27-03-03 bijlage-werkprogramma-internationaal-spoor-2022
Tekst van het document
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022 Op weg naar een internationale strategie met concrete stappen om te komen tot verdere verbetering van het personenvervoer
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
2
Voorwoord Als geboren en getogen Limburgse weet ik hoe het is om omringd te zijn door landsgrenzen en hoe belangrijk het is voor mensen en onze economie om snel, makkelijk en comfortabel die grenzen te kunnen passeren. Daarom zet ik mij in voor het versterken van het internationale personen en goederenvervoer. Helaas vormen die grenzen op dit moment nog te vaak een barrière om internationaal te reizen. Bijvoorbeeld door het ontbreken van fysieke infrastructuur, doordat de frequentie of snelheid lager ligt dan binnen Nederland of doordat internationale reisinformatie en grensoverschrijdende tickets minder toegankelijk zijn dan binnenlands. Ik zie vooral de kansen die er liggen en de potentie van het Euregionale spoornetwerk. Als we grensgebieden meer beschouwen als één arbeidsmarktregio dan worden maatregelen om deze barrières weg te nemen vanzelfsprekend. Hiervoor moeten we over grenzen heen kijken en de verbinding opzoeken met onze buurlanden. Zo maken we Nederland in figuurlijke zin een stukje groter. Een betere ontsluiting van ons land draagt bij aan onze internationale concurrentiepositie. Door grensregio’s met elkaar te verbinden, benutten we kansen op het gebied van economie, werkgelegenheid en onderwijs. Dit kan hand in hand gaan met de woningbouwopgave die we in Nederland hebben.
Internationaal spoorvervoer staat momenteel hoog op de politieke agenda en is steeds populairder onder reizigers. Het aanbod van en de vraag naar nieuwe internationale spoorverbindingen groeit. Een treinreis is steeds vaker een volwaardig en duurzaam alternatief voor een auto- of vliegreis. Met de drukte op de wegen en vliegvelden en klimaatdoelstellingen, wordt de trein aantrekkelijker. Maar de aanleg van grensoverschrijdend spoor is niet altijd makkelijk en vraagt soms om grote investeringen. Daarom zet ik me in om te zoeken naar ‘slimme verbindingen’. Daar waar al bestaand spoor ligt, kan het relatief gemakkelijk zijn om kansen te verzilveren en zo snel een grote verbetering voor reizigers voor elkaar te krijgen. Andere voorbeelden waar we nog stappen kunnen zetten, is het toegankelijker maken van
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
het kopen van tickets, aantrekkelijker en overzichtelijker tarieven en efficiëntere reisinformatie. Betrokken reizigers, bedrijven en overheden roep ik daarom op om met ideeënn te komen en samen voortvarend de verbeteringen op te pakken. Met dit werkprogramma presenteren we een overzicht van de initiatieven, ontwikkelingen en concrete vervolgstappen op het gebied van internationaal personenvervoer per spoor. Dit is een opmaat naar de Strategie Internationaal Spoor die we de komende tijd in samenwerking met onze buurlanden verder uitwerken. Deze strategie en de stappen om daar te komen, wil ik in de tweede helft van 2023 presenteren. Kortom, het is mijn ambitie om het grensoverschrijdend spoorvervoer van en naar Nederland te verbeteren. Daarmee wil ik een bijdrage leveren aan een gezonde Nederlandse economie, aan sterke grensregio’s en aan een beter en duurzamer Nederland voor onze toekomstige generaties. Ik zal mij dan ook samen met onze buurlanden en partners in het OV onverminderd blijven inzetten voor het verbeteren van internationale spoorverbindingen. Vivianne Heijnen Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Voorwoord
3
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Inhoud 2
Voorwoord
5
Inleiding
10 Beleidsmatige ontwikkelingen 11 Marktordening 12 Nachttreinen en vakantieverkeer 14 Trein-vliegtuig 16 TEN-T netwerk 17 Ticketing en reisinformatie 18 Internationale spoorverbindingen 19 Actielijn Noord 20 Groningen-Leer-Bremen 22 Emmen-Rheine 23 Actielijn Oost 24 Amsterdam-Berlijn 26 Hengelo-Bielefeld 27 Zwolle-Enschede-Münster/Dortmund 28 Amsterdam-Frankfurt/Basel (ICE International) 30 Arnhem-Düsseldorf 32 Actielijn Zuid 33 Eindhoven-Düsseldorf 35 Eindhoven-Heerlen-Aken 36 Luik-Maastricht-Heerlen-Aken (Drielandentrein) 38 Weert-Hamont 40 Roosendaal-Antwerpen 43 Amsterdam-Brussel (IC) 44 Amsterdam – London (Eurostar) 45 Amsterdam – Parijs (Thalys) 46 Actielijn Samenwerking in Europa 47 België 49 Duitsland 50 Europa 52 Relevante achtergrondinformatie 54 Colofon
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
4
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
5
Inleiding Internationaal personenvervoer per spoor zit in de lift. Reizigersaantallen groeien en de trein wordt steeds meer gezien als duurzaam en volwaardig alternatief voor een vlieg- of autoreis. Internationaal spoor staat hoog op de politieke agenda, niet alleen in Nederland, maar ook in onze buurlanden en in Europa. Een positief gevolg hiervan is dat er veel gebeurt op dit onderwerp: er worden nieuwe initiatieven gestart, onderzoeken en analyses uitgevoerd, samenwerkingsverbanden gesloten en concrete verbeteringen op grensoverschrijdende verbindingen gerealiseerd. Op verzoek van de Tweede Kamer heeft het Rijk dit Werkprogramma Internationaal Spoor opgesteld, om hiermee allereerst inzicht te bieden in de vele initiatieven en ontwikkelingen en de Kamer te informeren over de op dit moment bekende, concrete mijlpalen. De komende periode werkt het ministerie aan haar strategie om invulling te geven aan de ambities uit het Regeerakkoord, waarbij ook verdere vervolgstappen expliciet benoemd zullen worden. Op de uitwerking van de strategie kom ik eerste helft van 2023 terug.
Huidige situatie Op de onderstaande kaart zijn de huidige en toekomstige (autonome) internationale treindiensten weergegeven, zowel met als zonder overstap. Er rijden treinen over 9 grensovergangen. Samen vervoeren deze diensten jaarlijks circa 10 miljoen reizigers (9,7 miljoen in 2018; 10,2 miljoen in 2019). Hiervan reizen circa 4 miljoen reizigers over de lange afstand (onder andere naar Parijs, London en Frankfurt). Als gevolg van COVID waren er de afgelopen 2 jaar minder treindiensten en minder reizigers.
Internationale spoorkaart reizigers
Legenda
Volgende pagina
Huidige en toekomstige treinverbindingen Leer* Groningen
Weener
Bremen Emmen Coevorden Zwolle
Amsterdam
Den Haag
Berlijn Bad Bentheim
Hengelo Enschede
Utrecht Arnhem
Münster
Roosendaal
Eindhoven
Lille
Maastricht
Dortmund
Venlo
Düsseldorf
Antwerpen
Brussel
Bielefeld
Hamm
Breda
Londen
Hannover
Rheine
Heerlen
Keulen
Aken Luik
Praag Frankfurt
Charles de Gaulle Parijs Marne la Vallée
München
Basel Zürich Innsbruck
Wenen →
Internationale spoorkaart reizigers
Legenda
Huidige en toekomstige treinverbindingen Leer* Groningen
Weener
Bremen Emmen Coevorden Zwolle
Amsterdam
Den Haag
Bad Bentheim
Hengelo Enschede
Utrecht
Rheine
Arnhem
Münster Hamm
Breda
Londen
Roosendaal
Eindhoven
Lille
Maastricht
Dortmund
Venlo
Düsseldorf
Antwerpen
Brussel
Bielefeld
Heerlen
Keulen
Aken Luik
Frankfurt
Berlijn Reguliere internationale treindiensten Groningen – Leer* ( -Bremen) (Emmen-) Coevorden – Bad Bentheim (-Rheine) Hannover Amsterdam – Berlijn Hengelo – Bielefeld ( Zwolle-) Enschede – Münster Enschede – Dortmund Amsterdam – Frankfurt/Basel (ICE International) Arnhem – Düsseldorf ( Eindhoven-) Venlo – Düsseldorf – Dortmund - Hamm ( Eindhoven-) Heerlen – Aken Maastricht – Heerlen – Aken Maastricht – Luik Roosendaal – Antwerpen Amsterdam – Brussel Amsterdam – London (Eurostar) Amsterdam – Parijs (Thalys)
Praag
Nachttreinen Amsterdam – Wenen/Innsbruck (Nightjet) Amsterdam – Zürich (Nightjet) Brussel – Amsterdam – Berlijn – Praag (European Sleeper)
Charles de Gaulle
HSL knooppunt
Marne la Vallée
Luchthaven
Parijs
*Weener-Leer tijdelijk alleen per bus verbonden München In onderzoek of ontwikkeling
Basel Zürich Innsbruck
Wenen →
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Inleiding
8
Groei en ontwikkeling Na de coronapandemie neemt het aantal treinreizigers weer toe. Deze groei is ook te zien in internationale treinreizen. In 2019 zijn er bijvoorbeeld 13% meer internationale treintickets verkocht in Nederland dan in 2018. In mei 2022 was de ticketverkoop van NS International hoger dan voor de coronapandemie, mede als gevolg van de drukte op Schiphol en de toegenomen vraag naar de trein als duurzaam vervoermiddel. Ook in de toekomst wordt groei verwacht. Volgens de Integrale Mobiliteitsanalyse uit 2021 is de potentie van het personenvervoer per spoor van alle modaliteiten in de verschillende scenario’s het grootst (potentiële groei van 18-40% tot 2040, zonder aanvullende beleidsontwikkelingen). Tegelijkertijd neemt het aanbod toe, met extra verbindingen naar onder andere London en nachttreinen naar Wenen en Zürich. Mede vanwege dit toegenomen aanbod kan een internationale treinreis (tot 700 km) steeds vaker vervanging voor een vliegreis zijn (substitutie).
Belang van internationaal spoor Internationale treindiensten verbinden steden en landen. Ze versterken de internationale connectiviteit. Internationaal spoor gaat ook om het verbeteren van de sociaaleconomische positie van grensregio’s en van Europese metropoolsteden. Door de bereikbaarheid van deze gebieden te verbeteren, benutten we kansen op het gebied van economie, werkgelegenheid en onderwijs. Daarnaast bieden internationale verbindingen een aantrekkelijk alternatief voor een vlieg- of autoreis, waardoor reizigers makkelijker voor een duurzamere reisoptie kunnen kiezen. Maar bovenal dragen de treindiensten bij aan tevreden reizigers die bereid zijn te kiezen voor een betaalbare, duurzame en goede treindienst. Niet alleen personenvervoer, maar ook het internationale goederenvervoer draagt bij aan oplossingen voor brede maatschappelijke opgaven zoals klimaat, stikstof, verstedelijking en de economische en sociale ontwikkeling. Dit werkprogramma richt zich alleen op het personenvervoer per spoor.
Ambities in internationaal perspectief Het Rijk heeft ambitie op het gebied van internationaal spoor. Vanuit het Coalitieakkoord 2021-2025 wordt onder andere ingezet op de trein als goed alternatief voor het vliegtuig en op betere internationale (nacht) treinverbindingen die aansluiten op HSLknooppunten over de grens, zodat Nederland duurzaam verbonden is. Ook in het Duitse regeerakkoord (2021) wordt expliciet aandacht gegeven aan internationaal personenvervoer en wordt onder meer ingezet op verdubbeling van het personenvervoer per spoor per 2030. Mede als gevolg van de hoge energieprijzen krijgt ook betaalbaarheid van reizen per trein in Duitsland steeds meer aandacht, zeker na het ‘9-euro-ticket’ (bijna 40 miljoen verkochte tickets).
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
In het Belgische regeerakkoord (2020) is opgenomen om de verbindingen met de buitenlandse spoornetwerken te verbeteren. België zet in op meer en snellere internationale (nacht) treinverbindingen tussen grote Europese steden, met de ambitie om van Brussel een echte internationale trein hub te maken. Deze ambities zijn onder meer uitgewerkt in de recent gepresenteerde Spoorvisie 2040 van de Belgische regering. Ook op Europees niveau zijn ambities vastgelegd in verschillende actieplannen en verklaringen, zoals de EU ministersverklaring voor de ontwikkeling van het internationaal personenvervoer per spoor, het Europese actieplan internationaal en lange afstandspersonenvervoer, de EU Green Deal en in het verlengde daarvan het Europese Sustainable and Smart Mobility Strategy en het Fit for 55 pakket.
Vervolgens wordt ingegaan op de stand van zaken en mijlpalen op vier actielijnen: actielijn noord, actielijn oost, actielijn zuid en tot slot de actielijn samenwerking in Europa. Binnen de eerste drie actielijnen gaan we in op specifieke grensoverschrijdende verbindingen. Waar relevant wordt ook ingegaan op de financiële afspraken die over een verbinding zijn gemaakt. Per grensregio is een samenvattend overzicht (noord, oost, zuid) opgenomen. Achteraan dit document is een overzicht van relevante achtergrondinformatie opgenomen.
Complexiteit van internationaal spoor Het realiseren of verbeteren van een internationale treindienst is complexer dan een binnenlandse verbinding, omdat je onder andere te maken hebt met meerdere landen, andere wet-, regelgeving en marktordening en verschillende infrastructuur (bijvoorbeeld beveiligingssystemen) per land. Daarnaast zijn er meer uitdagingen op het gebied van geschiktheid en beschikbaarheid van materieel, ten aanzien van integrale ticketing en op het gebied van grensoverschrijdende regie op beschikbare treinpaden. Juist daarom zijn, om internationale verbindingen mogelijk te maken, gezamenlijke inspanningen nodig vanuit verschillende stakeholders, in verschillende landen en op zowel Europees als nationaal en regionaal niveau.
Leeswijzer Dit Werkprogramma, opgesteld door de Directie Openbaar Vervoer en Spoor van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), biedt een overzicht van de initiatieven, ontwikkelingen en concrete vervolgstappen op het gebied van internationaal personenvervoer per spoor. In het volgende hoofdstuk komen enkele relevante beleidsmatige ontwikkelingen rond internationaal spoor aan bod.
Inleiding
Naast specifieke mijlpalen per verbinding, zijn er verschillende momenten die voor vrijwel alle ontwikkelingen relevant zijn. Zo vindt ieder najaar een Bestuurlijk Overleg in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (BO MIRT) plaats, waarin afspraken over onderzoeken en investeringen worden gemaakt. Ook de start van de nieuwe Hoofdrailnet (HRN) concessie vanaf 2025 is een moment dat voor veel verbindingen en ontwikkelingen relevant is. In het Programma van Eisen van de nieuwe HRN-concessie dat in september aan de Tweede Kamer wordt gestuurd, is ook een voorstel opgenomen over de marktordening van internationale treinverbindingen.
9
Beleidsmatige ontwikkelingen
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Beleidsmatige ontwikkelingen
11
Marktordening Binnen Europa functioneren verschillende vormen van marktordening naast elkaar. In een aantal landen is op grond van het derde spoorwegpakket (2009) sprake van marktopening via open toegang voor internationaal personenvervoer per spoor. Open toegang betekent dat (nieuwe) vervoerders treindiensten aanbieden zonder concessie van de overheid en voor eigen rekening en risico. Het aanbieden van internationale treindiensten in open toegang kan voordelen brengen voor de internationale reiziger en bijdragen aan een snelle en comfortabele reis over de grens. Het vraagt wel van de EU lidstaten dat de drempels voor vervoerders om een internationale verbinding in open toegang te realiseren, verlaagd worden. Hier werken we samen met onze buurlanden aan. Desondanks blijkt soms toch een concessie nodig, omdat de gewenste verbinding op het gewenste kwaliteitsniveau niet uit de markt tot stand komt. Momenteel worden door het ministerie van IenW de kansen onderzocht om internationale treindiensten in open toegang te laten uitvoeren. Het betreft de verbindingen die onder de huidige HRN-concessie door NS of in opdracht van NS worden uitgevoerd: IC Brussel, IC Berlijn, hogesnelheidstreinen naar Brussel/ Parijs en Londen, ICE naar Frankfurt (en Basel), de nachttrein Wenen en de kort grensoverschrijdende verbindingen Roosendaal-Antwerpen en Maastricht-Luik.
Recente ontwikkelingen Voorafgaand aan besluitvorming over de omvang van de HRNvervoerconcessie vanaf 2025 is daarom eind 2021 een marktverkenning naar internationale verbindingen in open toegang afgerond (Berenschot). In de marktverkenning staat dat het aannemelijk is dat internationale verbindingen over (middel-)langeafstand in het IC- en HSL-/ICEsegment in open toegang tot stand komen, mede vanwege de groeiende vervoersmarkt. Volgens de onderzoekers geldt voor het IC-segment wel dat door de sterke samenhang met de binnenlandse dienstregeling het risico bestaat dat de kwaliteit van deze verbindingen in open toegang verslechtert. In dit rapport en ook in het rapport Verzet de wissel van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) uit 2020 zijn knelpunten benoemd waardoor (nieuwe) internationale verbindingen niet altijd goed tot stand komen, waaronder de beschikbaarheid en kwaliteit van materieel, beperkingen aan de infrastructuur (onvoldoende beschikbare capaciteit en drempels rond capaciteitsverdeling) en verkrijgbaarheid van tickets en tarieven. Momenteel worden verdere stappen gezet op basis van de uitkomsten van de marktverkenning. Zo worden onder andere de aandachtspunten en randvoorwaarden om meer ruimte te geven aan de internationale verbindingen verder onderzocht en uitgewerkt.
Op sommige onderwerpen, zoals ticketing (zie pagina 17) en baanstabiliteit (zie pagina 15), zijn hier al stappen in gezet. Op andere onderwerpen, zoals bijvoorbeeld een handleiding of ‘loket’ voor (nieuwe) vervoerders en capaciteitsverdeling, wordt dit in het kader van de uitwerking verder onderzocht.
Komende mijlpalen Najaar 2022 besluit over de marktordening van verschillende internationale diensten en of deze vanaf 2025 onderdeel van de HRN-concessie zijn of niet.
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Beleidsmatige ontwikkelingenn
12
Nachttreinen en vakantieverkeer Recente ontwikkelingen
Met de Nightjet (door NS, DB, ÖBB en SBB) kunnen passagiers dagelijks vanuit Amsterdam, Utrecht en Arnhem in de richting van Wenen, Innsbruck (sinds mei 2021) en Zürich (sinds december 2021) reizen. Door GreenCityTrip worden 5-daagse stedenreizen met de nachttrein aangeboden naar diverse steden in Europa, zoals Praag, Berlijn, Kopenhagen, Stockholm, Wenen en Boedapest. Andere voorbeelden zijn de vakantiereis per trein naar Italië van Eliza was here, de samenwerking tussen European Sleeper en SunWeb en de samenwerking tussen GreenCityTrip en TUI voor reizen naar vakantiebestemmingen. Internationale nachttreinen rijden, wanneer dat (financieel) haalbaar is, in principe in open toegang. Dit betekent dat we ons als Rijk moeten inspannen om drempels voor (nieuwe) vervoerders weg te nemen en de randvoorwaarden op orde te maken (zie paragraaf ‘Marktordening’).
Nachttreinen worden steeds populairder in Europa. De treinen zitten in de zomer van 2022 vol vakantiegangers. De Nightjet vervoerde in het eerste jaar (mei 2021 tot mei 2022) meer dan 100.000 reizigers. In 2021 is de nieuwe aanbieder European Sleeper opgericht. Deze ambitieuze nieuwkomer gaat driemaal per week een nachttreinverbinding Brussel-Amsterdam-Berlijn-Praag in open toegang aanbieden. Daarnaast ontwikkelt European Sleeper ook plannen voor andere bestemmingen. In het najaar van 2021 heeft Milieu Centraal een campagne gehouden over treinreizen. Met deze campagne werden reizigers niet alleen geïnformeerd over reizen per trein in Europa, maar ook geïnspireerd om per trein op vakantie of stedentrip te gaan. Namens het ministerie zal Milieu Centraal ook de komende jaren met publiekscommunicatie vakantieverkeer per trein promoten.
Komende mijlpalen Voorjaar 2023 start van de European Sleeper van Brussel via Amsterdam en Berlijn naar Praag. 2023 verdere uitbreiding bestemmingen van GreenCityTrip na aanschaf van nieuwe rijtuigen. 2024 naar verwachting start nachttrein Amsterdam – Barcelona, geëxploiteerd door European Sleeper.
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
“De nachttrein is belangrijk voor de ontwikkeling van het internationaal treinvervoer in Europa, aangezien de nachttrein over langere afstanden een aantrekkelijk alternatief vormt voor vliegen. European Sleeper werkt hard aan nieuwe verbindingen. Het grote tekort aan slaaprijtuigen is hiervoor op dit moment de grootste bottleneck. Het Rijk kan daarbij helpen door, samen met overheden in andere landen, te zorgen voor goede condities bij de financiering van nieuwe slaaprijtuigen. Ook de EU kan hierbij helpen in het kader van het Europese Action Plan.” Chris Engelsman Co-founder European Sleeper
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Beleidsmatige ontwikkelingen
14
Trein-vliegtuig In 2018 concludeerde het Kennisinstituut voor Mobiliteit (KiM) in het rapport Substitutiemogelijkheden van luchtvaart naar spoor dat de trein in 2030 minimaal 1,9 miljoen vliegreizen kan vervangen op de 13 belangrijkste bestemmingen (tot 800 kilometer) van en naar Schiphol. Het ministerie van IenW, Schiphol, ProRail, KLM en NS streven ernaar om de keuze voor de internationale trein op de middellange afstand (tot 700 kilometer) te bevorderen. Hiertoe is in november 2020 de ‘Actieagenda Trein en Luchtvaart’ opgesteld. Hierin zijn maatregelen benoemd om de internationale trein als alternatief voor en aanvulling op het vliegtuig te bevorderen. Er zijn 6 prioritaire bestemmingen benoemd: London, Brussel, Parijs, Düsseldorf, Frankfurt en Berlijn. De Actieagenda richt zich zowel op bestemmingsverkeer reizigers (Origin-Destination) als op transferreizigers. De maatregelen richten zich onder andere op verhoging van frequentie en snelheid en de daarvoor benodigde infrastructuur en op het verbeteren van comfort, boekings- en informatievoorziening.
Recente ontwikkelingen In juli 2022 zijn KLM, NS en Thalys gestart met de pilot waarbij één vlucht per dag tussen Amsterdam en Brussel wordt vervangen door de trein. Op dit vliegtraject zijn vrijwel alle reizigers transferpassagiers die op Schiphol overstappen op een andere vlucht. Bij dit AirRail-product van KLM, NS en Thalys kunnen passagiers inchecken voor hun gehele reis die bestaat uit een vliegdeel en een treindeel. De reiziger moet zelf zorg dragen voor zijn bagage gedurende het treindeel. Het inchecken daarvan voor de gehele reis is (nog) niet mogelijk. Met deze pilot is een eerste belangrijke stap gezet in de uitvoering van de Actieagenda Trein en Luchtvaart.
Komende mijlpalen Op de 6 prioritaire bestemmingen uit de Actieagenda Trein en Luchtvaart wordt momenteel gewerkt aan diverse verbeteringen in het treinproduct. De mijlpalen zijn beschreven bij de betreffende bestemmingen in hoofdstuk ‘Internationale verbindingen’. Naast die mijlpalen wordt momenteel in het kader van trein-vliegtuig ook gewerkt aan hoe de reis naar deze bestemmingen (met uitzondering van Berlijn) voor transferreizigers aantrekkelijker gemaakt kan worden. Een voorbeeld hiervan is het beschreven AirRail-product. Najaar 2022 de eerste evaluatie van de pilot KLM-Thalys.
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
“Iedereen weet voor welke klimaatproblemen we gezamenlijk staan. Het spoor kan bijdragen aan het oplossen van deze problemen, want is in staat een substantieel deel van de reizigers van Schiphol over te nemen en daarmee zowel Schiphol als het klimaat een dienst te bewijzen. Dit kan onder andere door lege stoelen in bestaande treinen beter te benutten, dienstregelingen beter op elkaar aan te laten sluiten, beschikbare infrastructuur beter te benutten en gerichte investeringen te doen in bestaande en eventueel nieuwe infrastructuur.” John Voppen CEO, ProRail
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Beleidsmatige ontwikkelingen
16
TEN-T netwerk Om grensoverschrijdend verkeer binnen Europa mogelijk te maken, is het nodig dat transportverbindingen op elkaar aansluiten. Dit kan wanneer ze aan bepaalde technische en functionele standaarden voldoen (bijvoorbeeld ten aanzien van treinbeveiliging en energievoorziening) en geharmoniseerd zijn, wat wordt nagestreefd door de EU met de Trans-Europese Transportnetwerken (TEN-T). Dit netwerk bestaat op dit moment uit een kernnetwerk (core network) en een uitgebreid netwerk (comprehensive network). De realisatie van dit netwerk wordt vanuit de Europese Unie medegefinancierd vanuit Connecting Europe Facility (CEF). In Nederland zijn onder andere de HSL-Zuid verbinding vanuit Amsterdam richting België en Frankrijk, de verbinding Amsterdam-Berlijn, de verbinding Amsterdam-Frankfurt/Basel en de verbinding GroningenBremen al onderdeel van het huidig TEN-T netwerk. Naar aanleiding van een recente motie spant het Rijk zich in om de Lelylijn op te laten nemen in het TEN-T netwerk.
2022
2023
2024
Recente ontwikkelingen In december 2021 heeft de Europese Commissie een herziening van de TEN-T verordening uit 2013 voorgesteld, in lijn met de ambitieuze klimaatdoelstellingen van de Europese Green Deal. In dit voorstel worden onder andere de eisen aan het TEN-T netwerk aangescherpt en worden bepaalde kernnetwerk- en goederenvervoercorridors geïntegreerd. Momenteel wordt onderhandeld over dit voorstel. In de zomer van 2021 was de nieuwe CEF-verordening al vastgesteld, waarin herziene afspraken rond cofinanciering van projecten op het TEN-T netwerk zijn vastgelegd.
Komende mijlpalen Najaar 2022 behandeling van het herzieningsvoorstel TEN-T en onder andere uitvoeringstoets van ProRail op het voorstel. Eind 2022 besluit over de herziene TEN-T verordening.
Baanstabiliteit De stabiliteit van het baanlichaam onder het spoor bepaalt deels het aantal treinen dat over het spoor kan rijden, de snelheid waarmee ze dat kunnen doen en het gewicht van de treinen. ProRail werkt op dit moment aan kennis over dit vraagstuk. De resultaten van de eerste landelijke analyse worden in het najaar van 2022 verwacht. Ook internationaal vervoer heeft te maken met baanstabiliteitsproblemen. Multicourant materieel dat in meerdere landen kan rijden is vaak zwaarder dan het materieel dat binnenlands wordt gebruikt. Om problemen met baanstabiliteit te voorkomen worden op sommige trajecten door ProRail snelheidsbeperkingen voor treinen ingesteld, met als gevolg dat deze zwaardere internationale treinen soms niet harder dan 100 km/u mogen rijden. Dit speelt onder andere op delen van door Nederland lopende TEN-T corridors in Nederland, zoals de Bentheimroute. In de herziene verordening wordt voor passagierstreinen op het TEN-T netwerk juist een snelheidseis van 160 km/u voorgesteld. Momenteel wordt onderhandeld over dit voorstel (zie paragraaf TEN-T netwerk).
2025
2026
2027
2028
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Beleidsmatige ontwikkelingen
17
Ticketing en reisinformatie Vanuit het perspectief van de reiziger is informatie over de reis en de vindbaarheid en boekbaarheid van integrale tickets van groot belang. Toegankelijke en juiste reisinformatie en makkelijk te boeken tickets waarmee je als reiziger de grens over kunt, verlagen de drempel voor een internationale treinreis.
In oktober 2021 heeft de branchevereniging van Europese spoorvervoerders Community of European Railways (CER) een Roadmap uitgebracht met daarin concrete acties om te komen tot verbetering van beschikbaarheid van internationale treintickets. In de periode tot 2025 richten de acties zich onder andere op de beschikbaarheid van één overkoepelend ticket, ook als er met meerdere vervoerders wordt gereisd, wat via verschillende websites en apps gekocht kan worden en digitaal gecontroleerd kan worden in de trein. Spoorvervoerders zijn ook in het kader van de sectorverklaring met elkaar in gesprek over de vervolgstappen op het gebied van ticketing. Het ministerie heeft rond dit onderwerp ook contact gelegd met onder andere KLM, International Air Transport Association (IATA) en International Union of Railways (UIC) om te leren van de luchtvaartsector en versnelling in de ontwikkeling van ticketing te brengen. Het ministerie spant zich in om de samenwerking tussen vertegenwoordigende partijen op het gebied van integrale ticketing en trein-vliegtuig te stimuleren.
Verbetering van ticketing en reisinformatie is prioriteit in onder andere het voortgangsrapport van het IRP (juni 2021), het actieplan van de Europese Commissie (december 2021), de verklaring van de Europese spoorwegsector uit 2020, in het rapport Verzet de wissel (Rli 2020) en in de marktverkenning internationale verbindingen in open toegang (2021) wordt het als belangrijk aandachtspunt benoemd.
Recente ontwikkelingen Inmiddels kan op meerdere regionale grenstrajecten worden gereisd met de OV-chipkaart, zoals Heerlen-Aken, Enschede-Gronau en GroningenBremen. Ook zijn er steeds meer aanbieders van internationale treintickets via apps, zoals onder andere Trainline, OMIO en Tranzer. Via de Mobility as a Service (MaaS) pilot in Limburg kunnen Nederlandse en Duitse reizigers vanaf september 2022 met apps van MaaS-dienstverleners via het platform van Arriva (GLIMBLE) grensoverschrijdende vervoerbewijzen kopen. Dit wordt verder opgeschaald in Noordrijn-Westfalen (NRW). De ambitie is om dit ook naar België uit te breiden als de Drielandentrein naar Luik doorrijdt.Een andere relevante ontwikkeling binnen Nederland is de proef van NS met contactloos in- en uitchecken. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan het in- en uitchecken met een betaalpas in Nederland vanaf 2023.
2022
2023
2024
Komende mijlpalen Najaar 2022 verdere verdieping en uitwerking van (intermodale) integrale ticketing in het kader van het IRP, samen met de luchtvaartsector (IATA) en UIC. 2023 opschaling van de Limburgse MaaS pilot naar onder andere Keulen 2024 ambitie om te reizen met een e-ticket op de Drielandentrein (opschaling van de Limburgse MaaS pilot) 2025 eerste stappen CER Roadmap gerealiseerd: 6 tot 12 maanden van te voren een treinreis boeken, één overkoepelend ticket (ook als er gereisd wordt met meerdere vervoerders) aan te schaffen via diverse verkooppunten en een digitaal ticket in de trein. 2030 vervolgstappen CER Roadmap gerealiseerd: multimodale reisinformatie beschikbaar, tickets aan te schaffen bij verschillende bedrijven in Europe en dynamische reisinformatie en een digitaal ticket over modaliteiten heen.
2025
2026
2027
2028
Internationale spoorverbindingen Actielijn Noord / Actielijn Oost / Actielijn Zuid
Samenvattend overzicht Noord Huidige treindiensten, ontwikkelingen en mijlpalen Leer* Groningen
Weener
Bremen Emmen Coevorden
Bad Bentheim
Rheine
Groningen-Leer-Bremen Nu ca. 2 uur en 45 minuten en deels per bus Eind 2024 17 minuten versnelling en herstel treinverbinding naar Leer Vóór 2025 startbeslissing MIRT onderzoek Lelylijn 2024-2030 directe treindienst
Emmen - Coevorden - Bad Bentheim - Rheine Nu geen treindienst Emmen-Rheine Medio 2022 ondertekening LOI Eind 2025 beoogde start exploitatie
In de volgende paragrafen wordt nader ingegaan op de specifieke verbindingen.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
20
Groningen-Leer-Bremen Onder de vlag van ‘De Wunderline’ wordt de komende jaren de kwaliteit van de huidige spoorlijn tussen Groningen, Leer en Bremen verbeterd. Waar reizigers nu nog een deel van de reis per bus afleggen en circa 2 uur en driekwartier onderweg zijn, is het uiteindelijke streven een reistijd van iets meer dan 2 uur eind 2030. De eerste stap is 17 minuten reistijdwinst. De Wunderline is een gezamenlijk project van de provincie Groningen en de Duitse deelstaten Nedersaksen en Bremen. Bij de Wunderline wordt verder gekeken dan alleen infrastructuur: er wordt ook gewerkt aan grensoverschrijdende ticketing en – in samenwerking met veel Nederlandse en Duitse gemeenten – de versterking van de ketenmobiliteit. Het Rijk is als co-financier en lid van de Stuurgroep nauw betrokken.
In het BO MIRT van voorjaar 2022 is afgesproken om een MIRTonderzoek naar de Lelylijn te starten. In dat kader wordt ook gekeken wat dit kan betekenen voor de verbinding naar Bremen en verder in de richting van Hamburg en Scandinavië. Wat dat laatste betreft is de Wunderline eveneens een onderzoek gestart naar een rechtstreekse treinverbinding Groningen – Bremen die mogelijk na realisatie van de eerste bouwstap al eenmaal per dag zou kunnen gaan rijden.
Financieel Het ministerie levert een bijdrage van €17 miljoen (prijspeil 2015) aan de eerste en tweede bouwstap. Ook heeft de Wunderline enkele keren een Europese subsidie ontvangen. Mede als gevolg van de bodemgesteldheid en complexiteit die dit met zich meebrengt, is er sprake van een financieel tekort in beide bouwstappen, zowel in Nederland als in Duitsland. Het ministerie en provincie Groningen zijn in gesprek over deze tekorten.
Recente ontwikkelingen Tot eind 2024 wordt gewerkt aan bouwstap 1: snelheidsverhoging, spoor-verdubbeling en aanpassing van enkele sporen en perrons. Deze stap leidt in 2024 tot 17 minuten ver-snelling. Omdat de Friesenbrücke, die sinds 2016 na een aanvaring door een schip buiten dienst is, naar verwachting eind 2024 hersteld zal zijn, hoeven reizigers Leer dan geen gebruik meer te maken van Groningen de bus tussen Groningen Emmen of Weener en Leer.
Komende mijlpalen Najaar 2022 provincie Groningen start de aanbesteding voor aanschaf van 4 waterstoftreinen, ook bedoeld voor de toekomstige ritten van de Wunderline, mits de financiering rond is. Eind 2024 realisatie nieuwbouw Friesenbrücke en overige maatregelen om 17 minuten versnelling te realiseren, met herstel van de treinverbinding naar Leer. 2025 start bouwstap 2 Wunderline ten behoeve van nog 12 minuten reistijdversnelling tussen Groningen en Leer. Vóór einde kabinetsperiode (2025) startbeslissing MIRT-onderzoek Lelylijn, wat ook meer duidelijkheid zal geven over de mogelijkheden 2024-2030 afhankelijk van nader onderzoek en besluitvorming, eventueel introductie van een directe treinverbinding GroningenBremen 1-3 maal per dag. van de Lelylijn voor de verbindingen met Noord-Duitsland en verder.
Bremen
Coevorden Zwolle Rheine Hengelo Enschede Bielefeld
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
“De succesvolle samenwerking tussen de Provincie Groningen en Niedersachsen voor de Wunderline heeft ook spin-off naar ketenmobiliteit en aanverwante beleidsterreinen. Zeker nu duidelijk is geworden dat onze Duitse partners bereid zijn de omvangrijke kostenstijgingen van het herstel van de Friesenbrücke te financieren wordt het belang onderstreept dat onze Duitse partners hechten aan het tijdige herstel en de betekenis van de spoorverbinding. Structurele steun vanuit het Rijk is en blijft daarbij onontbeerlijk om deze internationale verbinding te realiseren.” Fleur Gräper-van Koolwijk Gedeputeerde (onder andere portefeuille mobiliteit), provincie Groningen
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
22
Emmen-Coevorden-Bad Bentheim-Rheine Door provincie Drenthe, de Landkreis Grafschaft Bentheim, de deelstaat Niedersachsen en de Bentheimer Eisenbahn AG wordt gewerkt aan de ontwikkeling van het traject Emmen – Coevorden - Bad Bentheim – Rheine. Hiervoor moet het spoor tussen Coevorden en Neuenhaus geschikt worden gemaakt voor personenvervoer, waarna voor reizigers een extra reisoptie ontstaat, naast de huidige busverbinding.
Recente ontwikkelingen De verkenningsfase voor de aanpassingen bij station Coevorden is door ProRail afgerond en de provincie Drenthe heeft opdracht verleend aan ProRail voor de eerste fase van de planuitwerking. Tegelijkertijd wordt de juridische status van het spoor van de Bentheimer Eisenbahn op Nederlands grondgebied momenteel onderzocht.
Financieel In het BO MIRT 2020 is €10 mln. (incl. BTW) gereserveerd voor een bijdrage aan de benodigde investerings- en BOV-kosten op het Nederlands grondgebied. De Provincie Drenthe heeft €3 miljoen gereserveerd voor de aanpassingen aan het spoor van de Bentheimer Eisenbahn in Nederland en is daarnaast verantwoordelijk voor de exploitatie aan Nederlandse zijde. De Duitse partijen zijn verantwoordelijk voor de investerings- en exploitatiekosten aan Duitse zijde.
Leer Groningen
Komende mijlpalen Emmen
Medio 2022 ondertekening van de Letter of Intent door betrokken partners, waarna ProRail definitief aan de slag kan met de planuitwerking van station Coevorden. Eind 2025 beoogde start exploitatie van de treindienst.
Coevorden Zwolle Rheine Hengelo Enschede Arnhem
Münster
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Samenvattend overzicht Oost Huidige treindiensten, ontwikkelingen en mijlpalen
Hengelo-Bielefeld Nu regionale trein RB61, 2 uur en 14 minuten Dienst kampt met relatief veel uitval. Provincie is in gesprek met de Duitse vervoersautoriteit om dit te verhelpen Emmen
Coevorden
Berlijn
Zwolle
Amsterdam
Bad Bentheim
Hengelo Enschede
Utrecht
Hannover
Rheine
Arnhem
Münster
IC Amsterdam-Berlijn 6 tot 7 keer per dag directe trein, ca. 6 uur en 20 minuten Er wordt gekeken naar korte termijn (2024) en lange termijn (TBOV) verbeteringen Najaar 2022 besluit over marktordening, nadere uitwerking korte termijn versnelling (2024) en opgaven-, afbakenings- en omgevingsnotitie gereed 2024 start ‘Deutschlandtakt’ waarna half uur versnelling mogelijk wordt
Düsseldorf Keulen
Arnhem-Düsseldorf Nu directe treindienst RE19, 1 uur en 50 minuten 2023 gunning nieuwe concessie RE19 2025 start nieuwe concessie RE19 tot 2035
Bielefeld
Frankfurt
Zwolle-Enschede-Münster/Dortmund ICE Frankfurt Nu 5 tot 7 keer per dag hogesnelheidstrein tot Frankfurt, waarvan één keer tot Basel Najaar 2022 besluit over marktordening en nadere uitwerking corridor Utrecht-ArnhemDuitse grens (TBOV)
In de volgende paragrafen wordt nader ingegaan op de specifieke verbindingen.
Nu 1 keer per uur Enschede-Münster en 1 keer Enschede-Dortmund Najaar 2022 besluitvorming over elektrificatie in Nederland (om huidig niveau te behouden) 2028 elektrificatie Münster-Gronau
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
24
Amsterdam-Berlijn Zes tot zeven keer per dag rijdt er een rechtstreekse trein tussen Amsterdam Centraal en Berlijn die er circa 6 uur en 20 minuten over doet. Het ministerie, ProRail en NS hebben samen met hun Duitse partners de ambitie uitgesproken om de verbinding met een half uur te versnellen vanaf 2024. Nu inmiddels blijkt dat deze versnelling gerealiseerd kan worden door een combinatie van aanpassingen aan de dienstregeling, nieuw (multicourant) materieel en (tijdelijke) aanpassingen aan de spoorinfrastructuur, spannen betrokken partijen zich daar maximaal voor in. De treindienst wordt momenteel geëxploiteerd door NS Internationaal en DB Fernverkehr. In 2022 wordt besloten hoe dit in de toekomst wordt georganiseerd (zie ‘Marktordening’). Recente ontwikkelingen Voor de versnelling van de IC Amsterdam-Berlijn wordt zowel gekeken naar de korte en middellange termijn via de huidige route, als naar verdere versnelling op de langere termijn via de huidige route, de route via Utrecht-Arnhem-Ruhrgebied of de route via Zwolle.
Groningen Bremen Emmen
Den Haag
Berlijn
Zwolle
Amsterdam
Rheine Hannover
Hengelo Enschede
Utrecht
Münster
Arnhem Roosendaal
Eindhoven Weert
Maastricht
Dortmund
Venlo
Düsseldorf
Antwerpen Hamont Brussel
Bielefeld
Hamm
Breda
Heerlen
Financieel Bij het BO MIRT 2020 is € 50 miljoen gereserveerd voor de realisatie van aanpassingen aan de spoorweginfrastructuur aan Nederlandse zijde. De exploitatiekosten aan Nederlandse zijde zijn onderdeel van de afspraken in het kader van de huidige HRN-concessie.
Komende mijlpalen Medio 2022 op basis van nader onderzoek verschaft ProRail duidelijkheid over of en hoe de versnelling in 2024 mogelijk kan worden gemaakt. Najaar 2022 besluit over internationale verbindingen in relatie tot Programma van Eisen nieuwe HRN-concessie, waaronder de IC Berlijn. Najaar 2022 opgaven-, afbakenings- en omgevingsnotitie AmsterdamBerlijn voor de TBOV-corridorstudie gereed. Deze notitie en de eventuele vervolgstappen worden besproken op de landelijke OV- en Spoortafel. 2024 dienstregelingswijziging aan Duitse zijde, waarna de versnelling van een half uur mogelijk zou kunnen worden gemaakt. Vanaf 2030 in Duitsland verdere reistijdwinst en mogelijkheid tot uursdienst (‘Deutschlandtakt 2030+’).
Leer
Coevorden
De versnelling op de langere termijn wordt onderzocht in het kader van de corridorstudies Toekomstbeeld OV (TBOV). Sinds 2021 rijdt NS een aantal treinen Amsterdam-Berlijn met 10 minuten reistijdwinst (circa 6 uur en 10 minuten). Daarnaast is ProRail in 2021 gestart met de verkenning naar de infrastructurele maatregelen voor versnelling (met 30 minuten) per 2024. Eind 2021 is gebleken dat een oplossing volgens het oorspronkelijke plan per 2024 niet meer haalbaar was. Om die reden zijn ProRail en NS eind 2021 gestart met onderzoek naar mogelijkheden voor tijdelijke en/of gefaseerde maatregelen, waarmee versnelling per 2024 alsnog mogelijk gemaakt zou kunnen worden. Inmiddels blijkt dat er zicht is op een oplossing. Door realisatie van een tijdelijk perron op station Oldenzaal kan de IC van en naar Berlijn op de benodigde baansnelheid passeren en op tijd aan de grens zijn. Het baanlichaam op het traject Deventer-Oldenzaal-grens wordt dan vanwege de gesteldheid van de bodem gemonitord.
Keulen
Aken Luik
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Corridorstudies Toekomstbeeld OV (TBOV) Met het TBOV is door het Rijk, de regio, vervoerders, ProRail en reizigersorganisaties een aantrekkelijk en uitdagend perspectief neergezet voor het openbaar vervoer in Nederland in 2040. Vier corridors vanuit dit traject hebben raakvlak met internationaal spoor, namelijk de Goederenroutering Noordoost-Europa (GNOE), de corridor Utrecht – Arnhem – Duitse grens (UAD), de corridor Amsterdam-Berlijn en de corridorstudie Toekomstvast spoor Zuidoost-Nederland. Vanuit het TBOV-traject worden voor de corridors naar het oosten verschillende belangen in kaart gebracht ten aanzien van de opgaven, afbakening en de omgeving. Dit maakt een integrale afweging in het najaar van 2022 mogelijk. Op dat moment worden ook de uitkomsten van de studies Toekomstvast spoor Zuidoost-Nederland verwacht, ten behoeve van het BO MIRT regio Zuid-Nederland.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
26
Hengelo-Bielefeld Op het traject Bielefeld – Osnabrück - Bad Bentheim – Oldenzaal – Hengelo rijdt de regionale lijn ‘RB61’ in opdracht van de Duitse vervoersautoriteit Nahverkehr Westfalen Lippe (NWL), met als mede-opdrachtgevers provincie Overijssel en de Duitse vervoersautoriteit Landesnahverkehrsgesellschaft Niedersachsen (LNVG). De reistijd tussen Hengelo en Bielefeld is 2 uur en 14 minuten.
Recente ontwikkelingen Eurobahn exploiteert de dienst sinds januari 2022 nadat Keolis zich teruggetrokken heeft van de Duitse markt. De treindienst kampt met veel uitval sinds de invoering in december 2017. De treinuitval was in de winter van 2021-2022 relatief hoog. De meeste uitval is gevolg van problemen met en complexiteit van het multicourant materieel, de onmogelijkheden voor inzet van reservematerieel en de beschikbaarheid van internationaal bevoegd personeel als gevolg van de coronapandemie. Inmiddels is de exploitatie sterk verbeterd, maar blijft deze in vergelijking met een binnenlandse treindienst complex en daarmee kwetsbaar.
Komende mijlpalen Er zijn geen specifieke mijlpalen op deze verbinding. Provincie Overijssel is continu in gesprek met vervoerder Eurobahn en de Duitse vervoersautoriteit (NWL) om de oorzaken van de treinuitval te verhelpen.
Bremen Emmen Coevorden Zwolle Rheine Hengelo Enschede Münster
Bielefeld
Hamm Venlo
Dortmund Düsseldorf
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
27
Zwolle-Enschede-Münster/Dortmund Op het grenstraject Enschede – Gronau rijdt nu 2 keer per uur een trein: één keer met eindbestemming Dortmund en één keer Münster. De Euregio, provincie Overijssel en het Zweckverband Nahverkehr Westfalen-Lippe (NWL) zetten zich in voor een doorgaande treinverbinding tussen Münster en Zwolle en tussen Dortmund en Hengelo. Een eerste stap in deze ambitie is de elektrificatie van het spoor tussen Enschede en de Duitse grens. Vanaf 2028 zal het spoor aan Duitse zijde richting Münster geëlektrificeerd worden om met elektrische treinen te kunnen gaan rijden. Elektrificatie van het spoor aan Nederlandse zijde tussen Enschede en de grens is dan ook nodig om de bestaande treinverbinding Enschede-Münster te behouden. Een mogelijke vervolgstap voor Zwolle-Münster betreft het verbinden van de sporen op het station van Enschede. Hierdoor vervalt voor reizigers tussen Zwolle en Münster de overstap.
Recente ontwikkelingen Voor de elektrificatie van het traject Enschede – Duitse grens is in 2021 door ProRail een preverkenning uitgevoerd. De resultaten daarvan zullen tijdens het BO MIRT van het najaar 2022 worden besproken. Daarnaast zet de regio (in Duitsland en Nederland) zich ervoor in dat de corridor Zwolle-Enschede-Münster wordt opgenomen als onderdeel van het TEN-T comprehensive netwerk, waarmee eventueel mogelijkheden voor financiering vanuit EU (CEF) ontstaan. Voor wat betreft het Duitse deel van de corridor heeft de Bondsregering echter aangegeven dat dit wat hen betreft geen prioriteit heeft. Provincie Overijssel heeft de grensoverschrijdende reis sinds zomer 2021 aantrekkelijker gemaakt voor de reizigers, door te zorgen voor OV-chipkaart geschikte in- en uitcheckpalen van Blauwnet op station Gronau.
Financieel Tijdens het BO MIRT 2022 wordt gesproken over de elektrificatie van het traject Enschede - Duitse grens en de mogelijkheden voor bekostiging hiervan.
Emmen Coevorden
Komende mijlpalen
Zwolle
Najaar 2022 bespreken resultaten van de pre-verkenning van ProRail naar de elektrificatie van het traject Enschede – Duitse grens. 2028 elektrificatie van het traject Münster-Gronau (Duitse zijde).
Rheine Hengelo Enschede Münster
Arnhem
Bielefeld
Hamm Eindhoven Weert
Venlo
Dortmund Düsseldorf
Hamont
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
28
Amsterdam-Frankfurt/Basel (ICE International) De ICE International is de hogesnelheidstrein die dagelijks vanuit Nederland naar Duitsland en Zwitserland rijdt. De trein rijdt (afhankelijk van het seizoen) 5 tot 7 keer per dag, waarvan één keer door naar Basel. De reistijd Amsterdam CS – Frankfurt is een kleine 4 uur. De corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (UAD) is de belangrijkste spoorcorridor naar Duitsland in reizigersaantallen en aansluiting op diverse bestemmingen, al dan niet met overstap. De corridor is onderdeel van de Europese TEN-T-corridor Rijn-Alpen. Er zijn verschillende (ook nationale en regionale) ambities op deze corridor, zoals snelheids- en frequentieverhoging. Er zijn op de binnenlandse verbindingen ook verschillende capaciteitsknelpunten, bijvoorbeeld tussen Arnhem en Zevenaar en tussen Utrecht en Veenendaal. De treindienst wordt momenteel onder de huidige HRN-concessie geëxploiteerd door NS International en DB Fernverkehr.
Recente ontwikkelingen Gedurende de zomer 2022 kampt de ICE met materieelproblemen en treinuitval, waardoor verschillende ritten Amsterdam-Frankfurt zijn ingekort tot Düsseldorf of Keulen. Personeelstekort in Duitsland is een van de oorzaken, waardoor onderhoud aan bepaalde treinen soms niet of later kan plaatsvinden. In het kader van Toekomstbeeld OV is de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens uitgewerkt en zijn er verschillende uit te werken ontwikkelstappen gedefinieerd.
Komende mijlpalen Najaar 2022 besluit over internationale verbindingen in relatie tot Programma van Eisen nieuwe HRN-concessie, waaronder de ICE Frankfurt. Najaar 2022 naar aanleiding van de Toekomstbeeld OV corridorstudies een nadere uitwerking van te nemen ontwikkelstappen voor de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens. Vanaf 2030 in Deutschlandtakt ontstaat ruimte voor een uurdienst.
Groningen Bremen Emmen Coevorden Zwolle
Amsterdam
Den Haag
Rheine Hannover
Hengelo Enschede
Utrecht
Hamm
Breda Roosendaal
Eindhoven Weert Antwerpen Hamont
Terneuzen Gent Brussel
Bielefeld
Münster
Arnhem
Maastricht
Dortmund
Venlo
Düsseldorf
Heerlen
Keulen
Aken Luik
Frankfurt
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Derde Spoor Om de Betuweroute nog beter te benutten voor goederenvervoer, wordt tussen Zevenaar en Oberhausen circa 70 kilometer nieuw spoor aangelegd (het Derde Spoor). Tijdens de aanleg van het Derde Spoor kunnen treinen niet altijd gebruik maken van de Betuweroute en worden ze omgeleid via andere routes, zoals de Brabantroute (Venlo) en de Bentheimroute (Oldenzaal). Van november 2024 tot mei 2026 staan als gevolg van de werkzaamheden enkele grote buitendienststellingen gepland die impact kunnen hebben op nationale en internationale treinen. Op dit moment wordt onderzocht hoe deze effecten zoveel mogelijk gemitigeerd kunnen worden. Zodra het derde spoor gereed is, kunnen meer goederentreinen rechtstreeks vanaf de Betuweroute naar Duitsland rijden in plaats van via het bestaande net. Foto: De Betuweroute bij Babberich.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
30
Arnhem-Düsseldorf Aanvullend op de ICE Frankfurt biedt de lijn RE19 sinds 2017 één keer per uur een directe verbinding tussen Arnhem en Düsseldorf. De totale reistijd is circa 1 uur en 50 minuten en de trein stopt onder andere in Emmerich, Oberhausen en Duisburg. De opdrachtgever is de Duitse vervoersautoriteit Verkehrsverbund Rhein-Ruhr (VRR), waarmee provincie Gelderland een samenwerkingsovereenkomst heeft gesloten.
Recente ontwikkelingen Vanwege het faillissement van Abellio is de concessie voor de RE19 ontbonden. VRR heeft een ‘noodconcessie’ opgezet en sinds 1 februari 2022 wordt de treindienst gereden door VIAS. De dienstregeling en tarieven zijn gelijk gebleven. Ondertussen is VRR is gestart met voorbereidingen nieuwe concessie tot 2035. Deze wordt naar verwachting gegund in 2023. Sinds 23 juni 2022 is het mogelijk om met de OV-chipkaart te reizen naar de Duitse stations Emmerich, Emmerich-Elten en Praest. Daarmee is het voor bewoners van deze plaatsen en ook van de Achterhoek en Arnhem makkelijker geworden om via de OV-chipkaart te reizen tussen Nederland en Duitsland.
Financieel Voor de oorspronkelijke concessieperiode (2017-2027) heeft het ministerie in 2017 een exploitatiebijdrage van 6 miljoen euro beschikt aan de provincie Gelderland.
Rheine Hengelo Enschede
Komende mijlpalen 2023 gunning nieuwe concessie voor de RE19 door VRR. 2025 start van de nieuwe concessie RE19 met een looptijd tot 2035.
Münster
Arnhem
Hamm Eindhoven Weert
Düsseldorf
Antwerpen Hamont Maastricht
Dortmund
Venlo
Heerlen
Keulen
Aken
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Nijmegen-Kleef Tot 1991 was er een grensoverschrijdende treinverbinding tussen Nijmegen en Kleef. De spoorweginfrastructuur is inmiddels op meerdere plekken verwijderd heeft een andere gebruiksfunctie gekregen. Tussen Kleef, Nijmegen Centraal en Nijmegen Campus is nu een busverbinding. De reactivering van dit traject wordt soms opnieuw onder de aandacht gebracht, maar er is op basis van de huidige vervoersaantallen geen aanleiding om dit nader te onderzoeken. Daarnaast zijn er verschillende praktische en ruimtelijke bezwaren, onder andere vanuit lokale gemeenten en inwoners van het gebied. Foto: Spoor Nijmegen-Kleef in zijn huidige staat. Bron: https://forum.3rail.nl/index.php?topic=36167.0
Samenvattend overzicht Zuid
1/2
Huidige treindiensten, ontwikkelingen en mijlpalen
Roosendaal-Antwerpen
Eindhoven-Düsseldorf
Nu 1 keer per uur directe trein, 49 minuten 2023-2024 uitkomst onderzoek naar versnelling en/of frequentieverhoging 2027-2028 realisatie ERTMS en eerst mogelijke optie voor productstap Roosendaal
Nu directe trein Venlo-Düsseldorf (RE13), vanaf Eindhoven 1 uur en 50 minuten met overstap op Venlo Eind 2026 start directe treindienst Eindhoven-Düsseldorf 2040 eventueel IC-verbinding Eindhoven-Düsseldorf, afhankelijk van infrastructuur in Duitsland IC Aken Eindhoven Weert
Terneuzen
Gent-Terneuzen Nu enkelsporige, niet geëlektrificeerde spoorlijn 2024-2029 realisatie verbinding voor goederenvervoer. Op termijn mogelijk doorontwikkelen naar verbinding voor personenvervoer
Gent
Düsseldorf
Antwerpen Hamont Maastricht
Heerlen
Nu RE18 Aken-Heerlen, 30 minuten December 2022 start tweede sneltrein Maastricht-Heerlen-Herzogenrath 2023 afronding uitwerkingen van structureel en korte termijn IC-product December 2024 doortrekking tweede sneltrein tot Aken
Aken Luik
Drielandentrein Weert-Hamont Nu geen spoorverbinding, ambitie om spoorlijn te reactiveren voor personenvervoer waar o.a. elektrificatie nodig is 2024 op basis van visievorming en onderzoek keuze voor passende OV-oplossing en besluit over elektrificatie
In de volgende paragrafen wordt nader ingegaan op de specifieke verbindingen.
Nu RE18 Aken-Maastricht (55 minuten), welke wordt doorgetrokken naar Luik Najaar 2022 Besluit over marktordening December 2023 start Drielandentrein
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
33
Eindhoven-Düsseldorf Op dit moment rijdt er een directe trein tussen Venlo en Düsseldorf, de RE13. De reistijd van Eindhoven naar Düsseldorf bedraagt 1 uur en 50 minuten met een overstap op Venlo. Vanaf december 2026 zal er een directe verbinding tussen EindhovenDüsseldorf rijden. De reistijd is dan een kwartier korter en reizigers hoeven niet over te stappen in Venlo. Het streven is om de treindienst op termijn verder te versnellen tot IC-verbinding, wat afhankelijk is van infrastructurele maatregelen aan Duitse zijde (tussen Dülken en Kaldenkirchen). De opdrachtgever van de treindienst is de Duitse vervoersautoriteit Verkehrsverbund Rhein-Ruhr (VRR), in samenwerking met het Nederlandse ministerie van IenW.
Recente ontwikkelingen De aanbesteding van de nieuwe treindienst Eindhoven-Düsseldorf is eind 2021 afgerond en de concessie is gegund aan vervoerder Start, een nieuwe dochteronderneming van Deutsche Bahn. Start heeft in Nederland Arriva als partner, die de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de RE13 in Nederland op zich neemt. Aanvankelijk zou de treindienst per 2025 starten, maar dat is op initiatief van VRR – om zekerheid te hebben over materieelleveringen – met een jaar uitgesteld tot december 2026.
Financieel Het ministerie levert een bijdrage aan VRR voor de kosten van de concessie (exploitatiebijdrage), welke daarmee gedekt zijn. Ook de infrastructurele aanpassingen van in totaal ca. €25 miljoen zijn financieel gedekt.
Komende mijlpalen
Enschede Arnhem Eindhoven Weert
Dortmund
Venlo
Düsseldorf
Antwerpen Hamont Maastricht
Zomer 2022 formele afronding aanbestedingstraject en ondertekening stukken. 2025 afronden benodigde infrastructurele maatregelen rond Eindhoven. 2025 uitwerking op gebied van ticketing gereed. Eind 2026 start directe treindienst Eindhoven-Düsseldorf. 2040 eventueel een IC-verbinding Eindhoven-Düsseldorf, afhankelijk van infrastructurele maatregelen en bijbehorende investeringen in Duitsland.
Münster
Heerlen
Keulen
Aken Luik
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
“Wij zijn verheugd dat we samen met Start deze belangrijke verbinding uit kunnen gaan voeren. Overstappen op de grens mag in Europa niet meer voorkomen. Dat blijkt ook uit het succes van onze RE 18, die we in goede samenwerking met DB Regio, tussen Maastricht en Aken rijden. Na de start is het aantal grensoverschrijdende reizigers snel gegroeid en de Corona inzinking is daar zo goed als voorbij. Dat zelfde succes verwachten wij ook voor Eindhoven – Düsseldorf.” Michiel Cusell Regiodirecteur Limburg, Arriva
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
35
Eindhoven-Heerlen-Aken Op dit moment rijdt er één keer per uur een directe trein tussen Maastricht - Heerlen - Aken (RE18) met een reistijd van circa 55 minuten (reistijd Heerlen-Aken is een half uur). Vanaf 2023 zal er aanvullend één keer per uur een trein vanaf Maastricht, via Heerlen naar Herzogenrath rijden, welke uiterlijk vanaf 2025 doorrijdt tot Aken. Zowel de eerste als de tweede sneltrein vallen onder de concessie van provincie Limburg en worden geëxploiteerd door Arriva. De stip op de horizon is een volwaardige IC-verbinding vanuit de richting Eindhoven naar Aken.
Dit onderzoek is in 2022 gepubliceerd. In het kader van de TBOV corridorstudie Toekomstvast spoor Zuidoost Nederland wordt momenteel de mogelijke infrastructuur voor de IC Eindhoven- Aken onderzocht.
Financieel Op basis van de verdere uitwerkingen zal de benodigde investeringsvraag (voor eventuele aanpassingen van de infrastructuur en/of voor een mogelijk exploitatietekort) duidelijker in beeld worden gebracht. Dit geldt zowel voor de structurele als de korte termijn oplossingen.
Komende mijlpalen Eind 2022 start uitwerking structurele IC Aken (exploitatieconcept, financiële kaders en randvoorwaarden ten aanzien van punctualiteit en betrouwbaarheid). Start regionale uitwerking van een korte termijn optie tussen Eindhoven – Aken aan de randen van de dag (onder andere governance, dienstregeling en financiën), op basis van door ProRail het opgeleverde onderzoek. December 2022 start tweede sneltrein Maastricht – Heerlen – Herzogenrath met overstap naar Aken en Düsseldorf. 2023 na afronding uitwerkingen, concreter beeld bij het structurele IC-product en korte termijn product. Uiterlijk december 2024 doortrekking tweede sneltrein tot Aken, effectief twee keer per uur Maastricht – Heerlen – Aken. 2031 einde huidige regionale concessie Limburg.
Recente ontwikkelingen Medio 2021 is een motie ingediend over een verdiepend onderzoek naar de mogelijkheden voor de verbinding Eindhoven-Heerlen-Aken op de korte termijn. Naar aanleiding hiervan is door ProRail, in samenwerking met de provincies Limburg en Noord-Brabant en vervoerders, een onderzoek gestart naar de korte termijn kansen voor de IC-verbinding naar Aken. Arnhem Breda Eindhoven Weert
Venlo Düsseldorf
Antwerpen Hamont Maastricht
Heerlen
K
Aken Luik
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Werkprogramma Internationaal Spoor 2022
Internationale spoorverbindingen
36
Luik-Maastricht-Heerlen-Aken (Drielandentrein) De ‘Drielandentrein’ is de doortrekking van de huidige trein Aken-Heerlen-Maastricht (RE18) naar Luik per december 2023, waarmee de trein door Duitsland, Nederland en België rijdt. De treindienst beoogt met name de tussenliggende stations met elkaar te verbinden, waarmee de Euregionale bereikbaarheid ten opzichte van de huidige situatie sterk wordt verbeterd en Zuid-Nederland goed wordt aangesloten op het HSL-netwerk vanaf de stations Luik en Aken. De snelste route van Luik naar Aken blijft via een van de directie hogesnelheidstreinen. De Drielandentrein valt deels onder de Limburgse concessie (Maastricht-Aken), de HRN-concessie (Maastricht Randwyckgrens) en de Belgische vervoersconcessie (grens-Luik). In 2022 wordt besloten hoe dit in de toekomst wordt georganiseerd (zie ‘Marktordening’).
Recente ontwikkelingen Momenteel wordt de invulling van de Drielandentrein uitgewerkt door de vervoerders NMBS, NS en Arriva. Tijdige inbouw van ERTMS en toelating van de treinstellen in de verschillende landen is nodig om door te kunnen rijden tot Luik. Dit was voorzien in juni 2023, maar vanwege COVID gerelateerde vertraging bij de inbouw van ERTMS is deze startdatum niet meer mogelijk. Het ministerie en de provincie Limburg hebben Arriva gevraagd zich maximaal in te spannen om – binnen de eerder met provincie Limburg afgesproken bandbreedte voor de start van de trein – uiterlijk vanaf december 2023 de volledige treindienst tot Luik te kunnen rijden.
Financieel De financiële afspraken tussen provincie Limburg, het ministerie van IenW en de Belgische overheid over deze verbinding worden op dit moment uitgewerkt.
Breda
Komende mijlpalen
Eindhoven Weert
Düsseldorf
Antwerpen Hamont Maastricht
Najaar 2022 besluit over internationale verbindingen in relatie tot Programma van Eisen nieuwe HRN-concessie, waaronder de treindienst Maastricht-Luik. December 2023 start Drielandentrein, als de inbouw van ERTMS en toelating van treinstellen in België op dat moment afgerond is. 2025- 2031 decentralisatie van de dienst Maastricht – Grens.
Venlo
Heerlen
K
Aken Luik
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
“We werken met alle betrokken partners zeer nauw samen; zowel de 3 betrokken vervoerders, de beide spoorbeheerders als ook de overheden aan beide zijden van de grens. Het is geen eenvoudig dossier omdat er uiteenlopende vraagstukken opgelost moeten worden. Mijn verwachting is dat we vanaf december 2023 de reiziger een mooi en verbeterd product kunnen aanbieden en zullen de samenwerking continueren om te bezien of we verdergaande verbeteringen kunnen gaan bereiken.” Maarten van Gaans-Gijbels Gedeputeerde Energie, Mobiliteit en Europa, provincie Limburg.