44-07c Bijlage 1 - Groeimarkten voor Nederland

99

Circulaire Economie: Nederland volledig circulair in 2050.

Groeimarkten voor Nederland | 23

Bioplastics zijn relevant voor de klimaat-, grondstoffen- en circulaire transitie, in verband met de potentiële biologische afbreekbaarheid van deze plastics.100 Industriële biotechnologie speelt een cruciale rol in de ontwikkeling en productie van biobased materialen. Statista schat de marktomvang voor bioplastics (biodegradable and biobased) in 2023 op $97 miljard. Daarnaast is de verwachting dat de wereldwijde productie van bioplastics nog zal stijgen van 2.200 duizend metrische ton in 2023 tot 7.400 duizend metrische ton in 2028.101 Daarmee groeit de markt jaarlijks met 27,4% tot een verwachte marktomvang van $326 miljard in 2028. Nederland exporteerde in 2022 voor € 14,8 miljard aan kunstoffen in primaire vormen. Met een Balassa index van 2,35 is het daarin ook relatief gespecialiseerd.102 Naast circulariteit afkomstig uit hernieuwbare bronnen, betreft circulariteit ook de recyclebaarheid van materialen. Hierbij worden grondstoffen en materialen teruggewonnen in plaats van verbrand in afvalverbrandingsinstallaties. Naast bestaande mechanische recycling van plastic flessen zorgen recente ontwikkelingen op het gebied van dissolutie, solvolyse, depolymerisatie, pyrolyse, vergassing,

Statista geschatte marktomvang

Bioplastics

Verwachte marktomvang 2028

$326 Mld

2023

2,2 Mt 2028

7,4 Mt

Statista, Global production capacity of bioplastics by type. Statista, Bioplastic industry worldwide, 2024, p. 8. 102 CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024.

magnetisme voor nieuwe mogelijkheden. Ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie kunnen bijdragen aan meer geavanceerde sorteertechnieken, waardoor een groter deel van de plastic afvalstroom kan worden gerecycled naar hoogwaardige toepassingen. Terugwinning en hergebruik van metalen uit afval speelt een cruciale rol in efficiënt gebruik van kritieke grondstoffen. Nederland is als klein land, met relatief korte afstanden en een goede infrastructuur, gunstig voor recycling en circulaire plastics. Hoewel de infrastructuur voor recycling en bijbehorende bedrijfs­ketens in Nederland nog niet operationeel is, wordt hier door de overheid momenteel wel veel op gestimuleerd. Daarnaast is de kennisinfrastructuur aanwezig om de circulaire ketens op te kunnen zetten. Industriële biotechnologie speelt een cruciale rol in de ontwikkeling en productie van bioplastics. Nederland staat op de 3e plek wat betreft meeste patenten in industrial biotechnology binnen de EU.103 Er zijn echter nog geen grote spelers op dit gebied. Er zijn wel veelbelovende spelers zoals Paques. Om recyclingprocessen voor circulaire materialen op te schalen en kosteneffectief te maken zijn grote chemische bedrijven nodig. Nederland heeft op dit moment al een sterk cluster voor de productie van plastics.

Dit blijkt uit de exportcijfers: Nederland exporteert voor € 14,8 miljard aan kunststoffen in primaire vormen op een wereldexport van € 367 miljard. Met een Balassa index van 2,4 is het daarin ook relatief gespecialiseerd.104 In Nederland hebben partijen zoals Relement, Plantics en Avantium groeiplannen voor biogrondstoffen uit onder andere houtige biomassa en reststromen. Avantium produceert hierbij plastics uit biomassa, waarvan de technologie wordt opgeschaald. Relement en Plantics produceren meubels op basis van biobased hars en hennep. De procestechnologie rondom kritieke materialen is hier onderdeel van (Nobian, Nyrstar). Er is een groot aantal buitenlandse investeringen gedaan in recycling faciliteiten in Nederland: bijvoorbeeld Coveris, Mitteldeutsche Schlacken Union, Aduro Clean technologies en Renewi. Voorbeelden van startups zijn Perpetual Next en Repeats. Dat opschaling van recycling geen vanzelfsprekende zaak is bewijst het recente faillissement van het veelbelovende bedrijf Umincorp. De overheid heeft beleid en instrumenten nodig om een level playing field te garanderen ten opzichte van fossiele alternatieven. Een voorwaarde om deze markt te creëren voor biobased grondstoffen is Europese regulering.

100 101

103 104

Europese Commisie, Advanced Technologies for Industry – Final Report, Juli 2021. CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024.

Groeimarkten voor Nederland | 24

Tot slot is Nederland (en Noordwest-Europa) goed gepositioneerd voor de productie van bietsuiker als grondstof voor de benodigde biomassa voor deze markt. Als rotatiegewas en als redelijk betrouwbare inkomstenbron past de ‘industriesuikerbiet’ in de bestaande en toekomstige landbouw.

Geavanceerde chemie De markt voor geavanceerde chemie betreft een breed scala aan hoogwaardige chemicaliën met speciale eigenschappen voor verdere verwerking en toepassing in industriële eindproducten. Door deze speciale eigenschappen zijn deze producten te contrasteren met bulkchemie.105 Geavanceerde chemie kan worden onderverdeeld in fijnchemie, geavanceerde materialen, verven en coatings en overige. De marktomvang van geavanceerde chemie wordt door Statista geschat op $640 miljard in 2023. Er wordt een groei verwacht tot $940 miljard in 2031 inclusief farmaceutische producten en exclusief biobrandstof en plastics. Dat komt neer op een jaarlijks groeipercentage van 4,9%.106 Geavanceerde materialen brengen specifieke eigenschappen met zich mee die bepalend zijn voor toepassingen en functionaliteiten van producten. Ze omvatten bijvoorbeeld herstellende materialen, sensing materialen, elektronische materialen voor chips, lichtgewicht composieten voor batterijen en windmolens, membranen voor elektrolysers, medische materialen en in de toekomst metamaterialen. Daarmee zijn geavanceerde materialen van groot belang voor de energietransitie en de digitale transitie. Vanuit de chemische sector in de EU is er een grote aandacht voor innovatie en ontwikkeling van geavanceerde (circulaire) materialen. Verven en coatings beschermen deze materialen en voegen verdere functionaliteit toe.

Het segment coatings is nog relatief klein, maar is cruciaal voor het maken van geavanceerde materialen. Denk bijvoorbeeld aan biobased waterof vetafstotende coatings die de het gebruik van papieren verpakkingen geschikt maken voor een breed scala aan toepassingen waar nu plastics voor worden gebruikt. Daarnaast produceert de chemiesector specifieke stoffen (fijnchemie), zoals geneesmiddelen, lijmen, elastomeren, smaakstoffen, voedseladditieven, geurstoffen. Nederland is sterk in geavanceerde chemie. De expertise en kennispositie van Nederland bevindt zich specifiek in het inzetten van biotechnologie voor fijnchemie (toeleverancier voor de farmaceutische industrie). Het kennispotentieel is sterk op het gebied van eiwit, ribonucleïnezuur (RNA) en het batchgewijs produceren van

105 106

Statista, Specialty chemicals industry worldwide, 2024. Statista, Specialty chemicals industry worldwide, 2024, op basis van Extrapolate.

fijnchemicaliën met biotechnologie. Naast internationaal gevestigde spelers zoals Alco, Cargill, Corbion en DSM-firmenich, zijn er vele nieuwe spelers in opkomst op dit gebied, waaronder Chaincraft, DAB en LOOOP. De sterke positie in de fijnchemie is verder te danken aan de aanwezigheid van een cluster van bedrijven zoals AVEBE, BASF, Cosun, Henkel, Galapagos, PPG en Synthon in de fijnchemie. Deze keten kan optimaal functioneren bij de aanwezigheid van essentiële infrastructuur (pijpleidingen en havens) tussen de al aanwezige basischemie (energie-intensieve infrastructuur) en de fijnchemie-bedrijven. Veel van de in Nederland gevestigde industrie levert (bouwstenen voor) functionele en circulaire geavanceerde materialen. Hierbij gaat het onder meer om zelfherstellende eigenschappen, extreme omstandigheden of circulaire materialen: SABIC maakt hierin de bouwstenen, Covestro verwerkt die naar hoogwaardige materialen. In coatings is AkzoNobel een sterke speler. Nederland in 2022 voor € 1,8 miljard aan verf en vergelijkbare producten op een wereldhandel van € 50 miljard.107 SABIC maakt kunststofkorrels, waarbij de toegevoegde waarde in de nieuwe eigenschappen zit met onder andere CO2-neutralisatie, zelfherstellende coatings, quantumdots en nanomaterialen in de chemie.

“Veel van de in Nederland gevestigde industrie levert (bouwstenen voor) functionele en circulaire geavanceerde materialen.” Ontwikkelingen in de nieuwe chemie vragen om nieuwe kennis, maar ook om nieuwe ontwerpen, constructie en onderhoud van vaak complexe installaties. De uitstraling van de grote chemische sector in Nederland is ook te zien in de ontwikkeling van hoogwaardige toeleveranciers. Naast de al genoemde toppositie in biochemie en katalysechemie heeft Nederland een grote reputatie op het gebied van machinebouw, sturing op veiligheid en efficiency en procesbeheersing. De ontwikkeling van de chemiesector kan ook in deze markten groei aanjagen.

107

CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024.

Groeimarkten voor Nederland | 25

2.5 Innovatieve geneesmiddelen Beschrijving Innovatieve geneesmiddelen zijn geneesmiddelen die nieuw worden ontwikkeld en waar over het algemeen patenten op rusten. Zij dragen bij aan oplossingen voor de wereldwijde uitdagingen op het gebied van gezondheidszorg, gedreven door vergrijzing en bevolkingsgroei. Innovatieve geneesmiddelen zijn één van de twee deelgebieden van de algehele markt voor geneesmiddelen (het andere segment bestaat uit niet-gepatenteerde ofwel generieke geneesmiddelen). De markt voor geneesmiddelen kan worden onderverdeeld naar productietechniek. Dan vallen er drie segmenten te onderscheiden: synthetische medicijnen, biologische medicijnen en geneesmiddelen voor geavanceerde therapieën.108 Innovatieve geneesmiddelen kunnen mensen helpen langer en gezonder te leven. Dit kan bijvoorbeeld met precisiegeneeskunde, zoals cel- en gentherapieën, waarmee ziekten worden behandeld die voorheen als ongeneeslijk beschouwd werden. Doorbraken op het gebied van biotechnologie zorgen voor nieuwe vormen van innovatieve geneesmiddelen. Door de convergentie met technologieën zoals AI neemt de wereldwijde innovatiesnelheid van medische biotechnologie toe. Daarnaast maakt synthetische biologie en genoombewerking het voor ons lichaam mogelijk om te leren om ziekten met grotere precisie en doeltreffendheid te bestrijden dan eerder beschikbare behandelingen.

Als gevolg van bovenstaande trends wordt een aanzienlijke groei verwacht van de markt voor innovatieve geneesmiddelen. De wereldwijde markt voor innovatieve geneesmiddelen kan voor 2024 worden geschat op $626 miljard.109 Dit wordt verwacht jaarlijks met 4,8% te groeien tot $794 miljard in 2029.110

KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024, p. 20. Berekeningen EZ op basis van Statista. Zie: Statista, Pharmaceuticals – Worldwide, 2024 en Total global generic drugs market forecast from 2023 to 2033. Cijfers betreffen alleen voorgeschreven medicijnen (dus niet over-the-counter middelen die vrij worden verkocht). 110 Statista, Pharmaceuticals – Worldwide, 2024. - Cijfers betreffen alleen voorgeschreven medicijnen (dus niet over-the-counter middelen die vrij worden verkocht). 108

109

Groeimarkten voor Nederland | 26

Kansen voor Nederland

geneesmiddelen voor geavanceerde therapie.116 Over het algemeen wordt bij ATMP’s een eigenschap aan cellen, genetische sequenties of weefsels toegevoegd die bepaalde processen in het lichaam in gang zet of juist stopt. Dit gebeurt bijvoorbeeld via de afname van cellen van een individuele patiënt die in een laboratorium genetisch gemodificeerd worden en daarna worden teruggeplaatst. De patiënt krijgt zodoende een behandeling waarmee het lichaam zelf stoffen kan genereren tegen de aandoening.117 De wereldwijde cel- en gentherapie markt werd geschat op $16,1 miljard in 2020 en zal naar verwachting meer dan verviervoudigen tot $67,4 in 2030. Dit impliceert een jaarlijks groeipercentage van 15,4%.118

Nederland heeft een sterke kennisbasis en groeiende clusters die internationaal gepositioneerd zijn (o.a. Leiden Bio Science Park). In diverse sleuteltechnologieën op het gebied van biotechnologie, die cruciaal zijn voor het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen, heeft Nederland wereldwijd een leidende positie. Voor bio-informatica, celtechnologie, biomanufacturing en biosystems geldt dat Nederland bijzonder hoge aandelen in de top 1% meest geciteerde wetenschappelijke publicaties en patenten heeft.111 Er liggen kansen om meer biotechnologiebedrijven en R&D voort te brengen uit de sterke Nederlandse kennisbasis. Nederland heeft een goed ontwikkeld cluster van bedrijven die geneesmiddelen produceren. In Nederland zijn 36 producenten van geneesmiddelen actief waarvan 14 grote bedrijven en 20 midden- en klein­bedrijven.112 De omzet van in Nederland gevestigde geneesmiddelenproducenten bedraagt in totaal € 6,8 miljard per jaar en er zijn 10.400 fulltime medewerkers actief in deze bedrijven.113 Nederland heeft een uitvoer van farmaceutische producten en grondstoffen van € 8,5 miljard van eigen makelij in 2022. Ook vinden er veel buitenlandse green field investeringen plaats in deze sector.114

Advanced Therapy Medicinal Products (ATMP’s) De markt voor innovatieve geneesmiddelen kent voor Nederland een bijzonder kansrijk segment waar het gaat om geneesmiddelen voor geavanceerde therapieën (ATMP’s). Deze geavanceerde therapieën kunnen bijdragen aan de missie om Nederlanders vijf jaar langer gezond te laten leven.115 Het gaat hierbij om gentherapieën, celtherapieën, weefselgebaseerde therapieën en gecombineerde

Schatting wereldwijde marktwaarde

Cel- en gentherapie 2020

$16,1 Mld 2030

$ 67,4 Mld Aandeel van Nederland in het wereldtotaal: Bio-informatica: 7,2% van de top 1% publicaties en 6% van alle onderzoeks­publicaties aangehaald in patenten; celtechnologie: 6% van top 1% publicaties en 5% van patentcitaten; bio-systems: 5% van top 1% publicaties en 5% van patentcitaten; bio-manufacturing: 5% van top 1% publicaties en 4% van patentcitaten. Bron: Elsevier, Quantitative analysis of Dutch research and innovation on key technologies, 2023. 112 KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024, p. 28. 113 KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024, p. 5. 114 Green field investeringen zijn investeringen waarbij nieuwe assets worden gecreëerd. Sinds 2003 zijn er volgens Financial Times FDI Market Intelligence in Nederland 30 buitenlandse directe investeringen (greenfields) geweest in de biotechnologie sector. Van deze investeringen waren er 20 gericht op R&D en 10 gericht op productie. 115 Missie Gezondheid & Zorg: Mensen in Nederland leven 5 jaar langer gezond en er zijn 30% minder gezondheids­verschillen tussen sociaal-economische groepen in 2040.

15,4%

Jaarlijks groeipercentage

111

KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024; European Union. Regulation (EC) No 1394/2007 of the European Parliament and of the Council of 13 November 2007 on advanced therapy medicinal products and amending Directive 2001/83/ EC and Regulation (EC) No 726/2004. 117 KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024, p. 20. 118 BioSpace, Cell and gene therapy manufacturing market size to worth around 67.4 bn by 2030. 116

Groeimarkten voor Nederland | 27

Zoals hiervoor beschreven, heeft Nederland wereldwijd een sterke kennispositie op het gebied van celtechnologie, waarop geavanceerde therapieën zijn gebaseerd. Biomolecular and cell technologies is ook één van de tien prioritaire sleuteltechnologieën van NTS.119 Op deze manier ondersteunt de NTS de Nederlandse positie op deze markt. Ook heeft Nederland een sterk bedrijfscluster op dit gebied. Dit blijkt uit exportdata. Nederland exporteerde in 2022 voor € 220 miljoen van eigen makelij in de productcategorie “cell therapy products”. Voor de rest van de wereld is dit € 528 miljoen. Dit duidt op een marktaandeel van circa 30%, en daarmee een zeer sterke specialisatie van Nederland (Balassa index: 23,6).120 In Nederland zijn momenteel twee producenten van ATMP’s actief en twee productiefaciliteiten zijn in aanbouw.121 De grootste investering in dit verband is die van Bristol-Myers Squibb (VS, 2022, € 502 miljoen), waarbij geïnvesteerd wordt in de productie van CAR-T celtherapie producten voor patiënten met bloedkanker. Als reden voor de vestiging in Leiden wordt gegeven dat er sprake is van een ontwikkeld bedrijvencluster en deskundig personeel beschikbaar is.122

“De markt voor innovatieve genees­ middelen kent voor Nederland een bijzonder kansrijk segment waar het gaat om geneesmiddelen voor geavanceerde therapieën (ATMP’s).”

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, De Nationale Technologiestrategie, 2024. CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024. - Merk op dat de cijfers voor de rest van de wereld ook wederdoorvoer kunnen bevatten. Dit maakt dat het werkelijke aandeel van Nederland mogelijk nog hoger is. 121 KPMG, Footprint studie geneesmiddelen- productie in Nederland, maart 2024, p. 47. 122 Informatie afkomstig van FDi Markets (FT). 119

120

Groeimarkten voor Nederland | 28

2.6 MedTech Beschrijving Medische technologie (MedTech) wordt gedefinieerd als alle producten (inclusief e-health producten, zoals software) – niet zijnde geneesmiddelen en niet zijnde processen – die zowel binnen als buiten zorginstellingen worden ingezet in gezondheidszorg en welzijn ten behoeve van de preventie, diagnose, ondersteuning of behandeling van mensen. De definities uit de verordeningen voor medische hulpmiddelen (Medical Devices Regulation) en invitrodiagnostica (In Vitro Diagnostic Medical Devices Regulation) zijn hierbij leidend. MedTech is een inherent heterogeen veld met vele verschillende toepassingen van een breed scala aan technologieën. Dit omvat bijvoorbeeld verbandmiddelen, incontinentiemateriaal, zwangerschapstesten, knieprotheses, gezondheidsapps, bloedglucosemeters, nierdialyse apparaten, Magnetic Resonance Imaging en (klinisch toegepaste) kunstmatige intelligentie. Zo zijn er in Europa meer dan 500.000 MedTech producten beschikbaar.123 De sector wordt onder­verdeeld in drie hoofdcategorieën: medische apparatuur, in-vitro diagnostica en digital health. De sector is van groot economisch belang voor Nederland, zowel vanwege zijn bijdrage aan de export als vanwege zijn potentieel om de gezondheidszorg te transformeren.

De verwachting is dat de wereldwijde markt voor MedTech-apparatuur groeit van $483 in 2020 tot $795 miljard in 2030.124 Dit impliceert een gemiddeld jaarlijks groeipercentage van 5,2%. De Europese MedTech markt alleen al wordt geschat op € 160 miljard, waarvan Nederland met € 8,2 miljard de zevende in de markt is.125 De belangrijkste drijfveren achter de verwachte wereldwijde groei in MedTech zijn vergrijzing, de verhoogde prevalentie van chronische aandoeningen, de verhoging van zorguitgaven126 en het groeiende personeelstekort in de zorg.127

MedTech Europe, The European Medical Technology Industry in figures, 2023. KPMG, Medical devices 2030, 2019. 125 MedTech Europe calculations based on the World Medical Device Factbook 2024 by Fitch Solutions. (Manufacturer prices, medical technology excluding IVD). 2. MedTech Europe, 2024, European IVD Market Statistics Report 2022. 2022 IVD market size data is preliminary and is based on MedTech Europe Statistics Programmes. 126 Statista, Medical Technology Market: Market Insights report, 2023. 127 World Health Organization Secretariat. Global strategy on human resources for health, 2016. 123 124

Groeimarkten voor Nederland | 29

Naar verwachting zal in Nederland het personeelstekort in de zorg oplopen van een tekort van 48.600 werknemers in 2022 tot 135.000 in 2031, met name in de ouderenzorg en ziekenhuiszorg.128 Dit is een breder probleem in de EU; in 2013 was er een tekort van 1,6 miljoen werknemers, welke naar verwachting zal stijgen tot 4,1 miljoen in 2030.129 MedTech kan bijdragen aan verbeterde diagnostiek, behandeling, en monitoring van patiënten. Door middel van een betere inzet van zorgpersoneel kan het ook zorgen voor een kosteneffectiever zorgsysteem. Bovendien zijn werknemers in de MedTech sector hoogproductief: toegevoegde waarde per werknemer in de EU MedTech sector wordt geschat op € 184.000.130 Geopolitiek wordt het veiligstellen van toeleveringsketens ook van groot belang in de sector. Dit werd evident tijdens de verstoorde toelevering naar aanleiding van de coronapandemie. Naarmate MedTech innovaties steeds complexer worden zal het van belang zijn om stabiele waardeketens te creëren.

Nederland blinkt uit in medisch toponderzoek

Nederland scoort hoog in Europa v.w.b. MedTech patentaanvragen

3e Plaats

3

Kansen voor Nederland Nederland is goed gepositioneerd om te profiteren van de verwachte groei van de MedTech markt. Nederland is een koploper op het gebied van wetenschappelijk medisch onderzoek. Dit is een onderzoeksgebied waar de EU-27 in het algemeen in uitblinkt, maar Nederland steekt er met kop en schouders bovenuit.131 Ook heeft Nederland een sterk ontwikkeld bedrijfscluster. Nederland vervaardigt en exporteert veel medische apparatuur, waarbij Philips Medical Systems de grootste partij is. Er is een langdurige geschiedenis en kennisbasis opgebouwd voor de ontwikkeling en productie van zulke apparatuur, waardoor er een sterk fundament ligt om nieuwe producten te ontwikkelen.132 Nederland staat Europees derde als het gaat om de hoeveelheid MedTech patentaanvragen.133 Binnen de EU neemt Nederland een zesde plaats in voor wat betreft het aantal innovatieve MedTech bedrijven dat hier gevestigd is.134 11,5% Van de MedTech startups in de EU komt uit Nederland.135 De sterkte van het cluster blijkt ook uit de exportcijfers. Nederland exporteerde in 2022 voor € 2,3 miljard aan bestralingsapparatuur en elektromedische- en elektrotherapeutische apparatuur.

Nederland is hier met een Balassa index van 2,2 ook in gespecialiseerd.136 Met een sterk ecosysteem van verbonden ziekenhuizen, bedrijven, technische universiteiten, TO2-instellingen en scienceparken kunnen producten in Nederland vermarkt en getest worden, met korte feedbackloops tussen zorginstellingen en bedrijven.

Apparatuur voor beeldgestuurde diagnose en therapie Nederland is in het bijzonder sterk gepositioneerd in de markt voor beeldgestuurde diagnose en therapie (ook wel: image-guided therapy). Dit omvat diagnostische apparatuur, minimaal invasieve interventies, en bewaking op afstand (remote monitoring). De diagnostiek markt omvatten bijvoorbeeld CT- en MRI-scanners, ultrasound, beeldvorming d.m.v. isotopen, en point-of-care diagnostiek. Minimaal invasieve interventies omvat bijvoorbeeld MRI-gestuurde therapieën. De markt voor remote monitoring omvat bijvoorbeeld klinische wearables en (bio)sensoren. De omvang van de markt voor medical imaging is geschat op $47,6 miljard in 2024 met een groei naar 59,3 miljard tot aan 2029. Dit impliceert een jaarlijks

Dialogic, Groeimarkten voor Nederland, 2023, p. 72. Dialogic, Groeimarkten voor Nederland, 2023, p. 72. 133 EPO, patent index, 2022. 134 Ministerie van Economische Zaken op basis van data afkomstig van Biotechgate. 135 Berekening EZK op basis van Dealroom data. Betreft bedrijven in de medical devices sector die in 2019 of daarna zijn opgericht. 136 CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024. - Voor de rest van de wereld was de export EUR 59,7 mld. 131

132

Gupta, Uitweg uit de schaarste, 2022; Kamerbrief van 20 januari 2022, Nieuwe prognose verwachte personeelstekort; CBS, Wie werken er in de sector zorg en welzijn? 129 Europees Parlement, Artificial intelligence in healthcare: Applications, risks, and ethical and societal impacts, 2022. 130 MedTech Europe, The European Medical Technology Industry in figures, 2023. 128

Groeimarkten voor Nederland | 30

groeipercentage van 4,5%.137 De marktvraag naar deze producten wordt mede gedreven door de toename van chronische ziekten zoals kanker en hart- en vaatziekten.138 Ontwikkeling van verbeterde apparatuur voor beeldgestuurde diagnose en therapie kan bijdragen aan de missie om Nederlanders vijf jaar langer gezond te laten leven.139 Doordat in Nederland het personeelstekort in de zorg in 2031 bijna drie keer zo groot zal worden (135.000 in 2031), en deze trend zich internationaal voordoet,140 is er bijzondere behoefte aan technologie die personeel werk uit handen kan nemen. Diagnostische apparatuur kan hier een centrale rol spelen. De efficiëntieslag die kan worden behaald via verbeterde medische beeldvormings­ apparatuur kan verder worden versterkt door onder andere de diagnostische kunstmatige intelligentie. Zo kan kunstmatige intelligentie er bijvoorbeeld voor zorgen dat radiologen sneller en effectiever kunnen werken.

De mondiale markt voor kunstmatige intelligentie in de medische beeldvorming zal naar verwachting van € 1,2 miljard in 2022 stijgen naar € 17,9 miljard in 2032.141 Naar verwachting zal er een transitie plaatsvinden van intramurale zorg naar extramurale zorg, waarbij remote monitoring en (klinische) wearables essentieel zullen zijn.142 De mondiale markt voor remote monitoring technologieën en (klinische) wearables zal naar verwachting groeien van € 48 miljard in 2021 naar € 122 miljard in 2027.143 Remote monitoring is door de WHO bestempeld als een van meest kansrijke innovatiegebieden voor de gezondheidszorg.144

Statista, Diagnostic Imaging Devices – Worldwide, 2024. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, De Nationale Technologiestrategie, 2024, p. 52 op basis van schattingen van “Global Data, Diagnostic Imaging (DI) Market Size, Share, Trends and Analysis by Product Type, Region and Segment Forecast to 2033”, 2023. 139 Missie Gezondheid & Zorg: Mensen in Nederland leven 5 jaar langer gezond en er zijn 30% minder gezondheids­verschillen tussen sociaal-economische groepen in 2040. 140 Gupta, Uitweg uit de schaarste, 2022; Kamerbrief van januari 2022, Nieuwe prognose verwachte personeelstekort. 141 Global Market Insights, Artificial Intelligence (AI) in Medical Imaging Market, 2023. 142 NEJM catalyse, Health Care 2030: The Coming Transformation, 2021. 143 Forst & Sullivan, Global Remote Patient Monitoring Growth Opportunities, 2022. 144 WHO, Emerging technologies and scientific innovations: A global public health perspective, 2023.

“De mondiale markt voor remote monitoring technologieën en (klinische) wearables zal naar verwachting groeien van € 48 miljard in 2021 naar € 122 miljard in 2027.” Competentie in de sleuteltechnologie Imaging technologies is relevant voor deze markt. Imaging betreft het genereren, verzamelen, dupliceren, analyseren, wijzigen en visualiseren van optische en niet-optische beelden.145 Nederland heeft wereldwijd een sterke kennispositie op deze sleuteltechnologie,146 niet voor niets is imaging een speerpunt van de NTS.147 Door imaging tot prioriteit te maken ondersteunt de NTS de Nederlandse positie op deze markt. Met Philips heeft Nederland een van de leidende multinationals/OEMs in huis op het gebied van medische beeldvormingsapparatuur.148 Philips maakt onder meer ultrasound, CTen MRI-scanners in faciliteiten verspreid over verschillende locaties in de wereld.

137

138

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, De Nationale Technologiestrategie, 2024, p. 53. Nederlandse onderzoekspublicaties hebben een aandeel van 3,5% in de wereldwijde top 1 publicaties op het gebied van imaging en 5% van de patentcitaten. Bron: Elsevier, Quantitative analysis of Dutch research and innovation on key technologies, 2023. 147 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Nationale Technologiestrategie, 2023. 148 Philips is gemeten naar omzet het achtste medische technologiebedrijf ter wereld met een omzet van USD 16,5 mld in 2022. Bron: Statista, Medical technology industry report, p. 10. 145

146

Groeimarkten voor Nederland | 31

2.7 Innovatieve voedingsmiddelen Beschrijving Innovatieve voedingsmiddelen omvatten een breed scala aan producten uit de agrifood- en tuinbouw­sectoren. Door ontwikkelingen als de toenemende wereldbevolking, wereldwijd stijgende welvaart, klimaatverandering en de noodzaak om binnen de grenzen van onze planeet te blijven, neemt de vraag naar innovatieve voedingsmiddelen toe. De wereldbevolking stijgt, met name doordat we steeds langer leven. Daarnaast voorspellen de Verenigde Naties dat het aantal geboortes nog tot en met 2042 zal toenemen.149 Deze trends leiden naar verwachting tot hogere toekomstige vraag naar voeding voor speciale doelgroepen als ouderen en baby’s. De veredeling van zaden kan daarnaast een rol spelen in het tegemoetkomen aan de toenemende vraag naar voedsel in het algemeen. Dit kan bijvoorbeeld door gewassen te ontwikkelen die sneller groeien en/of resistenter zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering. Naast de demografische ontwikkelingen speelt ook de duurzaamheidstransitie een belangrijke rol in de toenemende vraag naar innovatieve voedingsmiddelen. Momenteel komt een groot deel van eiwitten uit dierlijke producten, zoals vlees, eieren en zuivel. Voor eiwitten uit vlees en zuivel zijn meer natuurlijke grondstoffen nodig dan wanneer we eiwitten uit plantaardige voedingsmiddelen halen.

Bovendien is de CO2uitstoot van dierlijke eiwitten vele malen hoger dan van plantaardige eiwitten.150 De toename van eiwitconsumptie zal daarom in de toekomst voor een groter deel uit alternatieve eiwitten moeten komen. De eiwittransitie is een belangrijke beweging voor klimaatbestendige voedselsystemen, het voeden van de wereld en voor gezondere eetpatronen. Daarmee dragen alternatieve eiwitten bij aan drie van de vijf missies voor de toekomst uit het missiegedreven innovatiebeleid.151

Verenigde Naties, World Population Prospects 2022, 2022. Milieucentraal, Vlees, vis of vega, geraadpleegd op 10-9-2024 van: www.milieucentraal.nl/ eten-en-drinken/milieubewust-eten/vlees-vis-of-vega/#eiwitrijke-producten-kiez.%20en. 151 Namelijk: aan een klimaatneutraal Nederland in 2050 (Energietransitie) en aan het verminderen van de milieueffecten van de voedselconsumptie en -productie binnen de planetaire grenzen (Circulaire economie). Daarnaast vragen alternatieve eiwitten minder van natuurlijke bronnen en draagt de groeimarkt bij aan een duurzaam en gezond landbouwsysteem (Landbouw, Water en Voedsel). 149

150

Groeimarkten voor Nederland | 32

De agrarische sector wereldwijd blijft groeien. De bruto productiewaarde van de sector wordt op $4,6 biljoen wereldwijd geschat in 2022 en de verwachting is dat dit verder zal stijgen tot $5,5 biljoen in 2028.152 Voor groente specifiek is dit respectievelijk $680 miljard (2024) en wordt verwacht dat dit groeit tot $780 miljard in 2029.153 Voor vlees is dit $1.130 miljard (2024) en wordt een toename verwacht tot $1.350 miljard in 2029.154

in Nederland opgezet door Bunge (VS, 2021, € 300 miljoen) in een fabriek waar vetten voor de levensmiddelenindustrie worden geproduceerd.155 Hoewel duurzame en hoogwaardige innovatieve voedingsmiddelen een breed scala aan producten omvatten uit de agrifood- en tuinbouwsectoren, zien we met name een duidelijke groeiverwachting en Nederlandse sterktes in: alternatieve eiwitten, babyvoeding en ouderenvoeding en zaadveredeling.

Kansen voor Nederland

Alternatieve eiwitten

De Nederlandse sterkte in de innovatieve voedingsmiddelen wordt bevestigd door grote hoeveelheid buitenlandse directe investeringen in de voedingsmiddelenindustrie. Sinds 2003 zijn er 96 buitenlandse directe investeringen (greenfields) geweest in Nederland. Van deze investeringen waren er 31 gericht op onderzoeksfaciliteiten en 65 gericht op productiefaciliteiten. Zeer recent is er door DAIZ-engineering (Japan, 2024, € 37 miljoen) een onderzoeksfaciliteit opgezet in Ede, gericht op de ontwikkeling van zuivelproducten die zowel dierlijke als plantaardige zuivel bevatten. Qua productie is de grootste recente investering

Eiwitten zijn belangrijke bouwstenen voor het menselijk lichaam. De eiwittransitie is een beweging naar eiwitten die gezonder en duurzamer zijn. Er zijn in Nederland veel nieuwe eiwitbronnen in ontwikkeling met toepassingen voor mens en dier.156 Er wordt ingezet op meer plantaardige eiwitproductie in Nederland, onder meer door teelt van eiwitrijke gewassen en door ook voedingseiwit te winnen uit gewassen die al in Nederland worden geteeld voor primair andere doelen, zoals suikerbieten en aardappelen. Ook fermentatie, schimmels, bacteriën en micro-algen bieden veel mogelijkheden als eiwitbron. Fermentatie met microorganismen kan een manier zijn om rest- en zijstromen geschikt te maken en op te waarderen voor consumptie. Daarnaast kan eiwit ook geproduceerd worden in aquacultuur, zo kan zeewier een duurzame bron zijn van plantaardig eiwit. Verder vormen insecten een eiwitbron. Met cellulaire agricultuur kunnen dierlijke eiwitten in een laboratorium gemaakt worden vanuit dierlijke stamcellen. Dit wordt ook wel kweekvlees genoemd.

Een diepere blik op de marktsegmenten suggereert dat het eerste deel van de groei (2020 – 2025) gedreven wordt door plantaardige eiwitten, het tweede deel van de groei (2025 – 2030) door plantaardige eiwitten én eiwitten op basis van micro-organismen en dat in het derde deel van de groei (2030 – 2035) ook kweekvlees de markt voor alternatieve eiwitten drijft.157 Het ontwikkelen van alternatieve eiwitten kan bijdragen aan de missie die binnen het kabinetsbeleid is geformuleerd voor landbouw, water en voedsel.158

Bruto productiewaarde wereldwijd

Agrarische sector 2022

$4,6 Bln 2028

$5,5 Bln

De Boston Consultancy Group schat de wereldwijde marktomvang van alternatieve eiwitten op $40 miljard in 2020, met een verwachte stijging naar $290 miljard in 2035. Dit komt neer op een jaarlijks groeipercentage van 14,1%. Volgens dit bureau is het aannemelijk dat de wereldwijde consumptie van alternatieve eiwitten ten

Informatie over investeringen afkomstig van fDi Markets (FT). Ministerie van Landbouw, Nationale eiwitstrategie, december 2020. 157 Boston Consultancy Group, Food for Thought: The Protein Transformation, 2021 Boston Consultancy Group (2021), Food for Thought: The Protein Transformation. 158 Missie Landbouw, Water en Voedsel: Een vitaal landelijk gebied en een veerkrachtige natuur in een klimaatbestendig Nederland. Water en bodem zijn sturend, het landbouw- en voedselsysteem is duurzaam en gezond en de delta is veilig. 155

156

Statista, Agriculture – Worldwide, 2024. Statista, Vegetables – Worldwide, 2024. 154 Statista, Meat – Worldwide, 2024. 152 153

Groeimarkten voor Nederland | 33

minste 7 keer hoger ligt in 2035 dan in 2020. Daar waar alternatieve eiwitten in 2020 slechts 2% van de mondiale markt voor eiwitten uitmaken, wordt verwacht dat dit aandeel groeit tot 11% in 2035.159 Vergelijkbare cijfers gelden voor de markt voor zuivelalternatieven.160 De schattingen voor de marktomvang van kweekvlees lopen uiteen. Dit komt doordat dit een relatief nieuwe markt is, zo is de regelgeving voor kweekvlees momenteel nog niet gereed om dit product op grote schaal uit te kunnen rollen. Desalniettemin geven de cijfers een indicatie van sterke groei op deze markt. In 2030 wordt verwacht dat de wereldwijde omvang voor kweekvlees $25 miljard bedraagt en schattingen voor 2040 lopen uiteen van $225 tot $788 miljard.161 Bovendien groeien de investeringen in kweekvlees de afgelopen jaren gestaag: van $31 miljoen wereldwijd in 2017 tot $1,3 miljard in 2021.162

Sterk ecosysteem in

Ouderen- en babyvoeding

Voedingseiwit winnen uit gewassen

Suikerbiet

Nederland heeft een sterk ecosysteem met bedrijven, kennisinstellingen en overheden voor alternatieve eiwitten. Voorbeelden zijn de Wageningen University & Research campus en de Foodtech campus in de Brainport regio. De Protein Transition Map NL belicht de inspanningen van ruim 450 actoren en initiatieven die zich inzetten om het eiwitlandschap opnieuw vorm te geven richting een duurzamere en economisch gezondere toekomst.163 Er is op moment van schrijven nog geen Nederlandse exportdata beschikbaar voor alternatieve eiwitproducten.

Voeding voor speciale doelgroepen Ouderen en baby’s hebben relatief veel voedingsstoffen nodig in hun eten. Baby’s hebben veel eiwitten nodig om goed te kunnen groeien. Ouderen verbruiken minder energie en hebben daardoor minder eten nodig. Voor hen is het belangrijk dat de kleinere hoeveelheid eten die ze binnenkrijgen wel de juiste voedingstoffen bevatten.164 Daarom is er voor deze doelgroepen speciale hoogwaardige voeding met de geschikte voedingsstoffen en textuur, zoals babyvoeding, medische voeding en ouderenvoeding.

“Nederland heeft een sterk ecosysteem met bedrijven, kennisinstellingen en overheden voor alternatieve eiwitten.” Statista verwacht dat de markt voor babyvoeding stijgt van $75,6 miljard in 2024 tot $94,2 miljard in 2028.165 Ook cijfers van enkele grote specialistische voedingsproducenten, Danone en Abbott, laten zien dat de verkoop van specialistische voeding is toegenomen in recente jaren.166 Nederland heeft een sterk ecosysteem in baby- en ouderenvoeding. Wageningen University & Research heeft een sterke kennispositie op het gebied van voeding en gezondheid. Ook diverse universiteiten zoals Universiteit Utrecht/Universitair Medisch Centrum Utrecht, Maastricht University/Maastricht Universitair Medisch Centrum en Rijksuniversiteit Groningen/Universitair Medisch Centrum Groningen zijn op dit gebied actief. Daarnaast kent Nederland sterke bedrijvigheid: DSM, Danone (Nutricia), FrieslandCampina, MeadJohnson, Ausnutria, Nestle en

Boston Consultancy Group, The Benefits of Plant Based Meats, 2021. Statista, Milk substitutes, 2024. 161 Statista, Cultivated meat, 2024. 162 Boston Consultancy Group, The benefits of plant-based meats, 2021.

Foodleap, Protein transition Map NL. Voedingscentrum, Encyclopedie: Eiwitten. 165 Statista, Baby Food, 2024. 166 Statista, Abbott Laboratories’ segment revenues from 2017 to 2023, 2024.

159

163

160

164

Groeimarkten voor Nederland | 34

Abbott maken hoogwaardige voedingsmiddelen voor speciale doelgroepen, waaronder baby’s en ouderen. Voeding voor deze kwetsbare groepen vergt een zeer hoogwaardige productiekwaliteit met hoge eisen op het gebied van hygiëne en veiligheid. Nederlandse fabrieken kunnen deze productiekwaliteit leveren, waardoor we een aantrekkelijk land voor bedrijvigheid in specialistische voeding zijn. De totale uitvoerwaarde van kinder- en dieetvoeding is van 2010 tot 2021 ruim verdubbeld: van € 2,7 miljard tot € 5,9 miljard (inclusief wederuitvoer).167 Gecorrigeerd voor wederuitvoer is Nederland verantwoordelijk voor zo’n 25% van de export voor babyvoeding, met € 2,8 miljard exportwaarde in 2022 (van de wereldexport van € 10,3 miljard).168 Nederland is bovendien sterk gespecialiseerd hierin, met een Balassa index van 20,9.

Zaadveredeling Veredeling is de kunst van het creëren van nieuwe rassen voor gewassen (zoals bloemen, groente- en aardappelzaad) en vee (zoals stierenzaad), door middel van het verbeteren van gunstige genetische eigenschappen. Hierdoor kunnen nieuwe rassen sneller groeien of groter worden, zijn ze resistent tegen bepaalde ziektes, beter bestendig tegen een veranderend klimaat of lekkerder of gezonder voor de mens. Het ontwikkelen van nieuwe producten op het gebied van zaden kan bijdragen aan de missie die binnen het kabinetsbeleid is geformuleerd voor landbouw, water en voedsel.169 Naast het kruisen bieden recente en toekomstige ontwikkelingen op het gebied van biotechnologie, zoals CRISPR-Cas, nu ook de mogelijkheid om genetische eigenschappen van gewassen aan te passen op een manier die tot nu toe niet mogelijk was (genome-editing). Daarnaast zal de groei in de agrarische sector wereldwijd logischerwijs groei creëren voor deze markt.

marktleiders in huis zoals Enza Zaden, Rijkzwaan, Ruyter Seeds, EastWest, HZPC, Bayer en Syngenta. Zo’n dertig zaadveredelingsbedrijven en toeleveranciers met vestigingen in Noord-Holland maken deel uit van een samenwerkingsverband genaamd ‘Seed Valley’. In de dierlijke veredeling zijn de Nederlandse bedrijven Topigs Norsvin, CRV, Hendrix Genetics en Cobb Europe prominente wereldspelers. Voor beide marktsegmenten wordt intensief samengewerkt met Wageningen University & Research. Deze universiteit heeft wereldwijde bekendheid op het gebied van agrifood. In het samenwerkingsverband Breed4Food werken Topigs Norvin, CRV en Hendrix Genetics samen met deze universiteit. Ten slotte zijn de Nederlandse boeren en tuinders een uiterst geschikte interne markt. Nederland staat op de 2e plek in wereldwijde export van voedingsmiddelen, mede dankzij geavanceerde landbouw en slimme voedseltechnologie.172 Ook in het bredere ecosysteem van de EU is agrifood een duidelijk innovatieve sector. Als EU zijn we wereldleider op het gebied van patenten in de agrifood sector.103 Voor bioinformatica en celtechnologie geldt dat Nederland bijzonder hoge aandelen in de top 1% meest geciteerde wetenschappelijke publicaties en patenten heeft.173 Innovatieve voeding kent een koppeling met machinebouw voor de agrifood sector.

Nederlandse expertise op dit gebied in combinatie met de expertise op het gebied van landbouw kan worden ingezet voor innovatieve landbouwoplossingen (smart farming).

Een studie van Technopolis schat de wereldmarktomvang van commerciële zaden op $63 miljard in 2021, met een verwachte groei tot $86,8 miljard in 2026.170 De Nederlandse exportwaarde van zaden in de tuinbouw en akkerbouw omvat naar schatting € 3,6 miljard euro in 2021. Nederland is de grootste exporteur van groentezaden ter wereld en bijna 40% van de wereldhandel in zaden voor tuin- en akkerbouw komt uit Nederland.171 Op het gebied van zaadveredeling heeft Nederland

VNFKD, Export in beeld: Kinder- en dieetvoeding, januari 2023. CBS, Relatieve specialisatie Nederlandse economie 2022, juni 2024. 169 Missie Landbouw, Water en Voedsel: Een vitaal landelijk gebied en een veerkrachtige natuur in een klimaatbestendig Nederland. Water en bodem zijn sturend, het landbouw- en voedselsysteem is duurzaam en gezond en de delta is veilig. 170 European Commission, Study to support the impact assessment of legislation for plants produced by certain new genomic techniques, 2023. 171 Topsector tuinbouw, De kracht van technologische waardeketens in de Nederlandse tuinbouw, 2023. 167

168

Europese commisie, Advanced Technologies for Industry - Technological trends in the agri-food industry, August 2020. 173 Aandeel van Nederland in het wereldtotaal: Bio-informatica: 7,2% van de top 1% publicaties en 6% van alle onderzoekspublicaties aangehaald in patenten; celtechnologie: 6% van top 1% publicaties en 5% van patentcitaten; Bron: Elsevier, Quantitative analysis of Dutch research and innovation on key technologies, 2023. 172

Groeimarkten voor Nederland | 35

2.8 Energietechnologie Beschrijving De markt voor energietechnologie omvat hoogtechnologische producten die nodig zijn om de energietransitie mogelijk te maken. Deze technieken omvatten onder meer de ontwikkeling en implementatie van hernieuwbare energieproductie, energieopslagsystemen, infrastructuur en intelligente netwerken. Ze spelen een sleutelrol in het reduceren van CO2-uitstoot, het verbeteren van energie-efficiëntie en het ondersteunen van de groeiende vraag naar (duurzame) energie. Een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem is van groot economisch en maatschappelijk belang voor Nederland.174 Door de energietransitie stappen we de komende decennia over van fossiele naar hernieuwbare energie. Windmolens en zonnepanelen wekken duurzame elektriciteit op voor de elektriciteitsbehoefte van Nederland. De hernieuwbare elektriciteit kan ook gebruikt worden om duurzame brandstoffen (SAFS), waterstof of warmte te maken. Consumenten en bedrijven gebruiken die energiedragers vervolgens voor bijvoorbeeld industriële productie, transport en verwarming van huizen. Daarmee creëren we toekomstbestendig verdienvermogen en verminderen we de afhankelijkheid van (import van) fossiele energiedragers.

De markt voor energietechnologie groeit wereldwijd sterk door verschillende macro-economische en geopolitieke factoren, voor een groot deel voortkomend uit de klimaat- en energietransitie. De internationale klimaatakkoorden zoals het Akkoord van Parijs bevatten bindende afspraken, welke landen ertoe aanzetten om hun energievoorziening te verduurzamen. Dit heeft direct invloed op de vraag naar duurzame energietechnologieën. De toename van intermitterende opwekbronnen leiden vervolgens tot een stijgende vraag naar energieopslag, inclusief alternatieve vormen van energiedragers anders dan elektriciteit, en slimme energiemanagementsystemen. Daarnaast leiden de toenemende populatie, welvaart en urbanisatie175 tot een vergrote vraag naar energietechnologieën. Het aanbod op deze markt wordt mogelijk gemaakt door technologische ontwikkeling, bijvoorbeeld door de vooruitgang in IoT en digitale technologieën en daarmee toenemende mogelijkheden voor complexe

Vandaar dat de volgende missie is geformuleerd binnen het missiegedreven innovatiebeleid van het kabinet: Nederland klimaatneutraal in 2050. 175 Ritchie, V. Samborska en M. Roser, Urbanization, Our World in Data, september 2018. 174

Groeimarkten voor Nederland | 36

managementsystemen. Verder stuwen geopolitieke factoren zoals het toenemend belang van (Europese) strategische autonomie van de energiesector de vraag naar producten op dit gebied. Markten voor elektrificatietechnologieën zijn vaak nog volop in ontwikkeling en kennen een hoge innovatiegraad, waarmee er potentieel veel groeikansen voor Nederland liggen op nieuwe typen producten en ketens in het verlengde van gespecialiseerde Nederlandse sectoren. Er zijn een aantal veelbelovende nieuwe energietechnologieën en -markten waarin Nederland sterk gepositioneerd is. Daarbinnen vallen ook groeimarkten die inspelen op de benodigde flexibiliteit van het toekomstige energiesysteem, die noodzakelijk zijn wanneer we afhankelijk zijn van intermitterende hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind. De energietransitie leidt namelijk tot nationale en internationale vraag naar hoogtechnologische producten van de maakindustrie in de energietechnologie die nodig zijn om deze transitie mogelijk te maken.

Groeiverwachting van de vraag naar zonne-energie in EU tot 2050

12% tot 18%

Kansen voor Nederland Nederland is goed gepositioneerd op de markt voor energietechnologie. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de Nederlandse competentie in de sleuteltechnologie energy materials. Deze technologie is relevant voor deze markt en is een speerpunt van de NTS.176 Op deze manier ondersteunt de NTS de Nederlandse positie op deze markt. Binnen het energiedomein liggen er in het bijzonder kansen voor Nederland op de volgende gebieden: Nieuwe generaties zonnepanelen, laadoplossingen, smart grids, nieuwe generatie batterijen en waterstofdragers en de waterstof-hub.

Nieuwe generatie zonnepanelen Alleen al in Nederland zal de opwekcapaciteit van zon-PV (zonnepanelen) naar verwachting groeien van 18 gigawattpiek (GWp) in 2022 naar 100-250 GWp in 2050. Dit impliceert een jaarlijks groeipercentage van 6,3% tot 9,9%. Europees en internationaal zal de zon-PV markt naar verwachting nog veel verder doorgroeien richting terrawatt-schaal. De groeiverwachting van de vraag naar zonne-energie in Europa is 12% tot 18% tot 2050. De marktomvang wordt geschat op € 30 tot € 50 miljard per jaar voor zonnepanelen in Europa tot 2030. De Net Zero Industry Act (NZIA) biedt extra stimulus om deze markt te ontwikkelen. In deze NZIA heeft de EU zich voor 2030 als doel gesteld 40% van de nieuw geïnstalleerde PV-producten binnen Europa te produceren; dit geeft een boost aan Europese projecten om deze productiecapaciteit te ontwikkelen. Wil het doel van de NZIA worden gehaald, dan moet huidige productiecapaciteit in Europa verzesvoudigen: van < 8 GWp productie nu naar 50 GWp in 2030.177 De internationale zon-PV markt is momenteel vrijwel volledig in handen van enkele derde landen, met name China. Panelen uit deze landen worden geproduceerd met een extreem lage kostprijs waardoor concurrentie voor Westerse landen niet mogelijk is en geografische monopolies zijn ontstaan.

Hierdoor zijn Nederland en Europa afhankelijk van die landen voor de toelevering van standaard zonnepanelen. De markt wordt bovendien verder verstoord door verkoop van Chinese panelen onder de kostprijs op de Europese markt. De kennisbasis en technologische kunde is echter aanwezig in Nederland en Europa om marktaandeel te veroveren op het toekomstig groeipotentieel binnen deze markt; niet in directe concurrentie met Chinese low-cost standaardpanelen, maar op hoog-rendement, circulaire en beter inpasbare zonnetoepassingen. Dit gaat om hoogtechnologische deelmarkten die veel innovatie en flexibele, adaptieve

176 177

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, De Nationale Technologiestrategie, 2024, p. 76. Roland Berger. Duurzame zonne-energie, 2023. Cijfers gebaseerd op data en cijfers van het International Energy Agency (IEA), de Europese Commissie (EC) en Solar Power Europe.

Groeimarkten voor Nederland | 37

productiemethoden vereisen, in plaats van de huidige massaproductie. Daarbij kan gedacht worden aan geïntegreerde zon-PV producten voor energieopwekking op een grotere hoeveelheid oppervlakken, zonnefolies die uitrolbaar voor tijdelijke energieopwekking kunnen zorgen, panelen met ultrahoog rendement voor rendabel gebruik op beperkte oppervlakte en lichtgewicht panelen die gebruikt kunnen worden voor de >50% daken die nu niet constructief geschikt zijn voor de gewichtsbelasting van standaardpanelen. Nederland heeft van oudsher een zeer goede kennisbasis – slechts 15 jaar geleden was Europa de onbetwiste koploper in de ontwikkeling en productie van fotovoltaïsche producten, zoals zonnecellen en zonnepanelen. Deze kennisontwikkeling is sindsdien voortgezet en er vindt op hoog niveau R&D plaats bij diverse onderzoeks- en kennisinstellingen (TNO, TU Delft, AMOLF, Universiteit Twente, TU Eindhoven, Saxion hogeschool, etc.). Nederland heeft daarnaast een ecosysteem van startups die in de startblokken staan om op relevante deelmarkten door te breken.178

Laadoplossingen Laadoplossingen omvat de systemen en infrastructuur die nodig zijn om elektrische voertuigen (EV’s) en andere elektrische apparaten efficiënt van energie te voorzien. Nederland heeft potentie in de productie en aanleg van openbare en privé-laadstations. Deze variëren van basis laadpalen thuis tot snellaadstations langs snelwegen die snelle oplaadtijden bieden. Ook is Nederland goed gepositioneerd op het gebied van de ontwikkeling en implementatie van energy management systems, battery management systems en laadprotocollen, waaronder het mogelijk maken van V2G-technologie (Vehicle-to-Grid). Nederland loopt voorop in laadinfrastructuur en slimme laadoplossingen voor elektrisch vervoer. Het ontwikkelen en optimaliseren van de technische en digitale infrastructuur om bi-directioneel laden mogelijk te maken in combinatie met duurzame opwekking zijn ontwikkelingen waar veel bedrijven in Nederland mee bezig zijn. Doordat Nederland kampt met een tekort aan netcapaciteit worden hier veel potentiële oplossingen ontwikkeld en beproefd voor vraagstukken die over een aantal jaar voor andere landen ook relevant zullen zijn. Er is sprake van een bestaand Nederlands ecosysteem en een Nederlandse kennisvoorsprong. Bedrijven als EVBox en Alfen zijn veelvuldig actief met het leveren en installeren van hard- en software in omliggende Europese landen en de VS.

Ook bedrijven zoals Fastned, Allego en Last Mile Solutions richten zich

178

Zoals Solarge, MCPV, Energyra, Taylor, Lightyear Layer.

steeds meer op het aanbieden van advies. Er zijn verschillende sleutelspelers in Nederland aanwezig voor ontwikkeling van laadoplossingen179 en toepassing van energiemanagementsystemen.180 Ook is er een sterke aansluitende sector: de EV-sector draagt in toenemende mate bij aan de economische positie van Nederland. De toegevoegde waarde van de EV-sector in Nederland groeide in de periode 2019-2021 met 77%; van € 2,1 miljard naar € 3,63 miljard.181

"De verwachting is dat de toegevoegde waarde van de laadinfrastructuur in de toekomst zal stijgen, mede met het oog op de aanscherping van Europese wetgeving op het gebied van emissiedoelstellingen voor ­­wegtransport vanaf 2035." Er is daarnaast een sterke thuismarkt. Op gebied van laadinfrastructuur gaat Nederland wereldwijd aan kop: Nederland heeft wereldwijd de meeste publieke laadpunten per 100.000 inwoners én per EV-rijder in 2022. Op iedere 2,7 EV-rijder is 1 publiek laadpunt beschikbaar.182 De toegevoegde waarde van de Nederlandse laadinfrastructuur en diensten lag in 2023 al rond de € 300 miljoen.183 De verwachting is dat dit cijfer in de toekomst zal stijgen, mede met het oog op de aanscherping van Europese wetgeving op het gebied van emissiedoelstellingen voor wegtransport vanaf 2035. Deze regelgeving zorgt ervoor dat de vraag naar duurzaam wegtransport toe zal gaan nemen omdat nieuwe auto's en bestelwagens die vanaf 2035 worden verkocht, geen CO2 meer mogen uitstoten.

Alfeb, Allego, ABB, Bredenoord, Charge Point, Connected, Kerb, Durapower, Einride, Equans, Eurocell, Etergo, EV BOX, EV-Top, Fastned, Fillie, Greenflux, Hexion, Heliox, InMotion, Milence, New Motion, Rocsys, Shell recharge, Solaredge, Vialis, Wallbox, Wedrivesolar, Workersbee. 180 Bosch, Delft Electronics, Eco-Movement, ELEO, Elaad, Kongsberg, KPN, Leydenjar, Lionvolt, Midtronics, Microsoft, MWLC, Northvolt, Sensata, Streamax, Swarco, Tesla. 181 RVO; in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Economische betekenis sector elektrisch vervoer Nederland 2020-2022, 2023. 182 ANWB, Elektrisch Rijden Monitor, 2022. 183 RVO; in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Economische betekenis sector elektrisch vervoer Nederland 2020-2022, 2023. 179

Groeimarkten voor Nederland | 38

Smart grids Smart grids zijn geavanceerde, decentrale elektriciteitsnetwerken die gebruik maken van digitale technologie om de vraag naar en het aanbod van elektriciteit in real-time te monitoren en te beheren. Deze markt omvat een gevarieerd aanbod aan producten, waaronder energiemanagementsystemen die het energieverbruik optimaliseren en hernieuwbare energiebronnen integreren (zoals gebouw­ beheerssystemen en coördinatiesystemen ter voorkoming van netcongestie). Verder omvat deze markt demand response-programma’s en slimme energiediensten, die gebruikers stimuleren om hun energiegebruik te verminderen of te verschuiven tijdens piekuren, wat bijdraagt aan de stabiliteit van het net. Andere producten op deze markt omvatten de ontwikkeling van vermogenselektronica en smart grid ready apparatuur en Advanced Metering Infrastructure (AMI), slimme meters die realtime gegevens leveren aan zowel consumenten als energiebedrijven, wat helpt bij het beter beheren van energieverbruik. Als we de Nederlandse innovatie-inspanning voortzetten heeft Nederland de kans om internationaal een gidsland te worden op het gebied van slimme energiediensten. Met de R&D op deelgebieden als digitalisering en de inpassing van elektrisch rijden en batterijsystemen doet Nederland het internationaal gezien goed.

Onze expertise op het gebied van slim laden en de noodzaak tot slimme aansturing van zonnepanelen, warmteproductie en batterijsystemen om netcongestie te beperken biedt een goede uitgangspositie en onze ‘poldermentaliteit’ kan bijdragen aan effectieve samenwerkingsmodellen. Het Europese protocol S2, bedoeld om verschillende apparaten op gestandaardiseerde manier aan te sturen, is bijvoorbeeld gebaseerd op Nederlands onderzoek. Daarnaast loopt Nederland voorop in de toepassing van elektrische laadpalen en de informatie- en communicatietechnologie (ICT) voor laaddiensten, mede door vroege stimulering van elektrisch rijden.184 In de afgelopen jaren heeft al veel onderzoek en ontwikkeling plaatsgevonden op het gebied van slimme energiediensten. De uitrol van grote zonnedaken en laadinfrastructuur bij gebouwen vormt een eerste stimulans om bij bepaalde gebouwen slimme energiediensten toe te passen.

van Nederland is er een kans om een aanzienlijk aandeel van deze markt te veroveren. Ten opzichte van andere landen in de EU scoort Nederland momenteel goed op de potentie voor aanbodgestuurde flexibiliteit. Nederland staat vooral op het gebied van energie­ gemeenschappen bovenaan, mede dankzij de grote mogelijkheden voor energiecoöperaties.186

Schatting wereldwijde marktgrootte van

Smart grids 2022

$49,7 Mld

17,3%

Jaarlijks groeipercentage

2028

$ 130 Mld Nieuwe generatie batterijen Dit segment omvat de ontwikkeling van geavanceerde batterijtechnologieën en -componenten die betere batterijprestaties bieden, zoals een hogere energiedichtheid en een langere levensduur. Hierbij kan bijvoorbeeld onderscheid gemaakt worden naar verschillende typen marktsegmenten batterijen.

Wereldwijd wordt de marktgrootte van smart grids geschat op $49,7 miljard in 2022 en groeit naar verwachting tot $130 miljard in 2028. Dit impliceert een jaarlijks groeipercentage van 17,3%.185 Door de voorloperspositie

184 185

TKI Urban Energy, Elektrificatie van het energiesysteem in de gebouwde omgeving (MMIP 5), 2023. ReportLinker, & Statista, Smart grid technology market size worldwide from 2022 to 2028 (in billion U.S. dollars) [Graph], Februari 2023.

186

Delta EE & Smart Energy Europe. European Market Monitor on Demand Side Flexibility, 2021.

Groeimarkten voor Nederland | 39

Onderdelen van de waardeketen die voor Nederland een groeimarkt kunnen vormen zijn materialen en celontwerp, apparatuur voor cellen, modules en pakketten, batterijsystemen voor mobiliteit, batterijsystemen voor netondersteuning, data, veiligheid en testen, en hergebruik, tweede gebruik en recycling.187 Nederland heeft een sterke maakindustrie rondom machinebouw, component­ productie en de ontwikkeling van productie-equipment die nieuwe batterijen kunnen produceren. Ca. 250 partijen (ruim 13.000 FTE) zijn actief als ontwikkelaars, verwerkers en toepassers op het gebied van nieuwe batterijen. Ook kent Nederland een aantal veelbelovende hoogtechnologische scale-ups (bijvoorbeeld LeydenJar, Delft IMP, E-magy, LionVolt, SALD BV) naast gerenommeerde machinebouwers en ingenieursbureaus (bijvoorbeeld VDL, Demcon, Sioux). Nederlandse bedrijven richten zich in dit segment vooral op productie in lage volumes met hoge flexibiliteit, waar bijvoorbeeld Chinese bedrijven zich uitsluitend richten op inflexibele productie op grote schaal. Hierdoor kan Nederland een toeleverancier worden voor de giga-factories in bijvoorbeeld Duitsland en Noord-Frankrijk. Er is sprake van sterke aansluitende Nederlandse sectoren. De ruim 40.000 banen en € 20 miljard omzet in de automotive sector en ook de aanpalende maritieme sector maken deze sectoren van groot belang voor de Nederlandse economie.

Nederland kent verder sterke sectoren met een duidelijk belang in toelevering van batterijtechnologie (bijvoorbeeld de machinebouw, de chemische industrie en ingenieursdiensten), en heeft bovendien een sterke kennisbasis – bijvoorbeeld op het gebied van systems engineering, fysica, materiaalkunde, circulaire technologieën en processen, interface en oppervlaktechemie en nano-elektronica, en specifiek voor batterijen op testen, certificeren en veiligheid. Door de toenemende elektrificatie van de maatschappij neemt het gebruik van batterijen toe, tot een factor 100 tot 1.000 in 2040.188 De verwachte jaarlijkse Europese productie van batterijen groeit van 462 GWh in 2025 naar 1144 GWh in 2030, wat neerkomt op een jaarlijks groeipercentage van 19,8%.189 Er ligt een potentieel verdienvermogen voor Nederland van € 2,5 miljard in 2030.190

Holland High Tech - Expertgroep Batterijen, Actieagenda Batterijsystemen, 2022. Zie bijvoorbeeld rapport Batterijenlandschap (2019), Rijksoverheid, Batterijenlandschap, 2019. 189 Holland High Tech - Expertgroep Batterijen, Actieagenda Batterijsystemen, 2022. 190 Holland High Tech - Expertgroep Batterijen, Actieagenda Batterijsystemen, 2022.

Waterstof-hub Waterstof zal mondiaal waarschijnlijk één van de belangrijkste energiedragers worden van de toekomst. In het Nationaal Plan Energiesysteem vormt de waterstofketen samen met de elektriciteit-, warmte- en koolstofketen een hoofdketen. Tegelijkertijd staat de waterstofketen en de markt die hiervoor opgebouwd moet worden nog aan het begin van de ontwikkeling. Dit biedt nationale en internationale kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. De keten beslaat verschillende segmenten die groeipotentie hebben, waaronder nieuwe generatie elektrolysers en componenten, energie-infrastructuur en als brandstof en aandrijftechnologie voor zware transportmiddelen. Statista verwacht dat de mondiale waterstofmarkt zal groeien. De verwachte marktomvang van waterstof is $642 miljard in 2030, $980 miljard in 2040 en $1.408 miljard per jaar in 2050. Dit impliceert een jaarlijks groeipercentage van 4%.191 Naar verwachting zal Azië verantwoordelijk zijn voor circa de helft van deze marktomvang. De andere helft zal voornamelijk uit Europa, Noord-Amerika en het Midden-Oosten komen.192 Nederland heeft een sterke kennisbasis op het gebied van waterstof met onder andere sterke onderzoeks- en kennisinstellingen, zoals TNO, TU Eindhoven en TU Delft.