3. Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

1

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Document: 20240206 eindversie Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal.docx

2

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Voorwoord Ieder mens op deze aarde wil het graag goed hebben: we zoeken welzijn en welvaart, rust en vrede. We bouwen daartoe huizen, we doen ons werk, we zorgen voor elkaar en voor de natuur en we genieten van recreatie en cultuur. Kortom, we richten onze maatschappij in en houden deze draaiend, met alles wat daarbij hoort. Daartoe hebben wij energie, grondstoffen en materialen nodig. Echter, wij putten de aarde uit, vervuilen de aarde, en verstoren ecosystemen en het klimaat door ons onverantwoord gebruik van energie, grondstoffen en materialen. Onze verantwoordelijkheid ten opzichte van deze aarde vullen wij op een schadelijke manier in. Ook is de ongelijke beschikbaarheid van energie en grondstoffen inzet voor het innemen van machtsposities, conflicten en het voeren van oorlogen. Door al deze zaken zijn welzijn en welvaart, rust en vrede ver te zoeken. De bewustwording dat het zo niet kan doorgaan neemt snel toe. Het besef dat er met hoge urgentie oplossingen moeten worden gevonden ook. Er is geen tijd te verliezen. Veenendaal heeft zijn verantwoordelijkheid genomen om een begin te maken met het beëindigen van het onverantwoord gebruik van de aarde voor energie, grondstoffen en materialen. Er is nog een lange weg te gaan maar de eerste stappen zijn gezet.

De afgelopen jaren is ingezet op het verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen en het opwekken van duurzame energie. Er is ingezet op het isoleren van woningen en gebouwen en het verduurzamen van de mobiliteit. Er is ingezet op een circulaire economie, waarbij gebruikte materialen geen afval zijn maar grondstof. Er is ingezet op zoveel zaken meer. U leest hierover in dit Opgaveperspectief. Onder de Opgave Duurzaam Veenendaal werken wij drie thema’s uit: het verantwoord omgaan met grondstoffen en materialen (Circulair Veenendaal), het verantwoord omgaan met energie (Energieneutraal Veenendaal) en het aanpassen van onze samenleving zodanig dat de gevolgen van de verwachte klimaatverandering kunnen worden opgevangen (Klimaatbestendig Veenendaal). Ook hierover leest u in dit Opgaveplan. Ondernemerschap en innovativiteit passen bij Veenendaal. Beide hebben we hard nodig bij het benodigde herontwerp van onze samenleving naar een duurzame samenleving. Veel is nog onbekend en het is een zoektocht naar oplossingen. We zullen fouten maken en successen behalen. We gaan aan de slag, er is geen tijd te verliezen. Marco Verloop Wethouder Duurzaamheid

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

3

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Management summary Duurzaam Veenendaal: Het vormgeven van een Duurzame Toekomst Veenendaal is een plaats waar het prettig wonen en werken is. Om dat zo te houden moeten we circulair leven, energieneutraal zijn en ons aanpassen aan de klimaatverandering. Dat is een complexe uitdaging die vraagt dat we belangrijke beslissingen nemen over een toekomstbestendig en duurzaam Veenendaal. De urgentie is groter dan ooit en we staan voor grote veranderingen. Net als andere gemeenten staat Veenendaal voor de taak om een leefbare stad te creëren voor huidige én toekomstige generaties. Het aanpakken van dit maatschappelijke vraagstuk en het in gang zetten van de overgang naar een duurzame stad vereist een integrale aanpak. Vandaar ons Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal. Dat is het antwoord op de bestuurlijke opdracht om te formuleren wat duurzaamheid, circulariteit, energieneutraliteit en klimaatbestendigheid betekenen voor Veenendaal. Een antwoord wat aansluit bij nationale en internationale ambities en voortbouwt op bestaande duurzaamheidsverplichtingen in de Strategische Visie, het Raadsakkoord en de Omgevingsvisie. Het Opgaveperspectief biedt de nodige acties en inzichten om het maatschappelijke vraagstuk Duurzaamheid aan te pakken. Het beoogde resultaat is een circulair, energieneutraal en klimaatbestendig Veenendaal in 2050.

Dit document schetst het pad en de verplichte tussenliggende doelen om dat te bereiken. Vanwege het belang van een succesvolle overgang naar een duurzaam Veenendaal worden de gekozen routes uitgelegd. Voor elke route zijn meetbare doelstellingen en inspanningen gespecificeerd. De opbouw van het Opgaveperspectief

Hoofdstuk 1: Inleiding In de inleiding staat waarom dit Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal nodig is. De weg er naar toe was lang en volgt op allerlei nationale en internationale ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid. Het einddoel is het bereiken van een Circulair, Energieneutraal en Klimaatbestendig Veenendaal in 2050.

4

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! De hoofdstukken 2, 3 en 4 duiken dieper in de thema's circulariteit, energieneutraliteit en klimaatbestendigheid, met daarbij een omschrijving hoe Veenendaal de realisatie van ambitie en aanpak in gang zet. Hoofdstuk 2: Circulair Veenendaal Hoofdstuk 2 focust op de overgang van een lineaire economie naar een circulaire economie. De ambitie van Veenendaal is namelijk om in 2050 een volledig circulaire stad te zijn. Concrete doelen en stappen leiden naar het bereiken van deze ambitie. Bijvoorbeeld het verminderen van afval, het gebruik van hernieuwbare grondstoffen en het bevorderen van circulaire bedrijvigheid. Voor het huishoudelijk afval zijn er al concrete doelstellingen vastgesteld, waaronder maximaal 100 kg restafval, 75% afvalscheiding en 65% recycling in 2025. In de uitvoering naar een volledig circulair Veenendaal werken gemeente, bedrijven en inwoners nauw samen. De voordelen van een circulaire economie zijn onder meer het verminderen van de afhankelijkheid van grondstoffen, het creëren van lokale werkgelegenheid en het verlagen van de CO2-uitstoot. Hoofdstuk 3: Energieneutraal Veenendaal De transitie naar een Energieneutraal Veenendaal is al in volle gang. We streven naar het verminderen van CO2-uitstoot door over te schakelen op duurzame energiebronnen. En we willen evenveel duurzame energie opwekken als verbruiken.

Dit betekent een grote energiebesparing. Hoofdstuk 3 beschrijft concrete doelstellingen op weg naar een Energieneutraal Veenendaal in 2050. Zo moet er onder andere vóór 2030 55% CO2-reductie zijn gerealiseerd en streven we naar 10% aardgasreductie in 2025 (ten opzichte van 2019). De transitie naar een Energieneutraal Veenendaal heeft te maken met flinke uitdagingen, zoals netcongestie, energiearmoede, een krappe arbeidsmarkt en veranderende wet- en regelgeving. Om deze uitdagingen aan te pakken, heeft de gemeente een werkgroep Netcongestie ingericht, werken we met partners aan de bestrijding van energiearmoede en verkennen we manieren om de arbeidsmarkt voor de energietransitie warm te maken. Hoofdstuk 4: Klimaatbestendig Veenendaal Investeren in klimaatadaptatie biedt kansen voor een veiligere, gezondere, en groenere stad. Veenendaal wil in 2050 volledig klimaatbestendig zijn. Het behalen van dit doel vereist strategische keuzes, samenwerking tussen verschillende belanghebbenden en focus op duurzame stedelijke ontwikkeling. Hoofdstuk 4 beschrijft concrete doelen en stappen op weg naar een Klimaatbestendig Veenendaal.

In de uitvoering richt Veenendaal zich onder andere op: • Het creëren van een koele en groene leefomgeving om hittestress te verminderen; • Het ontwikkelen van een robuust watersysteem om wateroverlast en droogte aan te pakken; • Het waarborgen van veiligheid tijdens extreme weersituaties zoals overstromingen; • Het vergroenen van wijken; • Het afkoppelen van rioolsystemen; • Het aanleggen van waterbergingen. Veenendaal heeft zich gecommitteerd aan het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en aan het Regionaal Adaptatie Plan (RAP), door ondertekening van het manifest. Hierin worden klimaatadaptatiethema's en regionale prioriteiten vastgelegd. De Rijksoverheid heeft ook richtlijnen bepaald en de Maatlat Groene Klimaatadaptieve Gebouwde Omgeving geïntroduceerd om de aanpassing aan het veranderende klimaat te ondersteunen.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

5

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Hoofdstuk 5: Samenwerking is essentieel De transities Circulair Veenendaal, Energieneutraal Veenendaal en Klimaatbestendig Veenendaal leiden gezamenlijk tot een Duurzaam Veenendaal in 2050. De transities trekken integraal op en hebben onderling veel samenhang. Hoofdstuk 5 illustreert de verbanden en kruisbestuivingen en benadrukt dat samenwerking tussen bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en onderwijsinstellingen de beste resultaten oplevert. Hoofdstuk 6: Communicatie; hoe nemen we de mensen mee? De profilering van Duurzaam Veenendaal vraagt om een heldere communicatieboodschap die regelmatig en consistent wordt herhaald. Effectieve communicatie, participatie en educatie zijn cruciaal om onze doelen te laten slagen. We zijn ons als gemeente bewust van onze rol als regisseur en facilitator van de duurzaamheidstransitie. Onze communicatiestrategie richt zich primair op het informeren en inspireren van stakeholders over de drie thema’s. Hoofdstuk 6 schetst onze interne en externe communicatiedoelgroepen en beschrijft de strategie om hen te bereiken.

De overall communicatieboodschap luidt: "Duurzaam Veenendaal kan alleen met jou." Hoofdstuk 7: De samenhang met andere beleidsterreinen en ambities Duurzaam Veenendaal heeft invloed op verschillende beleidsterreinen, zoals wonen, economie, ruimtelijke ordening, mobiliteit en sociaal beleid. Er zijn een groot aantal verbanden tussen deze terreinen die in hoofdstuk 7 verder worden toegelicht. We benoemen concreet het Sociaal Domein, de Informatiesamenleving en Groei & Bloei. Binnen Groei & Bloei wordt bijvoorbeeld nu al voorbereid op veranderingen in mobiliteit en afvalbeheer en op een periode zonder aardgas. Het Sociaal Domein focust onder andere op het belang van de ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijke welzijn van inwoners en bedrijven in Veenendaal. Gezamenlijk doel van alle terreinen is en blijft het creëren van een gezond, duurzaam en veilig Veenendaal. Hoofdstuk 8: De belangrijkste stappen en doelen om de ambities te bereiken Het laatste hoofdstuk benadrukt opnieuw dat het van groot belang is om onze duurzaamheidstransitie actief en integraal aan te pakken. De warmte- en energietransitie, de realisatie van een klimaatbestendige leefomgeving en de versterking van de biodiversiteit brengen grote uitdagingen in de bestaande ruimte met zich mee.

Om Duurzaam denken gewoon te doen, in het bijzonder voor de circulaire transitie en het klimaatbestendig maken van Veenendaal, is een impuls nodig. De urgentie is hoger dan ooit en het is een uitermate complexe opgave, want alle transities dienen zich tegelijk aan en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Stappen die gezet worden zijn: 1. Het vertalen van de doelstellingen van Duurzaam Veenendaal naar meetbare en op de uitvoering gerichte doelen voor de thema’s Circulair Veenendaal, Energieneutraal Veenendaal en Klimaatbestendig Veenendaal. Deze doelstellingen richten zich op de komende vier jaar. 2. Het opzetten van een programma voor Circulair Veenendaal. Door programmasturing zorgen we voor focus op de inspanningen voor het bereiken van doelstellingen en realiseren we samenhang voor onszelf en partners in deze complexe opdracht. 3. Het opzetten van een programma voor Klimaatbestendig Veenendaal, inclusief het ontwikkelen van kansenkaarten, het opstellen van leidraden voor een klimaatbestendige inrichting en bewustwordingscampagnes. 4. Het ontwikkelen van een goede meetmethode om de voortgang van de doelstellingen de komende jaren te kunnen monitoren.

6

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! 5. Het opstellen van een overall communicatiestrategie voor Duurzaam Veenendaal om betrokkenheid en bewustwording te vergroten. Alleen door gezamenlijk de schouders eronder te zetten en het gesprek aan te gaan met inwoners, bedrijven, onderwijs en maatschappelijke instellingen kunnen we de route naar 2050 uitzetten en onze doelen bereiken.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

7

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................................................... 3 Management summary ................................................................................................................. 4 Begrippenlijst en afkortingen ........................................................................................................ 9 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4.

Inleiding .............................................................................................................................. 11 Duurzaam denken en handelen is urgenter dan ooit ............................................................ 11 De uitdagingen waar we voor staan ...................................................................................... 12 Het bieden van focus en richting; de opgave Duurzaam Veenendaal ................................... 13 Van ambities naar een integrale realistische aanpak ............................................................ 13 Duurzaam Veenendaal, de visie en missie van de opgave .................................................... 14 Onze rol als gemeente ........................................................................................................... 15 De transitie naar een Circulair Veenendaal ........................................................................... 16 Wat is een Circulair Veenendaal? .......................................................................................... 16 Ambitie en doelen; waar willen we naar toe met Circulair Veenendaal? ............................. 17 Circulair Veenendaal biedt kansen ........................................................................................

20 Wat is onze aanpak? .............................................................................................................. 21 De transitie naar een Energieneutraal Veenendaal ............................................................... 25 Wat is een Energieneutraal Veenendaal? .............................................................................. 25 Ambitie en doelen: waar willen we naartoe met Energieneutraal Veenendaal? .................. 25 Energieneutraal Veenendaal biedt kansen ............................................................................ 26 Wat is onze aanpak? .............................................................................................................. 27 De transitie naar een Klimaatbestendig Veenendaal ............................................................. 30 Wat is een Klimaatbestendig Veenendaal? ........................................................................... 31 Ambitie en doelen: waar willen we naartoe met Klimaatbestendig Veenendaal? ............... 31 Een Klimaatbestendig Veenendaal biedt kansen................................................................... 35 Wat is onze aanpak? .............................................................................................................. 36

5.

Onderlinge samenhang tussen de thema’s ........................................................................... 38

6.

Communicatie: hoe nemen we de mensen mee? .................................................................. 39

6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 7. 7.1. 7.2. 7.3.

De opbouw van de communicatiestrategie ........................................................................... 39 De communicatiedoelgroep................................................................................................... 39 Communicatiedoelstellingen ................................................................................................. 39 Globale communicatiestrategie ............................................................................................. 40 Samenhang met andere centrale thema’s ............................................................................ 41 Sociaal Domein....................................................................................................................... 41 Informatiesamenleving .......................................................................................................... 41 Groei & Bloei van Veenendaal ............................................................................................... 41

8.

Hoe gaan we verder? ........................................................................................................... 42

8

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Begrippenlijst en afkortingen Ambitieweb: het ambitieweb is een hulpmiddel voor het gestructureerd vastleggen en vast blijven houden van de duurzaamheidsambities tijdens een project. Het zorgt voor een visuele weergave van 12 duurzaamheidsthema’s en de daaraan gekoppelde ambitieniveaus. Circulariteit: het hergebruiken van materialen en producten die niet langer in gebruik zijn, waardoor er geen afval ontstaat. Circulaire economie: een economie waarin het behouden van natuurlijke hulpbronnen en het hergebruiken van producten en grondstoffen centraal staat. CO2-neutraal: wanneer we evenveel CO2 uitstoten als wordt opgenomen in natuurlijke bronnen, zoals bomen, oceanen en de bodem. Duurzaamheid: de handelingen en keuzes die we maken en die een negatieve impact op mens, dier en natuur hebben zo veel mogelijk beperken. Voor nu en in de toekomst. Duurzaamheidstransitie: verandering naar een duurzame samenleving, waarin duurzaamheid op alle vlakken van de samenleving een belangrijke rol speelt. Energietransitie: van het gebruik van fossiele brandstoffen naar het gebruik van hernieuwbare energiebronnen. Energieneutraal: evenveel energie (duurzaam) opwekken als gebruiken. Klimaatadaptatie: de leefomgeving aanpassen aan het veranderende klimaat. Klimaatmitigatie: het aanpakken van de oorzaken van klimaatverandering.

Klimaatbestendig: een leefomgeving die voorbereid is op de gevolgen van klimaatverandering, zoals meer wateroverlast, hitte, droogte en extremer weer. Klimaattransitie: de verandering naar een wereld waarin de klimaatdoelen zijn behaald. Lineaire economie: de huidige economie; waarin grondstoffen worden gebruikt en materialen worden geproduceerd die vervolgens worden weggegooid zodra ze niet meer nodig zijn. Natuur-inclusief: de natuur opnemen in de bouw en leefomgeving, zoals geveltuintjes, stroken bloemen langs de weg, bijenhotels en groene daken. Netcongestie: transportprobleem op het elektriciteitsnet; wanneer het net de hoeveelheid elektriciteit die van- en naar huizen en installaties niet aankan. Non-virgin materialen: komen voort uit hergebruik en recycling van bestaande producten en materialen die al eerder zijn gebruikt. Urban mining: het hergebruiken van materialen en producten.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

9

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Afkortingen DPRA: Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie ENV: Energie Neutraal Veenendaal IKC: Integraal Kind Centrum MPG-score: Milieu Prestatie Gebouw-score MKI-waarde: Milieu Kosten Indicator RAP: Regionaal Adaptatie Plan RES: Regionale Energie Strategie OPOR: Omgevingsprogramma Openbare Ruimte SDG’s: Sustainable Development Goals TCO: Total Cost of Ownership

10

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

1.

Inleiding Het duurt 30 jaar, kost miljarden en start na de zomer: de herinrichting van Nederland! Toekomst: Van vergroening van de steden tot hervorming van de landbouw, de komende 30 jaar gaat Nederland op de schop. “Niet alles kan en niet alles kan overal.” (NRC, 25 juli 2022)

Gemeente Veenendaal zet zich de komende jaren in voor een leefbare wereld onder het motto: Duurzaam denken, gewoon doen! Er wordt ingezet op de thema’s duurzaam wonen, CO2-neutraal leven, het minimaliseren van het gebruik van grondstoffen en het omarmen van klimaatadaptatie. Het resultaat is een Circulair, Energieneutraal en Klimaatbestendig Veenendaal in 2050. De urgentie hiervoor is hoger dan ooit, maar het is ook uitermate complex. Alle transities dienen zich tegelijk aan en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dit vraagt om een integrale aanpak. Net als elke andere gemeente in Nederland heeft Veenendaal de bestuurlijke opdracht om te werken aan een leefbare stad. Voor nu en voor de generaties na ons. Het dwingt ons een passend antwoord te formuleren op vraagstukken op het gebied van duurzaamheid, energie, circulariteit en klimaatadaptie. Dit Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal beschrijft onze weg naar een toekomstbestendig, gezond, duurzaam en veilig Veenendaal. Het document sluit aan op wat er in de Strategische visie, het Raadsakkoord en de Omgevingsvisie al over duurzaamheid is geschreven en aan doelen is bepaald. We maken daarnaast verbinding met wat er nationaal en internationaal al aan ambities is geformuleerd. Het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal is geschreven als antwoord op de hierboven beschreven bestuurlijke opdracht.

Het document omvat acties en inzichten om het maatschappelijke vraagstuk aan te pakken, aangevuld met de route en (verplichte) tussendoelen op weg naar het resultaat. Per route is uitgelegd wat de doelstellingen zijn en welke meetbare inspanningen hierbij horen. 1.1. Duurzaam denken en handelen is urgenter dan ooit Al jaren waarschuwen wetenschappers voor smeltend ijs in het poolgebied, een stijgende zeespiegel, droogte, excessieve regenbuien en uitputting van de aarde. Het klimaat verandert door menselijk handelen en dat zorgt voor een disbalans die tot problemen leidt voor onze gezondheid (people), het klimaat (planet) en onze economie (profit). Om dit proces te stoppen moeten we zorgen voor een beter evenwicht tussen mensen, aarde en economie waardoor we toekomstige generaties dezelfde kansen geven als die wij hebben gehad. Ook in Veenendaal hebben we te maken met het veranderende klimaat. Wateroverlast door heftige regenbuien tegenover verdwijnend groen door extreme droogte. Het aantal warme periodes (hittegolven) volgt elkaar in steeds hoger tempo op. Ook worden grondstoffen en voedsel schaarser en duurder waardoor steeds meer huishoudens in Veenendaal moeite hebben om rond te komen. De start van een wereldwijde klimaattransitie De start van een wereldwijde klimaattransitie begon met het verdrag van Rio (1992).

De uitwerking hiervan volgde in het Protocol van Kyoto (1997). In de jaren die volgden is er weinig gedaan, totdat in 2016 de afspraken zijn aangescherpt in de Overeenkomst van Parijs die door 193 landen is getekend. Doel van deze Overeenkomst is om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius en met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. Nederland legde in reactie hierop klimaatdoelen vast in het nationale Klimaatakkoord. In de daarop volgende Klimaatwet staan beleidskaders rond klimaatdoelstellingen. In de Klimaatwet staat ook dat het kabinet een Klimaatplan moet maken. Het eerste Klimaatplan geldt voor de periode 2021-2030.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

11

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Ook op gemeentelijk niveau ligt er een belangrijke rol in de transitie naar een duurzame en circulaire samenleving. Onder het thema Energie en Duurzaamheid van het Raadsakkoord1 staan verschillende ambities waaruit blijkt dat Veenendaal een duurzame gemeente wil zijn. In juni 2023 kwam uit verschillende Ambitiewebsessies dat Veenendalers thema’s als circulariteit, klimaatadaptie, energie en vermindering van de uitstoot van CO2 belangrijk vinden. 1.2. De uitdagingen waar we voor staan Veenendaal heeft inmiddels de eerste stappen gezet op weg naar fundamentele en onomkeerbare veranderingen op het gebied van duurzaamheid. Dit Opgaveperspectief biedt duidelijke keuzes en handvatten waarmee we de duurzaamheidstransitie nog steviger kunnen aanpakken. Wat is een duurzaamheidstransitie? Een duurzaamheidstransitie wordt in de literatuur gedefinieerd als “een radicale transformatie richting een duurzame samenleving, in respons op een aantal persistente problemen waarmee de moderne maatschappij geconfronteerd wordt.” (Grin et al 2010)

Binnen deze opgave staan we niet voor één enkele duurzaamheidstransitie maar voor drie, namelijk: 1. Transitie naar een Circulair Veenendaal; 2. Transitie naar een Energieneutraal Veenendaal; 3. Transitie naar een Klimaatbestendig Veenendaal. Uitdagend is dat een transitie pas tot duurzaamheid leidt wanneer er sprake is van een structurele verbetering van de balans tussen ecologie, sociaal gebied en economie. De tweede uitdaging is de wijze waarop we kunnen meten en monitoren dat deze verbetering optreedt. Onderdeel van deze Opgave is dus ook het ontwikkelen van een passend monitoringssysteem. Sustainable development goals De drie benoemde duurzaamheidstransities zijn onderdeel van een veel groter geheel, namelijk de Sustainable Development Goals (SDG’s, zie figuur 1). Hierin zijn 17 doelen geformuleerd om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze vormen een globaal kompas voor uitdagingen als armoede en onderwijs (people), welvaart (profit) en de klimaatcrisis (planet) en zijn door alle lidstaten van de VN aangenomen.

Figuur 1: De 17 sustainable development goals

1 Samen werken in vertrouwen 2022 -2026

12

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Om de SDG’s te halen is inzet van gemeenten nodig. Het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal focust voornamelijk op de fysieke doelstellingen planet en profit. Dit doen we om het behapbaar te houden. Maar uiteraard worden de sociale doelstellingen (people) niet vergeten. Vaak dragen de fysieke doelstellingen zelfs automatisch bij aan het bereiken van de sociale doelstellingen. Het vergroenen van de leefomgeving zorgt bijvoorbeeld voor een betere gezondheid en beter welbevinden van de bewoners. Het isoleren van woningen in het kader van het Nationaal Isolatieprogramma is er naast energiebesparing ook op gericht om energiearmoede tegen te gaan. De aanpak van deze doelstellingen gebeurt in samenwerking met het Sociaal Domein. 1.3. Het bieden van focus en richting; de opgave Duurzaam Veenendaal In 2017 presenteerde Veenendaal het programma Energie Neutraal Veenendaal (ENV) dat de eerste aanzet gaf om als gemeente energieneutraal te zijn en ons te verbinden aan de klimaatdoelstellingen. Zoals in paragraaf 1.2 ook besproken is het maatschappelijke vraagstuk waar we voor staan groter.

Om in Veenendaal de fysieke Overzicht van de belangrijkste afspraken op doelstellingen in 2050 te behalen moet ook een passend lokaal, nationaal en internationaal niveau: antwoord worden gegeven op hoe we circulair en Overeenkomst van Parijs EU fit for 55 (55% in 2030) klimaatbestendig worden. Het passende antwoord vinden we in een integrale aanpak zoals beschreven in dit Opgaveperspectief. Het beginpunt hiervoor komt uit de ambities die op zowel Rijksniveau- als gemeentelijk niveau al zijn geformuleerd over circulariteit, energieneutraliteit en klimaatadaptatie (zie ook het kader). De stip op de horizon is een gezond en duurzaam Veenendaal in 2050 waarmee we de ambitie uit het Raadsakkoord bekrachtigen.

-

Klimaatakkoord Regeerakkoord NL (55-60% in 2030) Klimaatwet Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Regionaal Adaptatieplan Vallei en Veluwe Raadakkoord 2022-2026 Programmaplan Energieneutraal Veenendaal 2022-2025 Omgevingsvisie Veenendaal 2030 Beleidsplan huishoudelijk afval 2022-2025 Omgevingsprogramma Openbare Ruimte 2022-2025 Regionale EnergieStrategie 1.0 Afspraken Klimaatbestendig bouwen Utrecht Convenant Duurzaam bouwen provincie Utrecht

Het uitvoeren van de opgave vraagt om gedrevenheid, doelgerichte acties en anticiperen. Doordat we op wereldwijd niveau een transitie zijn gestart neemt de hoeveelheid kennis en ervaring in hoog tempo toe. Dit leidt ertoe dat regelgeving en doelstellingen die op het ene moment nog logisch zijn, op basis van nieuwe kennis weer aangepast worden. Hetzelfde geldt voor Veense acties, inspanningen en projecten. We dienen hier flexibel op in te spelen, maar ook de stip op de horizon goed in het oog te houden. Om deze stip op de horizon te bereiken heeft het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal de volgende ambitie:

In 2050 is Veenendaal duurzaam en toekomstbestendig waarbij gemeente, bedrijven, onderwijs en inwoners samenwerken in een gesloten grondstoffenkringloop, met een CO2-neutraal energiesysteem en in een klimaatbestendige leefomgeving. 1.4. Van ambities naar een integrale realistische aanpak 2050 lijkt nog ver weg, maar de landelijke duurzaamheidsambities voor circulariteit, energieneutraliteit en klimaatbestendigheid zijn groot en complex. Er moet een ‘nieuw normaal’ ontstaan. Het is belangrijk dat we hiervoor nu al stappen zetten om in 2050 de ambities te halen. De ambities bereiken we door samen te werken. Samenwerken als (interne) gemeente, met het Veense bedrijfsleven, bewoners, onderwijs- en maatschappelijke instellingen.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

13

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Deze samenwerking vraagt om een integrale aanpak waarbij we samen zorgen voor morgen. Hoe doen we dat? En wat is onze taak als gemeente? Om tot een herkenbare en bij de ambitie passende aanpak te komen is gekozen voor een thematische aanpak die aansluit bij de drie transities: 1. Circulair Veenendaal 2. Energieneutraal Veenendaal 3. Klimaatbestendig Veenendaal Samenhang tussen de drie thema’s De drie thema’s hebben invloed op elkaar en kunnen niet los van elkaar worden gezien. Ze zorgen gezamenlijk voor een duurzame stad. Figuur 2 schetst een overzicht van de thema’s en hun onderlinge dwarsverbanden. In de uitwerking wordt gestuurd op de ambitie, doelstellingen en uitvoeringsagenda’s die voor ieder thema apart zijn geformuleerd. Per thema zijn de doelstellingen uitgewerkt in tijdlijnen (zie hiernavolgende hoofdstukken) met meetbare inspanningen voor de komende vier jaar.

Figuur 2: De drie thema’s binnen de opgave en hun onderlinge dwarsverbanden De thema’s Energieneutraal Veenendaal en Circulair Veenendaal zijn gericht op het wegnemen van de oorzaak (klimaatmitigatie en uitputting grondstoffen) en liggen qua doelstellingen dicht tegen elkaar aan. Het thema Klimaatbestendig Veenendaal heeft een heel andere insteek, namelijk het aanpassen aan de gevolgen van de klimaatverandering (klimaatadaptatie). Een klimaatbestendige inrichting zorgt dat Veenendaal leefbaar blijft ondanks de veranderingen. 1.5. Duurzaam Veenendaal, de visie en missie van de opgave Duurzaamheid is van de hele Veense samenleving. Draagvlak is in zo’n grote transitie erg belangrijk evenals betaalbaarheid, betrouwbaarheid en haalbaarheid. Binnen de opgave is er vanwege de onderlinge samenhang een gezamenlijke visie en missie opgesteld waarmee we aan de slag gaan. Visie Het ombuigen van onze huidige omgang met energie, grondstoffen en hulpbronnen naar een toekomstbestendig Veenendaal vraagt om structurele veranderingen. We zien duurzaamheid als het belangrijkste antwoord om deze veranderingen in gang te zetten.

We richten ons op het bereiken van een Circulair, Energieneutraal en Klimaatbestendig Veenendaal en hanteren de volgende visie: Veenendaal ontwikkelt zich tot een duurzame stad waarbij circulaire economie, duurzame energie en klimaatadaptatie onze belangrijkste speerpunten zijn. Hierbij hebben we voor ogen dat Veenendaal ook voor de volgende generaties een gezonde, duurzame en veilige plek is om te leven.

14

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

De opdracht die we als gemeente hebben en die wordt verwoord in dit Opgaveperspectief wordt samengevat in de volgende missie: Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! 1.6. Onze rol als gemeente Voor het bereiken van onze missie hebben we als gemeente een trekkersrol en een voorbeeldrol. We komen tot een duurzaam Veenendaal in 2050 als we als partners samenwerken met bedrijven, bewoners, scholen, maatschappelijke instellingen enzovoorts. Gelukkig hebben we al een heel aantal goede samenwerkingsvoorbeelden: 1. Met de bedrijven: a. BOV b. Winkelstad c. Restore d. Road2Work

2. Voor de inwoners: a. Energieloket b. ‘t Trefpunt c. Veenendaal4Fair d. IVN Veenendaal - Rhenen e. Wijkgericht werken

De noodzakelijke energie om het doel te halen komt los als we als gemeente laten zien dat we daadwerkelijk geloven en streven naar een Duurzaam Veenendaal in 2050. Als beheerder en ontwikkelaar laten we zien dat we klimaatadaptatie, energieneutraliteit en circulariteit serieus nemen en inbedden in het beheer en de ontwikkeling van de (buiten)ruimte. Daarnaast stopt duurzaamheid niet bij de grens van gemeente Veenendaal. (Inter)regionale samenwerking met de Provincie, het Waterschap en de Rijksoverheid is van groot belang om onze ambities te kunnen realiseren. In Regio Foodvalley wordt op een aantal onderwerpen al samengewerkt. Denk aan mobiliteit (slim, duurzaam en gezond werken en reizen), het energieloket (om kwaliteit, effectiviteit en efficiëntie te borgen), de energietransitie (Regionale Energiestrategie) en circulaire economie (Cirkelstad Veenendaal en Living Lab Regio Foodvalley Circulair). Ook in het platform Water Vallei en Eem werken we samen met gemeenten en het waterschap aan het realiseren van de klimaatdoelstellingen. Deze samenwerkingen worden verder uitgebouwd.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

15

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

2.

De transitie naar een Circulair Veenendaal Hoe ziet Nederland eruit in 2050? Niemand die het exact weet. Volgens het CBS blijft de bevolkingsgroei naar verwachting tot 2070 toenemen alsook de woningopgave. Maar hoe gaan we dit inrichten? Wonen op bedrijventerreinen en heel geconcentreerd in de stad, omdat het platteland groen moet blijven? Eén ding lijkt zeker: Nederland moet de komende 30 jaar op de schop want niet alles kan overal en er is weinig plek meer voor de auto… (NRC, 23-01-2023)

De landelijke doelstelling van 50% circulariteit in 2030 en 100% in 2050 vraagt om grote veranderingen en nieuwe systemen. Ook voor Veenendaal. Helemaal als we bedenken dat er de komende jaren in onze stad nog een grote woningbouwopgave ligt en het nodige (gemeentelijke) vastgoed de technische- en/of functionele levensduur heeft bereikt. Om dit aan te pakken is er veel materiaal nodig. Met het dreigende tekort aan grondstoffen en de wetenschap dat onze huidige lineaire economie daarin onhoudbaar is, gaat dat steeds meer knellen. Het blijven winnen van grondstoffen om nieuwe materialen en producten te maken is een doodlopende weg. Zeker wanneer we deze grondstoffen na korte tijd weer als afval afdanken. Gevolg is namelijk dat de grondstoffenvoorraad opraakt. Sommige grondstoffen zijn hernieuwbaar, hout bijvoorbeeld kan opnieuw groeien. Veel andere grondstoffen hebben een beperkte en eindige voorraad. Voor de winning van grondstoffen en de verwerking naar producten is veel energie nodig. Dit zorgt voor een grotere CO2 -uitstoot dan nodig, met grote problemen op het gebied van het klimaat als gevolg. Oplossing is een efficiënter en langer gebruik van grondstoffen en producten. In de huidige (lineaire) economie hebben producten nauwelijks een restwaarde en het kost vaak geld om ervan af te komen.

Door het hergebruiken van materialen behouden ze hun waarde en zijn er beperkt nieuwe grondstoffen nodig voor productie. Het positieve bijeffect hiervan is dat we ook minder afhankelijk zijn van de levering van grondstoffen. Figuur 3 geeft deze verandering in het ‘waarde denken’ schematisch weer.

Figuur 3: De 'value hill': anders denken en kijken naar het (her)gebruik van materialen en producten

2.1. Wat is een Circulair Veenendaal? Nederland is op weg naar een nieuw normaal. Grondstoffen en producten moeten op een andere manier worden ingezet en vooral hergebruikt. We noemen dit circulaire economie. Het Rijk hanteert voor circulaire economie de volgende definitie: “Circulaire economie is een economisch systeem dat de herbruikbaarheid van producten, grondstoffen en het behoud van natuurlijke hulpbronnen als uitgangspunt neemt en waardecreatie in iedere schakel van het systeem nastreeft.”

16

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! Andere definities komen op hetzelfde neer: het creëren van een economie waarin maximaal waardebehoud van grondstoffen centraal staat en restafval verdwijnt. Circulaire economie grijpt in op winning, gebruik en vernietiging van grondstoffen, ketens van (economische) activiteit, schaarste en leveringsonzekerheid van grondstoffen en energie, verminderen van CO2-uitstoot en milieuproblemen en nieuwe businessmodellen. 2.2. Ambitie en doelen; waar willen we naar toe met Circulair Veenendaal? Veenendaal wil in 2050 een circulaire stad zijn: een samenleving waar waardevolle materialen en grondstoffen worden hergebruikt en geen afval wordt geproduceerd. Als gemeente hebben wij hierin een belangrijke kartrekkersrol. Allereerst door zelf het goede voorbeeld te geven door noodzakelijke nieuwe objecten circulair te renoveren, of als het niet anders kan te bouwen. Daarnaast door de bestaande vastgoedportefeuille CO2 neutraal en geschikt te maken om naar de principes van circulariteit te gebruiken en te onderhouden. Maar ook door innovatieve oplossingen van bedrijven te stimuleren, actief te communiceren over deze positieve initiatieven en de circulaire economie ook een plek te geven in het onderwijs. Tenslotte door aandacht te hebben voor het draagvlak en betaalbaarheid van deze transitie.

Om de ambitie te halen zijn er vier ‘circulariteitsknoppen’ geformuleerd waar we aan kunnen draaien om het grondstoffengebruik meer circulair te maken (NPCE, 2023-2030): 1. Grondstoffengebruik verminderen: dit vraagt dat we minder (nieuwe) producten maken en kopen. 2. Grondstoffen substitutie: in de productie van nieuwe materialen/producten vervangen we primaire grondstoffen zoveel mogelijk door secundaire grondstoffen en duurzame hoogwaardige biobased grondstoffen. 3. Levensduurverlenging: zo lang mogelijk bestaande producten blijven gebruiken door ze in de basis kwalitatief beter te produceren en ze vervolgens zo lang mogelijk te (her)gebruiken. 4. Hoogwaardige verwerking: het verbeteren van de inzamelstromen zodat we betere materialen terugwinnen en op een gelijkwaardig niveau verwerken tot nieuwe materialen. In feite zijn de vier circulariteitsknoppen een vereenvoudigde versie van de R-ladder (zie figuur 4). De R-ladder draagt bij aan het zo efficiënt en duurzaam mogelijk (her)inzetten van grondstoffen. Hoe hoger een strategie op de ladder, hoe meer grondstoffen er worden bespaard. Door als gemeente volgens de circulaire strategieën van de R-ladder te handelen en ze toe te passen kunnen we gerichter het verschil maken. Bijvoorbeeld via circulair inkopen, duurzaam afvalbeheer en het hergebruiken van grondstoffen en producten.

De ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn is niet eenvoudig om te zetten in meetbare doelen, aangezien de kennis nog volop in ontwikkeling is. Het is pionieren en anticiperen op wat er mogelijk is en wordt. We moeten naar een samenleving waarin de negatieve effecten als gevolg van het grondstoffengebruik zijn geminimaliseerd. Om de stip op de horizon te bereiken hanteert het Opgaveperspectief Circulair Veenendaal ook de ambitie van de totale opgave: In 2050 is Veenendaal volledige circulair waarbij gemeente, bedrijven, onderwijs en inwoners samenwerken in een gesloten grondstoffenkringloop, afval niet meer bestaat en de levensloop van producten zo lang mogelijk is.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

17

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

Figuur 4: R-ladder met strategieën van circulariteit

Onze doelen Het hoofddoel is een volledig circulaire economie in Veenendaal in 2050. Daarbij zetten we in op het verminderen van grondstoffengebruik, het inzetten van hernieuwbare en beschikbare grondstoffen, het verlengen van de levensduur van onze producten en een hoogwaardige verwerking van de niet meer te gebruiken goederen en producten. Om het hoofddoel te bereiken zijn er tussendoelen geformuleerd. Nieuwe onvoorziene ontwikkelingen kunnen ervoor zorgen dat de doelstellingen herijkt of bijgesteld moeten worden. Dit vraagt een flexibele houding. De doelen voor een Circulair Veenendaal zijn: 2024

18

1. Gemeente Veenendaal stelt (inkoop)beleid vast voor het circulair en maatschappelijk verantwoord opdrachtgeverschap. 2. Het inkoopproces van de gemeente is zodanig ingericht dat circulariteit de basis is voor onze uitvragen en aanbestedingen. Circulariteit is een basisthema in het voorafgaand aan alle inkooptrajecten op te stellen Ambitieweb. 3. Voor de bekostiging van de circulaire activiteiten is een financieel model ontwikkeld met als basis de toekomstige materiaalwaarde en het total cost of ownership. 4. Bij renovatie of nieuwbouw van het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed waarbij de gemeente (financieel) betrokken is, wordt gebruik gemaakt van de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken. De maximale MPG-score is 0,75. Het massapercentage (>30%) van grondstoffen is non-virgin.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

5. Voor de aanleg, renovatie, het beheer en onderhoud van de openbare ruimte wordt bij de uitwerking van het maatschappelijk verantwoord inkopen ook de toepassing van de MKI-waarde als kwaliteitscriterium meegenomen in aanbestedingen. 2025

1. In 2025 wordt er per inwoner nog maximaal 100 kilo restafval ingezameld waarvan minimaal 75% van het afval gescheiden wordt ingezameld en minimaal 65% wordt gerecycled. 2. Bij de renovatie of nieuwbouw van het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed waarbij de gemeente (financieel) betrokken is wordt gebruik gemaakt van de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken. De maximale MPG-score is 0,70. Het massapercentage (>35%) van grondstoffen is non-virgin. 3. Voor de aanleg, renovatie, het beheer en onderhoud van de openbare ruimte wordt de MKI-waarde als kwaliteitscriterium bij aanbestedingen volgens de methodiek van de Beste Prijs/kwaliteitverhouding (BPKV) gebruikt. Aanbiedingen met een lage MKIwaarde scoren beter. 4. Voor het beheer en onderhoud van de openbare inrichting en het gemeentelijk vastgoed is een vaste set met verduurzamingsmaatregelen ontwikkeld die wordt toegepast in de projecten.

2030

1. In 2030 gebruikt Veenendaal 50% minder primaire grondstoffen (mineralen, metalen en fossiel). 2. In 2025 wordt er per inwoner nog maximaal 90 kilo restafval ingezameld waarvan minimaal 85% van het afval gescheiden wordt ingezameld en minimaal 75% wordt gerecycled. 3. Bij de renovatie of nieuwbouw van het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed, wordt gebruik gemaakt van de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken. De maximale MPG-score is 0,30. Het massapercentage (>50%) van grondstoffen is nonvirgin. 4. Voor de aanleg, renovatie, het beheer en onderhoud van de openbare ruimte wordt de MKI-waarde als kwaliteitscriterium bij aanbestedingen volgens de methodiek van de Beste Prijs/kwaliteitverhouding (BPKV) gebruikt. Aanbiedingen met een lage MKIwaarde scoren beter. 5. Alle nieuwe gebouwen en wegen worden zo gebouwd dat ze langer meegaan en dat het bouwwerk aanpasbaar is naar de behoefte van de gebruiker (adaptief). 6. Wanneer er noodzakelijkerwijs moet worden gesloopt om vervolgens nieuw te kunnen bouwen wordt 50% van de vrijkomende materialen en onderdelen hergebruikt. Waar dat niet lukt zorgen we voor hoogwaardige recycling. 7. Nieuwe materialen en producten die door gemeente Veenendaal worden ingekocht zijn biobased of gemaakt uit hernieuwbare grondstoffen.

2040

1. In 2040 gebruikt Veenendaal 75% minder primaire grondstoffen (mineralen, metalen en fossiel). 2. In 2040 wordt er per inwoner nog maximaal 80 kilo restafval ingezameld waarvan minimaal 90% van het afval gescheiden wordt ingezameld en minimaal 90% wordt gerecycled. 3. Bij de renovatie of nieuwbouw van het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed waarbij de gemeente (financieel) betrokken is wordt gebruik gemaakt van de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken. De maximale MPG-score is 0,10. Het massapercentage (>75%) van grondstoffen is non-virgin.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

19

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

4. Voor de aanleg, renovatie, het beheer en onderhoud van de openbare ruimte wordt de MKI-waarde als kwaliteitscriterium bij aanbestedingen volgens de methodiek van de Beste Prijs/kwaliteitverhouding (BPKV) gebruikt. Aanbiedingen met een lage MKIwaarde scoren beter. 5. Alle nieuwe gebouwen en wegen worden zo gebouwd dat ze langer meegaan en dat het bouwwerk aanpasbaar is naar de behoefte van de gebruiker (adaptief). 6. Wanneer er noodzakelijkerwijs moet worden gesloopt om vervolgens nieuw te kunnen bouwen wordt 75% van de vrijkomende materialen en onderdelen hergebruikt. Waar dat niet lukt zorgen we voor hoogwaardige recycling. 2050

1. In 2050 worden zoveel als mogelijk duurzame hernieuwbare grondstoffen gebruikt; producten en grondstoffen worden hergebruikt en er bestaat nauwelijks afval. 2. In 2050 gebruikt Veenendaal geen of slechts de allernoodzakelijkste hoeveelheid primaire grondstoffen (mineralen, metalen en fossiel). 3. In 2050 wordt er geen restafval ingezameld, maar grondstoffen. Er wordt 100% gescheiden ingezameld. 4. Renovatie of nieuwbouw van het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed is 100% circulair. Alle gebruikte grondstoffen zijn hernieuwbaar of biobased. 5. Aanleg, renovatie, beheer en onderhoud van de openbare ruimte is 100% circulair. Alle gebruikte grondstoffen zijn hernieuwbaar of biobased. 6. Alle nieuwe gebouwen en wegen gaan langer mee en zijn aanpasbaar naar de behoefte van de gebruiker (adaptief). 7. Wanneer sloop in uiterste noodzaak nodig blijkt, om vervolgens nieuw te bouwen, wordt 100% van de vrijkomende materialen en onderdelen hergebruikt. Waar dat echt niet lukt zorgen we voor hoogwaardige recycling.

2.3. Circulair Veenendaal biedt kansen Binnen de duurzaamheidstransitie is circulariteit een belangrijk thema dat fundamentele veranderingen vraagt. Het laten slagen van de transitie vraagt van ons als decentrale overheid om duidelijke keuzes. Zoals het opstellen van meer (en meetbaar) verplichtend beleid, extra financiële middelen voor de uitvoering van projecten, versnelling en opschaling van een team en duidelijke afspraken met alle betrokken partijen. Daarnaast ligt er een belangrijke taak voor de Rijksoverheid om meer verplichtend (en consequent) beleid op te stellen, financiële middelen beschikbaar te maken en in te zetten op regulerende instrumenten zoals normering. Tegelijkertijd biedt deze transitie ons ongekende kansen. Circulair denken betekent financiële, strategische en ook sociale voordelen. Denk aan een gezond milieu, duurzaam en sociaal omgaan met elkaar en het inzetten van hernieuwbare energie. Kortom: een Circulair Veenendaal betekent de knop omzetten in ons denken zodat kansen ontstaan! Financiële en strategische kansen In onze huidige (lineaire) economie hebben producten nauwelijks een restwaarde en vaak kost het geld om ervan af te komen. Circulaire economie biedt grote kansen: • • •

20

Doordat grondstoffen schaarser worden, stijgen productiekosten. Het hergebruiken van materialen en producten (urban mining) zorgt voor besparing. Hergebruik en recycling maakt ons minder afhankelijk van landen buiten Nederland, want de hoeveelheid nieuwe materialen die we nodig hebben neemt drastisch af. Door hergebruik behouden producten en materialen hun waarde. Hierdoor ontstaat financiële ruimte en worden hogere investeringskosten gedekt.

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! •

Urban mining leidt voor Veense bedrijven tot nieuwe producten, andere doelgroepen, andere businessmodellen, meer arbeidsplaatsen, betere interactie en onderhandelingsposities ten opzichte van ketenpartijen en een lagere afhankelijkheid van toeleveranciers.

Sociale kansen en een leefbaar Veenendaal Om als Veenendaal in 2050 een circulaire stad te zijn, moeten inwoners, bedrijven, scholen, maatschappelijke instellingen, de gemeente en andere overheden samen aan de slag. Naast de eerder genoemde kansen biedt dit nog meer voordelen: • • • •

(Zo veel mogelijk lokaal) hergebruik van waardevolle materialen en grondstoffen, biedt lokale werkgelegenheid en consumptie. Het kan zelfs de lokale werkgelegenheid verder doen ontwikkelen, omdat er meer lokale bedrijven ontstaan en er nieuwe banen beschikbaar komen. Het recyclen van producten biedt betekenisvol werk dat mensen extra motiveert. Bij werkzaamheden in de circulaire economie is de kans op uitval minder groot. Een grotere lokale betrokkenheid en focus draagt bij aan een positieve lokale cultuur. Dit kan zorgen voor meer sociale cohesie in een buurt en het stimuleert vrijwilligerswerk. Hierdoor voelen mensen zich meer met elkaar verbonden en verbetert de sociale cohesie2 Er ontstaat meer sociale cohesie in een buurt doordat bewoners meer gaan samenwerken. Denk aan het lenen van producten van elkaar (bijvoorbeeld een deelauto), het werken met ruilconstructies en door elkaar weer meer te helpen.

Gemeente Veenendaal als positief voorbeeld Gemeente Veenendaal zet zich in om bij te dragen aan een duurzaam en doeltreffend gebruik van beschikbare grondstoffen. Veenendaal wil hierin het goede voorbeeld geven. Dit doen we onder andere door noodzakelijke nieuwe objecten circulair te (ver)bouwen. Maar ook door onze bestaande vastgoedportefeuille CO2-neutraal en geschikt te maken om naar de principes van circulariteit te gebruiken en te onderhouden. Veenendaal wil zichzelf als beeldmerk voor duurzaamheid profileren. Dit is goed voor de bekendheid van Veenendaal (als duurzame stad) en ook voor de lokale economie. Ondernemers willen namelijk graag hun bedrijf vestigen in een stad die goed bekendstaat en duurzaam is. De goede naamsbekendheid van Veenendaal versterkt nog meer wanneer we als gemeente voorop lopen in de transitie naar een duurzame stad. Gemeente Veenendaal als positief voorbeeld betekent ook dat we innovatieve oplossingen van bedrijven serieus een kans geven en actief hierover communiceren. We zorgen ervoor dat het onderwerp circulaire economie een plek krijgt in het Veense onderwijs. Uiteraard zijn ook de thema’s draagvlak en betaalbaarheid heel belangrijk. Samen met inwoners en bedrijven werken we aan een circulaire stad. 2.4. Wat is onze aanpak? De weg naar een circulair Veenendaal is breed.

We kiezen er daarom voor om ons de komende jaren te richten op afval is grondstof, circulaire bedrijven en de circulaire gemeente. Onmisbaar in de realisatie is bewustwording over wat nodig is om onze economie circulair te maken en samenwerking tussen inwoners, bedrijfsleven, maatschappelijke instellingen en gemeente.

2 De mens als sleutel tot de circulaire economie; Het Groene Brein, 2021

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

21

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! 2.4.1. Afval = grondstof Eén van de doelen binnen een circulaire economie is dat afval niet meer bestaat. Er zijn alleen nog grondstoffen die blijvend hun waarde behouden. Deze ambitie kent veel uitdagingen en wat betreft het huishoudelijk afval zijn we hier al druk mee bezig. Afvalinzameling is al heel lang meer dan alleen het inzamelen van afval. Het richt zich namelijk ook op het voorkomen van afval en het scheiden om afvalstoffen weer als bruikbare grondstoffen in te zetten (upcyclen) . De weg naar het ‘inzamelen van grondstoffen in plaats van afval’ vraagt nog grote en lastige stappen. Onder andere op het gebied van preventie: het voorkomen dat afval ontstaat. Hier ligt een belangrijke taak voor de producent, maar ook voor de consument, de inwoners en bedrijven in Veenendaal. Het beleid rond afval richt zich vanuit de wettelijke taak van de gemeente voornamelijk op de huishoudens. De aanpak om in 2050 afvalloos te zijn, is vastgelegd in het Afvalbeleidsplan huishoudelijk afval 2022-2025 ‘Circulariteit in Veenendaal Zero waste in 2050’. Elke vier jaar, voor het eerst in 2026, worden het uitvoeringsbeleid en de aanpak bijgesteld om de doelen voor 2050 te halen. Bedrijven hebben, binnen de kaders van de wetgeving, de regie om (toekomstige) grondstoffen die vrijkomen te verwerken.

Gemeente en bedrijven moeten met elkaar in gesprek om onder andere de mogelijkheden van afvalscheiding en het opzetten van een regionale marktplaats te onderzoeken en uit te werken. Tegengaan van voedselverspilling Een onderdeel dat onlosmakelijk verbonden is met een afvalloze samenleving is het tegengaan van voedselverspilling. Per persoon kunnen we tot 34 kilo per jaar aan eten en 46 liter drinken besparen (bron: Rijksoverheid: iedereendoetwat.nl). Dit is niet alleen goed voor het milieu, maar ook goed voor de portemonnee. Het daadwerkelijk doen is echter nog niet bij veel mensen doorgedrongen en daarom gaat ook aandacht uit naar het tegengaan van voedselverspilling. 2.4.2. Circulaire bedrijven De transitie naar een circulaire economie is, zoals gezegd, onder andere een samenwerking tussen Gemeente Veenendaal (als facilitator) en het lokale bedrijfsleven. Doelen van deze samenwerking zijn kennis delen, goede voorbeelden navolgen en bestaande netwerken verder uitbouwen. Maar samenwerken betekent ook afspraken maken, verkennen en stappen zetten om nieuwe technieken in te zetten en nieuwe allianties aan te gaan. Er lopen gelukkig al veel initiatieven. Er is een goede samenwerking tussen de gemeente en de commissie Duurzaam Ondernemen van de Bedrijvenkring Ondernemend Veenendaal en Veenendaal4fair.

Met de Bedrijvenkring Ondernemend Veenendaal is een ‘Green Deal’ gesloten en met Veenendaal4fair organiseren we samen de week van duurzaam Veenendaal. Wij zijn betrokken bij Living Lab regio Foodvalley Circulair, Cirkelstad Veenendaal, Cirkelstad regio Utrecht, BouwCirculair en zijn partners in ‘De Circulaire Weg’. Vanuit onze faciliterende rol willen we hier meer aandacht aan besteden en deze contacten verder uitbouwen. Voor de bedrijfstak Bouwen willen we in de samenwerking verder gaan dan faciliteren. De bouw verbruikt op dit moment maar liefst 40% van de beschikbare energie en 50% van alle grondstoffen. Door de wijze waarop wordt gebouwd, komt er veel materiaal vrij wat als waardeloos ongebruikt blijft en 40% van onze afvalberg vormt. Als partner en facilitator gaan we met bedrijven in gesprek

22

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! over de route naar 2050. We faciliteren bedrijven en versterken de samenwerking in de regio Foodvalley en met de provincie(s). Veenendaal heeft inmiddels het Convenant Duurzame Woningbouw van provincie Utrecht ondertekend. Voor de beoordeling van nieuwe ontwikkelingen maken we onder andere gebruik van het Puntensysteem Omgevingsvisie Veenendaal. Hoewel er al mooie voorbeelden zijn, is een fundamentele verandering bij alle ketenpartners (zoals opdrachtgevers, architecten, slopers, bouwers, financiers en toeleverende industrie) noodzakelijk. Als opdrachtgever moeten we circulair inkopen en bij aanbestedingen gunnen op de mate van circulariteit. De inzet van het Ambitieweb is hier een goede eerste stap in. Maar er moet meer gebeuren om te zorgen dat de knop in het denken en handelen wordt omgezet. Denk aan het op de voet volgen van de ontwikkelingen en waar mogelijk en nodig regelgeving inzetten om de circulaire doelen te bereiken. Belangrijke projecten zijn bijvoorbeeld de nieuw te bouwen IKC’s en het grote project Spoorzone. 2.4.3. Circulaire Gemeente Het actief uitdragen van de ‘circulaire boodschap’ naar burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties, vraagt van gemeente Veenendaal om zelf het goede voorbeeld te geven. We moeten in de gehele bedrijfsvoering kiezen voor een werkwijze die past bij een circulaire gemeente.

De aansluiting bij het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen geeft invulling aan het verduurzamen en het circulair maken van onze bedrijfsvoering. Objecten en gebieden worden niet zomaar circulair. Het vraagt om een andere kijk op het proces en om een andere benadering. De focus ligt niet meer op de korte termijn en de laagste prijs, maar op de lange termijn en het behouden van waarde. En op een hoogwaardige herbruikbaarheid van materialen en het beperken van de klimaat- en milieueffecten. Het inrichten van een circulaire economie vraagt om veranderingen in de gehele keten. Dit kan op gespannen voet staan met de huidige wijze van werken. Een aantal voorbeelden: • • • • •

Waar nu misschien gekozen wordt voor het bouwen van een nieuwe accommodatie, kijken we vanuit het circulaire gedachtegoed naar de mogelijkheden van renovatie of het aanpassen van een bestaand object. Ontwerpprocessen die met een ander perspectief, namelijk vanuit de beschikbare grondstoffen, worden aangepakt. Het ‘waardebehoud’ van de grondstoffen, materialen en producten wordt leidend. Vanuit een circulaire economie vragen noodzakelijke innovaties en/of samenwerkingsoplossingen om meer functionele in plaats van technische producten. Financieel gezien verschuiven we van een lineaire naar een circulaire benadering. Denk aan het ‘product-als-dienst’. Afwegingen op investeringsniveau naar het Total Cost of Ownership (TCO), omdat circulair inkopen meer is dan investeren alleen.

Het Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeverschap helpt ons hierbij en is een belangrijk middel om de circulaire doelstellingen in Veenendaal te realiseren. Daarnaast moeten we een passend financieel model binnen de eigen organisatie ontwikkelen waarmee we op basis van Total Cost of Ownership kunnen inkopen en financieren. Gemeente Veenendaal heeft een grote bouw- en vooral beheerportefeuille. Hierin is veel circulaire winst te halen. Het is belangrijk dat we ons realiseren dat de voorbeeldrol die we als gemeente

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

23

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen! hebben per direct start. Immers, als we in 2050 100% circulair willen zijn, dienen we de gebouwen die we nu ontwikkelen al vanuit die gedachte te bouwen. We bepalen tenslotte met onze besluitvorming van vandaag of de doelstellingen in 2050 behaald zijn. De transitie naar een 100% circulaire economie binnen 27 jaar is zeer ambitieus en mogen we niet onderschatten. Hoe eerder we starten hoe beter.

24

Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

Samen werken aan een duurzame stad voor iedereen!

3.

De transitie naar een Energieneutraal Veenendaal Hoe ziet Nederland eruit in 2050? We hebben een grotendeels decentraal en volledig duurzaam energiesysteem. In plaats van in grote energiecentrales wordt energie zo veel mogelijk opgewekt waar het ook gebruikt wordt: zonne-energie op het dak van woningen en bedrijven, warmte uit de aarde, water of lucht. Energie is daarmee onderdeel van het straatbeeld: we zien solar carports, energiecentrales in wijken en mogelijk ook buurtbatterijen. De duurzaamheid zit hierbij niet alleen in CO2-vrij. Een robuust en (deels) lokaal energiesysteem zorgt ook voor een duurzame economie mét positieve sociale effecten: bedrijven en inwoners zijn zelf eigenaar van dit systeem. (Uit het Programmaplan Energieneutraal Veenendaal)

Een groot deel van de huidige CO2-uitstoot komt door energieopwekking uit fossiele bronnen: elektriciteit, verwarming op aardgas en rijden op benzine en diesel. We zitten in een transitie naar een duurzaam energiesysteem zonder CO2-uitstoot. Daarbij is besparing altijd de eerste stap: zuinigere apparaten en verlichting, isoleren en minder reizen. De energie (en mobiliteit) die we dan nog wel nodig hebben, wekken we zoveel mogelijk lokaal duurzaam op. We gaan onze huizen en gebouwen verwarmen met diverse alternatieven voor aardgas en we pakken vaker de fiets of trein en rijden elektrisch. 3.1. Wat is een Energieneutraal Veenendaal? Steeds meer mensen zijn zich bewust van de urgentie van werken aan klimaatbeleid en de energietransitie. Mede aangewakkerd door de hoge energieprijzen willen steeds meer mensen concrete stappen zetten om hun huizen energieneutraal te maken. Dit kan bijvoorbeeld door (beter) isoleren, zonnepanelen plaatsen of zelfs overschakelen naar aardgasvrij verwarmen. Ook het bedrijfsleven is hier volop mee bezig. Het is de taak van de gemeente om deze overschakeling naar energieneutrale woningen en bedrijfspanden zo goed mogelijk te faciliteren, te ondersteunen én de beweging verder te laten groeien. En uiteraard ook om te zorgen dat iedereen mee kan doen, ook mensen die zelf niet of minder kunnen investeren. 3.2.