4.a Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel

G. Uitvoeringscapaciteit bouw/installateurs De wachttijd voor (bijvoorbeeld) een warmtepomp kan flink oplopen en de kennis bij installateurs loopt achter. Oplossingen moeten beschikbaar en uitvoerbaar zijn.

N. Natuurbeschermingswet Met name bij het verbouwen en isoleren van panden moet dit binnen de beperkingen van de Natuurbeschermingswet plaatsvinden

C. Koppelmoment met verhuizing/renovatie Werkzaamheden zijn vaak goedkoper zijn als ze meegekoppeld worden met renovatie. Een verhuizing is een goed ‘natuurlijk moment’ om te verduurzamen en de investering terug te kunnen verdienen.

H. Netcongestie De transportcapaciteit voor het bovenlokale elektriciteitsnet is op dit moment ontoereikend. Oplossen heeft een lange doorlooptijd.

D. Financieringsinstrumenten voor bedrijven Zolang er niet voor alle bedrijven financiering beschikbaar is om de ingrepen te betalen, kan niet van iedereen verwacht worden dat ze de overstap kunnen maken.

I.  Gebrek aan praktijkervaring Er is in Nederland weinig ervaring met aardgasvrije bedrijventerreinen. Dit kan bedrijven afwachtend maken.

E. Financieringsinstrumenten voor bewoners Ook bewoners hebben financiering nodig om ingrepen te kunnen doen.

J. Continuïteit van elektriciteitslevering Zelfs al is de infrastructuur voor elektriciteit op orde, dan nog is het van belang dat de levering van elektriciteit niet in gevaar komt door (fluctuerende) duurzame bronnen K. ‘Doenvermogen’ van bewoners Het aan kunnen sturen van de stap naar aardgasvrij vraagt veel van de bewoners. Niet iedereen heeft daar (op een bepaald moment) de capaciteit voor. L. Voorspelbaarheid van regelgeving Ondernemers worden regelmatig geconfronteerd met veranderende regels. Dit geeft onzekerheid bij het doen van investeringen voor de lange termijn.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 35

• Wat de beperking is. • Welke oplossingen er zijn. Hoe kan de oplossing versneld worden? • Op welke termijn kan de beperking opgelost zijn? Hierbij geven we een grove inschatting van het meest realistische tijdspad en een boven- en ondergrens. • Hoe ‘hard’ is de beperking?

Analyse van de beperkingen Door de verschillende beperkingen te combineren, komen we tot het volgende plaatje: In de afbeelding zijn de beperkingen op een rij gezet en visualiseren we enerzijds wanneer we denken dat de beperkingen opgelost zijn en welke onzekerheid daarin zit (lengte van de balken) en anderzijds hoe ‘hard’ de beperkingen zijn (kleuren, groen is een relatief zachte beperking, oranje is een harde beperking). Uit analyse blijkt dat naar verwachting op z’n vroegst de buurt in 2035 aardgasvrij kan zijn, dat realistisch gezien in 2045 de beperkingen voorbij zijn en dat het meest behoudend gerekend aardgasvrij pas in 2050 mogelijk is. Het volgende valt op: • De slechte verwachte terugverdientijd voor het verduurzamen van bedrijfsprocessen lijkt de grootste en moeilijkst te overkomen barrière voor betaalbaarheid. Een landelijke subsidie voor de gehele buurt om de onrendabele top van het vervroegd aardgasvrij maken van proceswarmte te vergoeden zou dit kunnen oplossen (al moet dan eerst ook de netcongestie zijn opgelost). Daar is momenteel nog geen zicht op. Een andere mogelijkheid is om voor deze groep bedrijven een uitzonderingspositie op te nemen in de planning, wanneer het vervroegd

Betaalbaarheid Terugverdientijd verduurzaming gebouw

x

Terugverdientijd verduurzaming bedrijfsprocessen

x

Koppelmoment met verhuizing/renovatie

x

Financieringsinstrumenten voor bedrijven

x

Financieringsinstrumenten voor woningeigenaren

x

Betrouwbaarheid Lokale aanpassingen elektriciteitsnet

x

Uitvoeringscapaciteit bouw/installateurs

x

Netcongestie

x

Gebrek aan praktijkervaring

x

Continuïteit van elektriciteitslevering

x

‘Doenvermogen’ van bewoners

x

Voorspelbaarheid van regelgeving

x

Duurzaamheid Beperkingen lokale opwek

x

Natuurbeschermingswet

x

2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040 2042 2044 2046 2048 2050

In bijlage 11 is per beperking aangegeven:

Zachte beperking Medium beperking

x

Verwachting oplossing beperking Onzekerheid oplossing beperking

Harde beperking

Figuur 22: Overzicht van beperkingen om aardgasvrij te worden en het indicatieve tijdspad om de beperking op te heffen

verduurzamen van de bedrijfsvoering aantoonbaar leidt tot te hoge kosten. Dit betekent echter wel dat Stedin langer het aardgasnet actief moet beheren in de buurt. Feitelijk is de buurt dan nog steeds niet aardgasvrij. • De terugverdientijd voor het gebouw is daarna het meest beperkend. Dit is echter een minder harde beperking dan voor proceswarmte. Deze stap is naar verwachting rendabeler en zal naar verwachting ook steeds meer onderdeel worden van wet- en regelgeving voor bedrijven en kantoorpanden. 2040 lijkt haalbaar. • Vervolgens is op basis van de realistische tijdsplanning het beschikbaarkomen van financiële instrumenten om de nodige investeringen te kunnen doen het meest beperkend. De gemeente heeft hier weinig invloed op, maar kan wel in gesprek gaan met financiers, zowel commercieel als met een maatschappelijk belang. 2040 lijkt haalbaar. Mede omdat 2040 een goede garantie geeft dat in veel gevallen, voor die tijd, een verhuizing of renovatie plaatsvindt wat een goed moment is om de verduurzaming door te voeren. • Op basis van enkel de ‘harde’ beperkingen, is (na de terugverdientijd voor bedrijfsprocessen) het doenvermogen van bewoners het meest beperkend. De uitdaging is om (ook voor de relatief grote en dure woningen op De Faktorij en De Vendel) goede ondersteuning te bieden om zo eenvoudig mogelijk de overstap naar aardgasvrij te kunnen maken.

• Netcongestie is de komende jaren ook een grote beperking. Er is een redelijke kans dat dit rond 2030 is opgelost, maar er is geen zekerheid. De problemen zouden ook een stuk langer kunnen aanhouden. De uitdaging is dat, hoe langer netcongestie vertragend werkt, hoe minder tijd pandeigenaren daarna hebben om op natuurlijke momenten te verduurzamen. Het is in dat geval extra belangrijk dat de netbeheerder transparant aangeeft of er na 2030 capaciteit beschikbaar is. De gemeente zal bedrijven moeten informeren wanneer er

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 36

weer netcapaciteit beschikbaar is. Die moet dan wel voldoende ‘robuust’ zijn, zodat er niet al snel weer nieuwe beperkingen aangekondigd moeten worden • Beperkingen op het gebied van duurzaamheid lijken relatief ‘zacht’ en zijn goed oplosbaar.

Hoe wegen we deze beperkingen?

positief tegenover het uiteindelijk stoppen met aardgas. Veel bedrijven zijn bezig om plannen te maken voor het verduurzamen van het bedrijf en enkelen overwegen ook een vorm van een (hybride) warmtepomp of andere oplossing die aardgas bespaart. Een aantal bewoners en ondernemers denkt dat de buurt ook al relatief korte termijn aardgasvrij kan zijn: 2035 of 2040.

Uit de analyse blijkt dat er veel onzekerheden zijn bij het bepalen van een einddatum van het aardgas. Het zou wellicht in 2035 zo ver kunnen zijn, maar mogelijk zijn pas in 2050 alle beperkingen opgeheven. Toch is er behoefte aan duidelijkheid. Duidelijkheid voor de bewoners en bedrijven zodat deze aan de slag kunnen gaan. Duidelijkheid voor de netbeheerder zodat hij kan investeren en prioriteren. En duidelijkheid zodat de duurzaamheidsdoelen niet uit het zicht raken. Op hoofdlijnen zijn twee invalshoeken mogelijk: • Kiezen voor een ambitieuze officiële einddatum voor het aardgas (bijvoorbeeld 2035) en daarbinnen zoeken naar mogelijkheden om uitzonderingen mogelijk te maken of om de ambitie aan te passen als het toch anders blijkt te lopen • Kiezen voor een einddatum die voor iedereen haalbaar zou moeten zijn. Dit biedt een goede garantie dat de plannen niet tussentijds aangepast hoeven te worden. Tegelijkertijd kan dit leiden tot afwachtendheid bij gebouweigenaren, terwijl urgentie wel nodig is om in Veenendaal op schema te blijven met de energietransitie. Bij het kiezen voor één van de beide invalshoeken is de gemeente afgegaan op de participatie die de afgelopen 2 jaar in de buurt is gevoerd. In het voortraject is met veel ondernemers en bewoners gesproken en in oktober 2023 is een enquête afgenomen (zie Figuur 1 tot en met Figuur 4).

Een aanzienlijk deel van de respondenten staat

5 7

2035 2040

2 3

2

Later dan 2050 Geen mening Ik heb onvoldoende kennis om dit te kunnen beoordelen

Figuur 23: Reacties: realistische datum aardgasvrij (oktober '23, 18 respondenten) Bij veel ondernemers en bewoners leven er echter ook nog vragen. Is het wel betaalbaar? Past het wel in mijn woning? Gaat dat wel lukken op het elektriciteitsnet? In de beschouwing van knelpunten in bijlage 11 komen deze vragen aan bod. Het blijkt dat veel zorgen terecht zijn en dat vooraf ook niet altijd te zeggen is, hoe dit soort vragen zich op gaan lossen in de toekomst – en welke uitdagingen die we nu nog niet kunnen voorzien erbij gaan komen. Doordat de buurt in aanmerking komt voor individuele warmteoplossingen, komt extra veel van de realisatie van

de ambitie bij de ondernemers en bewoners te liggen. De particuliere woningeigenaren moeten naar verwachting richting de vijftigduizend euro in hun woning investeren, in oplossingen die soms complex zijn om te realiseren – bijvoorbeeld door onervarenheid bij installateurs. Problemen die zich in de toekomst ongetwijfeld gaan oplossen – kijk bijvoorbeeld naar de enorme versnelling in de toepassing van PV-cellen in Nederland. Wanneer we als gemeente zouden kiezen voor een ambitieuze einddatum – bijvoorbeeld 2035- verwachten we dat een flinke groep het moeilijk zou vinden om tijdig stappen te nemen, of zich gedwongen zou voelen door de overheid om keuzes te maken die ze zelf op dit moment niet kunnen overzien. Ookal zou de gemeente uitzonderingen maken, dan voelen veel mensen die nu niet kunnen zich onder druk gezet. De vraag is of de energietransitie uiteindelijk met die boodschap geholpen is. Bij bedrijven zijn de beperkingen van het elektriciteitsnet een extra (grote) bron van onzekerheid. De afgelopen jaren is er meerdere keren plotseling een beperking aangekondigd, waarbij bedrijven in de regel achteraan staan op het prioriteitenlijstje als een verzwaring van de netaansluiting of vergroting van de transportcapaciteit nodig is. Dit maakt het voor bedrijven extra onzeker om te investeren in verduurzaming.

Met de huidige en verwachte beperkingen levert dit naar verwachting een flinke vertraging op voordat bedrijven écht kunnen investeren in aardgasvrij worden. Er liggen mogelijke oplossingen in het slim uitwisselen van energie (Smart energy hubs), maar de verwachting is dat deze innovaties maar deels een oplossing kunnen bieden. Er is te veel onzekerheid over betrouwbaarheid op de korte termijn. Dit betekent dat bedrijven tussentijds gaan investeren in fossiele oplossingen. Daarmee schuift een haalbare datum voor aardgasvrij verder naar achteren.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 37

Tegelijkertijd zien we dat bij de keuze voor een ‘veilige’ einddatum er een flinke groep is voor wie dat niet snel genoeg zal gaan en die wellicht teleurgesteld zijn in het tragere tempo. Kan deze groep misschien al wel geholpen worden om zélf sneller stappen te zetten, en daarmee ook anderen in de buurt stimuleren om in beweging te komen?

Einddatum van het aardgas De gemeente heeft er daarom voor gekozen om richting de buurt een einddatum voor te stellen die alle ondernemers en bewoners ruimte geeft om passende maatregelen stapsgewijs te nemen en daarbij te kiezen voor het jaartal 2050: de landelijke einddatum voor het aardgas die naar verwachting binnen een aantal jaar ook wettelijk wordt vastgelegd. Om tempo te blijven houden wil de gemeente daarnaast vasthouden aan een tussendoel van 20% aardgasbesparing in 2030 ten opzichte van 2019. Dit betekent dat tot 2030 een aanzienlijke besparing moet worden gerealiseerd. Deels door het energiezuiniger worden van bedrijven en deels door de overstap naar een (hybride) warmtepomp waar dat mogelijk is.

Reactie uit de buurt op deze einddatum De voorgestelde einddatum 2050 is op een informatieavond

op 29 november besproken. Ondernemers en bewoners hebben in de week daarna een brief ontvangen waarin het voorstel is toegelicht. Hierna kon er via de website www. duurzaamveenendaal.nl gereageerd worden op de plannen. Om een zo goed mogelijk beeld te krijgen hoe de plannen worden ontvangen door ‘gemiddelde’ buurtbewoners, zijn 20 willekeurige ondernemers en bewoners benaderd voor een interview over dit onderwerp. Uiteindelijk zijn er 6 interviews afgenomen. Resultaten van dit participatieproces zijn weergegeven in bijlages 12 tm 14

“Kan het niet sneller? Maar ik snap het ook wel. Ik kom bij heel veel ondernemers. De een heeft er helemaal geen zin in. Anderen willen wel, maar het wordt lastig. Je voelt je een beetje opgejaagd en in een fuik gejaagd, ook vanwege netcongestie. Je moet oppassen dat je daar als gemeente een drijvende kracht in bent. Dat je als gemeente naast de ondernemer staat.”

In figuur 24 zijn de resultaten van reacties via de website en de belangrijkste thema’s uit de interviews weergegeven. Uit de resultaten van de interviews en de reactie op de voorgestelde einddatum komen herkenbare thema’s naar voren. Aan de ene kant zijn veel ondernemers en bewoners actief bezig om te verduurzamen, aan de andere kant is er nog weinig vordering gemaakt met de stap naar aardgasvrij en zijn de oplossingen nog niet toegankelijk genoeg, zowel wat betreft betaalbaarheid als qua eenvoud. Er wordt gevraagd om duidelijke regelgeving en stabiel beleid door de overheid. Een realistisch plan met haalbare planning is wenselijk.

Ik kan dit niet goed beoordelen

1

Te laat

1

Prima

7 5

Te vroeg*

Figuur 25: Reactie vanuit de buurt op de voorgestelde einddatum van 2050

Figuur 24: Hoofdthema's op basis van de reacties van ondernemers en bewoners op de plannen middels 6 interviews

Duurzaam ondernemen

Handelingsperspectief bieden

Verhuurder/eigenaar (split incentive)

Meeste bedrijven zijn bezig met verduurzaming. Bij grote investeringen (zoals aardgasvrij) komen bedrijfsrisico’s om de hoek.

Zorg dat gemeenten vergunningen kunnen verlenen. Zorg dat transitie uitvoerbaar is en houd koers. Indien nodig zorg voor financiële middelen.

Verhuurders zijn niet altijd voldoende op de hoogte van plannen gemeente. Veel panden worden gehuurd, betrokken verhuurder is niet vanzelfsprekend.

Hulp vanuit de gemeente

Realistisch zijn

Om te investeren is een heldere lijn én onder­steuning wenselijk. Gemeente moet weten wat er bij ondernemers leeft, moet in gesprek gaan. Stimuleren en najagen i.p.v. plichtmatig opleggen

Niet alles kan. Kijk naar wat echt uitvoerbaar is binnen tijdsbestek. Bedrijven hebben meer aan hun hoofd dan energietransitie, houd daar rekening mee.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 38

Er lijkt al met al goed draagvlak te zijn voor een pad waarbij 2050 de ‘harde’ einddatum is en ondernemers en bewoners vóór die tijd al zo veel mogelijk gestimuleerd en geholpen worden om de overstap eerder te maken.

Voor woningen voorzien we een geleidelijke daling van het aardgasverbruik, waarbij vanaf 2026 de verplichting voor een hybride warmtepomp ingaat. Een steeds groter deel kiest daarbij voor all electric.

Scenario’s naar aardgasvrij

In onderstaand figuur is een prognose gegeven van het aardgasverbruik.

De einddatum van 2050, wordt op termijn juridisch ‘hard’ wanneer de Omgevingswet en de WGIW van kracht worden. Het tempo in de tussenliggende jaren is echter minder ‘maakbaar’. Welk tempo gemaakt wordt zal afhangen van de stappen die de gebouweigenaren zetten. Dit tempo bepaalt of de beoogde aardgasbesparing voor 2030 gehaald kan worden (20% besparing in 2030 ten opzichte van 2019). Onderstaand is een drietal scenario’s uitgewerkt om voor het tussenjaar 2030 tastbaar te maken wat er nodig is om de doelstelling te halen en welk beleid daarbij past. Per scenario verschillen de externe ontwikkelingen en het stimuleringsbeleid van de gemeente in de periode 20242030. Scenario 1: weinig extra stimulans door de Gemeente In dit scenario is er een geleidelijke toename van hybride en volledig aardgasvrije oplossingen. De belangrijkste aanname is dat bedrijven jaarlijks gemiddeld 1,5% aardgas minder gaan gebruiken. Dit percentage komt overeen met het doel van de Nederlandse overheid, in het kader van Europees gemaakte afspraken. Vanaf 2035 kiezen bedrijven bij vervanging van al hun aardgasverbruikers voor een aardgasvrije oplossing. De aanname hierbij is dat een techniek die gebruik maakt van aardgas in 15 jaar afgeschreven moet worden, en dat een investering hierin vanaf 2035 niet zinvol is als alle bedrijven in 2050 geheel aardgasvrij moeten zijn.

3.500.000

2.500.000

3.000.000

2.000.000

2.500.000

1.500.000

2.000.000

1.000.000

1.500.000

500.000 0

plan is de productie grootschalig uit te breiden en hiervoor aardgas te gebruiken. We gaan er hierbij vanuit dat pas na 15 jaar er alsnog gekozen wordt voor een aardgasvrije oplossing. Het scenario illustreert hoe groot de invloed kan zijn van één bedrijf op het totale aardgasverbruik op De Faktorij en De Vendel.

1.000.000

2022 2026 2030 2034 2038 2048 2042 2052 500.000 Aardgas- verbruik Faktorij en De Vendel (m3)

0

Figuur 26: Prognose van totale aardgasverbruik in scenario 1

2022 2026 2030 2034 2038 2048 2042 2052 Aardgas- verbruik Faktorij en De Vendel (m3)

Scenario 1b: tegenvallende ontwikkelingen Dit scenario is gelijk aan scenario 1, met één uitzondering: het laat zien hoe de plannen van één bedrijf het daadwerkelijke aardgasverbruik kunnen toenemen. Het is nog altijd toegestaan om een grootverbruikaansluiting voor aardgas aan te vragen, of de aansluitcapaciteit te verhogen. Dit scenario laat zien wat er gebeurt als één bedrijf zijn productie maximaal gaat opschroeven – en dit niet kan doen met elektriciteit, omdat het net overbelast is. Zo is bekend dat Phycom (productie van algen voor voedsel) van

Figuur 27: Prognose van totale aardgasverbruik in scenario 1b

Scenario 2: Inzetten op versneld toepassen van de hybride warmtepomp en daarna versnelling besparing in procesindustrie Voor bedrijven is aardgasvrij de komende jaren in veel gevallen onmogelijk, doordat de stroomvoorziening niet verzwaard mag worden. Bedrijfsauto’s die steeds meer

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 39

gebruik maken van elektriciteit (bijvoorbeeld vanwege emissievrije binnensteden) perken de mogelijkheden verder in om met de bestaande netaansluiting aardgasvrij te worden. Er kunnen echter wel stappen gezet worden om aardgas te besparen. Veel kantoorpanden hebben bijvoorbeeld aircosystemen, die vaker als warmtepomp ingezet kunnen worden in de winter. Ook een hybride warmtepomp zou een optie kunnen zijn: de bestaande netaansluiting kan de mogelijkheid bieden om warmtepompen bij te plaatsen naast een cv-ketel. Eventueel in combinatie met een slim aansturingssysteem. We gaan er vanuit dat voor de helft van het aardgasverbruik voor verwarming een hybride oplossing mogelijk is op basis van het huidige gecontracteerde vermogen van bedrijven.

Scenario 1

Scenario 1b

Scenario 2

Kenmerk

Autonome ontwikkeling

Tegenvallende ontwikkelingen

Extra stimuleren volledig aardgasvrij

Versnelling uitrol hybride warmtepompen en aardgasvrije productie?

Nee

Nee

Ja

Extra aardgasverbruik door één of enkele bedrijven

Nee

Ja

Nee

Jaartal 20% aardgas- reductie

2035

2041

2029

Daarnaast gaan we er vanuit dat vanaf 2030 slimme oplossingen komen zodat ook procesgas versneld teruggedrongen kan worden. We gaan uit van een verdriedubbeling van de aardgasbesparing vanaf 2030: 4,5 in plaats van 1,5% per jaar.

Overzicht scenario’s Hieronder is een overzicht geven van de verschillende scenario’s. Het overzicht laat zien dat, om in 2030 op 20% aardgasbesparing uit te komen, het niet voldoende is om terug te vallen op autonome ontwikkelingen. Door hybride oplossingen te stimuleren kan de datum dat 20% besparing wordt bereikt mogelijk flink naar voren worden gehaald.

2.500.000 2.000.000 1.500.000

Scenario 1b laat zien dat één bedrijf een aanzienlijke impact kan hebben op het wel of niet behalen van die 20% aardgasbesparing – maar ook dat op termijn er nieuwe kansen zijn om productieprocessen aardgasvrij te maken.

1.000.000 500.000 0

Globale planning voor de netbeheerder 2022 2026 2030 2034 2038 2042 2048 2052 Aardgasverbruik Faktorij en De Vendel (m3)

Figuur 28: Prognose van totale aardgasverbruik in scenario 2

Op basis van de scenario’s hierboven, zal de omschakeling naar een aardgasvrije buurt relatief voorspelbaar verlopen – de overstap naar aardgasvrij verloopt immers geleidelijk. Dit biedt netbeheerder Stedin de gelegenheid om het elektriciteitsnet de komende jaren stap voor stap aan te passen. De komende jaren willen we verder

3.500.000 3.000.000 2.500.000 2.000.000 1.500.000 1.000.000 500.000 0

2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 Aardgasverbruik Faktorij en De Vendel (m3) Scenario 1

Scenario 2

Scenario 1b

Doelstelling 2030

Figuur 29: Vergelijking van de 3 scenario's, inclusief de doelstelling (rode stippellijn) om in 2030 20% aardgas te besparen

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 40

verkennen welke aanpassingen nodig zijn en waar nieuwe infrastructuur geplaatst moet worden en in welke volgorde. Doordat de wettelijke einddatum voor het aardgas niet vervroegd wordt, blijft het aardgasnet gedurende die tijd in bedrijf. Eventueel kan Stedin delen van het aardgasnet die al vóór 2050 niet meer gebruikt worden afsluiten of verzegelen. De gemeente Veenendaal geeft er de voorkeur aan dat leidingen niet actief verwijderd worden als dat niet nodig is25. Pas als de ruimte in de ondergrond voor een andere functie nodig is, is verwijderen nodig. Zo hoeft de weg minder vaak opengebroken te worden en blijven de gasbuizen beschikbaar voor eventuele andere toekomstige toepassingen. Wanneer er mogelijkheden blijken te zijn om aan te sluiten op nationale waterstofinfrastructuur, vraagt dit te zijner tijd een afweging of hiervoor bestaande aardgasleidingen gebruikt gaan worden (die dus losgekoppeld moeten worden van het aardgasnet) of dat hiervoor extra infrastructuur nodig is.

Koppelkansen: hoe kunnen we slim combineren met andere opgaves? Voor De Faktorij en De Vendel is er een grootschalige vervangingsinvestering gepland in de periode 2040-2045. Wanneer er grote werkzaamheden in de openbare ruimte nodig blijken te zijn voor de energietransitie of andere opgaves, is er dus een kans om dit moment naar voren te halen. Op basis van dit buurtuitvoeringsplan liggen grootschalige werkzaamheden om de energietransitie mogelijk te maken niet direct in de lijn der verwachting vanwege de keuze voor individuele technieken. Voor het verzwaren van de elektrische infrastructuur is naar verwachting geen grootschalige ingreep nodig; elektriciteitskabels liggen in de regel onder de trottoirs en kunnen zonder al te veel overlast vervangen (of uitgebreid)

worden. Mocht op termijn blijken dat er toch (plaatselijk) werkzaamheden te verwachten zijn voor bijvoorbeeld het aanleg van (kleincollectieve) warmtenetten of gasleidingen voor duurzaam gas, dan kan hierop bijgestuurd worden. Veenendaal wil in 2050 100% circulair zijn. Circulariteit gaat over meer dan alleen afval scheiden. Al in de ontwerpfase of in de inkoopfase van producten moet de vraag gesteld worden of de aankoop wel echt nodig is. Gevolgd door de vraag of het mogelijk is om circulaire materialen te gebruiken. En wat moeten we gebruiken of hoe moeten we bouwen om aan het einde van de levensduur de materialen weer opnieuw te kunnen gebruiken? Uit de gesprekken die met ondernemers worden gevoerd voor het opstellen van de technische adviezen blijkt dat veel ondernemers nog onvoldoende bekend zijn met de impact die het circulair maken van hun onderneming met zich meebrengt. Het vergroten van de bewustwording hiervan is een thema dat opgepakt kan worden bij de transitie naar een aardgasvrij gebied. Daarnaast is bij de inventarisatie van een aantal panden gebleken dat mogelijk grootschalige renovatie of sloop en nieuwbouw nodig is om een aardgasvrij pand te realiseren met toekomstwaarde. Dit biedt kans om materialen te oogsten voor hergebruik én om het bedrijventerrein intensiever te gaan gebruiken.

Al willen we door het verminderen van de CO2-uitstoot de klimaatverandering beperken, toch kunnen we er niet aan voorbij dat het klimaat verandert. Daarom is het ook nodig om de omgeving zodanig in te richten, dat deze bestand is tegen de klimaatverandering: klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld door regenwatermaatregelen te nemen. Hierbij houdt Veenendaal vast aan de voorkeursvolgorde vasthouden, bergen en gescheiden afvoeren. De Faktorij

en De Vendel heeft al een gescheiden rioolstelsel. Ook wat betreft klimaatadaptatie heeft het terrein een streepje voor op veel andere terreinen, met veel water en groen. Aandachtspunt zijn de private (parkeer-) terreinen, die vaak nog versteend zijn. Wateroverlast komt maar weinig voor, maar plaatselijk treden er problemen op, bijvoorbeeld bij de (verdiepte) laad- en losplatformen van bedrijven. Al zijn ook hier initiatieven van bedrijven om extra stappen te zetten. Vanuit klimaatadaptatie is er een koppelkans op het gebied van bewustwording en bestaande/nieuwe initiatieven van bedrijven om het eigen terrein te vergroenen. Er is weinig aanleiding vanuit de energietransitie om werk met werk te maken. Het ligt eerder voor de hand om een eventuele kwaliteitsimpuls voor de uitstraling van het terrein (wat door sommige ondernemers wenselijk wordt gevonden) te combineren met klimaatadaptatie- en biodiversiteitsmaatregelen. Dit valt echter buiten de scope van het buurtuitvoeringsplan. Ook op andere thema’s geldt dat het informeren van ondernemers over de energietransitie kansen biedt om bewustwording te creëren over belangrijke thema’s en tegelijkertijd in gesprekken met ondernemers aandachtspunten op te halen voor verbetering van bedrijventerreinen.

Zo kan het gesprek met ondernemers worden aangegaan over zaken als: • Veiligheid • Uitstraling van het terrein • Parkeerproblematiek • Intensiever (hoogwaardiger) ruimtegebruik • Elektrisch laden van zware voertuigen • Realiseren van extra duurzame opwek (bijvoorbeeld door zon op dak of op carports)

25 Zie Transitievisie Warmte

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 41

Deel 2: Hetuitvoeringsprogramma uitvoeringsprogramma Het In dit tweede deel van het buurtuitvoeringplan De Faktorij en De Vendel zijn alle activiteiten en inspanning opgenomen die nodig zijn om te zorgen dat de einddatum voor het aardgas haalbaar is.

Deel

02 Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 42

Inleiding

Waarom en voor wie een uitvoeringsprogramma? In het eerste deel van het Buurtuitvoeringsplan is de richting gekozen: De Faktorij en De Vendel is in 2050 een buurt waar geen gebruik meer wordt gemaakt van het aardgas. Zo is er gekeken naar het hoe en waarom van aardgasvrij en is gekeken hoe dit ingepast kan worden in de buurt, rekening houdend met de uitgangspunten betaalbaarheid, duurzaamheid en betrouwbaarheid. Hiermee is de keuze beargumenteerd om in 2050 aardgasvrij te worden met behulp van individuele en klein collectieve warmtetechnieken – voor gebruikers van procesgas eventueel aangevuld met duurzaam gas.

gewenste resultaat te halen wordt een beroep gedaan op de gebouweigenaren/-bewoners om investeringen te doen en zich aan te passen, op de netbeheerder om een andere infrastructuur te realiseren én om de buurt op termijn van het aardgas af te sluiten, en op marktpartijen om met oplossingen te komen en de stap naar aardagsvrij steeds laagdrempeliger toepasbaar te maken.

Deze keuze betekent het einde van het planvormingsproces voor De Faktorij en De Vendel. Dat proces is gestart is met de Transitievisie Warmte in 2021 en is daarna doorgezet met het tweejarige voorbereidingstraject op het buurtuitvoeringsplan.

Investering in gebouw

Tegelijkertijd vormt deze keuze het startschot voor activiteiten van gebouweigenaren, gemeente en netbeheerder om te zorgen dat in 2050 alles gereed is en de buurt klaar is voor het stopzetten van de levering van aardgas door de netbeheerder. In dit tweede deel van het buurtuitvoeringplan De Faktorij en De Vendel, het uitvoeringsprogramma, zijn alle activiteiten en inspanning opgenomen die nodig zijn om te zorgen dat de einddatum voor het aardgas haalbaar is. Het programma is geschreven vanuit de rol die de gemeente wil nemen om een aardgasvrije buurt te realiseren. Maar uiteindelijk is de opgave voor de hele maatschappij veel breder. Om het

De rol van het bedrijfsleven In dit plan beschrijven we vooral de acties die de gemeente zelf kan nemen. Daar hebben we immers direct invloed op. De belangrijkste partij is echter de uitvoerende partij: de bedrijven en bewoners van de Faktorij en De Vendel. Als gemeente willen we hen zo goed mogelijk ondersteunen en de ruimte en mogelijkheden geven om zelf een verstandige route naar aardgasvrij te kiezen

Woningeigenaar

Overheid Gemeente BOV

Beleid & wetgeving

Resultaat

Het Warmteprogramma: hoe passen we de aanpak voor De Faktorij en De Vendel in binnen een aanpak voor geheel Veenendaal? Producten & diensten

Markt (oplossingen)

Aanpassen infrastructuur

Netbeheerder

Figuur 30: Schematische voorstelling van de samenwerking die nodig is om tot een aardgasvrije oplossing te komen

In ieder geval tot en met 2025 vormt het programma Energieneutraal Veenendaal het programmatische kader waarbinnen alle activiteiten om te komen tot de overstap naar aardgasvrij gebouwen een plek hebben. Voor de periode vanaf 2026 is er geen duidelijkheid over het al dan niet voorzetten van het programma Energieneutraal Veenendaal. Tegelijkertijd geeft de Rijksoverheid aan dat gemeenten hun visie op de warmtetransitie minstens elke 5 jaar moeten herzien. De bedoeling is dat dit plaats gaat vinden in de vorm van een ‘Warmteprogramma’, welke een doorontwikkeling is van de Transitievisie Warmte (zie ook het ‘Juridisch kader’ in deel I).

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 43

Dit biedt de basis om in de periode na 2025 vanuit één (programmatische) aanpak het aardgasvrij maken van Veenendaal aan te gaan pakken. We gaan er vanuit dat tot en met het aardgasvrij zijn van alle gebouwen (in 2050) er de noodzaak zal zijn voor gemeenten om te sturen op aardgasbesparing en bij te sturen afhankelijk van de resultaten en omstandigheden. Met deze programmatische manier van werken zorgen we ervoor dat er waar nodig bijgestuurd wordt ‘tijdens de rit’ op weg naar een aardgasvrij De Faktorij en De Vendel. Want één ding is zeker: het zal niet precies gaan zoals uitgedacht is in dit buurtuitvoeringsplan.

Belang van voldoende middelen door het Rijk Voor het realiseren van de warmtetransitie heeft de gemeente voldoende middelen en uitvoeringscapaciteit nodig. Met Prinsjesdag 2022 heeft het kabinet aangegeven 5,6 miljard euro opzij te zetten om gemeenten en provincies tot en met 2030 voldoende uitvoeringskracht te geven om de energie- en warmtetransitie lokaal vorm te geven. Deze middelen lijken tot en met 2030 voldoende om uitvoering te geven aan de ambities. Maar zekerheid is er niet. Hoeveel tijd, energie en geld moet de gemeente erin steken om de doelen in zicht te houden en om goed met bewoners

en andere betrokkenen te blijven communiceren? Voor de periode na 2030 is de onzekerheid groter omdat voor deze periode nog geen rijksmiddelen beschikbaar zijn. Met al die onzekerheden is het nóg belangrijker dat we nu alvast zo goed mogelijk een beeld vormen van de stappen die de gemeente de komende jaren op De Faktorij en De Vendel verwacht te zetten naar een aardgasvrije buurt. Als eerste buurt in Veenendaal waarvoor zo’n buurtuitvoeringsplan wordt opgesteld, geeft dit ook alvast een doorkijk naar de inspanningen die de gemeente op de andere bedrijventerreinen nog zal moeten doen – en hoe die inspanningen op termijn in één effectieve aanpak voor heel Veenendaal kan worden omgezet.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 44

Activiteiten

Welke inspanningen verwachten we te moeten doen om De Faktorij en De Vendel in 2050 aardgasvrij te kunnen maken, met 20% aardgasreductie in 2030? Fasering van activiteiten We zien tot en met 2050 grofweg de volgende fases voor ons om tot een aardgasvrije buurt te komen: 1

2

BUP

Opstart Vinger aan activiteiten de pols

2022

2026

4

3

2030

2034

Laatste loodjes

2038

2042

2048

2052

Inspanningen van de gemeente Inspanningen van gebouweigenaren

Figuur 31: Schematische weergave van de activiteiten in/voor de buurt. De blauwe lijn is de inspanning van de gemeente door de tijd heen, oranje lijn die van gebouweigenaren. BUP: Met het vaststellen van het Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel komt een einde aan een intensief traject met veel betrokkenheid van partijen in de buurt en verschillende (deel-) onderzoeken 1

Opstart activiteiten: Na vaststelling van het BUP vallen de activiteiten niet direct stil. De einddatum en de technische oplossingen moeten duidelijk naar bewoners en bedrijven gecommuniceerd worden. Ookal is grootschalig aardgasvrij in deze periode nog niet mogelijk door netcongestie: we zoeken naar de kansen om toch al eerder aardgas te besparen. Bijvoorbeeld door informatie te geven over hybride oplossingen. We ondersteunen de activiteiten van ondernemers die met een energiecoöperatie versneld stappen willen zetten. 2

Landelijk vragen we om aandacht voor de problematiek van aardgasvrije bedrijventerreinen en laten we zien dat we hier in Veenendaal al volop mee bezig zijn. Bewoners kunnen voor ondersteuning terecht bij het Energieloket en Trefpunt van de gemeenten. In deze periode ontwikkelen we de ondersteuning voor bedrijven en inwoners en bekijken we ook of we onze ruimtelijke regels moeten aanpassen. Vinger aan de pols: De bedrijven en bewoners zijn volop bezig met uitvoering, op het moment dat voor hen passend is. De gemeente doet een flinke stap terug: de markt moet met oplossingen komen. Door landelijke weten regelgeving is de keuze voor een hybride warmtepomp in de meeste gevallen standaard geworden – zowel bij bewoners als bedrijven. Bedrijven met procesgas vragen extra aandacht – als gemeente willen we met hen in gesprek blijven om ze bewust te maken én om knelpunten

die ze tegenkomen te adresseren. De netbeheerder moet er klaar voor zijn om het tempo van verduurzaming in deze fase bij te benen. Laatste loodjes: Richting 2050 neemt de druk steeds verder toe. Koplopers (1), snelle volgers (2) en een deel van de ‘grote massa’ (3) hebben naar verwachting de stap kunnen maken. Er zal echter een deel van de ondernemers en bewoners zijn die de stap niet hebben genomen of niet wilden nemen. De gemeente heeft de verplichting om te zorgen dat iedereen de overstap heeft kunnen maken vóór het aardgas afgesloten wordt. Dit vraagt naar verwachting een stevigere inzet van gemeente en netbeheerder om met eigenaren en bewoners in contact te komen, en ze zo veel mogelijk te helpen en begeleiden om de laatste stappen te kunnen zetten. 4

Na de einddatum is de buurt aardgasvrij.

3

Wat gaan we doen om deze planning te realiseren? Hieronder lichten we toe uit welke onderdelen de aanpak bestaat. De focus ligt daarbij op de periode tot 2030, met een helder tussendoel: we gaan voor 20% aardgasbesparing op De Faktorij en De Vendel26, om op schema te blijven lopen met de warmtetransitie in Veenendaal.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 45

De acties die hieronder beschreven staan, zijn op te delen in drie onderdelen • Stimuleringscampagne voor bewoners van buurten met een ‘individuele’ warmteoplossing. De 34 woningen op De Faktorij en De Vendel zijn hier (samen met de woningen in Dragonder-Oost) het eerste voorbeeld van in Veenendaal en vormen in dat opzicht een ‘pilot’ voor deze aanpak • Stimuleringscampagne voor bedrijven. Bedrijven willen vaak zelf hun pad uitstippelen. Als gemeente willen we bedrijven stimuleren om stappen te ondernemen en ondersteunen waar dat kan en mag27. • Organisatorische acties om de goede technische en beleidsmatige randvoorwaarden te creëren voor het aardgasvrij worden van De Faktorij en De Vendel.

1

Koplopers

2

Snelle volgers

3

Grote massa

4

Achterblijvers

Aantal bewoners die de stap naar aardgasvrij zetten

Figuur 32: schematische weergave van de transitie naar aardgasvrij: van de eerste koplopers die een stap zetten tot de achterblijvers die meer over de streep getrokken moeten worden

26 In De Transitievisie Warmte is aangegeven dat er ruimte is om per buurt meer of minder besparing te realiseren. Netto telt de doelstelling voor 2030 voor héél Veenendaal: 20% aardgasbesparing in 2030 ten opzichte van 2019. 27 De wet Markt en Overheid geeft wettelijke beperkingen aan de mate van ondersteuning die een overheid mag bieden om aan wet- en regelgeving te voldoen. Er mogen geen substantiële concurrentieverschillen ontstaan door ondersteuning van de gemeente.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 46

Stimuleringscampagne voor bewoners De stimuleringscampagne bestaat zowel uit bewustwording als uit concrete acties en ondersteuning die bewoners moeten helpen om versneld aardgas te gaan besparen. We denken nu aan de volgende onderdelen: Doorlopende bewustwordingscampagne Bewoners komen alleen in actie als ze weten dat er actie nodig is. In de bewustwordingscampagne ligt de focus dus op de vraag: wanneer ben jíí aardgasvrij? Dat hoeft niet vandaag of morgen te zijn, maar het moet wél uitnodigen om een plan te gaan maken. Ga ik binnenkort verhuizen en laat ik het aan de volgende bewoner over? Ga ik op inductie koken als ik volgend jaar mijn keuken vervang? Moet ik dan ook alvast mijn meterkast aanpassen om voorbereid te zijn op een warmtepomp? Een aantal onderdelen van deze campagne zijn: • Een eigen herkenbare vormgeving in alle communicatie, zodat door de jaren heen en onafhankelijk van het communicatiemiddel de lijn in de berichtgeving duidelijk is. We gaan voor een prikkelende campagne, die de verantwoordelijkheid bij de bewoner neerlegt: wat ga jíj doen? En wanneer? • Focus op stapjes van klein naar groot. Een aardgasvrije woning is voor veel mensen moeilijk te overzien. Hoewel we daar ondersteuning voor kunnen bieden (bijvoorbeeld door middel van het Energieloket of een collectieve inkoopactie), is de ene persoon nu eenmaal meer geneigd

dan de andere om een voorloper te zijn. In de communicatie willen we kleine stapjes zo concreet mogelijk maken. De communicatie de afgelopen twee jaar in de buurt heeft laten zien dat het informeren over kleine, zelf te nemen stappen gewaardeerd wordt – zonder het grote plaatje uit het oog te verliezen. • Jaarlijkse berichtgeving. Om bewoners eraan te herinneren dat ze in een buurt wonen die op termijn aardgasvrij wordt en om ze te herinneren aan de stappen die ze daarvoor kunnen zetten – en de hulp die ze daarbij kunnen krijgen. • Innovaties in de spotlight. De energietransitie ontwikkelt zich razendsnel, net als de oplossingen die daarbij komen kijken. Waar innovaties extra waarde bieden voor de buurt (bijvoorbeeld geluidsreductie, slimmer omgaan met het stroomnet, slimmer gebruik van de ruimte) willen we dit onder de aandacht brengen en hulp aanbieden om hier werk van te maken • De waarde van koeling. Aardgasvrije oplossingen zijn niet altijd goedkoper, maar bieden vaak wel de mogelijkheid om de woning extra te koelen. Dat kan bewoners over de streep trekken voor wie aardgasvrij verwarmen net niet interessant genoeg is • Informeren bij verhuizingen. Verhuizingen zijn een perfect moment om verduurzaming van de woning stevig aan te pakken.

In samenspraak met Veense makelaars willen we de informatievoorziening voor kopers verbeter, bijvoorbeeld over de toekomstwaarde van een aardgasvrije woning en de mogelijkheden om voor een energiezuinige woning extra financiering te krijgen of rentekorting.

“Niet wetende wat hier [het traject binnen de gemeente Veenendaal] allemaal ging spelen, hebben we in juni geïnvesteerd in twee nieuwe verwarmingsketels. Ik was nergens van op de hoogte.”

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 47

Collectieve inkoopactie Een groot obstakel voor bewoners is de onbekendheid met aardgasvrije technieken en de onzekerheid die daarbij komt kijken. Wat past goed bij mijn woning? Hoe weet ik zeker dat ik geen spijt krijg van mijn keuze? Waar moet ik op letten bij de overstap naar een warmtepomp – en snap ik dat wel? In de gemeente Elburg doet men ervaring op met een inkoopactie voor warmtepompen. Een procesregisseur die door de gemeente wordt ingehuurd organiseert een aanbesteding voor enerzijds een onafhankelijk adviseur die voor de woning de beste oplossing uitdenkt samen met de bewoners, en anderzijds voor een aantal uitvoerende partijen die de oplossing moeten realiseren, volgens specificaties van de onafhankelijk adviseur. De procesregisseur ziet namens de gemeente toe op de kwaliteit van het werk dat geleverd wordt door de adviseurs en installateurs.

We denken dat een dergelijke aanpak ook goed zou kunnen werken in Dragonder-Oost en voor de woningen van De Faktorij en De Vendel. Zo’n actie zou de overstap naar een aardgasvrij of hybride alternatief een stuk laagdrempeliger maken voor de gemiddelde bewoner.

Energieloket en het Trefpunt: laagdrempelige ondersteuning Buiten de collectieve inkoopactie om, is het voor bewoners prettig als ze laagdrempelig vragen kunnen stellen en begeleiding kunnen krijgen. Bijvoorbeeld bij de oriëntatie op een aardgasvrije oplossing: waarom zou ik dat wel of niet doen? Maar ook bij vragen over subsidies of over kleinere maatregelen. Bijvoorbeeld een vraag van een bewoner om mee te kijken bij het proces van een digitale subsidieaanvraag. Het Energieloket van ValleiEnergie biedt professionele ondersteuning bij dit soort vragen. Daarnaast zijn de vrijwillige energie-ambassadeurs van het Trefpunt beschikbaar om mee te denken en te kijken. We willen het energieloket en het trefpunt nog sterker betrekken bij de plannen in de buurt, zodat het advies altijd past bij de situatie.

Brochure aardgasvrije oplossingen Om bewoners te helpen bij de oriëntatie op een aardgasvrije oplossing, is een brochure gemaakt van een (grote en kleine) voorbeeldwoning op De Faktorij en De Vendel. De brochure geeft informatie over de verschillende aardgasvrije oplossingen met voor- en nadelen, kosten en opbrengsten. Vanuit het Energieloket en Trefpunt kan ondersteuning worden geboden bij het verder uitwerken van een plan voor de eigen woning en het inschatten van kosten en baten.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 48

Stimuleringscampagne voor bedrijven De stimuleringscampagne bestaat zowel uit bewustwording als uit ondersteuning van (collectieven van) bedrijven om verduurzaming te onderzoeken en uit te voeren: Doorlopende bewustwordingscampagne In de bewustwordingscampagne worden bedrijven formeel aangeschreven zodat ze op de hoogte zijn. Daarbij wordt niet alleen aandacht besteed aan het eindigen van aardgas, maar ook aan de bredere ontwikkelingen rondom verduurzaming. Hoe kan een ondernemer zorgen dat hij is voorbereid op de toekomst? Aardgasvrij hoeft niet vandaag of morgen klaar te zijn, maar van ondernemers mag verwacht worden dat ze een planning maken wanneer ze welke stappen moeten nemen. Een aantal onderdelen van deze campagne zijn: • Een eigen herkenbare vormgeving in alle communicatie, zodat door de jaren heen en onafhankelijk van het communicatiemiddel de lijn in de berichtgeving blijft bestaan. We gaan voor een zakelijke campagne, die de verantwoordelijkheid bij de ondernemer neerlegt: ga niet wachten, want dan komt je verdienmodel vroeger of later in de knel. • Jaarlijkse berichtgeving. Om pandeigenaren en ondernemers eraan te herinneren dat ze op een bedrijventerrein actief zijn die op termijn aardgasvrij wordt en om ze te herinneren aan de stappen die ze daarvoor kunnen zetten

• Ondersteunen met kennis. De energietransitie ontwikkelt zich razendsnel, net als de oplossingen die daarbij komen kijken. Voor ondernemers is dit niet altijd core business. Door bijvoorbeeld netwerklunches of andere activiteiten te organiseren houden we het onderwerp levend en krijgen ondernemers kennis en netwerk om aan de slag te gaan – en de goede dingen te doen. • Ondersteunende communicatie vanuit de gemeente voor goede initiatieven van bedrijven. Een voorbeeld is de energiecoöperatie die in 2023 is opgericht voor De Faktorij en De Vendel. Ondernemers kunnen met elkaar veel realiseren, juist met hun ondernemingskracht. De gemeente kan ondernemers met elkaar in verbinding brengen en zorgen dat ze de initiatieven die er zijn weten te vinden. • Informeren bij bedrijfsverhuizingen. Bedrijfsverhuizingen zijn een geschikt moment om verduurzaming van een bedrijfspand stevig aan te pakken. In samenspraak met Veense (bedrijfs-)makelaars willen we de informatievoorziening voor kopers en huurders verbeteren. • Meerjarige gesprekken met grote gasverbruikers. Een paar verbruikers kunnen van grote invloed zijn op het totale aardgasverbruik van het terrein. Met de grootste gasverbruikers willen we op bestuurlijk niveau terugkerende gesprekken hebben over de voortgang van hun verduurzamingsplannen.

• Beter gebruik maken van data vanuit de Energiebespaarplicht om bedrijven gericht te informeren over verduurzamingsmogelijkheden, aansluitend op

de Erkende Maatregelenlijsten die de bedrijven bij RVO (toezichthouder op de Informatieplicht) hebben ingediend. • Informeren over subsidies. In bijlage 15 is een subsidiekaart opgenomen die voor bedrijven ontwikkeld is. We willen hierover doorlopend bedrijven blijven informeren – er is vaak meer mogelijk dan bedrijven in eerste instantie denken/weten. • Aandacht geven aan andere thema’s die voor de gemeente en bedrijven van belang zijn, zoals klimaatadaptatie, circulariteit, veiligheid, intensivering, ect. Energiecoöperatie Veenendaal In 2023 is er op De Faktorij en De Vendel een energiecoöperatie opgericht door lokale ondernemers met als doel om verduurzaming te versnellen en ondernemen mogelijk te blijven maken in tijden van netcongestie. De coöperatie zit in een verkennende fase, waarin verschillende werkgroepen opties verkennen; van elektriciteit uitwisselen tot biogas tot warmte-uitwisseling. De coöperatie maakt daarbij gebruik van lokale kennis. Het initiatief krijgt financiële steun vanuit de regio Foodvalley waarmee een projectleider is ingehuurd die het traject mede vormgeeft. We zien deze coöperatie als een belangrijke partner om dit buuruitvoeringsplan verder tot realisatie te brengen. De nadruk ligt daarbij op het ondersteunen van dit mooie ondernemersinitiatief, en het ‘ondernemen’ over te laten aan de coöperatie zelf.

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 49

Ondersteunen energiecoöperaties Voor bedrijven wordt het steeds belangrijker om samen te werken op het gebied van energie. Er liggen kansen om gezamenlijk energie op te wekken en op te slaan en om momenten van verbruik en opwek gezamenlijk op elkaar af te stemmen. Zo wordt slimmer gebruik gemaakt van de beschikbare netcapaciteit. Daarnaast kunnen energiecoöperaties een rol spelen in kennisdeling en gezamenlijke (lokale) inkoop van bijvoorbeeld zonnepanelen, isolatie of warmtepompen. We denken aan ondersteuning in de vorm van: • Een financiële bijdrage • Kennis en kunde • Delen van communicatie/berichtgeving • Ondersteuning van subsidieaanvragen en lobby richting landelijke en regionale overheden.

“Niet wetende wat hier [het traject binnen de gemeente Veenendaal] allemaal ging spelen, hebben we in juni geïnvesteerd in twee nieuwe verwarmingsketels. Ik was nergens van op de hoogte.”

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 50

Organisatorische acties De gemeente zelf wil als regisseur van de warmtetransitie een aantal acties uitvoeren om te zorgen dat we op schema blijven: Opnemen einddatum in het Omgevingsplan en informeren ACM De einddatum van 2050 is gelijk aan de landelijke einddatum van het aardgas. De Wet en het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (zie het hoofdstuk Juridisch kader) regelen de juridische borging van die datum. Bij vaststelling van dit buurtuitvoeringsplan, zijn zowel de Wet als het Besluit nog niet definitief vastgesteld. De verankering van de einddatum voor het aardgas moet nog gebeuren binnen het Omgevingsplan. De definitieve wettelijke verankering van de einddatum voor het aardgas is daarom voorlopig afhankelijk van de invoering van deze nieuwe wetten en beleidsinstrumenten. Wanneer dit juridisch kader definitief is, vormt dit buurtuitvoeringsplan de basis om de einddatum voor Dragonder-Oost vast te leggen. Na vastlegging van de datum in het Omgevingsplan, moet de einddatum (op basis van de voorlopige tekst van het Bgiw) binnen 4 weken ook gemeld worden bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM).

Aanvullende ruimtelijke vereisten in het Omgevingsplan We vinden het wenselijk om niet alleen de einddatum en de mogelijke technieken te vermelden in het Omgevingsplan, maar om daarnaast ook aandacht te besteden aan een zo

goed mogelijke ruimtelijke inpassing van de technische oplossingen die nodig zijn om af te stappen van aardgas. Het streven daarbij is om zo veel mogelijk aanpassingen vergunningsvrij te maken. We verwachten dat dit zeker bij de bedrijven zelf een beperkte inspanning vraagt. Bij de woningen is mogelijk meer aandacht nodig. • Externe installatieruimtes: In sommige gevallen is de ruimte in de woningen sterk beperkend voor het wel of niet kunnen opstellen van een warmtepomp. Dit speelt met name wanneer een groot voorraadvat voor warm water nodig is. Ook bij grotere gebouwen kan het nodig zijn om een beperkte uitbreiding te realiseren voor een technische ruimte. Het kan wenselijk zijn om in het Omgevingsplan extra regels op te nemen, waarbinnen externe installatieruimtes vergunningsvrij gerealiseerd kunnen worden • Buitenunits: Buitenunits zijn nodig voor lucht-lucht en lucht-water warmtepompen. Buitenunits zijn meestal bepalend voor het aangezicht van een woning, door hun grootte, kleur en vormgeving. Op dit moment zijn buitenunits soms vergunningsvrij te plaatsen en soms niet. Voor de bewoners komt dit vaak over als een arbitrair onderscheid. We verwachten op De Faktorij en De Vendel dat dit in de regel niet al te veel problemen oplevert, omdat de meeste woningen de nodige ruimte om de woning hebben zodat er keuze is waar de buitenunit geplaatst kan worden.

Mocht blijken dat dit niet zo is, dan kan het Omgevingsplan hierop aangepast worden. • Transformatoren: Om bedrijven en woningen op De

Faktorij en De Vendel te kunnen verwarmen met een aardgasvrij alternatief, moet het elektriciteitsnet flink uitgebreid worden. Dit kan ten kosten gaan van de openbare ruimte. Daarnaast hebben de transformatoren ook invloed op de beeldkwaliteit in de buurt. We willen in overleg met Stedin om te zorgen dat er een eenduidige beeldkwaliteit is. We geven er de voorkeur aan om transformatoren zo veel mogelijk op privaat terrein te plaatsen. • Bodembeschermingsbeleid: We willen monitoren hoe de ontwikkeling van gesloten en open bodemenergiesystemen op De Faktorij en De Vendel gaat verlopen. Voor GBES geldt een meldingsplicht bij de gemeente. Mocht blijken dat deze steeds meer toe worden gepast dan kan de gemeente binnen de Omgevingswet aanvullende eisen gaan stellen in het Omgevingsplan28. • Aanpassen vergunningverlening bij renovatie en sloopnieuwbouw. Een grote renovatie van een bedrijfspand biedt de mogelijkheid om aardgasvrij als randvoorwaarde te stellen voor een Omgevingsvergunning. We zoeken verder uit wat de gevolgen zouden zijn van zo’n beperking en welk effect dit zou hebben op de bedrijven en op het terrein zelf – het is immers ook niet wenselijk als renovaties hierdoor uitgesteld worden. Voor bedrijven die zich nieuw willen vestigen en veel proces(aard-)gas gaan gebruiken willen we als uitgangspunt nemen dat die niet welkom zijn.

Dit vraagt om verder onderzoek wat er op dit gebied wel en niet mogelijk is.

28  B odemenergie: dit verandert er | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 51

Lobby proeftuin aardgasvrije oplossingen

Detailleren perspectief voor waterstof

Veenendaal loopt voorop met aardgasvrije bedrijventerreinen. Het buurtuitvoeringplan De Faktorij en De Vendel is naar verwachting het eerste uitvoeringplan voor een aardgasvrij bedrijventerrein in heel Nederland. De afgelopen jaar zijn er veel contacten opgedaan met lokale ondernemers en er loopt tot eind 2024 een onderzoekstraject om maximaal 60 bedrijven te onderzoeken naar de mogelijkheden voor aardgasvrije oplossingen. Ondertussen tikt de klok door voor alle bedrijventerreinen in Nederland om aardgasvrij te worden, zonder dat er landelijk een duidelijke sturing is op dit onderwerp.

We gaan met de provincie Utrecht in gesprek hoe we de perspectieven voor waterstof voor procesgas concreter kunnen maken. Voor welke toepassingen is waterstof of duurzaam gas écht nodig, en wanneer is elektrisch toch een oplossing? Wanneer wordt Veenendaal aangesloten op het landelijke waterstofnetwerk en hoe zorgen we dat waterstof bij procesbedrijven komt? Is het nodig om een provinciale of regionale visie uit te werken op bedrijven die procesgas gebruiken? Moeten die wellicht in de toekomst geclusterd worden op één of enkele bedrijventerreinen?

Als groengas of waterstofgas de aangewezen oplossing blijkt voor bedrijven met procesgas op De Faktorij en De Vendel, is de volgende uitdaging het uitwerken van leidingtacés en het bepalen welke bedrijven wel en welke bedrijven niet toegang mogen krijgen tot duurzaam gas. We verwachten echter dat dit pas in de periode na 2030 concreter zou kunnen worden. Het uitgangspunt is dat duurzaam gas als dit beschikbaar komt enkel wordt ingezet voor bedrijven die aardgas gebruiken voor hun productieproces en voor wie een elektrisch alternatief niet haalbaar is.

We blijven inzetten op landelijke aandacht voor dit onderwerp. We blijven ook alert om kansen te pakken om aardgasvrij te versnellen. Wanneer er subsidieregelingen komen voor proeven met aardgasvrije bedrijventerreinen zijn wij daar klaar voor.

“Ik verwacht zelf dat binnen nu en tien jaar veel betere alternatieven komen. Dat we qua innovatie nog wat jaren nodig hebben. Wat de politieke afspraken ook zijn, het moet uiteindelijk wel technisch mogelijk zijn.”

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 52

Doelen en monitoring Het einddoel staat centraal: in 2050 is De Faktorij en De Vendel aardgasvrij. We willen in de tussentijd goed in de gaten houden of we nog op schema liggen om dit centrale doel te halen.

Deze doelen worden jaarlijks gemonitord. In ieder geval tot en met 2025 zullen deze doelen deel uitmaken van de monitoring van het Programma Energieneutraal Veenendaal. Voor de periode na 2025 zal de monitoring zo veel mogelijk aansluiten bij de monitoring van op dat moment lopende (energie-) programma’s.

en met 2030 nemen we in ieder geval de toezegde steun vanuit het Rijk voor gemeenten als basis29. Deze middelen willen we programmatisch inzetten vanuit het Programma Energieneutraal Veenendaal, wat de mogelijkheid biedt om tussentijds bij te sturen en als het nodig is nieuwe prioriteiten te stellen.

Daarom hebben we de volgende doelen opgenomen waarop we willen monitoren:

Overzicht financiën/kosten

Hieronder is een inschatting gemaakt van de kosten voor ondersteuning van de warmtetransitie op De Faktorij en De Vendel tot en met 2030.

• Minstens 20% aardgasbesparing in 2030 t.o.v. 2019 • Minstens 1x per jaar (huis-aan-huis) communiceren naar alle adressen en pandeigenaren • Minstens 1 ronde collectieve inkoopactie voor warmtepompen (voor woningen) tot en met 2030 • Minstens 2x een enquête uitzetten over de houding en acties van bedrijven en bewoners om aardgasvrij te worden, in de periode tot en met 2030

De grootste kosten liggen uiteindelijk bij de gebouweigenaren die de investering moeten doen om een pand aardgasvrij te maken. De baten liggen grotendeels bij de gebruikers van de panden, die een lagere energierekening krijgen. De volledige kosten voor de gemeente voor langjarige uitvoering van ondersteuning van bedrijven en bewoners op De Faktorij en De Vendel zijn nog niet goed in te schatten. Er is immers tot 2050 ondersteuning nodig maar er is voor die periode nog geen duidelijkheid of en hoe gemeenten ondersteund worden door het Rijk bij het stimuleren van aardgasbesparing. Voor de periode tot

2024

2025

2026

Een deel van de kosten is gebaseerd op ingeschatte eenheidsprijzen van de voorgenomen activiteiten. Zo zijn de kosten voor ondersteuning door het energieloket en het versturen van brieven afhankelijk van het aantal woningen en bedrijven in de buurt. Een ander deel van de kosten is begroot op basis van de verwachte kosten van de aanpak voor de hele buurt, zoals een collectieve inkoopactie voor warmtepompen.

2027

2028

2029

2030

Aantal woningen in uitvoering BUP De Faktorij en De Vendel

34

34

34

34

34

34

34

Aantal bedrijven in uitvoering BUP De Faktorij en De Vendel

314

314

314

314

314

314

314

100%

102%

104%

106%

108%

110%

113%

€ 7.850

€ 7.850

€ 7.850

€ 7.850

€ 7.850

€ 7.850

€ 7.850

€ 314

€ 314

€ 314

€ 314

€ 314

€ 314

€ 314

€ 1.000

€ 1.000

€ 1.000

€ 1.000

€ 1.000

€ 1.000

€ 1.000

Indexatie Individuele oplossingen: bedrijven en instellingen Advies aan bedrijven: ondersteuning MKB Jaarlijkse brief Advies aan bedrijven: algemene communicatie Informeren verhuizers Bijdrage aan energiecooperatie(s)

€ 63

€ 63

€ 63

€ 63

€ 63

€ 63

€ 63

€ 12.500

€ 12.500

€ 12.500

€ 12.500

€ 12.500

€ 12.500

€ 12.500

€ 425

€ 425

€ 425

€ 425

€ 425

€ 425

€ 425

Individuele oplossingen: bewoners Advies aan bewoners: energieloket Advies aan bewoners: stimuleringscampagne

€ 2.000

€ 2.000

€ 2.000

€ 2.000

€ 2.000

€ 2.000

€ 2.000

Jaarlijkse brief

€ 34

€ 34

€ 34

€ 34

€ 34

€ 34

€ 34

Informeren verhuizers

€7

€7

€7

€7

€7

€7

€7

Collectieve inkoopactie warmtepompen

€ 10.000

Duurzaam gas Lobby waterstof

€ 10.000

Aanvullende studies waterstof voor proceswarmte

€ 10.000

Onderzoek/stimuleren groengas

€ 10.000

Subtotaal:

€ 24.193

€ 54.193

€ 24.193

€ 34.193

€ 24.193

€ 24.193

€ 24.193

Onvoorzien:

€ 3.629

€ 8.129

€ 3.629

€ 5.129

€ 3.629

€ 3.629

€ 3.629

Totaal excl. indexatie:

€ 27.821

€ 62.321

€ 27.821

€ 39.321

€ 27.821

€ 27.821

€ 27.821

Totaal incl. indexatie:

€ 27.821

€ 63.568

€ 28.945

€ 41.728

€ 30.115

€ 30.717

€ 31.332

Totaal (geindexeerd) tot en met 2030: € 254.227 29  Uitvoeringsmiddelen voor gemeenten (CDOKE) | Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (nplw.nl)

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 53

Bijlages Bijlage 1: Infographic Transitievisie Warmte Bijlage 2: Overige wet- en regelgeving voor bedrijven Bijlage 3: Ingezette communicatiemiddelen Bijlage 4: (a/b/c): onderzoek/brochures eensgezinswoningen Bijlage 5: Samenvatting inventarisatie bedrijven Bijlage 6: Toepassingsmogelijkheden warmtepompen voor bedrijven Bijlage 7: Technische analyse bedrijven Transitievisie Warmte 1.0 Bijlage 8: Overzicht aardgasvrije opties woningen De Faktorij en De Vendel Bijlage 9: Oplossingsrichtingen kleincollectieve systemen Bijlage 10: Waterstof op De Faktorij en De Vendel Bijlage 11: Overzicht beperkingen aardgasvrij Bijlage 12: Verslag van de informatieavond van 29 november 2023 Bijlage 13: Resultaten van de bewonersenquête n.a.v. voorstel aardgasvrij Bijlage 14: Samenvatting uitkomsten van de interviews Bijlage 15: Subsidiekaart energie voor bedrijven

Buurtuitvoeringsplan De Faktorij en De Vendel | 54