44-07c Bijlage 1 - Groeimarkten voor Nederland
Tekst van het document
Bovendien kent Nederland een netwerk aan gerelateerde mkb-bedrijven en grootbedrijven zoals HyCC, Airliquide, OCI Nitogen, Tata Steel, HyET Hydrogen, Hygear. Deze bedrijven zijn actief in vooraanstaande ecosystemen, zoals Brainport Eindhoven, Smart Delta Resources, Chemelot en de Havenbedrijven van Rotterdam en Amsterdam. Daarnaast heeft Nederland een gunstige ligging om een belangrijke internationale rol te spelen in import en export van waterstof en waterstofderivaten. Dit is met name vanwege de haven van Rotterdam. Specifiek voor de markt voor waterstof elektrolyse-machines is van belang dat de mondiale markt voor schone groene waterstof wordt geschat op $642 miljard in 2030.48 Voor onderliggende waterstoftechnologie wordt de wereldwijde marktomvang geschat op $21 miljard in 2022, met een verwachte groei naar $38,5 miljard in 2027. Dit impliceert een jaarlijks groeipercentage van 12,8%. De International Energy Agency (IEA) verwacht met een duurzaam ontwikkelingsscenario een wereldwijde vraag van circa 38 Megaton low-carbon
187
188
191 192
Statista, Forecast market size of clean hydrogen worldwide from 2030 to 2050, 2023. Statista. Hydrogen market report, 2021.
Groeimarkten voor Nederland | 40
waterstof in 2030, ten opzichte van 2 Megaton in 2023.193 Om de ambities te helpen verwezenlijken worden door de Europese Commissie tientallen miljarden beloofd voor het stimuleren van de ontwikkeling van elektrolysers ten behoeve van groene waterstof.194 Op het gebied van elektrolysers heeft Nederland nog geen grote spelers, maar er zijn wel meerdere ontwikkelingen. Met name in stack-componenten en Balance of Plant (BoP) componenten heeft Nederland al een ontwikkelde sector.195 Met VDL, Zero Emission Fuels, Plug en Battolyser kent Nederland een aantal original equipment manufacturers, maar deze zijn op het Europese vlak nog klein ten opzichte van Bosch, ThyssenKrupp en Schaeffler. In Nederland zijn daarnaast ook meerdere toeleveranciers aanwezig: onder andere Hyet, Teijin, Bosal, Borit, SALD, Hauzer, Ionbond, MXPolymers, Magneto.
“Door het belang van waterstof voor de sterke Nederlandse chemische industrie heeft Nederland een bestaand cluster van gebruikers van grijze waterstof, die naar verwachting in de toekomst de waterstofvraag op zullen stuwen” Door het belang van waterstof voor de sterke Nederlandse chemische industrie (zie groeimarkt Chemie) heeft Nederland een bestaand cluster van gebruikers van grijze waterstof, die naar verwachting in de toekomst de waterstofvraag op zullen stuwen. Aanpalende Nederlandse clusters op het gebied van fuel-cell, automotive en machinebouw vergroten de mogelijkheden om dit segment te ontwikkelen. Uitgebreide toegepaste kennis op het gebied van gas-infrastructuur, assemblage en membraan-technologie geeft Nederland grote potentie.196
International Energy Agency (IEA). Global Hydrogen Review, 2023. European Commission. EU Hydrogen Strategy, 2022. 195 TNO, Elektrolysers: Kansen voor de Nederlandse Maakindustrie, 2020. 196 TNO, Elektrolysers: Kansen voor de Nederlandse Maakindustrie, 2020. 193
194
Groeimarkten voor Nederland | 41
2.9 Zware wegtransportmiddelen Beschrijving Zware wegtransportmiddelen is een segment van de bredere mobiliteitssector. De mogelijkheden op deze markt worden gedreven door vooruitgang in digitalisering en automatisering van mobiliteit en vernieuwde aandrijvingssystemen met efficiëntere, energiezuinige of duurzame aandrijving. Vanwege de uiteenlopende aard van zware wegtransportmiddelen wordt hierna vooral stilgestaan bij de afzonderlijke segmenten.
Kansen voor Nederland Nederland is momenteel sterk gepositioneerd in de productie van vrachtwagens. Grote spelers in Nederland zijn DAF (onderdeel van PACCAR uit de VS) en Scania (moederbedrijf gevestigd in Zweden). Als reactie op klimaatverandering vindt er een verduurzamingsslag plaats in het zware wegtransport. Er is een noodzaak om Nederland in 2050 klimaatneutraal te laten zijn.197 Specifiek gaat dit om batterij- of waterstof-elektrisch vrachtvervoer, van regionaal of stadsvervoer tot zwaar internationaal transport, en elektrisch zwaar personenvervoer, van stadsbus tot touringcar. Momenteel vertegenwoordigt wegtransport 18,8% van de Europese CO2-uitstoot. De aanscherping van Europese wetgeving op het gebied van emissiedoelstellingen voor wegtransport vanaf 2035 zorgt ervoor dat de vraag naar duurzaam wegtransport toe zal gaan nemen. Na 2035 mogen alleen emissievrije bussen verkocht worden en in 2040 moeten vrachtwagens 90% minder emissies uitstoten. Op technologisch gebied maken ontwikkelingen in de productie van batterijen, laadinfrastructuur en waterstoftechnologie de transitie naar duurzame zware mobiliteit mogelijk.
197
Missie Energietransitie uit het missiegedreven innovatiebeleid: Nederland klimaatneutraal in 2050.
Groeimarkten voor Nederland | 42
Er rijden momenteel ongeveer 6,5 miljoen vrachtwagens in de EU,198 die op termijn vervangen zullen worden door een duurzaam alternatief. Mede door de wettelijke druk laat de markt voor duurzaam vrachtvervoer een zeer sterke groei zien. Nederland is in zwaar wegtransport sterk gespecialiseerd, en heeft de kennis en kunde in huis om een leider in de duurzame transitie te zijn voor zware wegtransportmiddelen. Nederland heeft een sterk ecosysteem met expertise in relevante aanpalende sectoren. Zo heeft Nederland een sterke maakindustrie voor nieuwe generatie batterijen en componenten en materialen. Daarnaast bezitten wij over relevante kennis op mechatronica & optomechatronica voor de bouw van productielijnen en gespecialiseerde assemblagetechnieken voor elektrisch vervoer. Ook op het gebied van infrastructuur is Nederland een koploper in laadoplossingen en bijbehorende software voor elektrisch vervoer die essentieel zijn om elektrische vrachtwagens te kunnen laten rijden. Samen met het goed ontwikkelde logistieke systeem en de beschikbare arbeidskrachten op relevant opleidingsniveau geeft dit de markt een kans om te groeien in Nederland.
Vrachtwagens met aandrijving op basis van elektriciteit of waterstof Op het gebied van elektrische vrachtwagens is Nederland goed gepositioneerd. Zo heeft Paccar (DAF) in 2023 een investering van € 260 miljoen in een fabriek voor elektrische trucks gedaan.199 Voor deze markt is de verwachte groei enorm: in de periode 2020 tot en met 2026 wordt wereldwijd een gemiddeld jaarlijks groeipercentage van 73,7% verwacht – een groei van 12.000 elektrische trucks naar 324.000.200 Deze groei omvat nog maar een fractie van de totale markt voor vrachtwagens en bussen. De gezamenlijke omzet van de vier grootste fabrikanten van vrachtwagens wereldwijd (Daimler Truck, Volkswagen, Volvo en PACCAR) bedroeg $177,25 miljard in 2022.201 Nederland heeft met een export van € 5,2 miljard in 2022 een relatief sterke specialisatie op het gebied van trucks met verbrandingsmotoren (Balassa index van 12,5). De relatieve specialisatie op het gebied van elektrische vrachtwagens lag echter nog hoger, met een Balassa index van 23,9.202
European Automobile Manufacturers Association, Fact Sheet Trucks. Informatie afkomstig van fDi Markets (FT). 200 Statista, Electric-truck worldwide market forecast, 2024. 201 Statista, Worldwide revenue of selected truck and bus manufacturers in FY 2022, 2024. 202 CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024. 198
199
Groeimarkten voor Nederland | 43
2.10 Digitale diensten Beschrijving Digitale diensten is een verzamelnaam voor diensten die gebaseerd zijn op digitale technologie. Digitale technologie stelt ons in staat om op elektronische wijze informatie te genereren en te verzamelen, te bewerken en te analyseren, op te slaan en te verspreiden om daarmee productieprocessen en dienstverlening efficiënter te maken dan wel op een innovatieve manier waarde te creëren. De digitale transitie, die in steeds sneller tempo plaatsvindt, verandert structureel de ordening en inrichting van de mondiale economie en markten. We bevinden ons in een transitie naar een wereld waarin wij steeds meer digitaal communiceren, werken, produceren, leren en ons vermaken. Neem bijvoorbeeld de snelle digitalisering van de financiële sector en de top-10 grootste bedrijven wereldwijd die momenteel vooral uit grote online platformen bestaan. De opkomst van de digitale diensten wordt gedreven door digitale technologie en de ontwikkeling van software. Doorbraken in de ontwikkeling van digitale sleuteltechnologieën zoals kunstmatige intelligentie, cloud, 6G en de brede toepassing hiervan binnen bedrijven doen het tempo van de digitale transitie verder versnellen.
Bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties zijn steeds meer op zoek naar digitale oplossingen die hen kunnen helpen hun processen te stroomlijnen en te beveiligen, arbeidstekorten op te vangen, kosten te verlagen en daarmee de efficiëntie te verbeteren. Daarbij is de ontwikkeling en inzet van digitale kennis en kunde steeds meer onderwerp van industriepolitiek en het streven naar open strategische autonomie.203 In het licht van veranderende geopolitieke verhoudingen zet Europa daarom in op de ontwikkeling van AI,204 de dataeconomie,205 en cloud- en netwerktechnologie.206
Kamerbrief van minister EZK van 17 oktober 2023, Kamerbrief over aanbieding Agenda Digitale Open Strategische Autonomie. 204 Europese Commissie, Commissie lanceert AI-innovatiepakket ter ondersteuning van start-ups en kmo’s op het gebied van artificiële intelligentie, Januari 2024. 205 Europese Commissie, Shaping European Data Spaces – Common European Data Spaces. 206 Europese Commissie, IPCEI computing technologies, December 2023. 203
Groeimarkten voor Nederland | 44
Kansen voor Nederland De Nederlandse ICT sector en digitale economie is sterk ontwikkeld. Dit blijkt uit het hoogwaardige Nederlandse onderzoek op het gebied van data science en software,208 de uitstekende digitale infrastructuur,209 de hoge digitalisatiegraad van Nederland en de aanwezigheid van early adopters. Zo heeft Nederland van alle EU-landen met 79% het hoogste aandeel van personen met digitale vaardigheden binnen zijn bevolking.210 Verder heeft Nederland internationaal vergeleken veel ICT-specialisten. Dit is namelijk 7,2% van de totale beroepsbevolking, terwijl het gemiddelde in de EU 4,6% is.211
Aandeel Nederlandse bevolking met
Digitale vaardigheden 21%
Zonder digitale vaardigheden
79%
Met digitale vaardigheden
Aantal ICT-specialisten van de
Beroepsbevolking Gemiddelde in de EU
De digitale transitie is dwarsdoorsnijdend en heeft impact op alle sectoren en marktsegmenten. Digitalisering kent toepassingen in vrijwel alle sectoren en in de ontwikkeling van nieuwe (platform)markten, van precisielandbouw, e-health en fintech tot predictive maintenance in de maakindustrie. In digitale diensten wordt enkel gedoeld op de toepassing van digitale technologie in dienstverlening. Toepassing van digitale technologie in andere sectoren komt aan bod bij de bespreking van de meeste van de hierboven beschreven groeimarkten.207
207
De marktpotentie van digitale transformatie laat zich het beste benaderen aan de hand van de digitale technology stack, ofwel het bouwwerk van een opeenstapeling van lagen van digitale technologieën (van grondstoffen tot toepassingen) die elkaar wederzijds beïnvloeden. De veelzijdige, cross-sectorale toepassing en de complementariteit van verschillende digitale technologieën versterkt het potentieel aan marktkansen. Ook heeft de inzet van digitale technologie een sterke relatie met markt met verschillende andere technologieën zoals halfgeleiders, fotonica en quantumtoepassingen en de geopolitieke ontwikkelingen spelen daarbij een belangrijke rol.
4,6% Nederland
7,2%
Nederlandse onderzoekers zijn goed voor 4,4% van alle top 1% onderzoekspublicaties op het gebied van data science in de wereld en 2% van alle onderzoekspublicaties aangehaald in patenten; en voor 3,6% van alle top 1% onderzoekspublicaties op het gebied van data science en 3% van alle onderzoekspublicaties aangehaald in patenten. Bron: Elsevier, Quantitative analysis of Dutch research and innovation on key technologies, 2023. 209 Kamerbrief van de minister van EZK van 22 januari 2024, Staat van de Digitale Infrastructuur. 210 CBS, Nederlanders digitaal steeds vaardiger, 2023. 211 CBS, ICT, kennis en economie, 2023. 208
Groeimarkten voor Nederland | 45
Verder is de digitale dienstensector goed voor 26% van de R&D uitgaven van het gehele bedrijfsleven.212 Binnen het brede domein van digitale diensten zijn er in het bijzonder kansen voor Nederland op het gebied van: bedrijfssoftware-as-aservice, digitale platformen, kunstmatige intelligentie- en big datadiensten en cybersecurity.
verschillende niveaus en in verschillende fases van de transactie. Zo zijn zoekmachines, sociale media en speciale websites allen voorbeelden van platformen waarbij klanten en aanbieders bijeengebracht worden. De omzet in de wereldwijde markt voor e-commerce wordt geschat op $3.178 miljard in 2023. Statista verwacht dat dit groeit tot $4.997 miljard in 2029.217
Bedrijfsoftware-as-a-service
De Nederlandse e-commerce en betaalplatformen hebben geprofiteerd van de hoge digitalisatiegraad van Nederland en haar early adopters. Mede als gevolg hiervan Nederland heeft een sterk eigen ecosysteem op het gebied van business-to-consumer
Bedrijfssoftware verwijst naar alle software die bedrijfsactiviteiten ondersteunt, zoals enterprise resource planning software, customer relationship management software, business intelligence software, supply chain management software en content management software. Producten in de softwaremarkt kunnen op twee manieren worden aangeboden: als software die wordt verkocht via een eenmalige transactie en als Software as a Service (SaaS) in de cloud, via een abonnement.213 De laatste vorm is tegenwoordig de meest voorkomende. De markt voor bedrijfssoftware heeft een wereldwijde omzet van $271 miljard in 2023 wordt verwacht te groeien naar een omzet van $376 miljard in 2028. Vergeleken met de grote software aanbieders in landen als de VS zijn de Nederlandse softwarebedrijven relatief klein. De business-to-business softwaremarkt heeft echter veel niches die voor grote spelers minder aantrekkelijk zijn en biedt Nederland daarmee relatief veel mogelijkheden om posities in te nemen. Nederland exporteerde in 2022 voor € 2,4 miljard aan software.214 Op het gebied van bedrijfssoftware zijn in Nederland 2.754 bedrijven actief met een gezamenlijke marktwaarde van $74 miljard.215 Veruit het meest waardevolle bedrijf is Kleos, onderdeel van Wolters Kluwer en gericht op juridische managementsoftware.
In dit segment bevindt zich ook een aantal Nederlandse unicorns zoals Exact, Here Technologies, Hotmart, InterTrust, SD Worx en Topicus, naast een groot aantal kleinere en langer bestaande bedrijven.216
Marktwaarde 5 grootste Nederlandse spelers
€ 170 Mld
Sterke Nederlandse speler
Voedsel bezorging
Digitale platformen (inclusief platforms-as-a-service) Digitale platformen zijn (virtuele) plaatsen waar aanbieders van producten via het internet worden samengebracht met klanten. Er bestaan voor verschillende productgroepen verschillende platformen. Ook bestaan er platformen op
CBS, ICT, kennis en economie 2023, para 6.2.2. Zie: longreads.cbs.nl/ict-kennis-en-economie-2023/research-en-development/. 213 Statista, Software – Worldwide, 2024. 214 Op basis van ‘vergoedingen voor het gebruik van software’. Cijfers voor 2022, CBS. Zie: Internationale handel in diensten - Nederland Handelsland | CBS, tabel 4.2.4. 215 Dealroom, data van April 2024. 216 Dealroom, data van April 2024. 212
en business-to-business platformen. Door schaal voordelen en netwerkeffecten tenderen platformmarkten naar concentratie. Daardoor zijn de huidige sterke spelers in deze markten goed gepositioneerd om hun positie te behouden. De mate waarin dit het geval is verschilt sterk per speler. Een sterke positie uit zich in een hoge marktwaarde. De vijf grootste Nederlandse spelers hebben samen een marktwaarde van circa € 170 miljard.218 Ter vergelijking: de totale beurswaarde van de AEX-index met de 25 aandelen met de grootste marktkapitalisatie op de
217 218
Statista, eCommerce- Worldwide, 2024. Booking.com, Adyen, JustEatTakeaway; Picnic; Mollie. Bron: Dealroom, April 2024.
Groeimarkten voor Nederland | 46
Amsterdamse effectenbeurs is € 872 miljard.219 Sterke Nederlandse spelers zijn in het bijzonder aanwezig op het gebied van onder andere voedselbezorging (bijv. Justeat Takeway), hotelboekingen (bijv. Booking.com), fintech/betalingen (bijv. Adyen, Mollie) en duurzame consumptiegoederen (bijv. Bol.com, Coolblue).
Kunstmatige intelligentie en big data-diensten Kunstmatige intelligentie (AI) is een systeemtechnologie met transformatieve impact op de economie en de maatschappij als geheel. Door de snelle en brede adaptatie van zogenaamde generatieve AI, zoals ChatGPT, is de opmars van AI in een stroomversnelling geraakt. Naar verwachting gaat AI in de toekomst nog veel bijdragen aan economische groei, dankzij het vermogen om enorme hoeveelheden data te verwerken, modellen te trainen en op basis daarvan beslissingen te nemen, voorspellingen te maken en generieke taken uit te voeren.220 Statista schat de marktomvang van AI-toepassingen in 2023 wereldwijd al op $638 miljard. Naar verwachting zal de markt voor AI nog sterk groeien. Statista verwacht dat de markt per 2032 een omvang van $2.575 miljard zal bereiken.221 Datagebruik op grote schaal (big data) ligt in het hart van de digitale economie en is essentieel voor het benutten van de mogelijkheden van AI. Data-analyses geven inzichten en kennis om besluiten te nemen. Toepassingen hiervan zijn er in alle sectoren: van de slijtage van machines en daarmee inzicht in optimaal onderhoud, tot optimale supply chains, marktontwikkelingen (business intelligence), en efficiëntere en duurzamere landbouwproductie (door beter inzicht in het weer, droogte, voedingstoffen in bodem, etc.).
Veel AI-toepassingen zijn gebaseerd op een bijzondere vorm van data-analyse, namelijk het trainen van modellen (machine learning).
Nederland heeft een vooraanstaande positie op onderdelen van het AI en data kennisgebied.222 AI en data science zijn ook een speerpunt van de NTS.223 Voor de ontwikkeling van AI in Nederland is het essentieel dat bedrijven kunnen beschikken over toegang tot een grote hoeveelheid data. Op dit punt hoort Nederland binnen de EU tot de top 5 als het gaat om de waarde van de data-economie en marktaandeel van data in de EU. Ook heeft Nederland een goede Europese positie in (standaarden voor) data delen door middel van data spaces. De voorwaarden voor de data-economie in Nederland zijn goed vanwege een sterke digitale infrastructuur, publiek-private samenwerking rondom datadeling en een aantal waarin datagebruik relatief gemakkelijk kan worden toegepast en al gedeeltelijk wordt gedaan (landbouw, logistiek, gezondheidszorg, high tech). Nederland heeft daarnaast een zich snel ontwikkelend bedrijfscluster binnen deze markt. Er zijn 504 startups die zich bezighouden met AI, 12% van het totaal in de EU.
Daarnaast zijn er 175 startups in Nederland die zich bezighouden met big data, 15% van het totaal in de EU.224 Uit eerder onderzoek van Techleap bleek al dat Nederland van alle EU-landen per hoofd van de bevolking het hoogste aantal AI-startups en scale-ups gericht op AI heeft.225 Gelet op de stroomversnelling waarin AI en data zich momenteel in bevinden, is het in dit stadium moeilijk te zeggen waar binnen dit veld de meeste commerciële kansen liggen voor Nederlandse bedrijven. Nederland heeft nog niet veel grote bedrijven die het zelf aanbieden van op AI en big data gerichte diensten tot hun kerntaak maken. Wel kunnen opkomende spelers als Weaviate en Nebius AI, die zich toeleggen op AI- en data-infrastructuurdiensten, mogelijk de basis leggen voor een onderscheidend Nederland bedrijvencluster binnen dit niche. Ook valt al op dat Nederlandse startups die zelf AI-technologie ontwikkelen, veelal een focus hebben op medische toepassingen.226 Buiten de digitale diensten hebben AI en big data ook toepassingsmogelijkheden als onderdeel van producten (zowel goederen als diensten) in andere marktsegmenten waarin Nederland sterk is, zoals innovaties voor landbouw en voeding (bijv. zaadveredeling nieuwe gewassen), gezondheid en zorg (bijv.
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Nationale Technologie Strategie, 2023, p. 68. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Nationale Technologie Strategie, 2023. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Nationale Technologie Strategie, 2023, p. 224 Berekeningen EZK op basis van data Dealroom, augustus 2024. Startups zijn hier gedefinieerd als bedrijven die zijn opgericht in 2019 of daarna. 225 Techleap, Artificial Intelligence Startups & Scaleups in the Netherlands, 2021, p. 7. 226 Techleap, Artificial Intelligence Startups & Scaleups in the Netherlands, 2021, p. 12. 222 223
AEX van April 2024. OECD, The impact of Artificial Intelligence on productivity, distribution and growth, 2024. 221 Statista, Artificial Intelligence: in-depth market analysis, p. 14. 219
220
Groeimarkten voor Nederland | 47
medische diagnostiek) en de technische industrie (bijv. nieuwe materialen, microchips, machinebouw), zoals beschreven in de hiervoor genoemde groeimarkten. Veel gevestigde bedrijven richten zich dan ook op het toepassen van AI in bestaande producten en diensten. Voorbeelden van in Nederland gevestigde grote bedrijven die zelf investeren en meedoen in publiek-private samenwerking voor onderzoek en innovatie op AI-gebied zijn: AholdDelhaize, Alliander, Booking, Bosch, DPG Elsevier Media, DSM, ING, KLM, NS, Philips, RTL Nederland, Signify en NXP. Voorbeelden van midden- en kleinbedrijven dit doen zijn Almende, Innatera, Medvision, Noldus, Sencure en Technolution.
Cybersecurity Cybersecuritydiensten betreffen het geheel aan diensten dat erop gericht is schade door verstoring, uitval of misbruik van ICT te voorkomen en, indien er toch schade is ontstaan, te herstellen.227 Toenemende digitalisering (producten, diensten, complexe onlinenetwerkketens en steeds vaker met internet verbonden apparaten) maakt dat de vraag naar cybersecuritydiensten sterk toeneemt. Deze vraag wordt versterkt door de komst van meer verplichtende cybersecurityeisen voor producten en organisaties via wet- en regelgeving, zoals de komst van de Cyber Resilience Act (CRA)228 en herziening van de netwerk- en informatiebeveiligingsrichtlijn (NIS2-richtlijn).229 Bovendien heeft de overheid zich gecommitteerd aan een veilige en toegankelijke digitale ruimte voor burgers en bedrijven, zoals vastgelegd in de Nederlandse Cybersecuritystrategie 2022 – 2028230 en de Strategie Digitale Economie.231 Toenemende internationale spanningen maken dat digitale kwetsbaarheden niet alleen door cybercriminelen, maar ook in toenemende mate door kwaadwillende statelijke actoren geëxploiteerd dreigen te worden. Door aanpalende technologieën als AI en aanstaande komst van de quantumcomputer zal de kwantiteit van cyberaanvallen en de noodzaak van verdediging in de toekomst verder toenemen.
Enkele toepassingsgebieden en marktsegmenten zijn netwerkbeveiliging, cloudbeveiliging, IT- en operationele technologiebeveiliging, end-pointbeveiliging en websitebeveiliging. Het secure-by-default ontwikkelen en op de markt aanbieden van digitale producten is daarom in toenemende mate een economische noodzaak voor producenten, maar wordt met de inwerkingtreding van de CRA vanaf 2027 ook wettelijk verplicht
Gebaseerd op Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN), 2020. 228 Zie: eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022PC0454. 229 Zie: eur-lex.europa.eu/eli/dir/2022/2555. 230 Nederlandse Cybersecuritystrategie 2022 - 2028. 231 Strategie Digitale Economie - Voortgangsrapportage 2023 (overheid.nl).
voor alle hardware en software die in de EU op de markt wordt aangeboden. Dit geldt niet alleen voor consumentenproducten maar ook voor producten met digitale elementen voor industriële of zakelijke toepassing. Cybersecurity is een groeimarkt in Nederland. De omzet van de cybersecuritysector in Nederland is sinds 2015 gegroeid van € 9,4 miljard in 2015 naar € 16 miljard in 2022 en een werknemersaantal van circa 94.600. De toegevoegde waarde ligt rond de € 7,5 miljard, wat overeenkomt met 0,9% van het bruto binnenlands product.232 Ook heeft Nederland relatief veel startups die zich richten op cybersecurity. In Nederland zijn er 30 cybersecurity startups actief, 14% van het totaal binnen de EU.233
30 NL cybersecurity startups actief
14% van EU-totaal
Nederland is toonaangevend op het gebied van kennis van bepaalde niches van cybersecurity, met name op het gebied van cryptografie. Het Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) in Amsterdam is een belangrijk onderzoekscentrum op het gebied van cryptografie. Er zijn daarnaast maar een beperkt aantal landen die hoogwaardige cryptografische producten exporteren, en daar hoort Nederland bij.234 Een andere belangrijke nichemarkt hierbij is het testen en certificeren van producten. Er zijn een aantal Nederlandse testhuizen die internationaal veel aanzien genieten. Voorbeelden zijn Eset en Eye Security. De vraag naar hun diensten zal in de komende jaren naar verwachting sterk toenemen, niet in de laatste plaats door regulering als de CRA die het testen van producten in sommige gevallen verplicht stelt voor ze de interne markt op mogen. De sterke kennisbasis van Nederland op het gebied van quantum biedt mogelijkheden om voorop te lopen bij de volgende stap die in de cryptografie wordt verwacht: de uitdaging
227
Dialogic, De economische kansen van de cybersecuritysector, 2023, p. 24. Berekeningen EZK op basis van data Dealroom, augustus 2024. Start-ups zijn hier gedefinieerd als bedrijven die zijn opgericht in 2019 of daarna. 234 Dialogic, De economische kansen van de cybersecuritysector, 2023, p. 33. 232 233
Groeimarkten voor Nederland | 48
van encryptie die bestand is tegen de rekenkracht van quantumcomputers.235 Verder is het ontwikkelen van de Nederlandse cybersecurity van belang voor het behalen van de missie op het gebied van veiligheid die binnen het missiegedreven innovatiebeleid is geformuleerd.236 Integratie van cybersecurity in producten kan een competitief voordeel zijn voor het bredere bedrijfsleven. Zo kent het Nederlandse bedrijfsleven hoogwaardige integrators die cybersecurity gebruiken om een competitief voordeel te realiseren. Voorbeelden hiervan zijn bank- en verzekeringsdiensten. Ontwikkelingen als AI en quantum bieden de sector ook kansen om zich meer te gaan onderscheiden en geavanceerdere diensten aan te bieden. Dit heeft ook een positieve doorwerking naar andere sectoren. Zo kan Nederland bijvoorbeeld aantrekkelijker worden als vestigingsplaats voor internationale organisaties en niet-gouvernementele organisatie (‘Netherlands as a safe place to do business’).
235 236
Dialogic, De economische kansen van de cybersecuritysector, 2023, pp. 49-50. Missie Veiligheid: Nederland is veilig en weerbaar tegen externe dreigingen en ondermijnende criminaliteit, zowel in de fysieke omgeving als het digitale domein.
Groeimarkten voor Nederland | 49
2.11 Waarnemingssystemen en connectiviteit Beschrijving Waarnemingssystemen237 en (digitale) connectiviteit zijn segmenten van de bredere sectoren die zich bezighouden met de vervaardiging van elektronische apparatuur en bijbehorende netwerksoftware.238 De mogelijkheden binnen deze sector worden gedreven door vooruitgang in sleuteltechnologieën zoals mechatronica en optomechatronica, optische systemen en geïntegreerde fotonica, imaging en halfgeleiders. Dit zijn allen prioriteiten in de NTS en dat komt de uitgangspositie van Nederland in deze sector ten goede.239 Daarnaast spelen cloud en edge computing een belangrijke rol in de nieuwe generatie van digitale connectiviteit. Nederland voerde in 2022 voor € 1,9 miljard aan communicatieapparatuur van eigen makelij uit en voor € 3,4 miljard aan waarnemingsapparatuur van eigen makelij.240 Vanwege de uiteenlopende aard van de producten in deze sectoren wordt in deze paragraaf vooral stilgestaan bij de afzonderlijke groeimarkten.
Kansen voor Nederland Nederland is binnen de categorie waarnemingssystemen en connectiviteit goed gepositioneerd voor de volgende segmenten: radarsystemen, lasersatelliet communicatie en 6G-netwerken.
“Waarnemingsapparatuur" wordt hier gebruikt als een samenvatting van de SBI-code: “Vervaardiging van meet-, regel-, navigatie- en controleapparatuur en van uurwerken”. Zie: CBS, SBI 2008 versie 2018 Update 2022, 2022. 238 CBS, SBI 2008 versie 2018 Update 2022, 2022. SBI-code 26: Vervaardiging van computers en van elektronische en optische apparatuur. 239 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, De Nationale Technologiestrategie, 2024, p. 3. 240 CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024. - Dit betreft het totaal export in de productcategorie “Vervaardiging van meet-, regel-, navigatie- en controleapparatuur en van uurwerken”. 237
Groeimarkten voor Nederland | 50
Radarsystemen Radar (radio detection and ranging) is een systeem dat met behulp van radiogolven de omgeving afzoekt naar objecten in de lucht, op het water of op het land. Objecten die worden waargenomen zijn bijvoorbeeld vliegtuigen, drones, vogelzwermen, projectielen, schepen, auto’s of (regen)wolken. Radars hebben zowel militaire als civiele toepassingen. De observaties die met radars worden gedaan kunnen worden gebruikt voor verkeersgeleiding en weersvoorspelling. Ze kunnen ook worden gebruikt voor het opsporen en (met gekoppelde wapensystemen) uitschakelen van vijandige doelwitten in conflictsituaties. Radars zijn nodig voor luchtverdediging, hetgeen van toegenomen belang is door de proliferatie van drones in hedendaagse oorlogvoering.241 De wereldmarkt voor radars wordt geschat op $14,9 miljard voor 2023 met een verwachte groei tot $20,6 miljard in 2027.242
Verwachte groei wereldmarkt voor
Radars 2023
$14,9Mld 2027
$ 20,6 Mld
Nederland heeft een goed ontwikkeld radarcluster, met de capaciteit om integrale radarsystemen te bouwen en radarsoftware te ontwikkelen.243 Er zijn recent exportsuccessen geboekt, zoals de Smart-L radar van Thales Nederland. Naast Thales is Robin Radar een snelgroeiende speler in Nederland.
Lasersatellietcommunicatie-apparatuur Satellieten communiceren traditioneel met radiosignalen. Dankzij ontwikkelingen in optische technologie wordt het mogelijk om satellieten te laten communiceren met lasersignalen. Nederland is goed gepositioneerd om een aandeel te ontwikkelen in deze ontluikende markt. Een analyse van soorten satellieten gelanceerd in 2019 laat zien dat het grootste segment van de satellieten uit dat jaar bestond uit satellieten voor communicatie. De markt voor productie van satellieten zal naar schatting $16 miljard zijn in 2027. De markt voor grondapparatuur wordt voor 2019 geschat op $153 miljard met een groei naar $167 miljard in 2027.244 De militaire vraag voor o.a. communicatie-, positionerings- en spionagesatellieten zal naar verwachting toenemen als gevolg van geopolitieke spanningen. Tegelijkertijd zorgen toegenomen capaciteiten van satellieten en goedkopere lanceringen voor toename van de civiele vraag. Nederland kent diverse bedrijven die satellieten en componenten van satellieten kunnen bouwen.245 TNO heeft in 2023 een lasersatellietverbinding tot stand gebracht. TNO heeft met Demcon en VDL ECG een overeenkomst gesloten om de lasersatelliettechnologie te commercialiseren. Demcon en VDL ECG hebben hiertoe de joint venture FSO Instruments opgericht.246 Verder is ook Airbus Nederland actief op het gebied van lasersatellietcommunicatie.
6G-netwerken 5G mobiele breedbandtechnologie is momenteel de snelste verbindingsstandaard die beschikbaar is. Terwijl 5G wordt uitgerold, wordt er wereldwijd al gewerkt aan de ontwikkeling van de opvolger: 6G. Niet alleen zal een 6G-netwerk beter presteren, bijvoorbeeld met een hogere (data)snelheid en betrouwbaarheid, de
Innovation Quarter, Defensie en veiligheid in Zuid-Holland, Maart 2024. Statista, op basis van Tauri Group; Satellite Industry Association. 245 Er zitten bijvoorbeeld Nederlandse componenten in de Hubble-telescoop (‘faint object camera’), James Webb telescoop (‘MRI-instrument’) en GAIA-telescoop (‘Basic angle monitoring’ en ‘Wave front sensor’). Zie: TNO, Innovatiekansen Nederlandse ruimtevaart beter benutten, p. 3. 246 TNO, FSO Instruments brengt lasersatellietcommunicatie naar de markt, 2023; Zie: www.tno.nl/nl/newsroom/2023/03/fso-instruments/. 243
244
241 242
Innovation Quarter, Defensie en veiligheid in Zuid-Holland, Maart 2024. 360 Research Reports, Digital Array Radar Market 2024 by Manufacturers, Regions, Type and Application, Forecast to 2030, Augustus 2024. - De meeste schattingen van deze markt door andere marktanalisten liggen in de buurt van dit bedrag.
Groeimarkten voor Nederland | 51
verwachting is ook dat 6G-technologie nieuwe digitale toepassingen mogelijk gaat maken. Verder liggen er kansen om mobiele netwerken in de toekomst nog energie-efficiënter te maken. Zo verwacht Samsung dat er in 2030 maar liefst 500 miljard connected devices in de wereld zullen zijn, 59 keer meer dan het aantal mensen op de wereld tegen die tijd. Voorbeelden van dergelijke verbonden apparaten zijn voertuigen, drones, huishoudapparaten, displays, sensoren, bouwmachines en fabrieksapparatuur. Een uitdaging is om zo veel apparaten van een mobiele internetverbinding te voorzien: de verwachting is dat 6G een verbindingsdichtheid van 107 apparaten/ km2 mogelijk zal maken, tien keer hoger dan de verbindingsdichtheid van 5G.247
De potentie van de markt voor 6G is terug te zien in de statistieken. Voor netwerktechnologie bedroegen de wereldwijde investeringen in mobiele netwerken (hardware en netwerksoftware) in 2020 circa $50 miljard en deze groeien met circa 7% per jaar. Het zijn vooral de nieuwe technieken die snel groeien: de investeringen in 5G overtreffen inmiddels de teruglopende investeringen in 4G. Bij een vergelijkbaar groeitempo heeft de markt voor 6G technologie (marktintroductie rond 2030) in 2040 een potentiële omvang van circa $200 miljard. Op het gebied van mobiele technologie heeft Nederland reeds een industriële positie in hardware, in het bijzonder op radiocomponenten (halfgeleiders en RF-technologie248), antennetechnologie als ook fotonica.249 Het gaat om bedrijven als Ampleon, Altum RF, NXP en Prodrive. Daarnaast zijn er kansen vanuit de kennissterkten in netwerksoftware en AI, onder andere bij TNO, TU Delft en de Universiteit van Amsterdam. 6G biedt ook nieuwe kansen voor een sterke Nederlandse positie in radiocomponenten, intelligente netwerksoftware en toepassingen in diverse sectoren.250 Belangrijke spelers zijn onder meer KPN, Odido, Solvinity, Signify en Vialis.
Zie reeds hiervoor onder “analoge chips”. Zie reeds onder “fotonische chips”. 250 Nationaal Groeifonds, Future Network Services-NL. 248
247
Statista, Connection density of 4G, 5G, and 6G mobile broadband technologies, 2023, op basis van surveys van ITU en Samsung.
249
Groeimarkten voor Nederland | 52
2.12 Watermanagement Beschrijving Watermanagement bestaat uit commerciële activiteiten met water die op land en op zee plaatsvinden. Door de ligging aan de Noordzee en het rivierdeltagebied van de Rijn, Maas en Schelde kent Nederland een lange geschiedenis in de omgang met water, van de deltawerken tot olieboorplatforms en windparken. Het aanhoudende belang van water voor Nederland komt tot uitdrukking in de missie die in het missiegedreven innovatiebeleid is geformuleerd voor water.251 Op land leiden de mondiale economische en bevolkingsgroei tot een grotere vraag naar water. Klimaatverandering en toenemende (micro)verontreiniging leiden nationaal en internationaal tot toenemende waterschaarste en een afname van de waterkwaliteit. En dat terwijl water een voorwaarde is voor menselijk en dierlijk leven en economische activiteit. In vrijwel ieder bedrijf of organisatie wordt namelijk gebruik gemaakt van water in productieprocessen. Dit leidt tot een toenemende vraag naar efficiënte drinkwater- en waterzuiveringssystemen. Op zee zijn klimaatadaptatie en de zeespiegelstijging belangrijke opgaven voor watermanagement. Deze opgaven stuwen de vraag naar toepassingen op het gebied van watermanagement.
Door het publieke karakter van watermanagement worden de groeimogelijkheden ook sterk beïnvloed door beleid en regelgeving, zoals de (Europese) Kaderrichtlijn Water, het (nationale) uitgangspunt van ‘water en bodem sturend’ bij ruimtelijke ordening en de doelstelling dat in 2050 alle gebruikte energie in Nederland uit duurzame bronnen moet komen.252
Kansen voor Nederland Twee bijzonder kansrijke segmenten voor Nederland zijn waterzuivering en waterbouw.
Missie Landbouw, Water en Voedsel: Een vitaal landelijk gebied en een veerkrachtige natuur in een klimaatbestendig Nederland. Water en bodem zijn sturend, het landbouw- en voedselsysteem is duurzaam en gezond en de delta is veilig. 252 Zie ook de missie uit het missiegedreven innovatiebeleid op het gebied van Energie: Nederland klimaatneutraal in 2050. 251
Groeimarkten voor Nederland | 53
Waterzuivering en -behandeling Bedrijven actief in de waterzuivering en -behandeling bieden oplossingen voor waterbesparing en voor efficiënt en schoon watergebruik. Denk hierbij aan toepassingen op het gebied van hergebruik van water, het genereren van waarde uit afvalwater (zoals het winnen van grondstoffen, nutriënten en energie) en het verbeteren van bestaande infrastructuur en nutsvoorzieningen. Belangrijke trends en technologieën op dit gebied zijn de doorontwikkeling van membraan- en ultrafiltratie en reverse osmosis, het gebruik van water als grondstof (bijvoorbeeld door circulaire waterconcepten met regen- of grijswater op lokale schaal), zero liquid discharge, decarbonisatie van de watercyclus, nieuwe bronnen voor drinkwaterproductie en proceswater voor de industrie, oplossingen voor de tracering en verwijdering van zeer zorgverwekkende stoffen, voorspelbaarheid in beheer en onderhoud, kool en ozontoepassingen op afvalwater (verwijdering van medicijnresten), ontzouten van water en meer energiewaarde halen uit slib zoals via de opwerking naar groen gas.253 De markt voor waterzuivering en -behandeling heeft wereldwijd een geschatte omvang van $323 miljard in 2023.
De geschatte marktomvang van
Waterzuivering 2023
$323 Mld
Dit wordt verwacht jaarlijks met 7,5% te groeien tot $536 miljard in 2030 onder invloed van een toenemende vraag naar schoon water wereldwijd voor steden, landbouw en industrie.254 Nederland heeft een sterke kennispositie in watertechnologie. In een survey uit 2024 achtte een zeer ruime meerderheid (84%) van alle bedrijven het technologische en kennisniveau in Nederland op het gebied van watertechnologie zeer hoog.255 Een analyse van het Europees patentenbureau bevestigt dit. Nederland heeft binnen Europa een vierde plaats wat betreft het absolute aantal patenten op het gebied van watertechnologie en is hierin bovengemiddeld gespecialiseerd vergeleken met andere landen.256 Dit valt te verklaren uit de aandacht die er historisch in Nederland is voor schoon drinkwater en waterzuivering. Dit is voortgezet in de missie die in het missiegedreven innovatiebeleid is geformuleerd op het gebied van water. Daarnaast kent Nederland een langjarige traditie van samenwerking van bedrijven en kennisinstellingen, zoals onder meer zichtbaar is op de Watercampus in Leeuwarden. Nederland heeft verder een ontwikkelde sector voor waterzuivering en -behandeling.
In 2022 lag de omzet van deze sector tussen de € 9,3 en € 9,8 miljard, bestaande uit omzet van private bedrijven (€ 6,5 – € 7 miljard), drinkwaterbedrijven en waterschappen (€ 2,7 miljard) en kennisinstellingen (€ 110 miljoen).257 Van de omzet van private bedrijven bestaat 32% uit export. Dit komt neer op een bedrag van € 2 tot € 2,2 miljard aan export op jaarbasis.
Waterbouw
7,5%
Jaarlijks groeipercentage
2030
Waterbouw omvat een breed scala aan (ingenieurs)diensten gerelateerd aan water, waaronder offshore dienstverlening en kustbescherming. De offshore dienstverlening bestaat uit activiteiten die op afstand van de kust plaatsvinden. Hieronder valt onder meer de installatie van infrastructuur op zee, zoals de productie en het transport van civieltechnische installaties op zee voor de opwekking van hernieuwbare energie of exploratie en winning van delfstoffen. Daarnaast betreft waterbouw kustbescherming, baggerwerkzaamheden en kunstmatige creatie van land op zee.
$ 536 Mld Statista, Water and Wastewater treatment market size worldwide with forecast to 2030, 2024, op basis van Fortune Business Insights. 255 BBO/Sweco, Hoogwaardige oplossingen voor waterschaarste en duurzame transities: Economische betekenis van de Nederlandse watertechnologie, 2024 (nog te publiceren), p. 48. 256 European Patent Office, Innovation in water-related technologies, July 2024, p. 26. 257 BBO/Sweco, Hoogwaardige oplossingen voor waterschaarste en duurzame transities: Economische betekenis van de Nederlandse watertechnologie, 2024 (nog te publiceren), p. 30. 254
253
BBO/Sweco, Hoogwaardige oplossingen voor waterschaarste en duurzame transities: Economische betekenis van de Nederlandse watertechnologie, 2024 (nog te publiceren), p. 48.
Groeimarkten voor Nederland | 54
De offshore dienstverlening speelt een belangrijke rol in de energievoorziening, door het aanleggen en onderhouden van bijvoorbeeld windparken en boorplatformen op zee. Verder gaat dit ook om offshore adviesdiensten, zoals ingenieursadvies en bodemonderzoek.258 Op het gebied van offshore wind zijn de kosten van windenergie op zee drastisch gedaald in de afgelopen jaren. Hierdoor is wind een goedkope, grootschalige en duurzame energiebron. Daarnaast willen landen voor hun energiebehoefte niet afhankelijk zijn van andere landen, waardoor ze ook binnen de eigen grenzen hernieuwbare energie willen kunnen opwekken. Offshore wind is dan ook een marktsegment dat naar verwachting sterk zal groeien; de IEA schat dat de investeringen hierin in 2040 wereldwijd meer dan $1.000 miljard bedragen.259 De mondiale nieuwgebouwde capaciteit voor offshore windenergie vermenigvuldigt volgens Statista met factor 173 in het komende decennium.260
Nederlandse windenergie capaciteit van
Offshore windenergie
Daarnaast zorgt een stijgende zeespiegel in de toekomst voor vraag naar watermanagementoplossingen tegen overstromingsrisico’s. Dit gaat bijvoorbeeld om kustbescherming en zeewaterkeringen. Nederland staat al meer dan vijftig jaar in de top 5 van de wereldwijde bagger & offshore industrie.261 Het Nederlandse ecosysteem bestaat uit een diverse verzameling bedrijven actief in verschillende segmenten van de waterbouwsector: op het gebied van infrastructuur, constructie en onderhoud zijn onder meer Van Oord, SBM, Boskalis en Heerema belangrijke spelers. Op het gebied van onderzoek en advies gaat dit om Fugro, Royal Haskoning DHV, Arcadis en Witteveen + Bos. Daarnaast kent de sector een groot aantal kleinere bedrijven die met name specialistische diensten leveren.262 Een inschatting van Ecorys wijst uit dat er in 2022 zo’n 400 offshorebedrijven actief zijn in Nederland.263 Deze bedrijven beheren een Nederlandse vloot van 582 offshore schepen; één vijfde van de Europese vloot.264 Gezamenlijk zijn de Nederlandse bedrijven in offshore goed voor € 11,7 miljard omzet en een export van € 2,8 miljard in 2022.265 Nederland biedt naast een sterk ecosysteem ook een onderscheidende binnenlandse vraag om deze competentie toe te laten. Zo zijn Nederlandse bedrijven actief in de bouw en het onderhoud van windparken in de Noordzee en in toenemende mate ook op andere continenten.
In 2023 stond Nederland wereldwijd op de vierde plek qua offshore windenergie capaciteit met 5.269 megawatt.266 De Nederlandse overheid heeft als doel gesteld om dit verder door te laten groeien tot 21.000 megawatt in 2032.267
2023
5.269 Mw 2030
21.000 Mw Dialogic & SEO, Groeimarkten voor Nederland, 2023. International Energy Agency, Offshore wind to become a $1 trillion industry, 2019. 260 Van 57,1 megawatt in 2021 naar 9.900 megawatt in 2031. Statista, Offshore Wind Energy, 2024. 258 259
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Sectoragenda Maritieme Maakindustrie, 2024. Ecorys en Erasmus Centre for Urban, Port and Transport Economics, De Maritieme, Arbeidsmarkt en Haven Monitor 2023, december 2023. 263 Ecorys en Erasmus Centre for Urban, Port and Transport Economics, De Maritieme, Arbeidsmarkt en Haven Monitor 2023, december 2023, p. 29. 264 CE Delft, Extension of EU-ETS to the offshore sector, November 2023, p. 12. 265 Ecorys en Erasmus Centre for Urban, Port and Transport Economics, De Maritieme, Arbeidsmarkt en Haven Monitor 2023, december 2023. 266 WFO, Global Offshore wind report, 2024. 267 RVO, Nieuwe planning windenergie op zee: 21 gigawatt in 2032, mei 2024. 261
262
Groeimarkten voor Nederland | 55
3
Bijlage: methode Introductie Deze bijlage geeft een theoretische achtergrond van het groeimarkten onderzoek weer. Het schetst in welke sectoren van de Nederlandse economie groeimarkten gezocht kunnen worden, de ontwikkelingen die de verwachte groei van een markt beïnvloeden en geeft een indicatie van relevante factoren die bepalen of Nederland een positie op deze groeimarkt kan veroveren.
Groeimarkten voor Nederland | 56
Methode
Aan de vraagkant beïnvloeden megatrends en de stabiliteit van menselijke behoeften dus de toekomstige vraag.
Hoe vinden we concrete wereldwijde groeimarkten? Ontwikkelingen aan de vraagkant bepalen voor welke producten er in de toekomst een markt zal zijn. Uiteraard is de toekomst niet volledig kenbaar en dus zijn ook de toekomstige markten dit niet. Maar het is wel mogelijk om met een graad van betrouwbaarheid verwachtingen te formuleren. In de eerste plaats als gevolg van de stabiliteit van menselijke behoeften. We weten dat mensen zich in de toekomst bijvoorbeeld zullen willen voeden, kleden, verplaatsen, communiceren en dat landen zich zullen willen verdedigen tegen bedreigingen. Daarom kunnen we verwachten dat er in de toekomst nog steeds een markt zal zijn voor voeding, kleding, transportmiddelen en defensieproducten. De omvang van bestaande markten is daarom een redelijk startpunt voor een analyse van verwachtingen voor de toekomst. Daarnaast zijn er ook een aantal megatrends die de toekomstige vraag zullen beïnvloeden waarvan zeer waarschijnlijk is dat zij zich in de toekomst zullen voortzetten. Enkele belangrijke megatrends268 zijn: • Vergrijzing Nederland en andere landen269 270 • Wereldwijde bevolkingsgroei271 • Klimaatopgave272 en klimaatveranderingen273 • Grondstoffenschaarste en uitputting van de aarde274 • Toename wereldwijde welvaart275 • Geopolitieke spanningen276 • Digitalisering
Deze trends hangen samen met de maatschappelijke missies die onderdeel zijn van het Nederlandse innovatiebeleid. 269 Relevante missie: Mensen in Nederland leven 5 jaar langer gezond en er zijn 30% minder gezondheidsverschillen tussen sociaal-economische groepen in 2040. 270 Het aantal 60-plussers en 80-plussers zal respectievelijk verdubbelen en verdrievoudigen tussen 2020 en 2050. Wereld Gezondheidsorganisatie (2022). Ageing and health. 271 Verenigde Naties (2022), World Population Prospects 2022. 272 Relevante missie: Nederland klimaatneutraal in 2050. 273 KNMI scenario’s 2050 en 2100. 274 Relevante missie: Nederland volledig circulair in 2050; Een vitaal landelijk gebied en een veerkrachtige natuur in een klimaatbestendig Nederland. Water en bodem zijn sturend, het landbouw- en voedselsysteem is duurzaam en gezond en de delta is veilig. 275 OECD, OECD Economic Outlook, 2024. 276 Relevante missie: Nederland is veilig en weerbaar tegen externe dreigingen en ondermijnende criminaliteit, zowel in de fysieke omgeving als het digitale domein.
Aan de aanbodkant bepalen technologische ontwikkelingen de mogelijkheden voor het ontwikkelen van producten om aan nieuwe en toekomstige behoeften te voldoen. In het innovatiebeleid is de term “sleuteltechnologieën” ontwikkeld om de belangrijkste technologieën voor toekomstige productontwikkeling aan te duiden.
Hoe vinden we groeimarkten die specifiek voor Nederland kansrijk zijn? Dat een bepaalde markt waarschijnlijk een wereldwijde groeimarkt zal zijn, laat de vraag open of Nederland goed gepositioneerd is om hierin een positie te verwerven in het licht van de internationale concurrentie. De literatuur op het gebied van industrie- en innovatiebeleid geeft inzicht in de factoren die indicatief zijn voor een kansrijke specialisatie van Nederland. Rode draden in deze literatuur zijn de volgende factoren: • Onderscheidende natuurlijk gegeven productiefactoren (natural endowments). Volgens de klassieke economie is de vraag in welke producten een land zich het beste kan specialiseren in de internationale handel, afhankelijk van natural endowments. Natural endowments omvat de schaarste en rijkdom aan natuurlijk gegeven productiefactoren zoals vruchtbare grond, geografische ligging en de arbeidsreserve.277 Zoals hiervoor al opgemerkt, wordt Nederland geconfronteerd met schaarstes op het gebied van arbeid, ruimte, energie en milieubelastbaarheid. Producten die bovengemiddeld van deze schaarse factoren afhankelijk zijn, zijn in beginsel niet kansrijk als groeimarkt.278 • Onderscheidende clusters van bedrijfsactiviteit en innovatiesystemen.279 De rijkste landen in de wereld zijn vaak arm aan natuurlijke productiefactoren, zoals grondstoffen. Maar zij zijn productief dankzij hun beheersing van
268
A. Smith, The Wealth of Nations; D. Ricardo, Principles of Political Economy and Taxation. Maar ook schaarstes op het gebied van natuurlijke productiefactoren kunnen zich onder bepaalde omstandigheden omzetten in een kracht. Namelijk als de schaarste zich later ook gaat voordoen in andere landen en als de overige productiefactoren en omstandigheden gunstig zijn. Zie: M. Porter, The Competitive advantage of nations, Harvard Business Review, 1990. 279 Clusters kunnen worden gedefinieerd als concentraties van samenhangende economische activiteiten die van elkaars aanwezigheid profiteren. Zie: P. Vankan et al., Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland, 19 oktober 2020.
277 278
Groeimarkten voor Nederland | 57
Figuur 4: Hoe vinden we groeimarkten die specifiek voor Nederland kansrijk zijn?
Megatrends (o.a. klimaatopgave, vergrijzing, geopolitiek)
Indicatoren vraagkant
Nationale vraag
Wereldwijde Groeimarkt +
→
=
Sterke Nederlandse positie
280
Indicatoren aanbodkant
Technologische innovatie
→
Groeimarkt voor Nederland
→
Dit is in lijn met het inzicht uit de neoklassieke economie dat de productiviteit van een land wordt bepaald door de stand van de technologie. Zie: Kamerbrief van 13 december 2019, “Groeistrategie van Nederland op de lange termijn”, Kamerstuk 29 696, nr 7, met verwijzing naar R. Solow, A contribution to the theory of economic growth”, The Quarterly Journal of Economics, Vol 70 (1), pp. 65-94. 281 M. Porter, The Competitive advantage of nations, Harvard Business Review, 1990, p. 79. 282 Porter (1990), p. 87. 283 Porter (1990), pp. 82-83. 284 Onderzoeks- en innovatie ecosystemen kunnen worden gedefinieerd als een dynamische set van samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeks- en innovatievermogen van individuele actoren en groepen van actoren, en, hierdoor, voor het creëren van waarde. Zie: P. Vankan et al., Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland, Dialogic, 19 oktober 2020, p. 22. 285 P. Vankan et al., Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland, Dialogic, 19 oktober 2020, p. 36.
• Een onderscheidende nationale vraag. Een bovengemiddeld veeleisende of relatief omvangrijke vraag van consumenten in de thuismarkt werkt als een aanjager van innovatie en ontwikkeling van een sector.286 Dit is in Nederland historisch het geval geweest met de waterbouw en de maritieme sector. Een actieve overheid die een missie formuleert kan helpen nieuwe markten te creëren.287
→
technologie.280 Dit gaat gepaard met specialisatie. Het verschilt van land tot land in welke hoogproductieve sectoren landen concurrerend zijn. Dit vergt onder meer bovengemiddelde ontwikkeling van productiefactoren zoals onderwijs en onderzoek, know-how en kapitaalgoederen, die zijn toegesneden op specifieke producten. 281 Dergelijke clusters zijn vaak opgebouwd over een periode van decennia tot eeuwen.282 Denk aan de Nederlandse competenties op het gebied van voeding en chemie. Specialisatie impliceert dat een land niet voor elk type product de meest innovatieve partij kan zijn. In de praktijk zien we ook dat geavanceerde economieën zich toeleggen op vervaardiging van bepaalde producten van hoge toegevoegde waarde en voor andere producten van hogere toegevoerde een zwakkere positie hebben. Zo heeft Taiwan een unieke positie op het gebied van vervaardiging van moderne microchips, Japan op het gebied van industriële robotica, de VS in ICT-diensten en is Europa sterk in voeding, machinebouw, chemie en automotive. • Aanwezigheid van een combinatie van bovengemiddeld ontwikkelde sectoren versterken het vermogen tot innovatie. Zo worden de mogelijkheden tot productverbetering op een bepaalde markt vergroot als er in hetzelfde land ook een sterke sector is voor de vervaardiging van de relevante productiemachines.283 Dit werkt ook andersom.
Een machinebouwsector voor een product ontwikkelt zich gemakkelijker als het relevante product in hetzelfde land wordt gemaakt. Landen zoals Nederland die zich onderscheiden in landbouwmachines, hebben doorgaans ook een grote landbouwsector. Nauw verwant aan het concept clusters is het concept “onderzoeks- en innovatie-ecosysteem”.284 Hier bestaat een brede literatuur over. Ook hierin geldt als uitgangspunt dat een dergelijk ecosysteem een bepaalde omvang moet hebben om als zodanig te worden aangemerkt.285
Productiefactoren Clusters Marktstructuur en bedrijfscultuur
286 287
Porter. (1990). M. Mazzucato, The Entrepreneurial State, 2018.
Groeimarkten voor Nederland | 58
Bovenstaande factoren kunnen worden gebruikt om te beoordelen of Nederland de potentie heeft om een positie te bemachtigen op een wereldwijde groeimarkt. Samengevat bepalen (1) menselijke behoeften, megatrends en technologische innovatie of een markt een wereldwijde groeimarkt is en (2) Nederlandse productiefactoren of Nederland goed gepositioneerd is om een positie op een wereldwijde groeimarkt te verwerven.
De fasen van het onderzoek Deze paragraaf beschrijft de methode van het onderzoek door Dialogic & SEO waarna het aanvullende onderzoek door het ministerie van Economische Zaken en het validatieproces van de groeimarkten worden besproken. Om tot de groeimarkten voor Nederland te komen is een onderzoek uitgevoerd dat bestaat uit twee fases. In de eerste fase heeft het ministerie van Economische Zaken een extern onderzoek uitgevraagd aan Dialogic en SEO. Dit onderzoek heeft geleid tot een advies van Dialogic en SEO over de groeimarkten van Nederland. In de tweede fase zijn de externe onderzoeksresultaten aangevuld met een interne analyse door het ministerie van Economische Zaken. De resultaten van deze analyses zijn vervolgens gevalideerd door experts in consultatiesessies. Bovenstaand theoretisch kader staat aan de basis van beide analyses. Dat wil zeggen: in beide methodes zijn wereldwijde megatrends en technologische innovaties gekoppeld aan de positie van Nederland daarop.
Fase 1: het onderzoek van Dialogic en SEO Het onderzoek van Dialogic en SEO begint met een data-analyse gericht op het identificeren van de 20 sterkste sectoren van de Nederlandse economie. Vervolgens brengt het onderzoek internationale trends in kaart op basis van literatuurstudie, workshops en interviews. Deze trends koppelen de onderzoekers aan de sterke sectoren, waarna wordt onderzocht wordt welke productinnovaties mogelijk kunnen ontstaan uit de geïdentificeerde trends en sectoren. De uitkomst van deze analyse is een advies met groeimarkten voor Nederland.
Groeimarkten voor Nederland | 59
Fase 2: consultatie en aanvullingen door EZ De studie van Dialogic en SEO vormt een goede basis voor het denken over Nederlandse groeimarkten. Om tot een zo robuust mogelijke en concreet mogelijke lijst van groeimarkten te komen, heeft het ministerie van Economische Zaken een aanvullende analyse en validatie uitgevoerd. Concreet doet deze analyse twee aanvullingen op het Dialogic en SEO rapport. Ten eerste onderzocht het ministerie of er groeimarkten zijn die niet binnen de 20 sterke sectoren van het Dialogic en SEO rapport vallen, maar waarop Nederland wel een goede uitgangpositie heeft. Ten tweede onderzocht het ministerie de positie van Nederland op marktsegmentniveau, aanvullend op de sectoranalyse van Dialogic en SEO. Ten derde dient de analyse van het ministerie als validatie en bevestiging van de gevonden groeimarkten. Hierbij zijn de volgende stappen doorlopen. Figuur 6 weergeeft een schematisch beeld hiervan. 1. Op basis van desk review288 van rapporten en interviews met interne en externe sectorexperts is een lijst van potentiële groeimarkten opgesteld.289 Hierbij is gekeken naar wereldwijde lange-termijn trends, technologische ontwikkelingen, maatschappelijke uitdagingen en marktstudies waarin op basis van deze ontwikkelingen toekomstige marktontwikkelingen worden geschat. 2.
Kwantitatieve en kwalitatieve data zijn verzameld over kansen van Nederland binnen deze markten. Hierbij is gekeken naar natuurlijke productiefactoren (zowel voordelen als schaarstes), infrastructuur, onderzoeks- en technologische sterktes (mede op basis van de NTS en de onderliggende Elsevier-studie naar onderzoekspublicaties op het gebied van sleuteltechnologieën) en data op het gebied van exportspecialisatie, startupactiviteit en buitenlandse investeringen. Op basis hiervan en op basis van de hiervoor genoemde interviews met sectorexperts zijn kansrijke groeimarkten voor Nederland geïdentificeerd. 3. De lijst van Dialogic en SEO is aangevuld met de hiervoor genoemde kansrijke groeimarkten en samengevoegd tot een gecombineerde groeimarktenlijst. Hierbij is gelaagdheid aangebracht tussen sectoren en specifieke groeimarkten binnen sectoren. Dit laatste om tot een nog preciezere afbakening van kansen voor Nederland te komen ten behoeve van gefocust beleid. Tabel 2 geeft een overzicht van de belangrijkste veranderingen per groeimarkt.
4. De gecombineerde groeimarktenlijst is geconsulteerd in rondetafels met sectorexperts, kennisinstellingen, bedrijfsleven en maatschappelijk middenveld. 5. Op basis van opmerkingen gemaakt in de rondetafels zijn aanvullende data-analyses uitgevoerd en is nadere desk review van markt- en sectorstudies gedaan. 6. Vervolgens zijn alle inzichten verzameld en is een definitieve lijst van kansrijke groeimarkten opgesteld. Bepalend bij de selectie was de optelsom van inzichten uit de interviews, data en rondetafels over zowel het bestaan van groeimarkten als de kansen voor Nederland op deze markten. De toelichting per groeimarkt die is opgenomen in dit rapport licht deze afweging toe per geselecteerde groeimarkt.
Figuur 5: Schematische weergave onderzoeksproces
Extern Onderzoek
Dialogic/ SEO rapport Groeimarkten
Intern Onderzoek
Intern
→ EZ-analyse
Validatie Groeimarkten
Rondetafel
→
Verdere analyse
Eindresultaat
Verwerken
→ inbreng
→
validatie en aanvullende analyse
Definitief rapport groeimarkten
Rondetafel
Rondetafel
Het gaat hierbij met name om data uit de databases van Dealroom en Statista. Dealroom bevat data die laat zien in welke nieuwe marktniches zich de meeste startup activiteit bevindt. Statista bevat data over omvang van markten en verwachte groei. Daarnaast is de taxonomie van Statista geschikt om digitale dienstenmarkten in kaart te brengen. De data van statistiekbureaus zoals CBS en Eurostat lenen zich hier minder voor door gebrek aan granulariteit van data over diensten. 289 De sectorexperts hebben zich hier al wel over uitgesproken. Deze informatie is gebruikt in stap 2. 288