuzes Veenendaal 2040
25
6. Onderliggende beleidskeuzes en maatregelen 30 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10
Veenendaal in de Regio Foodvalley Bodem en ondergrond Groen, blauw en klimaatadaptatie Wonen Economie Mobiliteit Energietransitie Circulariteit Maatschappij, gezondheid, onderwijs en cultuur Sociale en omgevingsveiligheid
7. Gebiedsprofielen
78
7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6
79 81 83 85 87 89
Centrum Stedelijk gebied Woonwijken Werkgebieden Groen- en buitengebied Linten
8. Van visie naar praktijk
91
8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8
91 91 92 92 93 93 93 93
Samen maken we de stad Nieuw beleidshuis Beleidscyclus inzet kerninstrumenten Financiële borging en uitvoerbaarheid Uitvoeringsparagraaf Omgevingsvisie Omgevingseffectrapport Monitoring en evaluatie
31 33 37 42 48 53 63 68 72 76
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 3
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Voorwoord Veenendaal groeit. Onze stad verandert. Met deze omgevingsvisie kijken we vooruit: naar de strategische keuzes die we nú moeten maken om ook in de toekomst een aantrekkelijke, gezonde en veilige stad te blijven. Met meer dan 70.000 inwoners zijn we de derde stad van de provincie Utrecht én de op één na grootste stad in de regio Foodvalley. In 2040 verwachten we 85.000 inwoners te hebben. Dat betekent meer mensen, meer wensen en meer druk op schaarse ruimte. Niet alles kan overal. Daarom kiezen we: groeien in balans. We willen Veenendaal ook voor toekomstige generaties leefbaar houden. “De grenzen van onze stad zijn bereikt; uitbreiden kan niet eindeloos,” benadrukt wethouder Engbert Stroobosscher. “Daarom bouwen we zorgvuldig binnen de bestaande stad en koppelen we woningbouw aan goede mobiliteit, groen en voorzieningen. We bouwen geen stapels stenen, maar buurten waar mensen zich thuis voelen. Wat we nu vast leggen, bepaalt de leefkwaliteit van morgen.” Die zoektocht naar balans loopt als een rode draad door deze visie: tussen wonen en werken, tussen groei en groen, tussen wijk en regio. Veenendaal neemt daarin een actieve rol in de Foodvalley. We zijn een knooppunt van bereikbaarheid, een broedplaats voor innovatie in ICT en AgriFood, en een stad waar inwoners, onderwijs en ondernemers elkaar versterken. Maar een stad is méér dan gebouwen en straten.
“Een stad is pas toekomstbestendig als mensen zich er veilig en welkom voelen,” zegt burgemeester Gert-Jan Kats. Veiligheid, sociaal en ruimtelijk, vormt de basis waarop we verder bouwen. Ook gezondheid en voorzieningen zijn onmisbaar. Wethouder
Martijn Beek vult aan: “Een groene, gezonde en toegankelijke stad nodigt uit tot bewegen, ontmoeten en ontwikkelen. Daarmee investeren we niet alleen in de fysieke ruimte, maar vooral in mensen.” De openbare ruimte krijgt daarbij een bijzondere betekenis. “Onze straten, pleinen en parken zijn plekken waar Veenen dalers elkaar ontmoeten,” zegt wethouder Dylan Lochtenberg. “Een aantrekkelijke openbare ruimte, met ruimte voor groen, spel en cultuur, versterkt de leefbaarheid van onze stad. Daarbij vinden we het belangrijk dat inwoners actief mee denken en meedoen. Zo zorgen we ervoor dat Veenendaal zich niet alleen fysiek ontwikkelt, maar ook als een gemeenschap waar iedereen zich thuis voelt.”
Want de stad van de toekomst maken we niet alleen. Dat doen we samen: inwoners, ondernemers, organisaties en overheid. Met lef, met keuzes en met elkaar zorgen we ervoor dat Veenendaal in 2040 niet alleen een fijne stad is, maar ook een voorbeeld van verbondenheid, duurzaamheid en vitaliteit. Een stad om trots op te zijn. Het college van burgemeester en wethouders van Veenendaal
“Balans betekent ook ruimte voor werk en innovatie, en tegelijk tempo maken met de energietransitie, circulaire economie en digitalisering,” zegt wethouder Marco Verloop. “We bouwen netbewust en sturen op slimme investeringen, zodat Veenendaal sterk, betaalbaar en leefbaar blijft. Nu en later.” Onze omgevingsvisie is geen blauwdruk, maar een kompas. De wereld verandert, en samen blijven we zoeken naar de juiste antwoorden. Dit document geeft richting en houvast, maar laat ook ruimte voor dialoog en samenwerking.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 4
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
1. Inleiding 1.1 Wat is een omgevingsvisie? Deze omgevingsvisie schetst het ruimtelijke toekomstbeeld van Veenendaal in 2040. In dit document maken we inzichtelijk hoe Veenendaal zich gaat ontwikkelen op het gebied van wonen, werken, mobiliteit, groen etc. Hoewel de omgevingsvisie gaat over de fysieke leefomgeving, zijn ook sociale thema’s een belangrijk onderdeel. Steeds meer ontdekken we dat fysieke en sociale factoren sterk aan elkaar verbonden zijn. Waar sociale opgaven gerealiseerd kunnen worden door fysieke ingrepen, vormen zij onderdeel van deze visie. Een voorbeeld: Veenendaal wil een gezonde stad zijn. Gezondheid kan gestimuleerd worden door de openbare ruimte zo in te richten dat deze uitnodigt tot bewegen en ontmoeten en hittestress tegengaat. Andersom vormt een aantrekkelijke openbare ruimte ook weer een reden voor mensen om er te willen wonen. Ander voorbeeld: Veenendaal wil een inclusieve stad zijn. Door hindernissen in de openbare ruimte en in gebouwen weg te nemen, kunnen mensen met een beperking zelfstandiger leven. In het instrumentarium van de Omgevingswet, vormt de omgevingsvisie de basis voor omgevingsprogramma’s, die zijn gericht op beleidsmatige verdieping, beleidsdoorwerking en uitvoering. De regels voor de fysieke leefomgeving legt de gemeente vervolgens vast in het omgevingsplan.
1.2 Maar we hebben toch al een omgevingsvisie? Veenendaal was vroeg met het vaststellen van de Omgevings visie 2030. Nog ruim voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 hadden wij al een visie gemaakt. In die visie staan heel veel goede dingen. Tegelijkertijd verandert de wereld om ons heen constant. Dit vraagt om een regelmatige herijking van de visie. Bovendien worden er in de omgevingsvisie 2030 geen hele scherpe keuzes gemaakt en dat is wel nodig, omdat we steeds meer te maken krijgen met ‘concurrerende ruimteclaims’. Vooral op de volgende punten wijkt de omgevingsvisie 2040 af van de vorige omgevingsvisie: • Er wordt in hoofdstuk 3 meer aandacht besteed aan de ontstaansgeschiedenis van Veenendaal. • Er worden in hoofdstuk 5 over de visie van Veenendaal nadrukkelijker strategische keuzes gemaakt over de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. • De verschillende strategische keuzes worden in hoofdstuk 7 vertaald naar gebiedsprofielen waardoor inzichtelijk wordt welke stedelijke ontwikkelingen passen in welk deel van de stad. • De verschillende thema’s zijn aangevuld met kaart materiaal waardoor ook in beeld zichtbaar wordt waar Veenendaal zich in de komende jaren gaat ontwikkelen. Uiteraard bevat de omgevingsvisie 2030 nog steeds hele zinvolle informatie die ook nu nog relevant is.
Waar dat het geval is, is deze informatie meegenomen in de omgevingsvisie 2040.
1.3 Koersdocument In april 2025 heeft de gemeenteraad het Koersdocument vastgesteld. In dit document is een aantal richtinggevende keuzes gepresenteerd. De omgevingsvisie is een nadere uitwerking van deze keuzes.
1.4 De Veenendaalse visie in bredere context De Veenendaalse omgevingsvisie staat niet op zichzelf. Rijk, provincie en buurgemeenten maken ook ruimtelijke ontwikkel visies. Belangrijk is dat deze op elkaar aansluiten en geen tegenstrijdige ambities bevatten. Bij de totstandkoming van de Veenendaalse visie is daarom rekening gehouden met de volgende documenten: • Landelijk is de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) vast gesteld. Op basis hiervan is het Programma NOVEX opgesteld, dat zich richt op uitwerking van de NOVI in specifieke gebieden in Nederland. Voor Veenendaal is in dit kader het ontwikkelperspectief NOVEX Arnhem – Nijmegen – Foodvalley relevant. Hierin wordt, aan sluitend bij de landelijke opgave, onder andere benoemd dat er in de regio tot 2040 100.000 nieuwe woningen nodig zijn waarvan 45.000 in de regio Foodvalley. • Landelijk staan de wet Versterking regie volkshuisvesting en het programma STOER (Schrappen Tegenstrijdige en Overbodige Eisen en Regelgeving) op stapel om vanaf 2026 het bouwen van woningen te versnellen en deze
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 5
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
betaalbaar te maken. De wet Versterking regie volks huisvesting is nog niet definitief aangenomen en aan bevelingen uit het programma STOER zijn nog niet daarin overgenomen. Wanneer dit wel gebeurt kan dit gevolgen hebben voor de sturingsruimte van lokale overheden. • Provinciaal is de Omgevingsvisie provincie Utrecht vastgesteld. Relevant voor Veenendaal is hierin onder andere dat de gebieden ten noordoosten en zuidoosten van Veenendaal aangegeven staan als potentiële grootschalige ontwikkellocaties voor wonen en werken. Daarnaast is het van belang dat Veenendaal zich heeft gecommitteerd aan het provinciale programma ‘Groen Groeit Mee’. De Provincie Utrecht is bezig met een herziening van de provinciale omgevingsvisie die naar verwachting in 2026 wordt vastgesteld. • Regionaal heeft Veenendaal zich onder andere gecommitteerd aan de woondeal Regio Foodvalley, de Bereikbaarheidsagenda Regio Foodvalley, de regionale woon-zorg visie Regio Foodvalley, het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied, het Regionaal Programma Werklocaties, het Strategische plan Verkeersveiligheid en het Afwegingskader functieveranderingsbeleid 2024 Regio Foodvalley/ Regio Amersfoort.
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
1.5 Schaarse ruimte vraagt om het maken van keuzes
1.7 Het detailniveau van de omgevingsvisie
Veenendaal groeit. De verwachting is dat we in 2040 85.000 inwoners hebben, 15.000 meer dan nu. Het wordt dus drukker in de stad. Meer mensen, meer woningen, meer winkels, meer auto’s. Meer opgaven in de schaarse ruimte. En aan gezien Veenendaal haar grenzen heeft bereikt moeten deze inwoners een plek vinden binnen de bestaande stad. Soms is er sprake van ‘concurrerende ruimteclaims’. Dat betekent hoe dan ook dat er keuzes gemaakt moeten worden. Als we de stad volbouwen met woningen, maar niet zorgen voor voldoende voorzieningen en groen, dan wordt de stad op termijn onleefbaar. Soms kunnen door slim ruimtegebruik ook functies gecombineerd worden, bijvoorbeeld door groenvoorzieningen of energiesystemen op of aan gebouwen. De voornaamste uitdaging is hoe Veenendaal kan groeien en tegelijkertijd leefbaar, aantrekkelijk en inclusief kan blijven voor toekomstige generaties. In de omgevingsvisie Veenendaal 2040 maken we hierin scherpere keuzes.
Tegelijkertijd blijft de Omgevingsvisie wel een visie op hoofdlijnen. Er worden geen uitspraken gedaan op wijk- of straatniveau. Het is in een omgevingsvisie ook niet mogelijk om nu al aan te geven wat we over een aantal jaren precies gaan doen in een specifieke wijk of straat in Veenendaal. De Omgevingsvisie geeft de grote lijnen aan voor de stad en biedt daarmee een kader voor nadere invulling via omgevingsprogramma’s op detailniveau.
1.6 Fysiek én sociaal De Omgevingsvisie beschrijft primair hoe Veenendaal de fysieke leefomgeving wil inrichten. Maar Veenendaal wil meer dan woningen bouwen en bedrijventerreinen ontwikkelen. We willen werken aan een gemeenschap waarin inwoners gezond zijn, sociaal actief zijn en op een plezierige manier met elkaar samenleven. Steeds meer zien we dat de fysieke en sociale leefomgeving met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden. Daarom beschrijft deze Omgevingsvisie ook een aantal sociale opgaven, vooral waar deze samenhangen met de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Gezond leven begint met een omgeving waarin ruimte is voor bewegen, ontmoeten, sporten en spelen. Deze ruimte is toegankelijk voor alle doelgroepen.
1.8 Omgevingseffect rapportage (OER) De gemeente is verplicht om voor de Omgevingsvisie een omgevingseffect rapportage (OER) op te stellen. In deze OER worden de belangrijkste effecten van de ruimtelijke keuzes op de leefomgeving in kaart gebracht. De OER wordt gelijktijdig met de Omgevingsvisie ter inzage gelegd voor de inwoners van Veenendaal en samen aangeboden aan de gemeenteraad.
1.9 Totstandkoming van de omgevingsvisie De Omgevingsvisie is tot stand gekomen met inbreng van diverse stakeholders, zowel intern als extern. Binnen de gemeente hebben alle vakgroepen hun bijdrage geleverd. Ze deelden hun verschillende belangen en maakten gezamenlijk afwegingen die tot een aantal keuzes hebben geleid. Daarnaast vonden er gesprekken plaats met diverse externe stakeholders, zoals de woningbouwcorporatie, maatschap pelijke instellingen, het waterschap, bedrijven en inwoners.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 6
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
1.10 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt allereerst ingegaan op het proces van de totstandkoming van de Omgevingsvisie, bijvoorbeeld hoe participatie heeft plaatsgevonden. Hoofdstuk 3 beschrijft de ontstaansgeschiedenis van Veenendaal en de betekenis hiervan voor de huidige stad en toekomstige ontwikkelingen. Hoofdstuk 4 schetst een aantal trends en ontwikkelingen waarop de Omgevingsvisie moet inspelen. Hoofdstuk 5 vormt de kern van de Omgevingsvisie. Hierin worden de Veenendaalse principes Vitaal, Duurzaam en Veilig uitgelegd. In dit hoofdstuk worden ook de belangrijkste strategische keuzes beschreven die Veenendaal maakt met betrekking tot haar ruimtelijke ontwikkeling tot 2040. Hoofdstuk 6 bevat een meer gedetailleerde omschrijving van de verschillende onderliggende beleidsthema’s zoals wonen, economie, mobiliteit, groen en energie. Hoofdstuk 7 vertaalt de belangrijkste ruimtelijke keuzes en uitgangspunten naar verschillende gebieden in de stad, de zogenaamde gebiedsprofielen. Tenslotte wordt in hoofdstuk 8 kort toegelicht wat ervoor nodig is om de Omgevingsvisie in de komende jaren succesvol uit te voeren.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 7
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
2. Participatie Gemeente Veenendaal vindt het belangrijk dat inwoners, bedrijven en andere belanghebbenden worden meegenomen in het proces van het opstellen van de Omgevingsvisie Veenendaal 2040. Daarom zijn de genomen stappen tot de definitieve omgevingsvisie en verschillende versies van het document inzichtelijk gemaakt. Nuttige reacties en aanvullingen zijn verwerkt. Ook vonden er participatiemomenten plaat met in- en externe stakeholders. Interne stakeholders zijn het college, de gemeenteraad en de interne collega’s van de verschillende vakafdelingen. Bij de externe participatie gaat het om het betrekken van inwoners, ondernemers en organisaties in de stad.
2.1 Externe participatie Externe stakeholders hebben in de afgelopen periode op de volgende wijze een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de omgevingsvisie: Inwonerspanel maart 2024 Het inwonerspanel heeft een enquête toegestuurd gekregen met vragen over de toekomst van Veenendaal. Diverse thema’s kwamen aan de orde, zoals wonen, groen en water, gezondheid en levendigheid van de stad. Van de 1.986 ondervraagden zijn 819 reacties ontvangen. De uitkomsten van dit onderzoek zijn meegenomen in de voorbereiding van onder andere het Koersdocument Omgevingsvisie Veenendaal 2040 en de verdere uitwerking van de Omgevingsvisie. Participatieavonden september 2024 Tijdens vier participatieavonden is nagedacht over vier uiteenlopende scenario’s voor de groei van Veenendaal. De scenario’s werden gepresenteerd als ‘praatplaat’ en niet als mogelijke varianten die verder uitgewerkt zouden worden. De gesprekken die hierdoor ontstonden hebben
bijgedragen aan de input voor het Koersdocument Om gevingsvisie Veenendaal 2040 en de verdere uitwerking van de omgevingsvisie. Inwonerspanel juni 2025 Het conceptontwerp van de omgevingsvisie is in mei 2025 voor inspraak ter inzage gelegd. Ook is het inwonerspanel in juni nogmaals om input gevraagd. Met behulp van de input van 1.014 panelleden werd een duidelijker beeld geschetst over hoe Veenendalers naar de toekomst kijken. Participatiebijeenkomsten met stakeholders juni 2025 Tijdens de inzageperiode van het conceptontwerp van de Omgevingsvisie zijn er twee participatiebijeenkomsten voor stakeholders georganiseerd in theater de Lampegiet. Diverse stakeholders hebben gebruikgemaakt van de mogelijkheid om met de gemeente in gesprek te gaan over het conceptontwerp. Daarbij was vooral het beschikbare kaartmateriaal behulpzaam om met elkaar het goede gesprek te voeren en reacties te verzamelen. Deze reacties zijn gebruikt bij de verdere uitwerking van de visie.
Gesprekken met individuele stakeholders juni/juli 2025 In de maanden juni en juli 2025 hebben ook nog diverse individuele gesprekken met stakeholders plaatsgevonden, zoals met de woningcorporatie, Stedin, een zorgpartij, de Fietsersbond, het waterschap, de ondernemersvereniging, NS en ProRail. Participatiebijeenkomsten met inwoners juni 2025 Tijdens de inzageperiode van het conceptontwerp van de omgevingsvisie zijn er twee participatiebijeenkomsten voor bewoners georganiseerd in het gemeentehuis. Aan de hand van beschikbaar kaartmateriaal konden inwoners vragen stellen en aangeven wat zij belangrijk vinden voor de toekomst van Veenendaal. Daarnaast is er ook een uitvraag gedaan aan het inwonerspanel. Daarin zijn vragen gesteld over bijvoorbeeld woningbouw, groen en mobiliteit. De uitkomsten van deze bijeenkomsten en het inwonerspanel zijn meegenomen bij de totstandkoming van de ontwerp Omgevingsvisie.
Wat hebben we gehoord? Aan de participatie hebben uiteindelijk honderden mensen op één of meerdere momenten gehoor gegeven. Los van hele persoonlijke opvattingen kan uit de verschillende reacties de volgende rode draad worden gehaald: Prettige woonstad Veenendaal wordt gewaardeerd als een prettige woonstad. Het ‘dorpse karakter’ en de nabijheid van de binnenstad met een breed aantal voorzieningen dragen bij aan deze waardering. Toch is het volgens veel inwoners goed om in te zetten op het toevoegen van functies in de wijken. De stad mag
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 8
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
groeien, want de grote vraag naar woningen wordt door veel mensen erkend. Zeker voor starters en ouderen zullen meer woningen moeten worden gebouwd. Maar, geeft men aan, er moet wel oog worden gehouden voor de kwaliteit van het gebied of de wijk. Voeg toe wat nodig is om de wijk “op orde” te krijgen. 70% van het inwonerspanel geeft aan dat zij vinden dat groei binnen én buiten de grenzen in samenwerking met buurgemeenten moet plaatsvinden. Mobiliteit kan anders Binnen dit onderwerp wordt vooral ingegaan op de bereikbaarheid van Veenendaal. De stad is over het algemeen goed ontsloten door verschillende vormen van vervoer. Veel mensen geven aan de auto te gebruiken voor hun transport en dit is ook terug te zien in de cijfers. Logischerwijs vraagt het gebruik van de auto ook ruimte, bijvoorbeeld in de vorm van parkeerplaatsen. Op de vraag of men bereid is een stukje te lopen naar de auto wordt wisselend gereageerd. Een krappe meerderheid van het inwonerspanel (53%) wil niet verder dan 1 minuut lopen naar de auto. 40% van de respondenten wil niet verder dan 5 minuten lopen. Over het gebruik van de auto wordt veelal gezegd dat wanneer er goede alternatieven zijn men bereid is na te denken over andere vormen van vervoer. Groen Door de deelnemende inwoners wordt groen gezien als belangrijk thema. Denk aan het verminderen van verharding en het toevoegen van groen in de wijken.
Enkele inspraakreacties op het conceptontwerp omgevingsvisie gaan ook over groene structuren, bijvoorbeeld in de Kerkewijk. Voorzieningen en gezondheid De menselijke maat staat hierbij vooral centraal. Hoe kun je in contact blijven met elkaar terwijl de stad groeit en hoe kun je vereenzaming voorkomen? Het ontwikkelen van ontmoetingsplekken voor zowel jongeren als ouderen wordt regelmatig genoemd. Ook het toevoegen van voorzieningen op gezond-
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
heidsgebied in de wijken zelf vindt men belangrijk. Hierdoor kan de voorziening lopend of met de fiets worden bereikt, waardoor er minder korte ritten met de auto gemaakt hoeven te worden.
2.2 Interne participatie
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Ook is de gemeenteraad bevraagd over hun ideeën rondom de opgaven en ambities. Aan de hand van consultatievragen konden de fracties aangeven welke opgaven zij het belangrijkste vonden. De consultatie van de gemeenteraad is terug te vinden via deze link: Vergadering Raadscommissie I 11-022025 Gemeente Veenendaal.
De gemeenteraad, het college van Burgemeester en Wet houders en de interne collega’s zijn op meerdere momenten meegenomen in de totstandkoming van de omgevingsvisie.
Gemeenteraad Tijdens dialoogavonden is de gemeenteraad op een aantal momenten bijgepraat over het proces. In overleg met de aanwezige raadsleden is in deze sessies afgesproken hoe de raad het beste kon worden meegenomen in de ontwikkeling van de visie. Tijdens een raadsavond is de gemeenteraad meegenomen in de noodzaak van keuzes maken bij de inrichting van de fysieke leefomgeving. Middels een casus moest een nieuwe woonwijk worden ingericht. Waarbij de lastigheid was dat niet alle opgaven en ambities een plek konden krijgen in die wijk. Dit gaf raadsleden meer inzicht in ruimtelijke dilemma’s.
AFBEELDING 1: RAADSINFORMATIEAVOND 4 FEBRUARI 2025
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 9
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Het college van Burgemeester en Wethouders Het college van Burgemeester en Wethouders is zowel collectief als via individuele gesprekken betrokken bij de totstandkoming van de Omgevingsvisie Veenendaal 2040. Tijdens deze gesprekken zijn de belangrijkste opgaven en ambities besproken en vervolgens vertaald naar de inhoud van de visie. Vervolgens zijn de diverse versies van zowel het Koers document als de omgevingsvisie besproken met het college, alvorens deze ter consultatie of vaststelling naar de gemeenteraad zijn gestuurd.
Vakgroepen De collega’s van de vakgroepen hebben intensief bijgedragen aan de totstandkoming van de omgevingsvisie. In een tweetal sessies hebben de vakgroepen aan de hand van verschillende vragen met elkaar gewerkt aan de uitwerking van hun vakgroep-visie en de belangrijkste aspecten die zij in de omgevingsvisie verwoord wilden zien. Dit heeft geleid tot de uitwerking van hoofdstuk 6. In een derde sessie hebben de vakgroepen input geleverd voor de gebiedsprofielen, die zijn uitgewerkt in hoofdstuk 7. Al met al kan gesteld worden dat het document een resultaat is van een collectieve inspanning waaraan door alle collega’s met enthousiasme is gewerkt.
AFBEELDING 2: RAADSINFORMATIEAVOND 4 FEBRUARI 2025
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 10
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
3. Het DNA van Veenendaal 3.1 Ontstaansgeschiedenis Veenendaal ligt op de overgang van de noordkant van de Utrechtse Heuvelrug naar de Gelderse Vallei. Hierdoor zijn er binnen Veenendaal merkbare hoogteverschillen tussen de zuidkant en de noordkant. De ontstaansgeschiedenis vindt zijn oorsprong in de voorlaatste ijstijd, wanneer gletsjers het landschap rond Veenendaal vormgeven. Een gletsjer stuwde de ondergrond op tot de stuwwallen van de westelijke Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug en creëerde daarbij het dal de Gelderse Vallei. Als gevolg van opstapelende plantenresten in het smeltwater ontstond een uitgestrekt veengebied.
Turfwinning In de 15e eeuw werd een eerste grote stap gezet om het gebied geschikt te maken voor vervening en het verbeteren van de waterstaat. Bisschop David van Bourgondië liet in de tweede helft van de 15e eeuw een ontwaterings- en turfafvoerkanaal graven; de Bisschop Davidsgrift ofwel de Grift. Deze liep over de huidige Valleistraat en Verlaat richting het Zwaaiplein.
Door economische oplevingen in de eerste helft van de 16e eeuw nam de vraag naar en de prijs van turf sterk toe. Als gevolg hiervan ontstonden initiatieven om het gebied te vervenen.
turfvaarten lintbebouwing tot stand kwam. De veenkolonie Veenendaal groeide zo naar een lineaire, op turfwinning geënte structuur.
Industrialisatie vanaf 1800 Op de zandheuvel het Kleine Venlo werd in 1566 de SintSalvator kerk gebouwd, nu bekend als de Oude Kerk op de Markt. In de akte rondom deze kerk wordt ook voor het eerst van de naam Veenendael gesproken. De eerste bebouwing van het dorp Veenendaal ontstond rond de kerk en de huidige Hoofdstraat, waarna ook langs de Grift en de andere brede
Veenendaal was eeuwenlang een turfwinnings- en later agrarische nederzetting. In de 19e eeuw kwam hier onder invloed van de industriële ontwikkeling langzaam verandering in. Het wolkammen en spinnen was geleerd van de Vlaamse arbeiders, en werd van geslacht op geslacht doorgegeven. Onder invloed van deze kennis en ambachten groeide Veenendaal uit tot een dorp met een bloeiende wol- en textielindustrie. Ook de tabaksindustrie ontwikkelde zich snel. Deze grote industriële ontwikkeling is sterk bepalend geweest voor het dorpsbeeld. Veenendaal veranderde in een fabrieksdorp, met grote bedrijfscomplexen, schoorstenen en arbeiderswoonbuurten.
AFBEELDING 3: ZICHT OP VEENENDAAL
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 11
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
Veenendaal ontwikkelde zich nog sterk langs de historische linten, waardoor ook dit de locaties werden waar de bedrijven zich vestigden. De bedrijven lagen aan of achter de linten, zoals aan de huidige Zandstraat (Scheepjeswolfabriek), het Verlaat (Hollandia Wolfabriek) en de Kerkewijk (Frisia Wolspinnerij en Ritmeester Sigarenfabriek).
Een nieuwe grens
Nieuwe dynamiek na WO II In de jaren ‘60 was door de toegenomen productiekosten en arbeidslonen de tijd van de grote fabrieken voorbij. De sluiting van de grote sigaren- en textielfabrieken leidde echter niet tot blijvende economische achteruitgang. De stad richtte zich op de aanleg van nieuwe industrieterreinen voor mkb-bedrijven, nieuwe wegen en woonwijken. Het is ook in deze periode dat Veenendaal één gemeente wordt. In 1960 kreeg Stichts Veenendaal Gelders Veenendaal erbij en ook richting Renswoude en Rhenen waren er grenswijzigingen. In de jaren ’70 onwikkelde Veenendaal zich tot een stad met veel retail. Tot vandaag de dag is dit nog steeds een belangrijke economische motor.
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Eind jaren ‘90 kwamen de gemeenten Ede en Veenendaal en de provincies Utrecht en Gelderland tot overeenstemming over de ruimtelijke ontwikkeling in het gebied tussen Veenendaal en Ede. Onderdeel van de afspraken was een grenscorrectie. Hiermee werden er nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voor Veenendaal mogelijk gemaakt, zoals de uitbreiding van De Batterijen en de bouw van de nieuwe woonwijk VeenendaalOost. Deze laatste woonwijk is vanaf 2007 gebouwd, waarbij de huidige ontwikkeling van Groenpoort de laatste schakel is. Voor een goede ontsluiting werd vanaf 1999 de lang gewenste Rondweg Oost gefaseerd gerealiseerd. Deze sloot aan op de Cuneraweg/Rondweg West en de A12, waardoor er een volwaardige rondweg ontstond.
De bereikbaarheid van Veenendaal verbeterde vanaf 1956 sterk, onder andere door de aanleg van de A12. In de jaren ‘70 werd de Rondweg–West aangelegd. Deze vormde lange tijd de buitenste grens van de bebouwing. Na de WO II werd planmatige woningbouw in het Franse Gat gerealiseerd. In de jaren zestig zijn de resterende ruimten in en om de kern opgevuld zodat het dorp een min of meer concentrische structuur kreeg. In de jaren ‘70 zijn de grotere wijken Drag onder Zuid en Noord ontwikkeld. Vanaf 1960 begon de ontwikkeling van het bedrijventerrein Het Ambacht, wat later is uitgebreid met het bedrijventerrein Nijverkamp.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 12
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
1865
1975
2006
1900
1983
2015
1950
AFBEELDING 4: VEENENDAAL DOOR DE JAREN HEEN.
Toelichting afbeelding 4 1850: Veenendaal als klein dorpje langs het valleikanaal, met huizen verspreid in het gebied en veel veengebied. 1900: Uitbreiding van de infrastructuur. In 1900 werd de spoorlijn met het station aangelegd. Daardoor groeide de economie. 1950: Groei van de textielindustrie. Rond 1950 werden er meer fabrieken en huizen gebouwd, mede omdat de textielindustrie toen erg succesvol was. 1970: De stedelijke uitbreiding. In de jaren ‘70 kwamen er nieuwe woonwijken bij, zoals Petenbos en Dragonder. Je ziet deze uitbreidingen op de kaart. 1990: Ontwikkeling van de bedrijventerreinen. Rond 1990 ontstaan een aantal bedrijventerreinen zoals de Faktorij en De Vendel. Dat laat zien dat er steeds meer verschillende bedrijven bij kwamen.
8. Van visie naar praktijk
2006: Uitbreiding van woonwijken. In die tijd kwamen er veel nieuwe woonwijken in Veenendaal-Oost en de buurt eromheen. Vooral ten Oosten van het oude centrum werden er veel nieuwe straten en huizen gebouwd. 2015: Modernisering van het centrum. Het project Brouwers poort zorgde ervoor dat het centrum werd vernieuwd. Er kwamen nieuwe huizen en winkels bij. Op de kaart is te zien dat de straten en huizen dichter op elkaar zijn gebouwd. 2024: Recente uitbreidingen. Rond 2024 is Veenendaal uitgebreid met nieuwbouwprojecten in de Spoorzone en plekken zoals Groenpoort en het Stationskwartier. Ook zijn de wegen verbeterd en zijn er meer groene plekken gekomen.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 13
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
Binnenstedelijk inbreiden
Groeien en dorps
Qua groei en ontwikkeling zijn de grenzen van Veenendaal grotendeels bereikt. Er is de laatste decennia dan ook ingezet op het ontwikkelen van inbreidingslocaties. Zo heeft het centrum een nieuw gezicht gekregen met de realisatie van Brouwerspoort en het Stadsstrand. Het centrum zal zich blijven ontwikkelen, onder andere met de transformatie van de Tuinstraat.
In 1960 werden Stichts en Gelders Veenendaal samengevoegd. In de periode 1960 -1980 kreeg Veenendaal de status van opvangkern. Er werden nieuwe woonwijken gebouwd en in die tijd werd het winkelaanbod uitgebreid, en kreeg het winkelcentrum een meer regionale functie. Veenendaal behield de knusheid van een dorp, maar met voorzieningen van een stad. De mentaliteit is “doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg.” De sociale verbanden en activiteiten zijn traditioneel sterk. Zo zijn er veel vrijwilligers actief bij verenigingen, vanuit de kerken, in de wijken etc.
Ook buiten het centrum is er veel ontwikkeld, zoals het Castorterrein, ‘t Boveneind en de 1e Melmseweg. Daarnaast zitten er nog veel plannen in de pijplijn, zoals locaties binnen Spoorzone, het voormalige Trivium terrein en de herstructurering van het Franse Gat.
3.2 Identiteit Termen die terugkeren als het gaat om wat Veenendalers bindt zijn: aanpakken, religie, groeien en dorps.
Aanpakken Van oudsher heeft Veenendaal een cultuur van ondernemen, geld verdienen en aanpakken. Dit heeft zich vertaald in bedrijventerreinen met een mix van bedrijven: groot, klein, nationaal, internationaal, kantoren, maakbedrijven, ICTbedrijven, autoverkoop, logistiek etc. Kenmerkend voor Veenendalers is een sterk arbeidsethos, dat mede het succesvolle ondernemersklimaat verklaart.
Religie Veenendaal heeft een diverse religieuze gemeenschap. Traditioneel gezien heeft de stad een sterke protestantse achtergrond, met veel inwoners die behoren tot verschillende protestantse kerken. Daarnaast kent de stad sinds de jaren ’60 ook een levendige islamitische gemeenschap. Religie speelt een belangrijke rol in het sociale en culturele leven van de stad.
Veenendaal is in de afgelopen 100 jaar gegroeid van circa 1947 inwoners naar 70.339 inwoners in 2025. Tijdens de groei was er altijd focus op het bieden van voldoende woningaanbod en werkgelegenheid en tegelijk voldoende en gevarieerde mogelijkheden voor recreatie en vrijetijdsbesteding. De groei van Veenendaal is verbonden met de mentaliteit van “aanpakkers” en tegelijkertijd het dorpse gevoel.
3.3 Landschap en groene verbindingen Het cultuurlandschap De ontginning van de Gelderse Vallei heeft voor een groot deel het landschap in en rond Veenendaal bepaald. Na het graven van de Grift ontstonden er haaks op dit kanaal nieuwe waterwegen en een ontginningenpatroon wat nu nog deels is terug te vinden in de verkaveling van Veenendaal. Hieruit zijn twee landschapstypen ontstaan: het open slagenlandschap op de lagergelegen delen en het coulissenlandschap op de flanken van de Heuvelrug.
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
herkenbare historische linten, zoals de Zandstraat, de Prins Bernhardlaan, de Hoofdstraat en de Kerkewijk. Omdat de bebouwing zich langs de kanalen heeft ontwikkeld zijn deze straten relatief breed. Dit is kenmerkend voor de historische structuur van Veenendaal.
Agrarisch landschap Door de groei van Veenendaal is er rond Veenendaal weinig agrarisch gebied overgebleven. Het agrarisch gebied van Veenendaal ligt aan de zuidzijde van de Dijkstraat en rond de Middelbuurtseweg in de vorm van een coulissenlandschap. Dit landschap is herkenbaar aan zijn houtwallen en boskamers. De houtwallen lopen vanaf de flanken van de heuvelrug naar de lagergelegen stadsranden en zijn op sommige plekken doorgetrokken de wijken in.
Grebbelinielandschap De Grebbelinie is een militaire verdedigingslinie die als een 60 km lange groene lijn door het landschap loopt van de Nederrijn tot het Eemmeer. De verdedigingswerken zijn grotendeels aangelegd in de 18e eeuw met als doel de opmars van vijanden vanuit het oosten te vertragen. In Veenendaal zijn de Grift, de Slaperdijk en het Fort aan de Buursteeg de kenmerkende elementen van het Grebbelinie landschap. Daarnaast bevinden zich meer verborgen nog enkele kazematten binnen de gemeentegrens.
De Grift en de daarop aangetakte watergangen vormen de radialen waarlangs Veenendaal zich verder heeft ontwikkeld. De oude, inmiddels verdwenen, watergangen vormen nu nog
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 14
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Groene inprikkers Naast de kenmerkende structuur van oude bebouwingslinten zijn er op diverse plekken ook herkenbare groene ‘inprikkers’ in de stadranden. Dit zijn groene ruimtes die veelal zijn vrijgehouden van bebouwing. Ze bevinden zich op plekken waar al groene linten waren, zoals oude paden of houtwallen aan de west- en zuidzijde van de dorpsrand.
AFBEELDING 5: GREBBELINIESTRUCTUUR
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 15
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
AFBEELDING 6: PARKEN VAN VEENENDAAL, BRON: GROENSTRUCTUURPLAN 2002
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 16
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
3.4 Archeologie en cultuurhistorie Archeologie In 2016 is een inventarisatie gemaakt van de te verwachten archeologische waarden in de bodem van Veenendaal. Deze zijn inzichtelijk gemaakt op een “archeologische verwachtingen kaart”. De hoogste verwachtingen liggen in het centrum in de omgeving van de Oude Kerk en de Hoofdstraat, de historische linten en de Grift. Archeologische waarden zijn vastgelegd en beschermd in het omgevingsplan.
Cultuurhistorie In 2018 heeft een inventarisatie plaatsgevonden van de cultuurhistorische waarden in Veenendaal. Dit heeft in 2021 geresulteerd in het rapport ‘Van cultuurhistorische waardering naar beleid’. Hierin wordt de volgende onder verdeling gemaakt: Panden en objecten: • Rijks- en gemeentelijke monumenten. • Beeldbepalende panden en objecten. Gebieden: • Integrale ensembles. • Stedenbouwkundige ensembles. • Agrarisch cultuurlandschap. • Grebbelinielandschap.
Stedenbouwkundige ensembles Integrale waardevolle ensembles De Grift / Omleidingskanaal Slaperdijk Historisch lint Buitenplaatszone Prattenburg-Remmerstein Rijksmonument Gemeentelijk monument Groen monument Begraafplaats Munnikenweg Monumentale bomen
AFBEELDING 7: KAART ERFGOED EN CULTUURHISTORISCHE WAARDEN
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 17
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
Het doel van de aanwijzing van de monumenten en beeld bepalende panden is het behouden van de panden vanwege hun architectonische en/of cultuurhistorische waarde. Bij deze panden is ook een beschrijving gemaakt van de waarden die het pand of object belangrijk maken. Niet alleen het monument, vaak een gebouw, is belangrijk om te beschermen, ook de omgeving van het monument verdient aandacht bij het behouden van cultuurhistorie.
3.5 Veenendaal anno 2025: compacte stad met karakteristieke elementen Aantrekkelijke woon-werk-winkel stad Het huidige Veenendaal kan getypeerd worden als een zeer aantrekkelijke woon-werk-winkel stad. Met haar ligging in de Gelders Vallei, tegen de Utrechtse heuvelrug en nabij de Veluwe wordt Veenendaal omringd door mooie, afwisselende, natuur. De stad heeft een compacte opbouw waardoor voor vrijwel alle inwoners voorzieningen goed bereikbaar zijn. Er is sprake van een goede balans tussen wonen en werken. De binnenstad heeft een belangrijke regionale functie en trekt veel bezoekers. De stad is door de ligging aan de A12 en de centrumring goed bereikbaar. Bovendien heeft de stad een uitstekende infrastructuur voor de fietser. De woonwijken zijn rustig en worden weinig belast met verkeer. De dagelijkse leefomgeving, waar men woont, werkt, speelt en ontspant is over het algemeen goed op orde. Mede door de historische linten kent Veenendaal een rijke variatie aan oud- en nieuwbouw. Bij enkele stedelijke linten buiten de centrumring zijn nog kleinschalige voorzieningen (en winkels) aanwezig. Deze dragen bij aan de levendigheid en aantrekkingskracht van een wijk.
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
Als ondernemende stad zijn verder de verschillende bedrijventerreinen, met deels maakindustrie, kenmerkend voor Veenendaal.
Opbouw van de stad Veenendaal bestaat uit verschillende wijken met daarbinnen weer diverse kleine subwijken en buurten. De wijken en bedrijventerreinen zijn gebouwd in verschillende perioden, ieder gebaseerd op een eigen stedenbouwkundige visie. Wijken en bedrijventerreinen hebben daardoor elk een eigen karakter. De kracht van Veenendaal is niet zozeer gelegen in de samenhang tussen gebieden, maar in de diversiteit van de gebieden. Het behouden en versterken van de onderscheidende kwaliteiten is een belangrijk uitgangspunt bij ruimtelijke aanen inpassingen.
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
Buitengebied Door de compacte opbouw liggen zowel het centrum als het buitengebied op korte afstand van woon- en werkgebieden. Het buitengebied is een belangrijke ‘groene’ contramal van het verstedelijkte Veenendaal en biedt mogelijkheden voor recreatie en behoud van landschappelijke kwaliteiten. Voor het buitengebied geldt in het algemeen het behouden en versterken van landschappelijk waarden en de wens tot meer recreatief medegebruik. De “inprikkers” in het stedelijk gebied verbinden de woongebieden met het omliggende landschap.
Historische linten Kenmerkend voor Veenendaal zijn de zogeheten historische linten. Zij geven de stad een eigen karakter en kwaliteit. De gemeente hecht grote waarde aan de herkenbaarheid van deze structuren, zoals beschreven in de welstandsnota 2017. Veenendaal zet in op het behouden en versterken van haar cultuurhistorische identiteit. Hierdoor is een goede balans mogelijk tussen het behoud van waardevolle elementen uit het verleden en de noodzakelijke vernieuwing voor de toekomst. Buiten de centrumring ligt de focus voor de historische linten op het behouden van de ‘korrel’ en ruimte tussen de bebouwing. Er is een duidelijke voorkeur om de schaal van de bebouwing niet te vergroten, om zo de historische en ruimtelijke kwaliteit van de linten te behouden.
FOTO: ARJEN VELDT FOTOGRAFIE, WWW.ARJENVELDT.NL
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 18
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
4. Trends en ontwikkelingen In dit hoofdstuk staan de belangrijkste trends en ontwik kelingen die relevant zijn voor de stedelijke ontwikkeling van Veenendaal. De opgaven en keuzes die in deze omgevingsvisie worden gepresenteerd helpen om op deze trends in te spelen. Daarmee blijft de stad aantrekkelijk en leefbaar voor toekomstige generaties.
4.1 Demografische ontwikkeling De bevolking van Nederland verandert de komende 15 jaar flink. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) groeit de bevolking tot 2040 met circa 1,3 miljoen inwoners. Tegelijkertijd verandert de samenstelling van de bevolking, door de komst van nieuwkomers, maar ook door veranderende huishoudens. Mede door vergrijzing, echtscheidingen en de toenemende individualisering, neemt het aantal alleenstaanden toe en neemt het aantal personen per huishouden af. Dit zorgt voor een grotere vraag naar woningen en voorzieningen. Ook op de arbeidsmarkt is deze demografische ontwikkeling merkbaar: op dit moment gaat een grote groep werkenden met pensioen. Dat heeft effect op de beschikbare arbeidskrachten en het stelsel van (sociale) voorzieningen. Veenendaal is met 70.000 inwoners in de loop der jaren uitgegroeid tot de derde stad van de provincie Utrecht én de op één na grootste stad in de regio Foodvalley. Zoals hiervoor aangegeven zal de stad nog eens met circa 15.000 inwoners groeien, naar zo’n 85.000 inwoners. De stad zal in allerlei opzichten op deze groei moeten inspelen: meer en andere typen woningen, groei van werkgelegenheid en aanpassing van het voorzieningenniveau op de toenemende en veranderende vraag.
4.2 Woningmarkt De veranderende samenstelling van de bevolking vraagt ook om andere woningen en voorzieningen. Meer woningen voor ouderen, woonvormen waarin mensen langer thuis kunnen wonen en (zorg)voorzieningen die rekening houden met een ouder wordende bevolking. In de verstedelijkingsstrategie Groene Metropool Arnhem Nijmegen Foodvalley is becijferd dat in de regio Foodvalley in 2040 een tekort is van 40.000 woningen. Op basis van de actualisatie van de woondeal is dit aantal opgelopen naar 45.000 woningen. Uit het woningbehoefteonderzoek, dat in 2021 is uitgevoerd door STEC, blijkt dat het tekort voor Veenendaal neerkomt op ongeveer 10.700 woningen. Dit aantal is berekend op de behoefte vanuit haar eigen inwoners, maar ook op de vraag van ‘buiten’. We nemen aan dat nieuwe onderzoeken een groter tekort laten zien. Inspelen op een veranderende vraag op de woningmarkt is dus een belangrijke uitdaging in de komende decennia.
4.3 Toenemende focus op de regio en samenwerking We zien steeds meer dat veel vraagstukken niet ophouden bij de gemeentegrenzen, maar een regionaal, of zelfs landelijk karakter hebben. Zo neemt het Rijk meer regie op het woningbouwvraagstuk, dat vervolgens door provincies en regio’s, zoals Foodvalley, naar een gecoördineerde uitvoering moet worden vertaald. Ook op de gebieden economie, mobiliteit en energietransitie wordt steeds meer regionaal samengewerkt. Dit betekent dat gemeenten soms niet eenzijdig besluiten kunnen nemen, maar hun ambities en beleid in toenemende mate moeten afstemmen met rijk, provincie(s) en buurgemeenten.
4.4 Klimaatverandering, grondstoffenschaarste en energietransitie Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor de economie, gezondheid en veiligheid. De toekomst scenario’s van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) maken duidelijk dat de keuzes die we nu maken, effect hebben op het klimaat in de toekomst. Het is van groot belang dat Nederland zich aanpast aan deze veranderingen en zich inzet om klimaatverandering tegen te gaan. Ook in Veenendaal merken we de gevolgen van de klimaatverandering. Zo staat er regelmatig water op straat na een hevige regenbui. En een groot aantal bomen moet worden vervangen. Dit komt omdat ze zijn aangetast door ziektes en infecties, of ze overleefden de droogte van de afgelopen jaren niet. Uiteindelijk heeft dit zijn weerslag in de gezondheid en het welzijn van onze inwoners. Met name op onze inwoners die al kwetsbaar zijn. Verantwoord omgaan met grondstoffen en materialen is belangrijk, omdat we op dit moment 1,5 keer zoveel produceren dan wat de aarde aankan. Circulariteit is erop gericht om te gaan produceren en te leven binnen de grenzen van wat de aarde aankan. Hiermee zorgen we ervoor dat Veenendaal prettig leefbaar blijft.
De overproductie die we nu hebben heeft als gevolg dat er een hoge CO2-productie is om alle grondstoffen te delven, te transporteren, nieuwe producten te maken, ze af te voeren en als afval te verbranden. Deze hoge CO2-productie leidt tot opwarming van de aarde en draagt daarmee bij aan het klimaatprobleem.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 19
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
Ook zorgt dit ‘overgebruik’ ervoor dat grondstoffen en producten steeds schaarser worden – en dus duurder – omdat ze op raken. Als dit gebeurt ontstaan er economische problemen en ongelijkheden. Eveneens ontstaan er praktische problemen. Producten die nu volledig zijn geïntegreerd in onze levensstijl zijn op termijn niet meer maakbaar en verkrijgbaar, door een gebrek aan benodigde grondstoffen. Een circulair Veenendaal is nodig om de uitputting van grond stoffen tegen te gaan en voorbereid te zijn op wanneer dit toch gebeurt. Voor de samenleving is dit urgent, omdat door circulair te zijn in de toekomst voldoende voorzieningen en voedselzekerheid wordt gegarandeerd en prijsstijgingen het hoofd kunnen worden geboden.
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
4.5 Mobiliteitstransitie Een goede bereikbaarheid voor alle modaliteiten is randvoorwaardelijk voor de ontwikkeling van de stad en de bouw van woningen. Tegelijkertijd zorgt mobiliteit voor een toenemende druk op de openbare ruimte en een afname van leefbaarheid, verkeersveiligheid en luchtkwaliteit. Dit vraagt om een andere kijk op en invulling van mobiliteit. De mobiliteitstransitie heeft tot doel om geleidelijk over te gaan van een systeem dat is gebaseerd op fossiele brandstof naar duurzamer en efficiënter vervoer. Deze omslag kan gemaakt worden door de inzet van
schonere vervoersmiddelen, zoals elektrische auto's, openbaar vervoer, fiets en deelvervoer. De toenemende verstedelijking vraagt bovendien om efficiënt ruimtegebruik. De auto is de grootste ruimtevrager in de openbare ruimte. Veel steden stimuleren de geleidelijke overgang naar andere vormen van vervoer ('modal shift') waardoor de schaarse openbare ruimte beter kan worden benut voor sport, spel, ontmoeting en vergroening.
Beschikbaarheid van energie voor ruimtelijke ontwikkelingen is niet meer vanzelfsprekend. Voor grootverbruikers geldt al een stop op aansluitingen tot ten minste 2030. Voor kleinver bruikers is deze beperking aanstaande. Netverzwaring is noodzakelijk om nieuwe ontwikkelingen, verduurzaming en groei te blijven faciliteren. Dat vraagt fysieke ruimte. Maar netcongestie laat ook zien dat we fundamenteel anders moeten gaan kijken naar ons energiesysteem. Netbewust bouwen is essentieel om de gewenste groei van Veenendaal mogelijk te maken. Dat betekent dat we energieneutrale woningen moeten bouwen en meer toe moeten naar lokale opwek met een goede balans tussen vraag en aanbod. De energie-opgave krijgt hiermee een extra dimensie: naast zoveel mogelijk energie besparen en zoveel mogelijk lokaal duurzaam opwekken, gaan we steeds meer sturen op het bij elkaar brengen van vraag en aanbod in tijd en plaats. Tenslotte leiden toenemende energiekosten voor sommige groepen bovendien tot energie-armoede. Naast een ruimtelijk vraagstuk is de energietransitie daarmee ook een sociaal vraagstuk geworden.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 20
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
4.6 Ondergrond
4.7 Digitalisering
De druk op de ondergrond wordt steeds groter. De ondergrond biedt ruimte aan essentiële infrastructuur die zorgt voor de energievoorziening en het transport van gas en water. Daarnaast realiseren we steeds meer warmtesystemen met de bijbehorende ondergrondse leidingen en ondergrondse opslaglocaties. Het drinkwater dat uit de ondergrond wordt gewonnen, moet beschermd worden tegen vervuiling, maar ook moet vuil water op de juiste wijze worden afgevoerd. Daarnaast willen we regenwater op de juiste manier vast houden en bergen om wateroverlast tegen te gaan en water te behouden voor droge periodes. Ten slotte is het belangrijk dat bomen de ruimte krijgen om goed te wortelen, zodat ze kunnen bijdragen aan een gezonde en groene leefomgeving. Met de groeiende bevolkingsomvang en de behoefte om Veenendaal te verduurzamen, wordt het steeds duidelijker dat er meer ruimte nodig is voor deze ondergrondse systemen en dat de druk op de ruimte, ook onder de grond, toeneemt. De gemeente moet dus strategisch omgaan met de ondergrondse beschikbare ruimte, waarbij al deze belangen met elkaar in balans moeten worden gebracht.
Digitalisering heeft de afgelopen decennia een enorme invloed gehad op onze samenleving. Begin jaren negentig hadden nog weinig mensen van ‘het internet’ gehoord. Al snel kwamen daarna de mobiele telefoons op, met begin 2000 de eerste ‘smartphones’. Thuiswerken via videobellen is sinds de coronacrisis wijdverbreid. Deze ontwikkelingen hebben onze manier van samenleven veranderd. We werken, leven en communiceren nu anders dan twintig jaar geleden. Dit heeft invloed op hoe we de fysieke leefomgeving gebruiken. Omdat er meer vanuit huis wordt gewerkt, ontstaat er vraag naar andere manieren van werken. Autonome voertuigen en deelauto’s en een toenemend gebruik van de (elektrische) fiets veranderen onze wijze van vervoer en daarmee de inrichting van de openbare ruimte. Door de groei van online winkelen verandert de rol van bijvoorbeeld winkelcentra. Hier wordt minder gewinkeld, maar het blijven plekken waar inwoners elkaar ontmoeten.
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
We hebben echter niet alleen te maken met digitalisering van de fysieke omgeving, maar ook met de ontwikkeling van een aparte, volwaardige, digitale omgeving. Wij leven in beide omgevingen. Wat er in de digitale omgeving gebeurt, beïnvloedt aspecten van ons fysieke leven op een fundamentele manier. Vooral binnen de thema’s energie en mobiliteit speelt digitalisering een belangrijke rol. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van digitalisering voor efficiënter netbeheer of het beter in balans brengen van vraag en aanbod. Of de ontwikkeling van zelfrijdende auto’s en bijvoorbeeld de inzet van drones
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 21
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
4. Trends en ontwikkelingen
5. Visie Veenendaal 2040
6. Onderliggende thema's
7. Gebiedsprofielen
8. Van visie naar praktijk
5. Visie Veenendaal 2040 Dit hoofdstuk is de kern van de Omgevingsvisie 2040. Eerst worden de leidende principes toegelicht die de basis vormen voor alle ontwikkelingen. Daarna volgt een beschrijving van de toekomstvisie en de daarvan afgeleide ruimtelijke keuzes.
5.1 De Veenendaalse principes De principes Vitaal, Duurzaam en Veilig zijn de basis voor de Veenendaalse omgevingsvisie en zijn de verbindende schakel tussen de verschillende ruimtelijke opgaven in dit document. Deze principes of kernwaarden worden hieronder nader toegelicht.
Vitaal Een vitale stad is een gezonde stad die niet alleen fysiek sterk is, maar ook sociaal krachtig. Een plek waar mensen gezien worden en zich verbonden met elkaar voelen, waar generaties samenleven, kinderen veilig opgroeien in een kansrijke omgeving, gezinnen tot bloei komen, kwetsbare mensen hun plek vinden en inwoners niet vereenzamen. Daarom is het belangrijk dat we werken aan een gezonde, schone en inclusieve leefomgeving. Een leefomgeving waarin mensen vaker wandelen of de fiets pakken en waarin voldoende groene ruimte is. Dit is belangrijk met het oog op bewegen en ontmoeten maar ook om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen en biodiversiteit te stimuleren. Een inclusieve leefomgeving vraagt om woningen, voorzieningen en een openbare ruimte die gezondheid, ontmoeting, eigen regie én gemeenschapszin stimuleren.
De overheid kan niet alle maatschappelijke vraagstukken oplossen. Het is daarom belangrijk dat inwoners maatschappelijk actief zijn en ook voor elkaar zorgen; met name voor mensen met een ondersteunings- of zorgvraag. In een vitale stad ondersteunen inwoners elkaar en is er sprake van een bloeiend verenigingsleven. Een vitale stad ondersteunt en stimuleert de beweging naar een inclusieve samenleving, bijvoorbeeld door ontmoeting tussen verschillende bevolkingsgroepen te organiseren en daarmee de sociale cohesie te bevorderen. Daar hoort ook ‘bruis’ en beleving bij, in de vorm van aantrekkelijke evenementen en een goed cultureel aanbod, onder andere via het nieuwe theater. Vitaal zegt ook iets over de Veenendaalse economie. Die biedt voldoende werkgelegenheid voor onze inwoners en wordt gekenmerkt door een grote mate van ondernemerschap en variatie. Bovendien zorgt variatie in het type bedrijven ervoor dat de economie weerbaar is en ook in mindere tijden tegen een stootje kan. Tenslotte zegt vitaal iets over het aanpassingsvermogen van de stad. Veenendaal staat voor forse uitdagingen om de groei van de stad in goede banen te leiden. De geschiedenis heeft geleerd dat onze stad in staat is om zich steeds aan te passen aan veranderende omstandigheden. Ook in deze tijd zal blijken dat Veenendaal in staat is om de volgende stap in haar ontwikkeling te zetten.
Duurzaam Veenendaal werkt hard aan een duurzame samenleving. Die richt zich op een drietal bouwstenen: energietransitie, circulariteit en klimaatadaptatie.
Voor de energietransitie werken we toe naar een klimaat neutrale gemeente in 2050. Hiervoor is een herontwerp van het energiesysteem nodig. Energie is niet langer onbeperkt beschikbaar voor onze groei en ontwikkelingen. We gaan onnodig verbruik van energie tegen. En gaan de benodigde energie voor woningen en bedrijven veel meer lokaal opwekken, transporteren, opslaan en gebruiken. De keuzes die we nu maken, zijn bepalend voor 2040 en verder. Dit vraagt visie, ruimte en een meer sturende rol van de gemeente. In Regio Foodvalley werken we aan een gedeeld perspectief op het energiesysteem: we zoeken consensus over zoeklocaties voor grootschalige energie-opwek, over de benodigde prioritering in de regionale en landelijke energie-infrastructuur en de wijze waarop we energie kunnen verdelen in de regio. Daarbij is ook de warmtetransitie van groot belang. Ook schoon en gezond vervoer zijn onderdeel van de energietransitie. Veenendaal wil wandelen, fietsen en ov stimuleren door de fietsinfrastructuur verder te verbeteren en, waar mogelijk, de vervoerswaarde van het ov te versterken. Ook zetten we in op een goede laadinfrastructuur en stimuleren we het gebruik van waterstof. Veenendaal wil in 2050 een circulaire stad zijn. Dat betekent dat we grondstoffen zoveel mogelijk hergebruiken om nieuwe producten te maken. We hebben in Veenendaal ook bedrijven die deze opgave kunnen realiseren.
Dit betekent wel dat we op sommige locaties ruimte moeten maken voor opslag en bewerking van materialen. Dit alles om hergebruik en de levensduur van producten en materialen te verlengen.
Omgevingsvisie Veenendaal 2040 | 22
1. Inleiding
2. Participatie
3. Het DNA van veenendaal
Duurzaam gaat ook over klimaatadaptatie. De gevolgen van klimaatverandering gaan niet aan Veenendaal voorbij. In grote delen van de stad is sprake van hittestress en bij hevige regenval ook van wateroverlast. Om klimaatveiligheid te garanderen gaan we grotere delen van de openbare ruimte vergroenen en ruimte maken voor waterberging. Tenslotte is het in dit kader van belang dat we duurzaam bouwen. Dat betekent dat we, waar mogelijk, gebruik maken van hernieuwbare materialen, zorgen voor maximale energieefficiëntie van gebouwen en uitstoot van CO2 beperken.
Veilig Prettig wonen en werken kan alleen in een omgeving waarin men zich veilig voelt. Voor elke inwoner van Veenendaal is dit dan ook een belangrijk thema. Veiligheid richt zich op verschillende onderwerpen die een relatie hebben met de omgevingsvisie: • Sociale veiligheid • Klimaatveiligheid • Verkeersveiligheid • Omgevingsveiligheid Sociale veiligheid gaat over het veiligheidsgevoel dat inwoners hebben in de openbare ruimte. Belangrijk is dat we deze ruimte zo inrichten dat er geen ongure plekken zijn. Ontmoetingsplekken kunnen bijdragen aan een gevoel van sociale veiligheid. Een goed beheer van de openbare ruimte zorgt ervoor dat deze niet uitnodigt tot criminaliteit. Dat kan door leegstand te voorkomen, de openbare ruimte vandalismebestendig in te richten en verloedering tegen te gaan.