4.c2 Regionale Energie Strategie 1.0 - Bijlage C.2 raadpleging RES Regio Foodvalley - extra bijlage

1795 INWONERS OVER HET TOEKOMSTIGE ENERGIEBELEID VAN REGIO FOODVALLEY

Hoofdauteurs:

Shannon Spruit (Shannon@populytics.nl) Niek Mouter (Niek@populytics.nl)

Met bijdragen van:

Sjoerd Jenninga Annamarie de Ruijter Enrico Liscio Schoutje Schouten Nienke van Schie Sipke Bontekoe Denise van der Maas

Versie:

11 maart 2021

INHOUD Samenvatting ................................................................................................................................................... 4 Inleiding................................................................................................................................................... 10

I.

Participatieve Waarde Evaluatie ............................................................................................................. 10 Vijf mogelijkheden om reacties op te wekken....................................................................................... 11 Werving ....................................................................................................................................................... 12 Over de deelnemers ............................................................................................................................. 13

II.

Opleidingsniveau ....................................................................................................................................... 13 Betrokkenheid bij duurzame energie ..................................................................................................... 14 Leeftijd deelnemers................................................................................................................................... 15 Spreiding deelnemers............................................................................................................................... 16 Deelnemersaantal ..................................................................................................................................... 16 III.

Kwantitatieve resultaten .................................................................................................................... 18

Verdeling punten ....................................................................................................................................... 18 Zorgen ......................................................................................................................................................... 19 Persoonskenmerken en voorkeuren ...................................................................................................... 20 Onzekerheid en betrouwbaarheidsintervallen ...................................................................................... 21 Representativiteit....................................................................................................................................... 22 Herweging .................................................................................................................................................. 23 Bandbreedtes............................................................................................................................................. 24 IV.

Kwalitatieve resultaten ...................................................................................................................... 26

Motivaties, zorgen, en voorwaarden van deelnemers per keuzemogelijkheid ................................ 26 Kansen voor het opwekken van duurzame energie ............................................................................ 72

Waardenanalyse...................................................................................................................................... 100 Verwachtingen over de overheid .......................................................................................................... 114 Deelnemers over de raadpleging ..................................................................................................... 128

V.

Wat waarderen deelnemers van de raadpleging? ............................................................................. 128 Wat waarderen deelnemers minder? ................................................................................................... 130 Hoe willen deelnemers dat hun mening wordt meegewogen? ........................................................ 132 VI.

Conclusies ......................................................................................................................................... 135

Bijlages: ........................................................................................................................................................ 138 A.

Gemiddelde puntentoekenning per persoonskenmerk........................................................... 138

B.

Gemiddelde zorgenindex per kenmerk ..................................................................................... 142

C.

Resultaten herweging .................................................................................................................. 146

D.

Eindnoten ....................................................................................................................................... 147

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

SAMENVATTING Dit rapport beschrijft de resultaten van een raadpleging onder inwoners over het toekomstige energiebeleid van Regio Foodvalley. Deze raadpleging is onderdeel van vier stappen die Regio Foodvalley samen met het Nederlands Platform Burgerparticipatie in Overheidsbeleid (NPBO), Public Mediation en Populytics neemt om haar inwoners te betrekken bij dit onderwerp.

Deze raadpleging maakt gebruik van de Participatieve Waarde Evaluatie methode (PWE). Als u meer wilt weten over de keuzemogelijkheden en de methode kunt u die vinden in de inleiding.

Aan de deelnemers van de raadpleging werd gevraagd om 100 punten te verdelen over vijf fictieve keuzemogelijkheden. De vijf mogelijkheden die wij aan deelnemers voorlegden zijn: 1. ‘Foodvalley wordt Solarvalley’: In Foodvalley benutten we alle beschikbare ruimte voor zonnepanelen: er komen zoveel mogelijk zonnepanelen op daken van woningen en bedrijven, langs wegen en op overkappingen van parkeerplaatsen. 2. ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’: Inwoners en bedrijven in dorpen wekken zoveel mogelijk duurzame energie op en verdienen daaraan. Kleine dorpskernen profiteren van de nieuwe bedrijvigheid, maar ervaren ook de gevolgen in de omgeving. 3. ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’: Energiecoöperaties en lokale inwoners en ondernemers nemen het initiatief. Ze werken samen en starten grote en kleine projecten om duurzame energie op te wekken. 4. ‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’: De overheid maakt grootschalige wind- en zonneprojecten mogelijk langs snelwegen en op industrieterreinen. Op die manier hoeft er in de steden en het landelijk gebied minder te veranderen. 5. ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’: Huis- en gebouweigenaren doen komende jaren grote investeringen om alle gebouwen helemaal te isoleren. Zij besparen zoveel mogelijk energie

De vijf mogelijkheden zijn géén concrete plannen, maar ze helpen na te denken over de plus- en minpunten van keuzes omtrent het opwekken van duurzame energie. De mogelijkheden hebben gemeen dat ze allemaal aannemen dat Regio Foodvalley minimaal 0.75 TWhi aan duurzame energie opwekt in 2030.

1795 inwoners hebben deelgenomen aan deze raadpleging. Er waren deelnemers van alle leeftijden, opleidingsniveaus, uit alle Foodvalley gemeenten, deelnemers die in het landelijk gebied wonen, of juist in een stad of dorp. Ook waren mensen op verschillende manier betrokken bij de regio (bijvoorbeeld als ondernemer en recreant) en al dan niet bij duurzame energie.

Als u meer wilt weten over de deelnemers van deze raadpleging, kunt u kijken in hoofdstuk II. Hier vindt u informatie en grafieken over bijvoorbeeld de leeftijd, het opleidingsniveau, geslacht en interesse in duurzame energie van deelnemers aan deze raadpleging.

Deelnemers hebben diverse voorkeuren. De bandbreedtes van de puntentoekenningen in hoofdstuk III laten zien dat er op basis van dit onderzoek niet te zeggen is of de mogelijkheid ‘Foodvalley wordt Solarvalley’, ‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’ of ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’ favoriet is onder de bevolking. De bandbreedtes overlappen immers. Wel is met 99% zekerheid te zeggen dat ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ de minste punten krijgt onder bewoners van de regio, en ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’ de vierde favoriete mogelijkheid is.

In hoofdstuk III vindt u de kwantitatieve resultaten; cijfermatige informatie over de voorkeuren en zorgen van de deelnemers, we gaan ook in op onzekerheid en representativiteit.

Het toekennen van punten was een middel in deze raadpleging en geen doel. Het gaat om een raadpleging en niet om een stemming. Het doel van de raadpleging is om van inwoners te leren wat voor hen belangrijk op basis van hun geschreven antwoorden. De conclusies beschrijven we hieronder. Wij hebben duizenden antwoorden van deelnemers verzameld die inzicht geven in de motivaties, zorgen, voorwaarden en kansen die deelnemers noemen.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Als u benieuwd bent naar de eigen woorden en meningen van deelnemers, kijk dan in hoofdstuk IV (kwalitatieve resultaten). Hier kunt u op detailniveau motivaties, zorgen en randvoorwaarden van deelnemers per keuzemogelijkheid. Zie bijvoorbeeld onderstaande tabel die de motivaties, zorgen en voorwaarden van deelnemers over de keuzemogelijkheid ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’ samenvat. Wilt u weten welke kansen deelnemers zien voor verduurzaming van energieopwekking? Kijk dan in de tweede sectie van hoofdstuk IV. In dit hoofdstuk beschrijven we alle kansen die door deelnemers zijn benoemd, deze zijn ook op de eerste pagina samengevat.

Door middel van een waardenanalyse identificeerden we 29 onderliggende waarden in de geschreven motivaties van deelnemers. Een aantal hiervan zijn inhoudelijke waarden: zij laten zien wat deelnemers belangrijk vinden in energiebeleid. Waarden als duurzaamheid, efficiëntie en landschap zijn hier belangrijk. Ook noemen deelnemers veel procedurele waarden: waarden die belangrijk zijn voor een goed besluitvormingsproces en betrokkenheid van inwoners. Zij noemen dan waarden als draagvlak, inspraak, en betrouwbaarheid.

Wilt u weten welke waarden belangrijk zijn voor deelnemers en wat centrale waarden zijn in hun motivaties en zorgen? Kijk dan in de sectie ‘Waardenanalyse’. U vindt hier ook een overzichtsfiguur van alle waarden.

Deelnemers zijn positief over de raadpleging. Laagopgeleiden reageren nog positiever dan de andere deelnemers op de vraag of deze raadpleging een goede manier is om inwoners te betrekken bij keuzes over de toekomst. Een aantal deelnemers is kritisch op de vraagstelling in het algemeen, omdat deze zich volgens hen te veel op wind- en zonne-energie richt.

6

Wilt u weten wat deelnemers vonden van deze raadpleging? In hoofdstuk V leest u meer over de ervaringen van deelnemers over hun deelname aan de raadpleging. Wat misten zij en wat vinden zij sterke en zwakke punten van de methode die we hebben toegepast? Deelnemers gaan hier ook in op de waarde die volgens hen aan de uitkomsten moet worden toegekend.

Wat valt er op in de antwoorden van deelnemers? Op basis van deze raadpleging kunnen we een aantal conclusies trekken. 1. Veel motivaties en zorgen van deelnemers gaan over eerlijkheid. Het woord eerlijkheid wordt niet door iedereen gebruikt, maar deelnemers vragen zich af of de lusten en lasten van de energietransitie wel eerlijk verdeeld worden. “Ben bang dat de kosten weer voornamelijk afgewenteld worden op de burger en dat bedrijven en instanties vooral ontzien worden.” Eerlijkheid heeft verschillende betekenissen voor deelnemers. Sommige deelnemers schrijven over de gelijke verdeling van lusten en lasten. Iedereen moet dan een bijdrage leveren aan de energietransitie, of iedereen moet in gelijke mate de lasten dragen. We zien bijvoorbeeld dat deelnemers benadrukken dat iedereen moet investeren: “[Het is] belangrijk om vooral verhuurders in de vrije sector te verplichten hierin te investeren,” schrijft een deelnemer. Tegelijkertijd zijn er zorgen of iedereen mee kan doen.

Deelnemers vragen zich af of minima wel de mogelijkheid hebben om de vruchten te plukken van duurzame energie en het zullen ervaren als last: “Ik maak me zorgen dat mensen met een lager inkomen hier erg veel last van zullen krijgen, zij krijgen te maken met hogere belastingen voor een niet geïsoleerd huis, of zij moeten een gedwongen investering doen om hun huis te isoleren.” Proportionaliteit lijkt minder een thema onder deelnemers van deze PWE. In andere raadplegingen zeiden deelnemers bijvoorbeeld dingen als ‘Iedereen die wil investeren moet geld kunnen verdienen’ of ‘iedereen moet naar rato kunnen profiteren’. 2. De manier waarop er over duurzaamheid en milieu wordt gesproken kan tot mogelijke spraakverwarring leiden. Het opwekken van hernieuwbare energie is niet voor iedereen de vanzelfsprekende weg naar een duurzame samenleving. Veel deelnemers benadrukken het belang van energie besparen. We zien bijvoorbeeld bij de optie ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’ dat energiebesparing en isoleren als voorwaarde wordt gezien voor een duurzamere samenleving. “Energie besparen moet een belangrijk onderdeel zijn van een meer duurzame samenleving,” schrijft een deelnemer.

Andere deelnemers maken zich druk om de invloed van hernieuwbare energie op de biodiversiteit: “Ik zou het landelijk gebied zo veel mogelijk sparen qua grote zonnepanelen, vanwege de onduidelijke gevolgen die deze parken hebben op de biodiversiteit (die cruciaal is voor een klimaatbestendige wereld).” De materialen waarvan windmolens en zonnepanalen zijn opgebouwd zijn ook een bron van zorgen, leiden die in de toekomst tot vervuiling? Zo zegt een deelnemer: “Wind en zonnepanelen zijn niet duurzaam, want waar gaat het afval naar toe wanneer deze afgeschreven zijn.” Ten slotte geven deelnemers ook aan dat het opwekken van hernieuwbare energie in de weg zou kunnen staan van duurzame landbouw. Voor zowel Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

hernieuwbare energie als duurzame landbouw is ruimte nodig, een deelnemer schrijft: “ik maak me zorgen dat het plaatsen van zonnepanelen op landbouwgrond de verduurzaming van de landbouw tegen zou werken.” 3. Landschap is een veelvoorkomende waarde, maar vertaling naar de praktijk verschilt. Een aantal deelnemers ziet grootschalige zonnevelden als manier om het landschap van Regio Foodvalley te beschermen. “Zonne-energie is …redelijk landschapsvriendelijk…,” schrijft een deelnemer. Windmolens worden dan gezien als een grotere bedreiging van het landschap en bijvoorbeeld het landelijk gebied: “Landelijk karakter wordt minder; meer horizonvervuiling; meer geluidshinder.” Anderen zien de clustering van bijvoorbeeld windmolens en zonnepanelen langs bestaande infrastructuur als manier om het landschap op andere plekken te ontzien. “Lelijkheid op beperkt aantal plekken,” schrijft een deelnemer hierover. Het landschap is dus belangrijk voor deelnemers, maar kan op veel verschillende manieren beschermd of bedreigd worden. Als er dus een beleidskeuze gemaakt wordt omwille van het beschermen van het landschap, dan is het belangrijk uit te leggen wat hier praktisch gezien mee bedoeld wordt. Deelnemers willen het landschap beschermen door absoluut geen windturbines neer te zetten en voor zonnevelden te gaan.

Of juist door een aantal windturbines te clusteren en de rest buiten schot te houden. 4. Er zijn onder deelnemers verschillende visies op het samengaan van landbouw en het opwekken van duurzame energie. In de antwoorden van deelnemers zien we dat het gebruik van landbouwgronden voor het opwekken van duurzame energie een terugkerend thema is. Bij de optie ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ schrijft men bijvoorbeeld als voorwaarde op dat zonnepanelen “vooral niet op goede landbouwgrond,” geplaatst moeten worden. “Wereldwijd hebben we een enorm voedselprobleem, hier moeten we niet gaan concurreren om vruchtbare grond,” specificeert een deelnemer. Andere deelnemers vinden duurzame energie juist goed passen bij het landelijk gebied. “Veel ondernemers in het landelijk gebied doen al aan energieopwekking als neven inkomstenbron. Er is daar ruimte en er zijn mogelijkheden.” De combinatie van het opwekken van energie en landbouw komt in zowel de motivaties als in het hoofdstuk over kansen naar voren: “Denk aan voedselbos en fruitteelt in combinatie met zonne-energie, waarbij elke hectare zonnepanelen gekoppeld wordt aan biodiversiteit, voedsel en het landschap door kleinschalige vlakken ook divers wordt voor mens, dier en plant.” Het samengaan van het opwekken van duurzame energie en landbouw lijkt een sterk regionaal thema te zijn.

In andere PWE’s over energie hebben wij dit nog niet zo sterk in de antwoorden van deelnemers naar voren zien komen. 5. De verwachtingen over de rol van de overheid zijn uiteenlopend. In zowel de motivaties, zorgen en randvoorwaarden van deelnemers, maar zeker ook in reactie op de vraag ‘wat verwacht u van de overheid’ worden uiteenlopende verwachtingen over de rol van de overheid genoemd door deelnemers. Deelnemers spreken de wens uit dat de overheid ondersteuning biedt en inwoners van Regio Foodvalley helpt te verduurzamen. “We hebben een natuurinclusief landelijk gebied nodig. Boeren moeten worden geholpen om alternatieve verdienmodellen te ontwikkelen. Middels opwekking van energie, MITS natuurinclusief- kan dat.” Die hulp wordt vaak ook financieel gezien: “Randvoorwaarde is dat de overheid dit ook financieel stimuleert of blijft stimuleren (terugwinnen investering binnen max 10 jaar).” Deelnemers willen ook dat de overheid daadkrachtig is en (lange-termijn) 8

richting geeft: “De richting aangeven. Zo zou ik snel duidelijkheid willen hebben of mijn woning op het warmtenet zal worden aangesloten.” Ook wanneer dit betekent dat er impopulaire maatregelen moeten worden genomen: “Noodzakelijke maatregelen doordrukken, ook bij tegenstand van inwoners.” Welke overheid dit precies is, is niet altijd duidelijk. Sommige deelnemers wijzen naar gemeenten, de regio en provincie of juist nationale en internationale overheden om dit vraagstuk aan te pakken.

Het algemene beeld dat ontstaat uit deze PWE is een heterogeen beeld. Er is veel diversiteit in de voorkeuren van deelnemers en de manier waarop er over het opwekken van duurzame energie wordt geschreven en welke verwachtingen er leven. We zien geen gepolariseerd beeld van twee groepen inwoners die hele andere denkbeelden hebben, maar eerder een veelkleurig pallet aan voorkeuren. Als over onderwerpen zoals eerlijkheid, duurzaamheid en bescherming van het landschap wordt gesproken kan er spraakverwarring ontstaan. Dat zijn bronnen van zogenoemde emergente onzekerheden; Emergente onzekerheden bestaan niet per se op het niveau van individuele inwoners (inwoners kunnen overtuigd zijn van de juistheid van hun eigen perspectief) maar de onzekerheden ontstaan wanneer we op zoek gaan naar een oplossing die het beste is voor het collectief. Emergente onzekerhedeni kunnen ertoe leiden dat bij het kiezen van een specifieke aanpak miscommunicatie optreedt (inwoners/beleidsmakers gebruiken dezelfde woorden en argumenten maar begrijpen elkaars conclusies niet). Dergelijke onzekerheden kunnen ook leiden tot controverses. We zien bijvoorbeeld vaak dat in conflicten in het publieke domein de perspectieven van ‘de andere partij’ als emotioneel of irrationeel worden gezien, terwijl zij eigenlijk het gevolg zijn van spraakverwarringen door emergente onzekerheden.

Het identificeren van deze emergente onzekerheden kan helpen om onnodige controverses te voorkomen. Wij hopen dat deze PWE en dit rapport een bijdrage levert aan het tegengaan van emergente onzekerheden. De diversiteit is namelijk niet enkel een bron van mogelijke spraakverwarring, het is ook een kracht; het toont de nuance en rijkheid in opvattingen die er leven onder inwoners van Regio Foodvalley.

Als u iets onduidelijk vindt of meer informatie wilt, kunt u contact opnemen met Shannon Spruit (Shannon@populytics.nl) of Niek Mouter (N.Mouter@populytics.nl ). Wij horen graag hoe wij in uw ogen dit onderzoek en de rapportage ervan kunnen verbeteren.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

I. INLEIDING

23 betrokkenen

De raadpleging is deel van het NBPOburgerparticipatie traject

Stakeholders die samenwerken in het stakeholderoverleg van de RES-regio Foodvalley verkenden samen met ambtenaren en het projectteam wat interessante keuzevraagstukken zijn voor de energietransitie in Regio Foodvalley. 23 betrokkenen hebben tijdens deze ‘hackathons’ meegedacht over de voorgelegde keuzemogelijkheden.

Deze raadpleging is onderdeel van vier stappen die Regio Foodvalley samen met het Nederlands Platform Burgerparticipatie in Overheidsbeleid (NPBO), Public Mediation en Populytics neemt om haar inwoners te betrekken bij dit onderwerp. Dit is de rapportage van de tweede stap. Hieronder staan alle stappen weergegeven. 1. 5 Online Hackathons met 23 betrokkenen vanuit het stakeholderoverleg en de gemeenten. Hierin verkenden we welke keuzemogelijkheden interessant zouden kunnen zijn om voor te leggen aan inwoners 2. De internetraadpleging (de resultaten staan in dit rapport) 3. Een burgerforum van 20 mensen uit de hele regio geeft begin 2021 een advies aan alle partijen die werken aan het regioplan. 4. Behandeling van het burgerforumadvies en de uitkomsten van de raadpleging door acht gemeenteraden van Regio Foodvalley in het stakeholdersoverleg op 3 maart 2021.

Participatieve Waarde Evaluatie Voor deze raadpleging werd een Participatie Waarde Evaluatie (PWE) gebruikt. Meer informatie over de methode is te vinden op: www.tudelft.nl/tbm/pwe. De kern van deze methode is dat deelnemers op de stoel van een besluitvormer worden gezet, ze moeten een afweging maken tussen verschillende beleidsopties die een besluitvormer kan kiezen. Vervolgens wordt deelnemers gevraagd aan te geven waarom ze een bepaalde keuze hebben gemaakt. Dit is anders dan veel enquêtes waarin vaak de mening over iets gevraagd wordt, maar de afweging tussen verschillende opties niet centraal staat.

5 weken

Het online platform

De raadpleging is toegankelijk geweest van 8 december 2020 tot en met 10 januari 2021 een periode van bijna vijf weken.

Via een online platform legden we vijf mogelijkheden om energieopwekking te verduurzamen voor aan de deelnemers. Deze mogelijkheden zijn niet bedoeld als realistische scenario’s, maar gemaakt om na te denken over de plus- en minpunten van de verschillende mogelijkheden. Na het geven van informatie over de mogelijkheden nodigden we deelnemers uit om 100 punten te verdelen over de vijf mogelijkheden en hun keuzes tekstueel toe te lichten. De mogelijkheid die hen het meest aansprak gaven zij de meeste punten. De mogelijkheid die hen het minst aansprak de minste punten, of 0 punten. We vroegen deelnemers hun keuzes uit te leggen. Zo leren wij wat de wensen, zorgen en ideeën zijn van de inwoners van de regio Foodvalley. In het rapport focussen wij ons met name op deze inhoudelijke argumenten. Het verdelen van punten is een middel om inwoners te laten nadenken vanuit een situatie waarin er afwegingen moeten worden gemaakt.

Vijf mogelijkheden om reacties op te wekken De vijf mogelijkheden die wij aan deelnemers voorlegden zijn: 1. ‘Foodvalley wordt Solarvalley’: In Foodvalley benutten we alle beschikbare ruimte voor zonnepanelen: er komen zoveel mogelijk zonnepanelen op daken van woningen en bedrijven, langs wegen en op overkappingen van parkeerplaatsen. 2. ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’: Inwoners en bedrijven in dorpen wekken zoveel mogelijk duurzame energie op en verdienen daaraan. Kleine dorpskernen profiteren van de nieuwe bedrijvigheid, maar ervaren ook de gevolgen in de omgeving. 3. ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’: Energiecoöperaties en lokale inwoners en ondernemers nemen het initiatief. Ze werken samen en starten grote en kleine projecten om duurzame energie op te wekken. 4. ‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’: De overheid maakt grootschalige wind- en zonneprojecten mogelijk langs snelwegen en op industrieterreinen. Op die manier hoeft er in de steden en het landelijk gebied minder te veranderen. 5. ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’: Huis- en gebouweigenaren doen komende jaren grote investeringen om alle gebouwen helemaal te isoleren. Zij besparen zoveel mogelijk energie.

Deze vijf mogelijkheden zijn dus géén concrete plannen, maar ze helpen na te denken over de plusen minpunten van keuzes. De mogelijkheden hebben gemeen dat ze allemaal aannemen dat Regio Foodvalley minimaal 0.75 TWh aan duurzame energie opwekt in 2030.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Werving De raadpleging is toegankelijk geweest van 8 december 2020 tot en met 10 januari 2021 een periode van bijna vijf weken. In die periode is de raadpleging op veel verschillende manieren door de gemeenten onder de aandacht gebracht: • Er is een persbericht regionaal en lokaal verspreid op 8 december bij aanvang van de raadpleging. Het persbericht met een uitnodiging voor de raadpleging is verspreid door deelnemers van het stakeholderoverleg via hun eigen kanalen. • Vanaf 8 december hebben gemeenten in huis-aan-huisbladen meerdere weken aandacht besteed aan de Regionale Energiestrategie en de raadpleging. Er is een flyer toegevoegd aan de huis-aan-huisbladen in Regio Foodvalley in week 52 (22/23 december). In een aantal gemeenten zijn de flyers ook nog via andere kanalen/locaties verspreid. • De gemeenten hebben via hun netwerk de raadpleging onder de aandacht gebracht, denk hierbij aan woningbouwcorporaties, sociaal domein, en wijkteams. • De raadpleging is genoemd in de nieuwsbrief van Regio Foodvalley die is verzonden op 8 december. • Er is geadverteerd op www.resfoodvalley.nl. Hiervoor is een animatie gemaakt, die ook te zien was via resfoodvalley.nl, bij de raadpleging via gemeentelijke websites en social mediakanalen. • Vanaf 11 december zijn er brieven gestuurd naar in totaal 10.000 huishoudens in Regio Foodvalley.

• Vanaf 8 december is er een (betaalde) sociale mediacampagne via Facebook en Instagram gestart. Tegelijkertijd zijn er via de LinkedIn-, Facebook-, Twitter- en Instagram berichten verspreid. • Vanaf 4 januari zijn er opnieuw berichten geplaatst door de gemeente: in huis-aan-huisbladen en via social media. • In januari is nog een actie gestart om laaggeletterden te bereiken via contacten van de gemeenten, zoals het Taalhuis. Dit omdat door de Corona maatregelen het onmogelijk was elkaar live te ontmoeten, bijvoorbeeld in het buurthuis.

12

II. OVER DE DEELNEMERS 1795

Opleidingsniveau

1795 inwoners deden mee met deze raadpleging. Dit is 0,5% van de 356.123 personen die in Regio Foodvalley wonen.

Wij vroegen deelnemers naar hun hoogstgenoten opleiding (zie de grafiek hieronder). In deze raadpleging zijn hoogopgeleiden overtegenwoordigd en laagopgeleiden ondervertegenwoordigd. Ter vergelijking: •

In Regio Foodvalley is in 2019 28,67% laagopgeleid, in deze raadpleging is dat 4,06% van de deelnemers die deze vraag invulden (categorieën Basisonderwijs, Middelbare school (VMBO) en Lager beroepsonderwijs tezamen).

•

In Regio Foodvalley is in 2019 42,91% middelhoogopgeleid, in deze raadpleging is dat 21,22% van de deelnemers die deze vraag invulden (categorieën Havo of VWO en MBO tezamen).

•

In Regio Foodvalley is in 2019 28,42% hoogopgeleid, in deze raadpleging is dat 74,72% van de deelnemers die deze vraag invulden (categorie HBO of WO).

Opleidingsniveau deelnemers (%) 80

74,72

70 60 50 40 30 21,44 20 10

4,06

0 Laag

Middel

Hoog

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

219

Betrokkenheid bij duurzame energie

219 deelnemers geven aan dat zij nu niets met duurzame energie doen, maar dat wel zouden willen. 45 deelnemers zijn niet geïnteresseerd in duurzame energie.

We vroegen deelnemers of zij zelf al iets doen met duurzame energie (zie de figuur beneden). Op deze manier kunnen we zien of de deelnemers van de raadpleging betrokken zijn bij dit thema. Deelnemers konden meerdere antwoorden geven op deze vraag, daarom komt het totaal aantal antwoorden op 3199). Ter vergelijking: •

Van de deelnemers in deze raadpleging hebben 801 deelnemers zonnepanelen op hun dak (44,5% van alle deelnemers). In Regio Foodvalley heeft 15,4% van de woningen zonnepanelen (die geregistreerd zijn bij het CBS).

14

65%

Leeftijd deelnemers

Het percentage mannelijke deelnemers aan deze raadpleging was 65% (tegenover 19% vrouwen, en overige anders of niet beantwoord).

Wij vroegen deelnemers naar hun leeftijd (zie grafiek hieronder). Ter vergelijking: •

In Regio Foodvalley is 20,15% van de bevolking tussen de 10 en 25 jaar, in deze raadpleging is de groep van 18-25 jaar 3,37%.

•

In Regio Foodvalley is 24,36% van de bevolking tussen de 26 en 45 jaar, in deze raadpleging is dat 25,42%.

•

In Regio Foodvalley is 25,56% van de bevolking tussen de 46 en 65 jaar, in deze raadpleging is dat 45,52%.

•

In Regio Foodvalley is 18,03% van de bevolking 66 jaar of ouder, in deze raadpleging is dat 25,68%.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

8 gemeenten Deelnemers komen uit alle 8 gemeenten van Regio Foodvalley

Spreiding deelnemers Onderstaande tabel geeft het aantal deelnemers per gemeente aan. •

De meeste deelnemers komen uit gemeenten met veel inwoners (Ede, Wageningen en Veenendaal).

•

Het aantal deelnemers per hoofd van de bevolking is het hoogste in Renswoude (2,22% van de inwoners deed mee) en Wageningen (0,67%) van de inwoners deed mee.

Gemeente

Aantal deelnemers

Barneveld

160

Ede

391

Nijkerk

183

Renswoude

115

Rhenen

79

Scherpenzeel

47

Veenendaal

314

Wageningen

258

Onbekend

248

Deelnemersaantal Als we kijken naar peilingen rond verkiezingen en andere onderzoeken die voorkeuren van Nederlanders meten dan wordt er vaak gewerkt met 1.000 tot 1.500 deelnemers om een voorspelling te doen over voorkeuren van alle stemgerechtigde Nederlanders. Het is niet nodig om alle Nederlanders te bevragen. Omdat het aantal inwoners van de regio Foodvalley 16

kleiner is dan het aantal inwoners van Nederland kan je uit de voeten met een stuk minder dan 1.500 deelnemers. De bijna 1.800 deelnemers die aan dit onderzoek hebben meegedaan vormt dus een goede basis. Er wordt door onderzoekers ook regelmatig getest of de voorspellingen vanuit een steekproef ook daadwerkelijk uitkomen. Wij hebben voor de zomer een onderzoek gedaan met 900 Nederlanders over of zij de corona app gingen installerenii. Op basis van deze antwoorden hebben we voorspellingen gedaan over hoeveel Nederlanders de app zouden installeren en het aantal mensen dat de app heeft geïnstalleerd komt nagenoeg overeen met onze voorspelling. Uiteraard is er onzekerheid als je vanuit een steekproef voorspellingen doet over de voorkeuren van een grotere groep. Bij verkiezingspeilingen wordt die onzekerheid weergegeven met foutmarges. Ook in ons onderzoek hebben we te maken met foutmarges. We zien dat deelnemers 22,77 punten toekennen aan keuzemogelijkheid 1 in de steekproef en dit betekent dat we met 95% zekerheid weten dat het gemiddeld aantal punten dat door de hele bevolking wordt toegekend ligt tussen de 21,55 en 23,99 voor dit alternatief. Dat gezegd hebbende. De gerapporteerde puntentoekenningen in het volgende hoofdstuk geven inzicht in de voorkeuren van bewoners van Foodvalley over de energietransitie, maar niet meer dan dat.

De onderzoekers brengen voorkeuren in beeld en laten het aan het burgerforum en de politiek welke conclusies je kunt trekken zoals of er ‘draagvlak’ is voor een bepaalde beleidsoptie.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

III. KWANTITATIEVE RESULTATEN Verdeling punten We vroegen deelnemers 100 punten te verdelen over vijf fictieve mogelijkheden om het toekomstig energiebeleid in Regio Foodvalley in te richten. De puntenverdeling is hieronder in de tabel te zien. De keuzemogelijkheid met onder alle deelnemers gemiddeld het hoogste aantal punten (24,86 punten) is de optie ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’. Maar de keuzemogelijkheid waar deelnemers het vaakst het meeste aantal punten aan gaven is ‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’; voor 617 deelnemers was deze mogelijkheid het meest favoriet. Aan de mogelijkheid ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ zijn gemiddeld het laagste aantal punten (10,98) toegekend, ook kenden 804 deelnemers hier nul punten aan toe. Dat gezegd hebbende geven maar weinig deelnemers al hun punten aan één keuzemogelijkheid. Zij lijken dus niet de voorkeur te geven aan een volledige focus op één keuzemogelijkheid. Hoeveel deelnemers hebben:

‘Foodvalley wordt Solarvalley’

‘D.E. voor een toekomstbe stendig landelijk gebied’

‘Inwoners en bedrijven doen het samen’

‘Grootschali g energie opwekken bij infra.’

‘Foodvalley wordt Isolatievalle y’

Totaal (N)

100 punten toegekend

30

5

6

37

45

123

0 punten toegekend

469

804

571

463

345

2652

Meer dan 50 punten toegekend

152

18

57

186

152

565

Meer dan 25 punten toegekend

633

224

429

717

698

2701

De meeste punten toegekend

559

205

350

617

598

2329

Puntentoekenningen verdeling en gemiddelde: In deze tabel is te zien hoe deelnemers punten verdeelden. Gaven zij meer of minder dan 50 punten, en wat is de gemiddelde puntenverdeling? In de laatste kolom is te zien dat het totaal aantal puntentoekenning soms op meer dan 1795 komt dit. Dit komt omdat deelnemers puntenverdeling op meerdere manier meetelt. Als iemand bijvoorbeeld 40 punten aan de laatste optie geeft en 40 punten aan de een-na-laatste dan wordt die in

18

beide gevallen gerekend als ‘de meeste punten toegekend’. De keuzemogelijkheden kregen immers beide de meeste punten. Ook geven de meeste deelnemers meerdere nullen.

Zorgen Wij vroegen deelnemers om aan te geven over welke keuzemogelijkheden zij zorgen hebben (zie de grafiek hieronder). Deelnemers rapporteren de meeste zorgen over ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’.

Vervolgens hebben we een zorgenindex gemaakt (zie tabel hieronder). Als deelnemers geen zorgen hebben en ‘nee’ antwoorden op bovenstaande vraag, krijgt de mogelijkheid 0 punten. Als deelnemers zeggen dat ze zich ‘een beetje’ zorgen maken krijgt de mogelijkheid 1 punt, en 2 punten voor ‘zeer’. De index geeft het gemiddelde aantal punten per mogelijkheid weer. Hoe hoger de index, hoe meer zorgen er zijn onder de deelnemers zijn.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Keuzemogelijk heid

‘Foodvalley wordt Solarvalley’

‘Duurzame energie voor een toekomstbest endig landelijk gebied’

‘Inwoners en bedrijven doen het samen’

‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’

‘Foodvalley wordt Isolatievalley’

Zorgen-index

0,98

1,24

1,00

0,98

0,73

Als we naar de zorgenindex kijken dan liggen die voor ‘Foodvalley wordt Solarvalley’, ‘ Inwoners en bedrijven doen het samen’ en ‘Grootschalig energieopwekken bij bestaande infrastructuur’ vlakbijelkaar. De zorgenindex voor de keuzemogelijkheid ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’ is het laagste als we naar alle deelnemers kijken. Deelnemers rapporteren hier dus minder zorgen over. De keuzemogelijkheid ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ heeft de hoogste zorgenindex, deelnemers rapporteerden hierover de meeste zorgen. De zorgenindex biedt aanknopingspunten voor de kwalitatieve analyse. Welke zorgen noemen deelnemers bij de keuzemogelijkheden? Dat is te lezen in het volgende hoofdstuk.

Persoonskenmerken en voorkeuren We hebben gekeken of de kenmerken van deelnemers gecorreleerd zijn aan hun voorkeuren. Dus of bijvoorbeeld vrouwen of deelnemers uit een bepaalde leeftijdsgroep vaker meer punten toekennen aan een bepaalde keuzemogelijkheid.

Eigenschap deelnemers

Relatie met voorkeuren

Geslacht

Er is geen (significant) verschil tussen puntentoekenning door mannen of vrouwen.

Leeftijd

Oudere deelnemers geven significant meer punten aan ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ ten opzichte van jongere deelnemers. In de leeftijdscategorie 66-75 jaar is dat tot wel 9 punten meer dan deelnemers tot 25 jaar.

Opleiding

Het verschil in opleidingsniveaus heeft weinig invloed op de puntentoekenning (geen significante relatie). 20

Werving

Deelnemers die uit zichzelf meededen (open werving) aan deze raadpleging geven iets meer punten aan ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ en ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’ en minder aan ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’ en ‘Grootschalig duurzame en energie opwekken langs infrastructuur’ dan deelnemers die na het ontvangen van een brief met een code deelnamen (gesloten werving).

Woonomgeving

Er blijkt geen significant verschil te zijn in puntentoekenning tussen deelnemers uit stedelijke en landelijke gebieden.

Huiseigenaarschap

Huiseigenaren geven ten opzichte van huurders minder meer punten aan ‘Duurzame Energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’.

Ondernemerschap

Er is verschil tussen puntentoekening door deelnemers die aangeven ondernemer in Regio Foodvalley te zijn en overige deelnemers.

Interesse in Mensen die geen interesse hebben in duurzame energie geven duurzame energie veel minder punten aan keuzemogelijkheid 2, ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ en keuzemogelijkheid 3 ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’. Ze geven veel meer punten aan keuzemogelijkheid 4, ‘Grootschalig duurzame energie opwekken langs infrastructuur’ ten opzichte van deelnemers die zich wel bezighouden met duurzame energie.

Onzekerheid en betrouwbaarheidsintervallen Het is onzeker of ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’, ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ of ‘Grootschalige energie opwekken bij bestaande infrastructuur’ onder de bevolking van Foodvalley de meest populaire optie is. Vanuit een steekproef zoals deze is het mogelijk uitspraken te doen over de gehele bevolking, maar daarbij hebben we altijd te maken met onzekerheid. Dit geven we in de onderstaande tabel weer met betrouwbaarheidsintervallen. Als we er voor nu vanuit gaan dat de steekproef representatief is voor de bevolking dan kunnen we vanuit het steekproefgemiddelde van 24,86 punten met 95% zekerheid zeggen dat het gemiddeld aantal punten dat door de gehele bevolking van Foodvalley wordt gegeven aan deze optie zich bevindt tussen de 23,63 en 26,09 punten. We zien dat de betrouwbaarheidsintervallen van de drie meest populaire opties door elkaar heenlopen dus kunnen we niet zeggen wat voor de bevolking de meest populaire optie is. Wel zien we dat we met grote zekerheid kunnen zeggen dat de keuzemogelijkheid “Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied” de minste punten zal krijgen van de bevolking en Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

de keuzemogelijkheid “Inwoners en bedrijven doen het samen” zal op vier eindigen.

‘Foodvalley wordt Solarvalley’

‘Duurzame energie voor een toekomstbes tendig landelijk gebied’

‘Inwoners en bedrijven doen het samen’

‘Grootschali g energie opwekken bij bestaande infrastructuu r’

‘Foodvalley wordt Isolatievalley ’

Gemiddeld aantal punten

22,77

10,98

16,84

24,55

24,86

Standaardfo ut

0,54

0,34

0,42

0,56

0,55

Ondergrens betrouwbaar heidsinterval

21,55

10,23

15,90

23,30

23,63

Bovengrens betrouwbaar heidsinterval

23,99

11,73

17,78

25,80

26,09

Representativiteit Vanuit het burgerforum werden vragen gesteld over de representativiteit van uitkomsten van dit onderzoek. Kan je op basis van een onderzoek met 1.800 deelnemers waarin bepaalde groepen onder- of oververtegenwoordigd waren wel representatieve conclusies trekken over de gehele bevolking van de regio Foodvalley? Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen representativiteit van de deelnemers en het doen van representatieve uitspraken. Wat is het verschil? Wanneer je voorkeuren van de populatie wilt weten, dan doe je dat als onderzoeker door de voorkeuren te meten van een steekproef. Wat is een steekproef? Dit is een miniatuur van de bevolking. Idealiter lijkt de steekproef qua relevante kenmerken precies op de populatie. Of de steekproef een goed miniatuur is van de populatie kan je alleen controleren door te kijken naar kenmerken waarover je gegevens hebt van de steekproef en de populatie. Dit gaat bijvoorbeeld om geslacht, leeftijd en opleidingsniveau en of men woonachtig is in de stad of niet in de stad. In de steekproef zie je dat er meer mannen hebben meegedaan dan vrouwen vergeleken 22

met de populatie. Is dit dan direct een probleem? Niet als mannen en vrouwen (ongeveer) dezelfde voorkeuren hebben zoals in deze steekproef het geval is. Ook al doen er 1.000 mannen mee aan de steekproef en maar 100 vrouwen, dan nog kan je representatieve uitspraken doen over de bevolking wanneer mannen en vrouwen dezelfde voorkeuren blijken te hebben. Maar stel nou dat mannen en vrouwen een hele andere voorkeur hadden gehad in deze steekproef. Hadden we dan een probleem gehad? Ook dit is op te lossen als je minimaal 30 vrouwen en 30 mannen in de steekproef hebt. Je kan dan herwegen. Je kent dan aan de puntentoekenning van vrouwen meer waarde toe dan aan die van mannen totdat beide geslachten eenzelfde gewicht hebben in de steekproef en de populatie. Dit hebben we in de sectie hierboven gedaan. Waarom trekken we de grens bij 30 deelnemers? Het technische antwoord is: Dit baseren we op de zogenaamde centrale limietstelling. Die stelt dat vanaf 30 deelnemers het geschatte steekproefgemiddelde van een variabele normaal verdeeld zal zijn. Als een variabele ‘normaal verdeeld’ is, is het mogelijk om een betrouwbaarheidsinterval en foutmarges van je uitkomsten te berekenen.

In andere woorden: als je slechts 2 deelnemers met een laag opleidingsniveau in je steekproef hebt dan is het onverantwoord om voor deze ondervertegenwoordiging te corrigeren door te herwegen en vanaf 30 deelnemers is dit wel verantwoord. In de volgende sectie leest u de resultaten van de herweging.

Herweging In dit onderzoek zien we dat er twee kenmerken van deelnemers zijn waar de groep deelnemers kleiner is dan 30 deelnemers in de steekproef (de ondergrens van de centrale limietstelling zoals uitgelegd in de vorige sectie. Dat zijn deelnemers met een kleine portemonnee (10 mensen zeggen ‘ik sta er slecht voor’) en deelnemers die inwonend zijn (28 personen). Over deze groepen kunnen we dus geen harde uitspraken doen en we kunnen ook niet corrigeren voor het feit dat deze deelnemers ondervertegenwoordigd zijn bij het doen van uitspraken over de populatie. Een andere reden waarom we niet kunnen corrigeren voor de onder representatie van mensen met een kleine portemonnee is dat we niet precies weten hoeveel mensen met dit kenmerk in de regio wonen. Laagopgeleiden zijn ook ondervertegenwoordigd, maar de groep laagopgeleide bevat 62 deelnemers (dit zijn de deelnemers die basisonderwijs, middelbaar onderwijs (uitzondering HAVO /VWO) en lager beroepsonderwijs hebben afgemaakt tezamen). We kunnen dus de uitkomsten van het onderzoek corrigeren voor het feit dat er relatief weinig laagopgeleiden hebben meegedaan via herwegen. We hebben een herweging op geslacht, leeftijd, opleiding, en gemeente uitgevoerd (zie tabel hieronder). De berekeningen zijn in bijlage C toegevoegd.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Punten Herweging Herweging Herweging Herweging gemiddeld naar naar naar naar geslacht leeftijd hoogstgenoten gemeente opleiding Foodvalley wordt 22,77 22,76 21,43 23,64 22,68 Solarvalley Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied Inwoners en bedrijven doen het samen

10,98

10,95

10,82

10,77

11,04

16,84

16,93

17,28

16,65

16,44

Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur Foodvalley wordt Isolatievalley

24,55

23,83

23,49

24,90

24,97

24,86

25,53

26,98

24,03

24,86

De resultaten van deze herweging kunnen we gebruiken om bandbreedtes te berekenen.

Bandbreedtes Vanwege de onzekerheid in het onderzoek is het niet mogelijk puntschattingen te maken voor de puntenverdeling. Vanuit de gemiddelde puntentoekenning uit de steekproef kunnen we alleen in ordegrootte uitspraken doen over de gemiddelde puntentoekenning in de populatie. Daarom hebben we op basis van de betrouwbaarheidsintervallen en de herweging bandbreedtes berekent waarbinnen met een grote waarschijnlijk (99%) het gemiddeld aantal punten in de populatie van Foodvalley zou liggen.

24

Deze bandbreedtes laten zien dat er op basis van dit onderzoek niet te zeggen is of de mogelijkheid ‘Foodvalley wordt Solarvalley’, ‘Grootschalig energie opwekken bij bestaande infrastructuur’ of ‘Foodvalley wordt Isolatievalley’ favoriet is onder de bevolking. De bandbreedtes overlappen immers. Wel is met 99% zekerheid te zeggen dat ‘Duurzame energie voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ de minste punten krijgt onder bewoners van de regio, en ‘Inwoners en bedrijven doen het samen’ de vierde favoriete mogelijkheid is. Wij willen benadrukken dat dit een raadpleging is en geen stemming over beleidsopties. Het doel van deze raadpleging is om van inwoners te leren wat voor hen belangrijk is, daarom ligt de nadruk in het vervolg van deze rapportage op de presentatie van inhoudelijke antwoorden (motivaties, zorgen, voorwaarden en kansen). De verdeling van punten geeft echter wel een indicatie van welke beleidsopties sterke reacties zouden kunnen opwekken.

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

IV. KWALITATIEVE RESULTATEN Motivaties, zorgen, en voorwaarden van deelnemers per keuzemogelijkheid Wij vroegen deelnemers hun keuzes te motiveren. Enerzijds vroegen we ze na het verdelen van hun punten aan te geven waarom ze aan een bepaalde mogelijkheid punten hadden toebedeeld, anderzijds vroegen we deelnemers om aan te geven waar ze precies zorgen over hadden. Op basis van deze geschreven motivaties hebben wij een overzicht gemaakt van veelgebruikte motivaties en zorgen. Ook viel het op dat veel mensen voorwaarden opschreven zonder dat we hen hier expliciet naar hadden gevraagd, deze hebben we ook samengevat. Op de komende pagina’s geven we per keuzemogelijkheid veelgenoemde motivaties, zorgen en voorwaarden weer. We starten elke bespreking met een samenvattende tabel. Daarna geven we dikgedrukt het hoofdargument weer met daaronder een aantal citaten en fragmenten van citaten van deelnemers ter illustratie. We blijven zo dicht mogelijk bij de originele tekst, maar hebben voor de leesbaarheid spelen taalfouten gecorrigeerd en soms hoofdletters en leestekens toegevoegd. Ook hebben we delen van citaten weggelaten om herhaling te voorkomen, als er [blokhaken] gebruikt worden betekent dit dat we een deel van een zin binnen het fragment hebben weggelaten voor leesbaarheid.

26

1. Foodvalley wordt Solarvalley Motivaties Zorgen • Het is makkelijk • Alleen zonnepanelen is inefficiënt • Er is ruimte • Er is meer nodig • Het is noodzakelijk • Dit gaat ten koste van landbouwgrond • Zonnepanelen belasten de natuur, bodem en het landschap het minst • Dit gaat ten koste van het landelijk gebied • Zonnepanelen geven de minste overlast voor inwoners • Zonnepanelen hebben een te groot ruimtebeslag • Het is het minst lelijk • Dit gaat ten koste van woningbouw • Dit is het minst vervuilend/ het meest duurzaam • Dit gaat ten koste van economische activiteit en industrie • Vraagt de minste ruimte • Dit kan schadelijk zijn voor de • Het is betaalbaar en/of kosten zijn terug te gezondheid verdienen voor gebruikers • Geen duurzame oplossing • Het is eerlijk omdat iedereen kan bijdragen • De kosten zijn te hoog • Het is eerlijk wanneer de lusten en lasten worden verdeeld • De hoge kosten kunnen tot ongelijkheid leiden.

• Er is draagvlak voor • Let op grote pieken en dalen in • Vergroot de lokale onafhankelijkheid productie • Het vergroot de bewustwording • Het zijn tenminste geen windmolens Voorwaarden • Mits eerst alle daken benut worden • Niet op mooie, bijzondere daken en plekken • Mits het veilig is • Niet op landbouwgrond • Niet in het open landschap • Niet waar het ten koste kan gaan van natuur en/of biodiversiteit • Wees voorzichtig langs infrastructuur • Combineer gebruik van ruimte • Lever maatwerk • Zorg dat er rekening wordt gehouden met de leefbaarheid van de omgeving en woonplezier • Iedereen moet mee kunnen doen • Er is mogelijkheid voor participatie vanuit de omgeving • Het wordt aantrekkelijk gemaakt voor mensen die niet mee willen doen • We spelen in op ontwikkelingen in de toekomst • Duurzame energie opwek koppelen aan isolatie en consumptie

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Motivaties van deelnemers voor ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ Het is makkelijk “Er is geen enkele reden waarom sporthallen, parkeergarages en alle nieuwe gebouwen niet standaard kunnen worden voorzien van zonnepanelen.” “Zon op daken benutten is een no-brainer.” “Zonne-energie is niet zo ingewikkeld te realiseren. Dus goede optie.” Er is ruimte “In de stad en in het landelijk gebied bij alle (agrarische) bedrijven is veel ruimte om zonnepanelen te plaatsen zonder het landschap en weidsheid te verruïneren.” “Er is ruimte” Het is noodzakelijk “Alle initiatieven zijn nodig als we het gewenste resultaat willen behalen.” “Zonne-energie is de enige oplossing.” Zonnepanelen belasten de natuur, bodem en het landschap het minst “Zo min mogelijk last voor omgeving of opoffering van natuur en cultuurlandschap” “Zonnepanelen op industrieterreinen en in de stad zijn relatief makkelijk, vrij efficiënt, en hebben geen impact op landschap, natuur, en biodiversiteit.” “Zonne-energie is … redelijk landschapsvriendelijk…” Zonnepanelen geven de minste overlast voor inwoners “Van zonnepanelen heeft niemand last en het levert wel mooie energie op.” “Schone "onzichtbare" energie.” “Niemand heeft er last van.” “[…] geven de minste overlast (bederven landschap/geluid niet door wieken/wind)” Het is het minst lelijk

28

“Zonne-energie is goed opwekbaar via daken van huidige woningen en bedrijfspanden. Dit is qua esthetica het mooiste.” “Deze optie maakt gebruik van wat we al hebben zonder lelijke windmolens te bouwen of natuurgebied te verruilen voor energieopwekking.” Dit is het minst vervuilend/ het meest duurzaam “Dit is de schoonste vorm van opwekken van energie en bovendien stil.” “Duurzaam en minder landschapsvervuilend.” Vraagt de minste ruimte “Door zonnepanelen slim te combineren met andere activiteiten wordt optimaal gebruik gemaakt van het oppervlak van Regio Foodvalley.” “Zonnepanelen staan niet in de weg en kosten geen ruimte.” Het is betaalbaar en/of kosten zijn terug te verdienen voor gebruikers “Zonne-energie is momenteel een van de minst dure duurzame elektriciteitsproductie.” “Belangrijk is de betaalbaarheid.” “Ik heb sinds begin dit jaar zelf zonnepanelen.

Eenvoudig terug te winnen energieopbrengst.” Het is eerlijk omdat iedereen kan bijdragen “Zo kan iedereen er aan bijdragen.” “Het positieve aan dit scenario vind ik dat er ook binnen de stedelijke omgeving zo veel mogelijk zonnepanelen worden geplaatst.” Het is eerlijk wanneer de lusten en lasten worden verdeeld “Door alle ruimte te gebruiken wordt de eventuele overlast beperkt en verdeeld.” Er is draagvlak voor “Draagvlak is laatste vijf jaar op niveau gekomen.” Vergroot de lokale onafhankelijkheid “Gebruik van bestaande daken voor veel piekvermogen, in combinatie met kleinschalige lokale opslag van energie, maakt straten wijken en gebieden onafhankelijk van bovenliggende netten.”

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

Het vergroot de bewustwording “Het bezitten van zonnepanelen (ik heb er 30 liggen) is ook een bewustwordingsmechanisme: je bent er 'dagelijks' mee bezig hoe je energie kan besparen.” Het zijn tenminste geen windmolens “Zoals ik al aangaf hou ik niet van windmolens vandaar mijn keuzes voor zonnepanelen.” “Hierdoor wordt voorkomen dat het hele landschap vol wordt gelegd en er windmolens op land nodig zijn.” “Zonne-energie op daken en akkers geeft meer beeldkwaliteit ten opzichte van windmolens.” “Geen geluidsoverlast.” “Minder dode vogels en insecten.”

Zorgen van deelnemers bij ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ Alleen zonnepanelen is inefficiënt “Tempo toename DE in kWh relatief (te) laag.” “Ruimte is zeer schaars, en zon is in Nederland niet zo sterk. Lijkt op verschillende manieren een inefficiënte oplossing.” “Te groot oppervlakte en te veel grondstoffen nodig.” Er is meer nodig “Een klein gedeelte van de totale opwekking uit deze mogelijkheid, kansen benutten en risico’s spreiden.” “Alleen.... met zonne-energie kom je er niet.” “Voor de totale energiebehoefte is een mix van duurzame energie van belang (zon, wind, biomassa, geothermie, aerothermie, aquathermie). Het kan en mag nooit alleen op zonne-energie aankomen.” Dit gaat ten koste van landbouwgrond “Zonnepaneelparken ontnemen kostbare grond aan landbouw en natuur.”

30

“Kost geen ruimte, geen landbouwgrond gebruiken.” “Maar niet op braakliggende grond bedoeld voor landbouw/ veeteelt/ tuinbouw.” “Vooral niet op goeie landbouwgrond.” Dit gaat ten koste van het landelijk gebied “Landschapsvervuiling ligt op de loer met enorme velden zonne-energie en windmolens. In ons kleine land moeten we zuinig zijn op de ruimte.” “Het groen dat er nu is, moet worden gekoesterd en versterkt.” “Niet verstoren landelijk karakter.” “Zonnevelden maken het land onproductief, zowel voor de natuur (+ biodiversiteit) als voor land- en tuinbouw.” Zonnepanelen hebben een te groot ruimtebeslag “[…] enorme ruimtebeslag dat hiervoor nodig is, landschap naar de knoppen, wisselende productie van stroom over dag en seizoen, en tot mogelijkheden komen voor opslag wil nog niet zo.” “Zonnepanelen zijn te ruimte-intensief en onze ruimte en natuur is te schaars.” “Om de vallei vol te plempen met molens en grond te gaan gebruiken voor zonnepaneel parken, daar ben ik geen voorstander van.” Dit gaat ten koste van woningbouw “Ten koste van woningbouw.” “Prima op daken, maar niet in plaats van woningen.” “Maar niet op braakliggende grond bedoeld voor huizenbouw (er is al een woningtekort).” Dit gaat ten koste van economische activiteit en industrie “Maar niet op braakliggende grond bedoeld voor industrie.” Dit kan schadelijk zijn voor de gezondheid “Voor de (mentale) gezondheid van

mensen is het belangrijk dat niet álles volgebouwd wordt met zonnepanelen.” Geen duurzame oplossing

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

“Zonnepanelen zijn niet duurzaam. Wat er mee te doen als ze zijn afgeschreven?” “Het gebruik van zonne-energie zal er wel toe leiden dat er minder fossiele brandstoffen nodig zijn maar zal niets doen tegen de opwarming van de aarde omdat de energie van zonnepanelen voor een groot gedeelte wordt omgezet in warmte.” “Wat te doen met alle afgedankte zonnepanelen, en hoe gaat het eruit zien?” De kosten zijn te hoog “Op regionaal niveau kostbaar in euro per hoeveelheid opgewekte energie.” “Teveel zonnepanelen leiden tot zware belasting elektriciteitsnet wat weer tot een hogere energierekening leidt.” “Zijn zonnepanelen echt 15 jaar rendabel? Om er dan miljoenen van neer te zetten in de regio met waarschijnlijk tegenvallende resultaten, kost meer dan het oplevert.” De hoge kosten kunnen tot ongelijkheid leiden “Omdat de meeste mensen geen tijd en geld hebben om hier in te investeren. Ik ben bang dat het dus alleen maar gaat gebeuren bij mensen die het wel kunnen betalen.” Let op grote pieken en dalen in productie “Liever windenergie dan zonnepanelen op de grond voor voldoende opwekking in het donker.”

Voorwaarden van deelnemers voor ‘Foodvalley wordt Solarvalley’ Mits eerst alle daken benut worden “Ik zou graag zien dat eerst alle geschikte daken van huizen, stallen en industrieterreinen vol liggen met zonnepalen alvorens er windmolens gebouwd worden.” “Elke bedrijfseigenaar legt het dak van zijn bedrijfspand vol.” “Wel overkapping met zonnepanelen bij pluimveebedrijven. Past binnen Foodvalley en geeft pluimvee bescherming tegen roofvogels en overvliegende trekvogels (vogelgriep).” 32

“Goed om zoveel mogelijk passieve oppervlakte als daken te gebruiken voor zonnecollectoren. Het gebruik van braakliggende grond en natuurgebieden lijkt me hier minder geschikt voor.” Niet op mooie, bijzondere daken en plekken “Oude huizen zijn niet echt oud meer en de stad verliest haar oude aanzicht” “Ik wil het liefst dat al deze lelijke zaken ook geplaatst worden bij lelijke zaken...” “[…] mits ze geplaatst worden op plekken die het landelijk karakter niet verstoren.” “Teveel zonnepanelen in het landschap ontsiert.” Mits het veilig is “Brandgevaar van zonnepanelen ben ik geen fan van.” “[..]. Ook twijfel ik of dit uiteindelijk de gewenste oplossing gaat zijn in verband met veiligheid, gebruik accu's (milieuvriendelijk? ).” “Brandgevaar wordt niet besproken in de uitleg. Er is een verzekeringsmaatschappij die uit onderzoek vaststelt dat dit risico groot is en daarom geen brandverzekering afsluit.” Niet op landbouwgrond “Het is heel ongewenst om weilanden vol zonnepanelen te zetten.” “Brengt alleen voldoende energie op als er grootschalige zonneparken komen.” “Handen af van de natuur en landbouwgrond. Zonne-energie zoveel mogelijk vastleggen op onbenutte plaatsen.” Niet in het open landschap “Voor zover de opwekking plaatsvindt in bebouwd gebied: geen probleem.

Maar op dit moment is de makkelijke uitweg het bouwen van panelenparken in het buitengebied, en daar is het landschap te kostbaar voor.” “Het karakter van het gebied mag niet aangetast worden en dat wordt het wel door het vol te zetten met zonnepanelen.” “Zolang dit de groene ruimte bespaard de meest attractieve optie. Dus solar op bestaande gebouwen, bedrijventerreinen etc. Geen m2 groene ruimte

Wilt u meer weten over deze raadpleging of de methode? Mail dan naar shannon@populytics.nl.

opofferen voor solar.” Niet waar het ten koste kan gaan van natuur en/of biodiversiteit “Wanneer zonnepanelen gebruikt worden op bestaande daken, langs wegen of als overkapping boven parkeerplaatsen (of wegen) dan is het niet nodig om veel landbouwgronden en/of natuur te gebruiken voor het opwekken van energie. Het landelijke karakter blijft behouden. Grond kan worden gebruikt voor (duurzame) landbouw of blijft van de natuur zodat biodiversiteit niet verder achteruit gaat.” “Geen vervuiling in de natuur van zonnepanelen en of windturbines. Flora en fauna zijn van groot belang in verband met het voortbestaan van de mens. We moeten zuinig zijn op de natuur die in de regio hebben en niet volleggen met zonnepanelen. Dus gebruik de plekken langs de Hoofdwegen en daken.” Wees voorzichtig langs infrastructuur “De mogelijkheid om dit langs alle rijkswegen uit te voeren, moet uitvoerig worden besproken met betrekking tot het ecologische/biodiversiteitsvraagstuk.” Combineer gebruik van ruimte “[…] combigebruik van die ruimte (via daken, het 'overkappen' van parkeerplaatsen etc.) een goede oplossing… Willekeurig realiseren van zonnevelden in het open agrarische landschap (omdat toevallig een grondeigenaar meewerkt) tast het landschap aan.” Lever maatwerk “Maak wel een gedegen afweging of het goed valt in te passen.

Een goed idee zou zijn om bij elk nieuwbouwproject te kijken hoe deze technieken zijn in te passen.” Zorg dat er rekening wordt gehouden met de leefbaarheid van de omgeving en woonplezier “Wel zonnepanelen, maar niet zoveel mogelijk. Het moet wel een aanvaardbare omgeving blijven om fijn te kunnen wonen.” “Bovendien vinden mensen ze vaak lelijk in het zicht en dat verpest het woonplezier. Je moet juist zorgen dat je inwoners zoveel mogelijk enthousiast houdt!” Iedereen moet mee kunnen doen 34