Document · PDF

12. Bijlage 10 Bijlage 7 bij BP - Conventionele Explosieven

Raadscommissie 6 december 2022, gemeente VeenendaalBij agendapunt: Raadsvoorstel Vaststelling bestemmingsplan Aansluiting Groenpoort, Veenendaal-oost25.011 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

87 TNA, AIR 37/716; Operations Record Books, No 184 Squadron, September 1944, AIR 27/1138. 88 Oud Rhenen, 27.2, 33.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02 Datum

Gebeurtenis

Relevant

2 oktober 1944

Op deze datum wordt de spoorbrug bij Rhenen gebombardeerd. Zie ook de tabel met oorlogshandelingen voor Lienden hierboven.

Zie boven.

5 oktober 1944

Het dagboek van Wessel Hollemans vermeldt dat de brug over de Rijn enkele keren door zwaar geschut wordt getroffen.89

Relevant, uit bronnenmateriaal blijkt dat Rhenen vanaf oktober 1944 tot de bevrijding meerdere malen vanuit de Betuwe door geallieerde artillerie is beschoten. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

7 oktober 1944

Het dagboek van Wessel Hollemans meldt dat er op deze datum een luchtaanval op de Duitse luchtdoelbatterij op de spoorbrug plaatsvond.90

Niet aantoonbaar relevant, er is geen tweede onafhankelijke bron die deze melding kan bevestigen. Deze gebeurtenis wordt niet door een tweede bron onderschreven: in hoeverre deze gebeurtenis daadwerkelijk heeft plaatsgevonden of correct is vastgelegd, kan niet met zekerheid worden vastgesteld.

Figuur 32. Uitsnede van de luchtfoto van 23 december 1944 van de spoorbrug en de uiterwaard bij Rhenen. Met rode cirkels zijn enkele Duitse geschutopstellingen aangegeven, mogelijk dezelfde die Hollemans regelmatig noemt. Op de oprit naar de voormalige brug is met een oranje cirkel ook een loopgraaf aangegeven. Luchtfotonummer 3082.

89 Oud Rhenen, 27.2, 34. 90 Oud Rhenen, 27.2, 35.

BB19-211-02 12 oktober 1944

Vooronderzoek CE Meerdere granaten vliegen over de stad. Eén van deze granaten ontploft tegen het stadhuis.91

Relevant, uit bronnenmateriaal blijkt dat Rhenen vanaf oktober 1944 tot de bevrijding meerdere malen door geallieerde artillerie uit de Betuwe beschoten is. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Figuur 33. Een schaderapport uit het gemeentearchief. De schade aan het gemeentehuis is ontstaan door granaatbeschietingen tussen oktober 1944 en mei 1945, zoals onder meer beschreven in het dagboek van Wessel Hollemans. Bron: Regionaal Historisch Centrum Zuidoost Utrecht, toeg. nr. 244, inv. nr. 536.

13 oktober 1944

Het volgende wordt in het dagboek van de heer Hollemans geschreven: ’s morgens enige male alarm voor fluitende granaten. Evacuatie der benedenstad bewesten de spoorweg is opgeheven. Die hing kennelijk met de bombardementen op de brug samen. Het afweergeschut is nu ook bij geheel verdwenen. 17 uur, zes à acht granaten slaan in bij de spoor-tramkruising en remises. Eén in de 3e loods van Rhenus […]. Scherven in de Heerenstraat en zelfs om ons huis heen achter de Spoorbaanweg.92

14 oktober 1944

Door granaatvuur worden huizen geraakt in de buurt van de Spoorbaanweg. 93

Relevant, uit bronnenmateriaal blijkt dat Rhenen vanaf oktober 1944 tot de bevrijding meerdere malen door geallieerde artillerie uit de Betuwe beschoten is.

91 Oud Rhenen, 27.2, 35. 91 Oud Rhenen, 27.2, 35. 92 Oud Rhenen, 27.2, 35. 93 Oud Rhenen, 27.2, 35.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

15 oktober 1944

Twee granaten treffen de Herenstraat. Verder komt er een terecht in de Kastanjelaan.94

19 1944

oktober

Er komen granaten over heel Rhenen terecht. Twintig tussen het viaduct en het kerkhof. Eén treffer komt terecht tegen de spoorhelling. De granaten laten een trechter achter van 250 cm middellijn en de gaten zij zestig centimeter diep.95

23 1944

oktober

Na de mislukking van Operatie Market Garden in september 1944 loopt het front vast in de Betuwe aan de Rijn. Rhenen wordt daardoor voor de tweede maal frontgebied. Op 23 oktober wordt Rhenen ook voor de tweede keer geëvacueerd. Dagelijks vinden beschietingen plaats tussen Duitse soldaten aan de noordoever van de Rijn en geallieerden soldaten in de Betuwe.96

4 november 1944

Op deze datum zou er een bombardement op de spoorbrug bij Rhenen plaatsgevonden hebben door 8 Supermarine Spitfires van het No 332 Squadron, Wing 132 tussen 11:35 uur en 14:47 uur. In het Operations Record Book van het squadron wordt er gesproken over een bombardement op een brug bij ‘De Klomp’ bij Veenendaal. De brug bij Rhenen, hoewel deze als doelwit aangegeven was, wordt verder niet genoemd.97

Niet relevant, uit de Operation Records Books wordt niet duidelijk of de spoorbrug daadwerkelijk is aangevallen. Bovendien zijn er geen andere bronnen die deze aanval vermelden. Waarschijnlijk heeft deze luchtaanval enkel om de brug bij De Klomp te Veenendaal gedraaid. Daarnaast was de spoorbrug inmiddels al kapot en zou een extra bombardement onnodig zijn geweest.

94 Oud Rhenen, 27.2, 35. 95 Oud Rhenen, 27.2, 35. 96 Deys, Rhenen 1940-1945, 149. 97 TNA, Operations Record Books, No 332 Squadron, november 1944, AIR 27/1729.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

3 december 1944

Het 712e Pionierbataillon van de Duitse Wehrmacht blaast de restanten van de spoorbrug van Rhenen op aan de noordzijde.98

Relevant, de spoorbrug ligt in het midden van het projectgebied en deze gebeurtenis vormt daarom een indicatie voor het achterblijven van CE in de vorm van restanten van de vernielingslading. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

12 december 1944

Ook de laatste resten van de spoorbrug aan de overkant van de Rijn worden door de Eisenbahnpioniere opgeblazen.99

1945 6 april 1945

Met spoed begint het Duitse leger de Grebbelinie in staat van verdediging te brengen.100

Relevant, het Duitse leger heeft verschillende verdedigingswerken aangelegd in de omgeving van Rhenen. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

98 C. Huurman, Het spoorwegbedrijf, 355. 99 C. Huurman, Het spoorwegbedrijf, 355. 100 Grebbelinie.nl; waffen-ss.nl.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

Figuur 34. Duitse verdedigingswerken aangegeven op de Defence Overprint van 27 maart 1945. Te zien is dat dit deel van de Grebbelinie nog steeds als belangrijk verdedigingswerk wordt beschouwd. Op en rondom de berg zijn verschillende loopgraven ingetekend, net als een aantal opgestelde lichte machinegeweren. Één daarvan staat binnen het projectgebied, vermoedelijk bij de loopgraaf die op de oprit naar de voormalige spoorbrug lag. Daarnaast zijn er ook geschutopstellingen te zien. Bron: NARA, RG331.

15 april 1945

16-17 april 1945

Na de geallieerde verovering van Arnhem op 15 april, trekken de geallieerde troepen richting Apeldoorn en andere steden in het noorden. Ondertussen neemt de 34ste SS Freiwilligen Grenadier Divisie Landstorm Nederland de verdedigingslinies tussen Rhenen en Veenendaal in. Deze Nederlandse SS’ers zijn op dat moment gedemoraliseerd en gevechtsmoe, maar de vrees voor ‘bijltjesdag’ na de capitulatie zorgt ervoor dat de soldaten toch blijven vechten.101

Relevant, het Duitse leger heeft verschillende verdedigingswerken aangelegd in de omgeving van Rhenen.

In de nacht van 16 op 17 april proberen Duitse troepen door een tegenaanval bij Otterlo de Grebbelinie te bereiken die nog in Duitse handen is. Bij de slag komen 50 Duitse soldaten om het leven, maar 600 soldaten van de 346e Infanterie Divisie weten door te breken en komen de Grebbelinie versterken.102

Niet relevant, de aankomst van troepen is in principe geen indicatie voor CE.

In de loop van 17 april bevrijden de geallieerde troepen zonder veel moeite Wageningen, maar een aanval op de Duitse Grebbelinie wordt voor onbepaalde tijd uitgesteld. Wel wordt Ede dezelfde dag, na hevige gevechten bij de Simon Stevinkazerne, bevrijd.103 24 april 1945

Op deze datum werd de Cuneratoren te Rhenen aangevallen door 6 Spitfires van No 340 Squadron tussen 18:55 en 20:00 uur. De Spitfires worden 18x 250lb bommen. Minstens 4 bommen raken de kerk terwijl de rest in de buurt van het doel neerkomt. In de Operations Record Books staat het volgende:

Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Niet relevant, de Cuneratoren ligt op circa 750 meter van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

101 Grebbelinie.nl; waffen-ss.nl. 102 Grebbelinie.nl. 103 Grebbelinie.nl.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE The Target was a Church at RHENON [Rhenen] on the Canadian Army front in Holland, being used as an observation post. All 18 bombs fell in the target area, with at least 4 D/Hs on the Church. The body of the Church was destroyed and the Tower split in two.104

1945

In de gemeentearchiefstukken worden diversen panden genoemd met oorlogsschade. Een aantal daarvan liggen binnen het projectgebied: Barak Grebbeweg 1-4, schade aan dak en ruiten, veroorzaakt door granaatvuur; Gras- en bouwland, Door het vallen van bommen ontstonden op verschillende plaatsen bomtrechters en werd het gewas deels vernield;

Relevant, de oorlogsschade bewijst dat diverse locaties in Rhenen zijn geraakt door granaten. Deze gebeurtenis wordt door meerdere bronnen onderschreven: de melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Blok C, 10 woningen Vreewijk, schade granaatbeschietingen; Kastanjelaan, granaatbeschieting en vernieling. 4 september 1945

In de gemeente Rhenen worden 80 mijnen geruimd. 105

Niet relevant, de exacte locatie van de geruimde mijnen worden niet genoemd. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

> 1945 27 februari 1946

De burgemeester van Rhenen meldt dat er aan de zuidkant van de spoorbrug over de Rijn een niet-ontplofte vliegtuigbom van 500 kilo is gevonden.106

Relevant, de spoorbrug is met 1.000 lb bommen (ca. 500 kg) gebombardeerd geweest. Dit wijst op het achterblijven CE in de vorm van 1.000 lb bommen. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

24 augustus 1946

Bij de militaire begraafplaats op de Grebbeberg bij Rhenen worden vier mortiergranaten gevonden.107

Niet relevant, de militaire begraafplaats ligt op circa 1,2 kilometer van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport,

104 TNA, Operations Record Books, No 340 Squadron, April 1945, AIR 27/1737. 105 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 106 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 107RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

19 september 1947

In de voormalige brandweerbergplaats achter het gemeentehuis te Rhenen liggen 22 stuks granaten en 6 handgranaten.108

Niet relevant, de exacte locatie hiervan is onbekend. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

14 juni 1949

De volgende meldingen van granaten worden gedaan: 2 stuks achter het gemeentehuis; 2 stuks bij woning wachtmeester D.v. Bennekom naast de o.l. school te Achterberg; 1 stuks bij de Grebbeweg 38; 1 stuks bij hotel ‘de Grebbe’; 1 stuks Bij v.d. Scheur aan de Cuneraweg te Achterberg; 1 stuk bij de noodbrug over de Grift.109

24 februari 1951

Er wordt een granaat gevonden in de oude trambaan vlakbij de Cuneralaan 100 te Rhenen.110

Relevant, op verscheidene locaties worden nog granaten gevonden van de artilleriebeschietingen op Rhenen. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

Relevant, de Cuneralaan 100 ligt op enkele tientallen meters van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

22 maart 1951

Op het perceel Vogelenzangweg 45 [Vogelenzang 45] te Rhenen wordt een granaat gevonden.111

Relevant, de Vogelenzang 45 ligt op enkele tientallen meters van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

17 mei 1954

Er moet een verzameling projectielen opgehaald worden bij het politiebureau achter het gemeentehuis te Rhenen.112

Niet relevant, het is niet bekend waar de gevonden CE precies gevonden zijn. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

29 juni 1954

Er moet een verzameling munitie opgehaald worden bij het politiebureau achter het gemeentehuis te Rhenen. Bij

Niet relevant, het is niet bekend waar de gevonden CE precies gevonden zijn.

108 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 109 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 110 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 111 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 112 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE de munitie zitten enkele Duitse geweren en handgranaten.113

10 september 1954

Er wordt een melding gemaakt van een verzameling handgranaten die opgehaald moeten worden bij het politiebureau achter het gemeentehuis te Rhenen.

Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

Niet relevant, de exacte locatie waar de CE gevonden zijn is niet bekend. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

28 1954

oktober

Bij het politiebureau te Rhenen moet een granaat opgehaald worden.114

15 december 1956

Bij het politiebureau te Rhenen liggen 2 handgranaten, 1 mortiergranaat, 1 kop van een granaat en 2 vliegtuiggranaten.115

24 juni 1957

Bij het politiebureau te Rhenen liggen verschillende gevonden projectielen.116

1 januari 1959

Bij een verbouwing op een onbekende locatie te Rhenen wordt een niet-ontplofte granaat gevonden

Niet relevant, de exacte locatie waar de granaat gevonden is, is niet bekend. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een officieel rapport, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

Jaren ‘60

Er worden nog verschillende meldingen van de aanwezigheid van CE te Rhenen gedaan, welke bij het politiebureau zijn opgeslagen.117

Niet relevant, bij de meldingen wordt niet genoemd waar de CE gevonden zijn.

113 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 114 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 115 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 116 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931. 117 RHC ZU, toeg. nr. 244(Gemeentearchief Rhenen), inv. nr. 1931.

BB19-211-02 14 juli 2016

Vooronderzoek CE Een krantenbericht meldt dat tijdens een onderzoek naar een vliegtuigbom in de Herenstraat, er meerdere kleinere explosieven zijn gevonden. De vliegtuigbom is echter niet gevonden.118

Relevant, de Herenstraat doorkruist het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt door slechts een bron onderschreven, echter betreft het hier een krantenbericht, waardoor de melding als betrouwbaar wordt ingeschat.

Archief Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) 1945-1970 In het Semi-Statisch archief van Defensie te Rijswijk is nagegaan of binnen het projectgebied RRR door de Munitie- en Mijnenopruimingsdienst (MMOD) in de periode 1945-1970 ruimingen van CE zijn uitgevoerd. Gemeente Lienden Voor deze gemeente zijn geen relevante meldingen in de collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst aangetroffen. Gemeente Rhenen Voor deze gemeente werd voor het huidige projectgebied één aantoonbaar relevante melding aangetroffen: Bericht d.d. 8 juni [1945]: de geheele gemeente is door een plaatselijk deskundige afgezocht naar landmijnen en munitie. Thans zijn ongeveer veertig verspreid liggende landmijnen verzameld, benevens een groote hoeveelheid, naar schatting eenige autovrachten, artilleriemunitie, e.d. Deze zijn voorloopig opgeslagen in het waaggebouw achter het gemeentehuis. Het is wenschelijk, dat ze daar zoo spoedig mogelijk worden weggehaald. Verder ligt er nog één onontplofte vliegtuigbom van naar schatting 150 kg bloot in de bebouwde kom. Deze wordt door borden met het opschrift “mijnen” aangegeven. Een schetskaart, waarop de plaats van de bom met rood kruis is aangegeven gaat hierbij (Zie bijlage 1 [het kaartje is helaas niet aanwezig]). Het is niet uitgesloten, dat nog meer mijnen en munitie worden gevonden.

Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) 1971-heden Sinds 1971 worden meldingen en ruimingen (MORA’s) van CE centraal geregistreerd door de Explosieven Opruimingsdienst (EODD). In het archief, eveneens ondergebracht in het Semi-Statisch Archief te Rijswijk is nagegaan of hierin meldingen en/of ruimingen zijn opgenomen die plaats hebben gehad in de directe nabijheid van het projectgebied. Met hetzelfde doel zijn alle bekende meldingen en ruimingen van na 2010 opgevraagd. In onderstaand overzicht zijn geen meldingen met betrekking tot niet-strategisch schroot opgenomen. Om het overzicht te bewaren tussen locaties zijn de MORA’s van Lienden en Rhenen in aparte tabellen opgenomen.

118 rtvutrecht.nl.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

In de nabijheid van het projectgebied RRR zijn de volgende meldingen en ruimingen aangetroffen: In de gemeente Lienden: MORA

LIGPLAATS

AANTAL

BENAMING/SOORT

BIJZONDERHEDEN

19710593

Meertenwei 5, Lienden

Brisantgranaat v 10,5 cm, Duits

Geen

19712312

Politiebureau Lienden

500

Patronen klein-kalibermunitie

Geen

19720438

Politiebureau Lienden

Geen

19721677

Politiebureau Lienden

Leeg lichaam van 25 ponder rookgranaat Brisantgranaat van 10,5 cm, Duits.

19721824

Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden

Brisantgranaat van 10,5 cm

Met schokbuis

Leeg

1 1

Staartstukken van mortiergranaten Brandbom 30 lb. Rookgranaat van 10,5 cm, Duits

Brisantgranaat 7,5 cm

Geen

Kruising Vogelenzangseweg met de Panderweg, Lienden Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Panderweg 2, Lienden

Brisantgranaat 17 ponder

Geen

Brisantgranaat 10,5 cm

Geen

Lichtkogel of rookgranaat 10,5 cm

Niet verschoten

Brisantgranaat van 8 cm mortier

Met schokbuis

Brisantgranaat van 37 mm

Brisantgranaat van 8 cm mortier

19790611

Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Brinkstraat 35, Lienden

Met schokbuis, niet verschoten Met schokbuis

9 1 1 1

Klein-kalibermunitie, diversen Oefenbrisantgranaat van 20 mm, Subcal van 20 mm Oefenbrisantgranaat van 30 mm,

Geen Verschoten Verschoten Verschoten

19801035

Aelbert Cuyphof 19, Lienden

Rookgranaat van 2 inch mortier

Geen

19801701

Politiebureau Lienden

Brisantgranaat van 2 cm

19812228

Meertenwei 4, Lienden

Gedeelte van stalen huls, met een hulsbodemdiameter van ca. 12 cm

19822553

Politiebureau Lienden

Sub. cal 105 L7A1

Niet verschoten, met schokbuis Met slaghoedje (vermoedelijk van 8,8 afweer), Duits Geen

19822916

Steenfabriek, Lienden

Brisantgranaat van 25 ponder

19823376

Bij brug van Rhenen, Lienden

SAP raket van 60 lb

19823632

Provincialeweg 4, Lienden

Scherfhandgranaat, Nederlands

Met schokbuis no. 117 Met bodembuis no. 865 Geen

19824002

Van der Leeweg, Lienden

Pantsergranaat 37 mm

Verschoten

19840065

Marsdijk 11, Lienden

Brisantgranaat van 17 ponder

Met schokbuis

19840076

Brisantgranaat van 17 ponder

19842145

Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Politiebureau Lienden

Staartstuk van 4.2 inch mortier

Met schokbuis no. 244 Geen

19860542

De Engh

13 1

Steelhandgranaten Brisantgranaat van 8,8 cm

19721889

19722112 19722863 19730026 19730254 19730802 19761595 19762788 19790299

Steenfabriek, Marsdijk 37, Lienden Hogeweg 9, Lienden

Niet verschoten

Verschoten Geen

Geen

Vooronderzoek CE

BB19-211-02 MORA 19860580

LIGPLAATS Provincialeweg, Lienden

19862407 A Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden

19862407 B Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden

19862407 C Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden 19862407 D Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden 19862407 E Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden 19862407 F Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden 19862407 G Vijver nabij Provincialeweg 21, Ommeren, Lienden

AANTAL

BENAMING/SOORT

BIJZONDERHEDEN

Stalen hulzen van 8,8 cm

Steelhandgranaten

Zonder steel

1 Ca. 25 2 1 1 1

Huls 2 cm Klein-kalibermunitie Seinpatronen Rest van huls Scherfmantel steelhandgranaat Staart van Panzerfaust

Met indringingskap

2 2 2 1 1 1

Aanvalshandgranaat 39, Duits Steelhandgranaat Geweergranaat 4 (groot model) Handgranaat/geweergranaat 30 Panzerfaust (groot) Brisantgranaat van 8,8 cm

Brisantpantsergranaat 8,8 cm

Ca. 100 1 1 Ca. 100 1 1 15

Klein-kalibermunitie, diversen Magazijn Lanceerpijp Panzerfaust Klein-kalibermunitie Seinpatroon Rest van huls Klein-kalibermunitie

Ca. 25 2 Ca. 150 1 1 1 10 2 1 2 Ca. 50 1

Geen

met bodembuis FPZ 8001

Met ontsteker Zonder ontsteker, leeg.

Geen

19871626

Politiebureau Lienden

1 Ca. 60

Klein-kalibermunitie, diversen. Restant hulzen (staal) ca 7,5 cm Klein-kalibermunitie, diversen Stalen huls Steelhandgranaat Eihandgranaat Brisantgranaat 2 cm Geweergranaat 27mm Geweergranaat groot model Ontsteker Klein-kalibermunitie Brisantpantsergranaat 8,8 cm (leeg) zonder ontsteker Stalen huls Klein-kalibermunitie, diversen

19872763

Politiebureau Lienden

Ca. 50

Klein-kalibermunitie

Geen

19881380

Politiebureau Lienden

Patronen klein-kalibermunitie

Geen

19881747

Politiebureau Lienden

Patroon klein-kalibermunitie

Geen

19883368

Politiebureau Lienden

2 3

Geen

Ca. 50 1 1

Handgeweergranaten 30 mm Antitank handgeweergranaten 30 mm Klein-kalibermunitie Wrijvingstrekontsteker Brisantgranaat van 25 ponder

Patronen klein-kalibermunitie

Geen

19892001

Geen

Zonder ontsteker, leeg. Geen

19902233

Kruising Verschoorweg-Agneshof, Lienden Politiebureau Lienden

Met schokbuis

19903348

Remsestraat 7, Lienden

Brisantgranaat van 3.7 inch

Met ontsteker

1991291

Politiebureau Lienden

Pantserbrisantgranaat van 2 cm,

Verschoten

19921672

Panderweg 4, Lienden

19930517

Burgemeester Voslaan 21, Lienden

Brisantgranaat van 17 ponder, Brits Verschoten, zonder ontsteker, Handgranaat nr. 1, Nederlands Geen

Vooronderzoek CE

BB19-211-02 MORA

LIGPLAATS

AANTAL

BENAMING/SOORT

BIJZONDERHEDEN

19941471

Pantsergranaat van 17 ponder

Geen

Bommen 500 lbs Mk IV met staartpistool No 54 Zoekactie vliegtuigbom

Gewapende toestand Geen

19972325

Groenestraat 2a, Ommeren, Lienden Hogeweg, ter hoogte van viaduct onder N233, Lienden Marsdijk bij de Rijnbrug, Lienden Zilverlandseweg, Lienden

Pantsergranaat van 17 ponder

Met kap, verschoten

20000046

Rijndijk, Lienden

Geen

20000852

Gemeentewerf Lienden

20021370

Adelsweg 1, Lienden

Simulator explosion and flash DM 54 Simulator explosion and flash DM 54 Klein-kalibermunitie

20070330

Burgemeester Voslaan 25, 1 Lienden Burgemeester Houtkoperweg 1 36, Lienden Schaapsteeg 14, Lienden 1 1

Pantsergranaat van 17 ponder

Met dubbele kap, verschoten Verschoten

20170147

Adelsweg 12, Lienden

Brisantgranaat 20 mm

20170185

Dorpsstraat 14, Lienden

Pantsergranaat, 20 mm M75

Met schokbuis WgrZT Verschoten, met schokbuis no.254 Verschoten

20172269

Rijndijk 5, Lienden

Rookgranaat, 2 inch mortier, Brits

Niet verschoten

19960743 19970043

20141026 20160809

Pantsergranaat 17 ponder Brisantgranaatschot 8 cm mortier 38

Geen Geen

Figuur 35. Overzichtskaartje met alle EODD-meldingen in de (voormalige) gemeente Lienden. Bron satellietbeeld: World Imagery.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

In de gemeente Rhenen: MORA

LIGPLAATS

AANTAL

BENAMING/SOORT

BIJZONDERHEDEN

19722036

Cuneralaan

Brisantgranaat 15 cm

Geen

19731160

Veerweg

Handgranaat Mills 36

Met ontsteker

19750481

Koningin Elisabethplantsoen

Brisantgranaat 5,5

Met schokbuis

19753252

In bos nabij Dwarsweg

1 1

Brisantgranaat 10,5 cm met Brisantgranaat 7,5 cm met

19781501

Jasmijnplantsoen 22

Brisantgranaat 7 veld

Met schokbuis Met schokbuis, niet verschoten Geen

19790187

Zuidwal 24

Patroonhuls .50

Geen

19793264

Grebbeberg, in het Grebbebos 1

Brisantgranaat van 25 ponder

Met schokbuis No 117

19793392

Grebbeberg

Brisantpantsergranaat 7,5 cm

Geen

19793524

Veerweg

Brisantgranaat 7,5 cm

19811367

Grebbeberg

19811735

Brisantgranaat van 8 cm mortier Brisantgranaat van 10,5 cm Rookgranaat van 2 inch mortier

Brisantgranaat van 7 veld

Met schokbuis Nr 13

Brisantgranaat van 3.7 inch

Met resten schokbuis, verschoten

19832474

In huisje op het ereveld, Grebbeberg Langs wandelpad, Grebbeberg Op de Grebbeberg, nabij trimbaan Grebbeberg

3 1 1

Met schokbuis, verschoten Met schokbuis Geen

Brisantgranaat van 7 veld

19834155

Herenstraat 86

1 1

Brisantpatroon van 2 cm Brisantgranaat van 6 veld

19840086

Grebbeberg

Brisantgranaat van 7,5 cm veld

Met schokbuis, verschoten Geen Met ontsteker, niet verschoten Met schokbuis

19842272

Grebbeberg

Brisantgranaat van 10,5 cm

Met AZ 23, verschoten

19851322

Scherfhandgranaat

Geen

19853856

Ouwehands dierenpark, naast 1 de kassa Rijnstraat 1

Brisantgranaat van 15 cm

19912631

Lindelaan 9

19931750

19960057

Tussen fietspad en rijbaan op de Rijnbrug Herenstraat 86

Oefenantitankbrisantgranaatraket 3.5 inch Rookgranaat van 2 inch mortier

Met resten ontsteker, verschoten Leeg, verschoten

Aanvalshandgranaat Nr. 3

Geen

20001100

Grebbeberg

Brisantgranaat van 7,5 cm

20020624

Tegenover Acacialaan 4

Brisantgranaat van 3.7 inch

20021513

Grebbeberg, achter het monu- 1 ment Domineesbergweg 6 1

Brisantgranaat van 25 ponder

Met resten schokbuis Nr. 13, verschoten. Met resten mechanische tijdschokbuis Nr. 208, verschoten Met schokbuis Nr. 119, verschoten.

Grebbeweg 111, ingang dieren- 1 tuin Parkeerplaats bij Nederlandse 1 oorlogsbegraafplaats

Rookgranaatlichaam van 25 ponder Met resten tijdschokbuis Nr. 221

19822412 19832255

20060881 20071793 20080735

Pantsergranaat 25 ponder

Schokbuis Nr 13

Niet verschoten

Verschoten

Geen

Vooronderzoek CE

BB19-211-02 MORA

LIGPLAATS

BENAMING/SOORT

BIJZONDERHEDEN

20121741

Grebbeweg t.h.v. hectometer- 1 paal 40.7

AANTAL

Brisantgranaat van 10,5 cm

20140351

Tegenover dierenpark Rhenen 1

Pantsergranaat 6 ponder,

Met restant Doppelzunder S/60 FI, verschoten Niet verschoten

20140421

1 1

Gevechtslading, 3 inch raket 60 lb, halfpantser Bomstaart, Brits

Verschoten

20141794

Grebbeweg, tegenover militaire begraafplaats Oude Veensegrindweg

20141795

Paardenveld 27

Scherfhandgranaat No. 36M

Geen

20142178

Van Rijnkade

Munitieschroot

Geen

20161213

Zuidelijke meentsteeg

Rookhandgranaat Nr7C2

Incompleet

20170745

Abcoudehof 48

Met bodembuis 5103, verschoten

20190371

Rhenen

20190414

Oude Veensegrindweg 5

20191431

Autoweg

Brisantpantsergranaat 3,7cm GR18, Duits Pantsergranaat 75mm M61, Amerikaans Rookhandgranaat, eihandgranate 42, Duits Gevechtslading, 60 lb SAP, Brits

20191474

De Stichtserand 6

Rookgranaat 25 ponder, Brits

Geen

Met tracer, niet verschoten Geen Met Bodembuis No. 865 van 3 inch raket , verschoten Met restant tijdschokbuis 221 serie, verschoten, leeg

Figuur 36. Kaartje van de MORA’s in de directe omgeving van het projectgebied RRR.

Uit de meldingen van de EODD blijkt dat in de gemeenten Lienden en Rhenen sinds 1971 tientallen malen CE zijn aangetroffen. Opvallend is het grote aantal meldingen van vondsten bij de steenfabriek bij de spoorbrug, die mogelijk verklaard kunnen worden door aan kleiwinning gelieerde graafwerkzaamheden in de uiterwaarden. Ook bijzonder is de vondst van twee vliegtuigbommen met een gewicht van 500 lb die hoogstwaarschijnlijk zijn ingezet als vernielingslading. Een tweede opvallende vondst betreft een raket van 60 lb, waarvan de herkomst niet met zekerheid kan worden 78

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

vastgesteld, daar deze niet kan worden gekoppeld aan een van de bekende oorlogshandelingen. Over het algemeen betreffen de CE in de gemeenten Lienden en Rhenen verschoten en gedumpte geschutmunitie, handgranaten en klein-kalibermunitie. Collectie mijnenveldkaarten, leg- en ruimrapporten EODD In de collectie mijnenveldkaarten, leg- en ruimrapporten van de EODD zijn geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van mijnenvelden binnen het projectgebied RRR. Voor het deel van het projectgebied RRR dat binnen Neder-Betuwe valt en het projectgebied ORV zijn deze archieven niet geraadpleegd.

Vooronderzoek CE

BB19-211-02

4. Luchtfotoanalyse Algemeen Ten behoeve van dit vooronderzoek zijn een aantal luchtfoto’s door BeoBOM geanalyseerd. Deze luchtfoto’s zijn geïnterpreteerd op de aanwezigheid van schade aan het landschap als gevolg van oorlogshandelingen en militaire werken. Uit de inventarisatie van het luchtfotomateriaal ter plaatse van het projectgebied RRR bleek dat het beschikbare luchtfotomateriaal uit de Nederlandse archieven en de archieven van BeoBOM niet volstond voor dit onderzoek. Er zijn dan ook een vijftal foto’s aangeschaft bij de bibliotheek van de Universiteit Wageningen (DOTKAdata). Het betreft hier foto’s van verschillende data in 1944 en 1945 die met tussenpozen de situatie in verschillende delen van het projectgebied tonen. In onderstaande tabel wordt het geheel van geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Luchtfotonummer(s) Sortie

Datum

Schaal

Kwaliteit

Dekking

Bron

1583

Onbekend

1939

Onbekend

Goed

75%

DOTKA

Onbekend

1940

Onbekend

Uitstekend

20%

NIMH

4054

D/999

16 augustus 1943

Onbekend

Matig

100%

TOPOD

4014

140/1041

19 september 1944

Onbekend

Matig

60%

DOTKA

0026

414/815

29 oktober 1944

1:3.800

Goed

20%

DOTKA

4059

Onbekend

26 november 1944

Onbekend

Goed

40%

LUFT

3082

4/1449

23 december 1944

Onbekend

Matig

90%

DOTKA

3050

4/1605

5 januari 1945

1:8.000

Goed

20%

TOPOD

4042

4/2390

19 april 1945

1:7.600

Goed

20%

DOTKA

3006, 3007

4/2457

25 april 1945

1:8.000

Matig

80%

DOTKA

159

Onbekend

1950

Onbekend

Goed

70%

DOTKA

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Resultaat luchtfotoanalyse Op het verzamelde luchtfotomateriaal zijn vele oorlogsgerelateerde verstoringen waargenomen. Binnen het projectgebied RRR zijn diverse Nederlandse en Duitse verdedigingswerken gesignaleerd. Ook zijn er verschillende grote kraters waargenomen die afkomstig zijn van de bombardementen op de spoorbrug bij Rhenen. Daarnaast zijn er grote verstoringen in het landschap waargenomen die wijzen op artilleriebeschietingen gedurende de periode september 1944 tot de bevrijding. Ook is beschadigde bebouwing waargenomen. Enkele van de relevante verstoringen zullen hieronder besproken worden. 1940: Nederlandse verdedigingswerken in Rhenen. Op een luchtfoto van NIMH van begin 1940 zijn een aantal Nederlandse stellingen in Rhenen goed zichtbaar. Deze maakten deel uit van de Grebbelinie en zijn aangelegd tijdens de mobilisatie van het Nederlandse leger.

Figuur 37. Op de luchtfoto van het NIMH zijn vlakbij het viaduct en ten noorden van het projectgebied diverse verdedigingswerken te zien die onderdeel zijn van de ruglijn van de Grebbelinie. Luchtfotonummer onbekend. Bron satellietbeeld: World Imagery.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 38. De Nederlandse stellingen net ten noorden van het projectgebied vlak voor de meidagen. Op 13 mei 1940 zijn de loopgraven langs de (indicatieve) rode lijn gebombardeerd. Dit bombardement vormt een risico voor achtergebleven CE in het noorden van het projectgebied RRR, zoals in een later hoofdstuk besproken zal worden. Luchtfoto van begin 1940, luchtfotonummer onbekend.

Figuur 39. Nederlandse loopgraven vlakbij het viaduct over de N233 in het projectgebied, zichtbaar op de luchtfoto van het NIMH en aangegeven met oranje pijlen. Loopgraven zijn een indicatie voor achtergebleven CE in de vorm van klein-kalibermunitie, hand- en geweergranaten en munitie voor granaatwerpers.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Luchtfoto 16 augustus 1943: Vóór de oorlogshandelingen van de bevrijding. Op de luchtfoto van 16 augustus 1943 is geen oorlogsschade te zien in het projectgebied. De meidagen liggen vermoedelijk al te ver in het verleden om er nog oorlogsschade van te zien. De enige oorlogshandelingen die sindsdien plaats hebben gevonden in Rhenen en Lienden zijn allemaal buiten het projectgebied gebeurd of hebben enkel daarbuiten schade opgeleverd.

Figuur 40. Het noordelijke deel van het projectgebied RRR op 16 augustus 1943. Oorlogsschade is niet te zien binnen het projectgebied. Het enige dat opvalt is dat het viaduct en de spoorbrug die in de meidagen waren opgeblazen hersteld zijn in de jaren daarna. Luchtfotonummer4054.

Luchtfoto 26 november 1944: oorlogsschade in Rhenen Op de luchtfoto van 26 november 1944 van Rhenen zijn diverse verstoringen gezien in het landschap. Binnen het projectgebied vallen enkele Duitse verdedigingswerken op te merken.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 41. De luchtfoto van 26 november 1944. Luchtfotonummer 4509.

Figuur 42. Op deze uitsnede van de luchtfoto van 26 november 1944 zien we een Duitse loopgraaf (rode cirkel) en verscheidene schuttersputten (rode pijlen) binnen het projectgebied. Luchtfotonummer 4509.

Luchtfoto 23 december 1944: oorlogsschade en Duitse opstellingen in Rhenen en Lienden. De oorlogshandelingen die beschreven zijn in de herfst van 1944 zijn goed zichtbaar op de foto van 23 december 1944. De vernielingen toegedaan aan de spoorbrug zijn duidelijk waarneembaar. In bijna het gehele projectgebied zijn inslagkraters van geschutmunitie zichtbaar. Ook is er beschadigde bebouwing waargenomen. Tevens zijn er een aantal Duitse verdedigingswerken en geschutopstellingen te zien.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

1. 3.

4. Figuur 43. De luchtfoto van 23 december 1944, met ingetekende vakken van uitsneden die hieronder worden geanalyseerd. Luchtfotonummer 3082.

Figuur 44. Duitse geschutopstellingen (witte pijlen) en een loopgraaf (oranje cirkel) zijn zichtbaar op deze luchtfoto. Waarschijnlijk betreft het hier licht luchtdoelgeschut. Luchtfotonummer 3082.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 45. De spoorbrug bij Rhenen op 23 december 1944. De vernielingen aangericht door de bombardementen zijn goed zichtbaar, net als de vele kraters die ze hebben achtergelaten. De meeste hiervan zijn rood omcirkeld. In totaal zijn er 18 kraters waargenomen rondom de spoorbrug, geteld met behulp van meerdere luchtfoto’s. Minimaal één bom moet een voltreffer op de brug zijn geweest en er zijn zoals vermeld in de tabel met oorlogshandelingen van Rhenen nog twee blindgangers gevonden van dit bombardement. Aangezien er in totaal 34 bommen zijn afgeworpen betekent dat de overige 13 in het water zijn gevallen en daar al dan niet gedetoneerd zijn, ook op de brug gedetoneerd zijn, of als achtergebleven CE nog ergens in de bodem rondom de brug aanwezig zijn. Luchtfotonummer 3082.

Figuur 46. De steenfabriek gelegen net naast de spoorbrug, met rechtsboven in het kader een vergelijkende afbeelding uit de luchtfoto van 16 augustus 1943. Duidelijk is dat de steenfabriek schade heeft opgelopen: op de foto van 23 december 1944 zijn er donkere plekken zichtbaar in de daken die eerder niet aanwezig waren. De schade is vermoedelijk veroorzaakt door artilleriebeschietingen van het gebied. Aan de rechterkant van de foto zijn in de spoordijk ook enkele Duitse schuttersputten zichtbaar (rode pijlen). Luchtfotonummer 3082.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 47. Een deel van het projectgebied net bezuiden de spoorbrug. In de weilanden zijn vele lichtgekleurde verstoringen en kraters te zien veroorzaakt door artilleriebeschietingen. Een aantal groepjes hiervan zijn als voorbeeld aangegeven met rode pijlen. Luchtfotonummer 3082.

19 april 1945: Verhulde opstelling Op de luchtfoto van 19 april 1945, die enkel Rhenen dekt, worden we geconfronteerd met de beperkingen die luchtfoto’s met zich mee kunnen brengen: een beschadiging in de luchtfoto van 23 december 1944 blijkt een geschutopstelling verhuld te hebben die relevant is voor het projectgebied.

Figuur 48. Uitsnede van de luchtfoto van 23 december 1944. De vier zichtbare geschutopstellingen zijn met witte pijlen aangegeven, de verhullende beschadiging met rood. Luchtfotonummer 3082.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 49. Uitsnede van de vergelijkende luchtfoto van 19 april 1945, met de vijfde geschutopstelling daarop wél duidelijk zichtbaar (witte pijlen). Ook is door het hoge contrast van deze foto de enorme schade aan de spoorbrug zichtbaar. Puin ligt over een afstand van ruim 50 meter rondom de spoorbrug uitgewaaierd. Luchtfotonummer 4042.

25 april 1945: Verdere oorlogsschade en Duitse opstellingen in Rhenen en Lienden. De matige kwaliteit van de foto van 23 december 1944 wordt gecompenseerd door twee vergelijkende foto’s van 25 april 1945. Door te vergelijken kan er onderscheid gemaakt worden tussen beschadigingen in de foto en verstoringen in het landschap. Veel eerder waargenomen verstoringen zijn nog zichtbaar en vooral qua verstoringen door artilleriebeschieting zijn er veel bijgekomen.

1. 3.

4. Figuur 50. De luchtfoto van 25 april 1945, met ingetekende vakken van uitsneden die hieronder worden geanalyseerd. De andere genoemde luchtfoto bestrijkt ongeveer de gehele rechterhelft van deze luchtfoto. Deze is enkel gebruikt ter vergelijking en daarom hier weggelaten. Luchtfotonummer 3006.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 51. In Rhenen zijn er een aantal loopgraven bijgekomen, zowel binnen als buiten het projectgebied (oranje cirkels). Opvallend is dat de twee meest linkse loopgraven op een eerdere foto uit losse schuttersputten bestonden die op deze datum zijn omgevormd tot loopgraven. Luchtfotonummer 3006.

Figuur 52. In de uiterwaard bij de brug zijn veel nieuwe verstoringen te zien. Sommige van deze zijn beschadigingen in de foto, maar vergelijken met andere foto’s toont dat een groot deel wel degelijk verstoringen in het landschap (kraters van geschutmunitie) zijn. Een aantal hiervan zijn met rode pijlen aangegeven. Luchtfotonummer 3006.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 53. De steenfabriek is nog verder beschadigd geraakt. Er is meer schade aan de daken dan voorheen en de schoorsteen is ingestort, mogelijk het gevolg van opzettelijke vernielingswerkzaamheden. Het puin daarvan is goed te zien ten noorden van het hoofdgebouw (rood omcirkeld). Luchtfotonummer 3006.

Figuur 54. Ook zuidelijker in het projectgebied veel nieuwe verstoringen als het resultaat van artilleriebeschietingen. Enkele nieuwe verstoringen ontstaan sinds de foto van 23 december 1944 zijn aangewezen met rode pijlen. Ook zijn delen van Huis ter Leede zwaar beschadigd (gele cirkel) en zijn de doorgangen onder de spoordijk vernield en beschadigd (rode cirkels langs de spoordijk). Luchtfotonummer 3006.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 55. Ingezoomde uitsnede van Huis ter Leede (gele cirkel) en de zuidelijke doorgang (rode cirkel) onder de spoordijk op 25 april 1945. Zowel het hoofdgebouw als de verschillende bijgebouwen zijn zichtbaar beschadigd geraakt. De poort onder de spoordijk rechts is volledig vernield, getuige het zichtbare puin en uitgeworpen grond. Luchtfotonummer 3006.

De foto van 25 april 1945 wijst ons op een leemte in de kennis. Van de op het luchtfotomateriaal waargenomen vernielingswerkzaamheden zijn geen vermeldingen aangetroffen in het overige bronnenmateriaal. AVG heeft voor de zuidelijke poort, gelegen buiten het projectgebied in NederBetuwe, de vernieling daarom geïnterpreteerd als zijnde veroorzaakt door een vernielingslading. De noordelijke poort, gelegen in Lienden en net binnen het projectgebied, is niet (volledig) vernield. Op het luchtfotomateriaal van 25 april 1945 is op deze locatie wel een verstoring zichtbaar, die mogelijk is veroorzaakt door graafwerkzaamheden:

Figuur 56. Schade aan de noordelijke poort (rode cirkel) onder de spoordijk op 25 april 1945. Duidelijk te zien is dat er geen vernieling heeft plaatsgevonden op de schaal waarop dat met de zuidelijke poort is gebeurd. Luchtfotonummer 3006.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Aan deze locatie kan een opmerkelijke MORA worden gekoppeld (19960743). Zoals te zien in de eerder getoonde tabel van MORA’s zijn in 1996 bij werkzaamheden aan het viaduct dat daar nu ligt twee Britse 500 lb vliegtuigbommen gevonden, in gewapende toestand. Een bijgesloten kaartje uit de gemeentearchieven van Lienden toont de exacte locatie van de vondst:

Figuur 57. Kaartje uit het gemeentearchief van Lienden. Te zien is dat de vondst gedaan is precies waar op de luchtfoto een beschadiging te zien is: aan de westelijke zijde van de poort/het viaduct. Bron: RAR, toeg. nr. 1532(Gemeentearchief Lienden), inv. nr.523.

Het feit dat de vliegtuigbommen in gewapende toestand zijn aangetroffen betekent dat ze zijn afgeworpen. Er zijn geen indicaties aangetroffen voor het plaatsvinden van een bombardement op deze locatie. Op het luchtfotomateriaal van 25 april 1945 zijn geen verstoringen in de vorm van inslagkraters van afwerpmunitie zichtbaar. Omdat echter vernielingswerkzaamheden zijn uitgevoerd ter plaatse van de de zuidelijke doorgang, mag worden aangenomen dat deze CE bedoeld waren dienst te doen als vernielingslading. Daar de vliegtuigbommen zijn aangetroffen bij graafwerkzaamheden, mag worden aangenomen dat voldoende bodemroering heeft plaatsgevonden om de aanwezigheid van overige CE in de vorm van afwerpmunitie op deze locatie uit te sluiten. Voor deze locatie is derhalve geen afbakening van een verdacht gebied noodzakelijk bevonden.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

5. Landschapsanalyse Algemeen Ten behoeve van het in kaart brengen van verstoringen in het landschap, als gevolg van oorlogshandelingen, voert BeoBOM standaard een landschapsanalyse uit met behulp van historisch kaartmateriaal, satellietbeelden, luchtfotomateriaal uit de periode 1940-1945, BAG-gegevens (Basisregistraties Adressen en Gebouwen) en LIDAR. LIDAR staat voor Light Detection and Ranging of Laser Imaging Detection And Ranging, en houdt in dat hoogteverschillen in het landschap in kaart worden gebracht middels laserpulsen. Door hoogteverschillen te analyseren, kunnen verstoringen zoals bomkraters of verdedigingswerken in sommige gevallen worden opgespoord. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan hoogteverschillen in het landschap, die niet zichtbaar zijn op luchtfoto’s door bebossing of andere vegetatie. Ook hoogteverschillen die niet met het menselijk oog zichtbaar zijn, zijn wel zichtbaar als LIDAR wordt ingezet. Naast het in kaart brengen van mogelijke verstoringen als gevolg van oorlogshandelingen, wordt LIDAR hier eveneens toegepast om de naoorlogse bodemroering in kaart te brengen. Naoorlogs opgehoogde gebieden onderscheiden zich duidelijk, wanneer LIDAR wordt toegepast. In de volgende paragraaf worden de resultaten van deze analyse besproken.

Naoorlogse bodemroerende werkzaamheden Om na te gaan in hoeverre rond de projectgebieden (ingrijpende) bodemroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden die mogelijk van invloed zijn op de mate van verdachtheid, zijn de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, historisch kaartmateriaal en een modern satellietbeeld met elkaar vergeleken. Daarnaast is gebruik gemaakt van BAG-gegevens (Basisregistratie Adressen en Gebouwen). Het analyseren van naoorlogse bodemroering is niet alleen relevant wanneer het gaat om het in kaart brengen van naoorlogs geroerde bodemlagen waarin mogelijk zonder aanvullend onderzoek kan worden gewerkt, ook zegt naoorlogse bodemroering iets over hoe verdacht een gebied precies is. Bijvoorbeeld: een bron stelt dat plaats X is beschoten door artillerie, echter kan niet exact worden aangetoond welk gebied nu is getroffen. Als de omgeving van plaats X in 1945 uit weiland bestond en in 2019 uit volledig volgebouwde woonwijken waarbij voor zover bekend tijdens de werkzaamheden nimmer CE zijn aangetroffen, dan valt mogelijk te concluderen dat dit gebied niet is getroffen door artilleriebeschietingen. In die zin kan het in kaart brengen van naoorlogse bodemroering dus als contra-indicatie dienen.

Onderstaande afbeeldingen tonen de BAGgegevens rondom de projectgebieden, gevolgd door de situatie in en rondom de projectgebieden tijdens de oorlog en, op verschillende momenten, in de decennia daarna. Omdat de naoorlogse bodemroering in de gemeentebrede vooronderzoeken en risicokaarten van Veenendaal en NederBetuwe onvoldoende is uitgewerkt, zal deze hieronder nader worden omschreven voor beide projectgebieden (RRR en ORV).

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Projectgebied ORV

Figuur 58. BAG-gegevens voor het noordelijke deel van het projectgebied ORV. In rood de bebouwing van vóór 1945, in blauw de bebouwing ná 1945. Bron gegevens: Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Bron satellietbeeld: World Imagery.

Figuur 59. BAG-gegevens voor het zuidelijke deel van het projectgebied ORV. In rood de bebouwing van vóór 1945, in blauw de bebouwing ná 1945. Bron gegevens; Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Bron satellietbeeld: World Imagery.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 60. De situatie binnen het projectgebied ORV weergegeven op kaartmateriaal van vóór 1940. Het is duidelijk te zien dat het projectgebied in die tijd nog voor het grootste deel uit weilanden bestond. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Figuur 61. De situatie binnen het projectgebied ORV weergegeven op kaartmateriaal uit circa 1960. Inmiddels zij er een aantal wegen aangelegd in het projectgebied en is er wat bebouwing bijgekomen. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 62. De situatie binnen het projectgebied ORV weergegeven op kaartmateriaal uit circa 1980. In het zuiden van het projectgebied is een bedrijventerrein in aanleg, terwijl andere bebouwing zoals huizen steeds dichterbij komt. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Figuur 63. De situatie binnen het projectgebied ORV weergegeven op kaartmateriaal uit circa 2000. Inmiddels zijn er ook wat huizen gebouwd in het noordelijke deel van het projectgebied. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 64. De situatie binnen het projectgebied ORV weergegeven op kaartmateriaal uit circa 2018. De N233 is inmiddels aangelegd en aangesloten op de A12. In het midden van het projectgebied zijn er langs de N233 woonwijken gebouwd. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Projectgebied RRR

Figuur 65. BAG-gegevens voor het Rhenense deel van het projectgebied RRR. In rood de bebouwing van vóór 1945, in blauw de bebouwing ná 1945. Bron gegevens: Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Bron satellietbeeld: World Imagery.

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 66. BAG-gegevens voor het Liendense en het Neder-Betuwse deel van het projectgebied RRR. In rood de bebouwing van vóór 1945, in blauw de bebouwing ná 1945. Bron gegevens: Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Bron satellietbeeld: World Imagery.

Figuur 67. De situatie binnen het projectgebied RRR weergegeven op kaartmateriaal van vóór 1945. Duidelijk is dat het grootste deel van het projectgebied RRR bestond uit weilanden en boomgaarden. Enkel te Rhenen is er significante bebouwing. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 68. De situatie binnen het projectgebied RRR weergegeven op kaartmateriaal uit circa 1960. Veel lijkt er sinds de vorige momentopname niet veranderd, afgezien van een aantal huizen of boerderijen die gebouwd zijn. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Figuur 69. De situatie binnen het projectgebied RRR weergegeven op kaartmateriaal uit circa 1980. Inmiddels is er weer wat bebouwing bijgekomen. De contouren van de nog aan te leggen N233 zijn hier al zichtbaar. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

BB19-211-02

Vooronderzoek CE

Figuur 70. De situatie binnen het projectgebied RRR weergegeven op kaartmateriaal uit circa 2000. Behalve de aanleg van de N233 zelf lijkt er weinig veranderd te zijn in het projectgebied. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Figuur 71. De situatie binnen het projectgebied RRR weergegeven op kaartmateriaal uit circa 2018. Wederom lijkt er weinig veranderd. Bron kaartmateriaal: topotijdreis.nl

Resultaat vergelijking Uit de bovenstaande vergelijkingen blijkt dat binnen de projectgebieden ORV en RRR met name in het kader van infrastructuur, woningbouw en landbouw enige beperkte bodemroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden.

100

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12074704/1