27-01 LIBAU - Jaarverslag 2023
Tekst van het document
Inrichtingsschets Asserstraat Norg
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
van de landschappelijk waardevolle es, heeft team Ruimtelijke Kwaliteit
31
Oldambt Karakteristiek schoolgebouw Oudewerfslaan, Winschoten Het karakteristieke schoolgebouw uit 1930 was herbestemd tot een woonhuis en galerie en wordt met de nieuwe functie van kinderopvang ‘terug herbestemd’ naar een pand voor kinderen. Vanwege de nieuwe functie was een ingreep aan de zichtbare achterzijde noodzakelijk. De Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit adviseerde de nieuwe ingreep als zodanig herkenbaar te maken, maar meer aan te laten sluiten bij de waardevolle architectuur van het pand, de Groninger variant van de Amsterdamse Schoolstijl. Het ontwerp is doorontwikkeld met een waardevolle toevoeging aan het pand als resultaat. Beeld: Sax Architecten
Pekela Uitbreiding Dun Agro Hemp Group
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
Aan de Raadhuisweg bevindt zich de Dun Agro Hemp Group.
32
Het bedrijf is gespecialiseerd in diverse verwerkingen en toepassingen van hennep; van medicijnen tot complete prefab-wanden voor woningen. In 2023 is een forse uitbreiding door de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit beoordeeld, inclusief een metamorfose van de bestaande bedrijfspanden. Een deel van de uitbreiding bevindt zich in de gemeente Oldambt. Een uitgebreide landschappelijke inpassing is niet nodig, wel wordt aan de Raadhuisweg een flinke boomgroep geplant. Beeld: Van Ringen Architecten
Stadskanaal Fabrieksstraat, herbestemming tot appartementen Aan de rand van de wijk Waterland aan de Fabrieksstraat te Stadskanaal wordt een voormalige schuur van een boerderij herontwikkeld tot veertien wooneenheden. De bouwstijl welke voor dit project is gekozen refereert aan een oude, uit traditioneel rood Gronings metselwerk opgetrokken, fabriek welke volgens de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit goed past in deze omgeving. Een aantal woningen beschikt over een slaapen badkamer op de begane grond, waardoor de woningen levensloopbestendig zijn en uitermate geschikt zijn voor senioren. Beeld: Berens Vastgoed
Er zijn zowel hoekwoningen als tussenwoningen beschikbaar. Acht van de veertien woningen bevinden zich aan het water. Het complex wordt voorzien van een nieuwe buitenschil in
Ook het dak wordt vervangen door nieuwe dakpannen en isolatie waardoor het aan hoge energie eisen voldoet. Een warmtepomp en een boiler zorgen voor de verwarming en de warmwatervoorzieningen. Tenslotte beschikt iedere woning over een eigen parkeerplaats en een in een aparte schuur gesitueerde berging. De Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit vindt dit een goed uitgewerkt plan en een mooi initiatief voor de herbesteming van de schuur. Beeld: Berens Vastgoed
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
metselwerk en is goed geïsoleerd.
33
Veendam Beneden Oosterdiep Na decennia van leegstand wordt deze monumentale villa herbestemd tot vijf appartementen. Ondanks de slechte bouwkundige staat, zijn er nog veel zeer waardevolle interieurelementen aanwezig. Op basis van een bouwhistorische verkenning en een kleurhistorisch onderzoek is er een ontwerp gemaakt waarbij het interieur wordt gerestaureerd en tegelijk wordt voldaan aan moderne woonwensen. De Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit heeft samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in het proces geadviseerd om te komen tot een goede balans van alle waarden en wensen. Beeld: Sax Architecten
Westerkwartier Energielandgoed
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
De gemeente Westerkwartier wil binnen het houtsingellandschap
34
met nieuwe landgoederen invulling geven aan de verduurzaming van de energievraag. Samen met Landscape Collected en ProDO, heeft team Ruimtelijke Kwaliteit, in een ontwerpend onderzoek mogelijke toekomstige invullingen verkend. Uitgangspunt hierbij was dat de invullingen bijdragen aan bredere maatschappelijke doelen en de transitieopgaven van het landelijke gebied.
Om het energielandgoed ruimtelijk in het landschap te integreren, wordt gekeken naar de verschillende onderdelen die op elkaar gelegd zijn. (Schematisch voorbeeld uit eindrapport.)
Westerwolde Oude Wapen, Blijham Een ontwikkelaar heeft het voormalig zalencentrum het Oude Wapen gekocht om hier appartementen en een dorpshuiskamer te realiseren. Team Ruimtelijke Kwaliteit heeft de stedenbouwkundige begeleiding van dit initiatief verzorgd. Het programma is verdeeld over twee gebouwen, zodat de nieuwbouw past bij de dorpse maat en schaal. Ook biedt deze opgave kansen om het stenige dorpsplein te vergroenen. De architectuur van de gebouwen is geïnspireerd op de oude herberg en het gemeentehuis die hier in het verleden hebben gestaan.
Tynaarlo Ruimtelijke uitgangspunten herontwikkeling Punthoes-locatie, Eelde
locaties elders in het dorp. Doordat de bibliotheek is verplaatst, kwam op kleine afstand van de gymzalen de Punthoes-locatie als een alternatief in beeld. Team Ruimtelijke Kwaliteit heeft in opdracht van de gemeente Tynaarlo de uitgangspunten voor de herontwikkeling voor de Mariaschool geformuleerd. Centraal staan daarbij het behoud van het groene karakter en de speelplek als belangrijke wijkvoorziening.
Jaarverslag 2023
voor alle leerlingen en moet daarom gebruik maken van aanvullende
6. Onze projecten
De Mariaschool in Eelde heeft op de huidige locatie te weinig ruimte
35
7. Over Libau
Kennis delen is belangrijk Libau vindt het delen van gezamenlijke kennis, inzichten, goede
Dit zijn wij
voorbeelden en ervaringen belangrijk. Zo werken we actief mee aan
Libau is dé kennisorganisatie voor kwaliteit van de leefomgeving en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe. Libau bestaat al sinds 1928. Wij zijn partner voor de provincies, gemeenten en waterschappen in Groningen en Drenthe. We delen kennis, geven advies en bieden ondersteuning. In ons pakhuis werken verschillende specialisten die nauw samenwerken. Dit doen we onder andere via de teams, de Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit, de steunpunten en het Erfgoedloket Groningen.
kennisbevordering binnen het gehele netwerk. We zijn veelvuldig in gesprek met gemeenten, provincies en waterschappen over de ruimtelijke vraagstukken die zij hebben in de leefomgeving. Wij helpen om de vertaalslag te maken van beleid naar uitvoering. Wij bieden onze opdrachtgevers handvatten, zodat zij in staat zijn om toekomstgerichte en weloverwogen keuzes te maken. Met onze kennis richten wij ons op behoud van cultureel erfgoed en archeologische waarden, het versterken van landschappelijke waarden en ruimtelijke kwaliteit.
Onze organisatie Bij Libau en in het pakhuis komen verschillende kennisgebieden bij elkaar. Met een integrale aanpak kunnen we de gemeenten beter adviseren, zeker als het om één van de vele opgaven gaat die impact hebben op de ruimtelijke inrichting. Om goed te kunnen
Ons pakhuis aan het Hoge der A in Groningen
anticiperen op de veranderende wereld met de vele opgaven, zijn we gestart met het maken van een koersdocument. In dit koersdocument beschrijven we de uitdagingen waar we als land en regio voor staan, welke rol Libau daarin speelt en hoe die uitdagingen zich weerspiegelen in onze ambitie, speerpunten en
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
manier van werken.
36
We willen onze bereikbaarheid in Drenthe vergroten en we hebben daarom een locatie in Assen gevonden waar wij onder andere de vergaderingen van de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Drenthe kunnen houden vanaf 2024.
Verbeelding organisatie Illustratie: Libau, Jesse Akkerman
ADVIESCOMMISSIE VOOR OMGEVINGSKWALITEIT
COMMUNICATIE
MONUMENTENWACHT GRONINGEN
SECRETARIAAT ADVIESCOMMISSIES
HUISADVISEURSCHAP VLIEGENDE KEEP
Onderlinge samenhang en verbinding Bij Libau werken we integraal met onze kennis op het gebied van architectuur, erfgoed, stedenbouw en landschap aan de vele opgaven die spelen in de leefomgeving. De afbeelding visualiseert de interne organisatie. Het laat zien dat de verschillende teams Ruimtelijke Kwaliteit, Erfgoed, Architectuur en Dienstverlening & Communicatie organisch met elkaar samenwerken aan de kwaliteit van de leefomgeving. Bij elk vraagstuk kijken we met een open blik naar de samenhang tussen de verschillende onderwerpen en waarden. We (over)wegen de verschillende perspectieven en belangen en zorgen waar mogelijk voor verbinding.
7. Over Libau
STEUNPUNT CULTUREEL ERFGOED
Jaarverslag 2023
REGIOARCHEOLOOG
37
Dienstverlening en communicatie
De mensen in het pakhuis
Sinds de zomer van 2023 is er binnen Libau een nieuw team samengesteld:
Om elkaar goed in het pakhuis te kunnen vinden hebben we afgelopen jaar
team Dienstverlening & Communicatie. Met de komst van een
onze huisvesting beter ingericht. De teams zitten nu weer als geheel bij elkaar
communicatieadviseur en een projectorganisator hebben we samen met
op de kamer in een logische indeling. Daarnaast helpen de inrichting van de
de front office, een team dat in staat is om de collega’s in het pakhuis te
lunchkamer en de keuken voor collega’s om elkaar tussen de bedrijven door
ontzorgen op het gebied van allerlei organisatorische en communicatie
te vinden en ook even informeel bij te praten. Alle collega’s hebben inmiddels
activiteiten. Hiermee creëren we ruimte voor onze specialisten om zich volledig
een eigen laptop en de overlegkamers zijn voorzien van schermen waardoor
te focussen op de inhoud. Ook bereiken we hiermee meer herkenbaarheid en
ook digitale overleggen makkelijker te organiseren zijn.
zichtbaarheid. Inmiddels zijn er al diverse publicaties en informatiedocumenten uitgebracht in onze nieuwe huisstijl. Tevens is er een start gemaakt met de
Uiteraard hebben we met elkaar, net als alle andere jaren, weer samen
optimalisatie van onze interne werkprocessen.
kunnen genieten van het voorjaarsontbijt en de kerstborrel.
Personeelszaken We merken dat er andere type vragen aan ons worden gesteld en om goed te kunnen anticiperen op onze veranderende omgeving, zijn wij onze positie als netwerkorganisatie aan het uitbreiden. Dit doen wij door een flexibele schil van diverse specialisten op te bouwen en deze aan Libau te verbinden. Zo kunnen we altijd wendbaar zijn en een oplossing bieden aan onze opdrachtgevers. Ook dit jaar hebben we een aantal nieuwe collega’s mogen verwelkomen: Aron Banninga, adviseur erfgoed.Tevens is Aron secretaris van de geïntegreerde commissie van de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Groningen
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
Piet Ziel, landschapsarchitect
38
Mariëlle Kenemans, (regio-) archeoloog Anita van der Meulen, projectorganisator Dirk Bruin, communicatieadviseur Mark Hendriks heeft zijn 25-jarig dienstverband bij Libau mogen vieren. Een collage met voorbeelden van interne en externe communicatie, offline en online communicatie en evenementen.
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
Medewerkers, stagiairs en trainees werkzaam in pakhuis Libau. Foto: Zeemering Media
39
Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit
In de adviescommissie zitten onafhankelijke leden; zij zijn specialist
Voor gemeenten in de provincies Groningen en Drenthe faciliteert Libau onafhankelijke Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit. Deze commissies zijn ingesteld voor het bevorderen van de kwaliteit van onze leefomgeving en de behoedzame doorontwikkeling van het erfgoed.
archeologie, duurzaamheid, constructies of Werelderfgoed.
op het gebied van architectuur, stedenbouw en landschap, restauratie, bouwhistorie en cultuurhistorie. Hiernaast kan, indien gewenst, extra expertise worden gevraagd op het gebied van Op deze wijze wordt vanuit brede kennis integraal over plannen en beleidsvraagstukken geadviseerd. Het digitale zaaksysteem Portaal Libau biedt ons meer inzicht in de adviesaanvragen voor de commissie. Op maar liefst 63% van de aanvragen wordt bij de eerste behandeling direct positief geadviseerd of wordt geadviseerd om een kleine aanpassing door te voeren. Daarnaast wordt bij 18% van de eerste behandelingen informatie
Het doel van de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit is om gemeenten
opgevraagd, in overleg gegaan of wordt het plan geagendeerd
onafhankelijk te adviseren op het gebied van omgevingskwaliteit en
voor een commissievergadering. Bijna de helft van de aanvragen
monumentenzorg. De advisering vindt plaats binnen de kaders van het
wordt eerst ingediend als een vooroverleg en na advies volgt een
door de gemeente vastgestelde beleid.
definitieve aanvraag. Met de Omgevingswet willen we het aantal vooroverleggen stimuleren, zodat meer ruimte is om in gesprek te gaan en gezamenlijk de kwaliteit te verhogen. De adviescommissie werkt met een getrapt systeem van beoordeling om de doorlooptijd zo snel mogelijk te Rayonarchitect Hans Overdiep geeft een toelichting bij de eerste twee fases van de wijkvernieuwing in Gorecht-West in Hoogezand.
houden. Adviesaanvragen komen binnen via Portaal Libau bij de rayonarchitect in de Kleine Commissie of bij de
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
monumentenadviseur. Het merendeel van de adviesaanvragen is
40
van relatief beperkte omvang, waardoor onder mandaat van de commissie wordt geadviseerd: in 2023 werd 89% van het totaal aantal adviesaanvragen behandeld in een Kleine Commissie. Hierdoor ontvangt de gemeente relatief snel een advies. Slechts 6% van de aanvragen was van een grote mate van invloed op de omgeving of het monument en werd in een commissievergadering behandeld.
Aanbevelingen vanuit de commissies Modeverschijnselen In de dagelijkse praktijk komen de Adviescommissies voor
Bij de beoordeling van bouwplannen hanteert de adviescommissie de door
Omgevingskwaliteit regelmatig ontwikkelingen tegen die we
de gemeente vastgestelde welstandsnota of nota omgevingskwaliteit.
modeverschijnselen zouden kunnen noemen. Het gaat om elementen
In deze nota’s worden dergelijke losse elementen meestal niet op voorhand
of ingrepen die hun oorsprong niet ontlenen aan het specifieke gebruik,
uitgesloten, maar wordt wel beoordeeld of het past binnen de algemene
architectuurhistorische kenmerken of de karakteristieken van het gebied.
criteria en gebiedscriteria. Voor een goede omgevingskwaliteit is onder andere
Ze lijken eerder te zijn ingegeven door praktische motieven en persoonlijke
de context en de ‘genius loci’ van groot belang, zoals ook staat vermeld in de
voorkeuren. Voorbeelden uit de media, zoals woontijdschriften en tv-
Verklaring van Davos. Ingrepen in de omgeving zouden gebaseerd moeten
programma’s, worden gekopieerd zonder kennis van de context of de
zijn op kennis en begrip van een plek en rekening moeten houden met de
architectuurhistorische oorsprong. Het gaat hierbij niet om een gehele
lokale context.
bouwstijl, maar om losse onderdelen en elementen die worden toegepast. Respectvol aansluiten op bestaande karakteristieken is de basis. In de gebiedscriteria wordt daarom aangegeven dat gebouwen worden beoordeeld in relatie tot de directe omgeving. Onderdelen in het bouwplan die een afwijkende bouwstijl hebben, passen daarom meestal niet binnen de vastgestelde criteria. Daarnaast is in de algemene criteria opgenomen dat gebouwen binnen de historisch gegroeide context passen en dat verwijzingen en associaties zorgvuldig worden gebruikt. De onderstaande modeverschijnselen zijn regelmatig terug te vinden in de
vaak ook niet bij het bouwwerk waar het op wordt toegepast. Consistentie in bouwstijl en het passende gebruik van losse elementen is van belang, omdat daarmee een herkenbaar, gebiedsspecifiek en niet verwarrend beeld wordt gemaakt. Zorgvuldige toepassing van losse elementen is van belang voor een goede omgevingskwaliteit.
Jaarverslag 2023
een niet-consistent beeld opleveren. Ze passen niet in de omgeving en
7. Over Libau
adviesaanvragen die de commissie krijgt. Het zijn losse elementen die vaak
41
Woningen met risalieten
Risalieten Een risaliet is een vooruitspringend deel van de gevel. Het is tegenwoordig vaak terug te vinden als accent in de zijgevel om licht in de woning te creëren of om meer ruimte voor een trap op de verdieping te krijgen. Het element wordt vaak voorgesteld in bestaande, relatief kleine woningen, en lijkt in veel gevallen te worden ingezet om de woning meer statuur te geven. De oorsprong van de risaliet is niet typisch Drents of Gronings; het kent een lange geschiedenis in de architectuur die teruggaat tot de Griekse tempelbouw. De huidige toepassing van de risaliet staat ver weg van deze historische toepassing. Bij aanvragen waar een risaliet wordt toegepast, wordt beoordeeld of het in de omgeving past en of het in verhouding staat tot de bestaande woning. We zien dat de risaliet op een woning met een traditionele bouwstijl vaak een ‘fremdkörper’ of moderne toevoeging wordt. Of het is een toevoeging op een te kleine woning, waardoor de nieuwe geleding in de gevel tot een rommelig en ongewenst beeld leidt. Vaak vraagt het element veel aandacht en is het niet meer ondergeschikt te noemen. Ook tast het in veel gevallen het karakter en de hoofdvorm van het gebouw aan. Een goed geïntegreerde risaliet, als onderdeel van het architectonische concept, kan wel een consistent beeld opleveren.
Dit kan een traditionele invulling zijn, naar voorbeeld van de klassiekers, maar ook een moderne interpretatie binnen een hedendaagse bouwstijl. Het zijn in beide gevallen overigens vrij expliciete uitingen die lang niet overal passend
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
zijn. De commissie adviseert daarom voor een zorgvuldige en terughoudende
42
toepassing van risalieten, zodat het binnen de omgeving kan passen en aansluit de architectuur.
De risaliet kent een lange geschiedenis in de architectuur die in oorsprong teruggaat tot de Griekse tempelbouw. In verschillende perioden wordt de risaliet toegepast als gevelgeleding, waarbij symmetrie en proportie essentieel zijn. In de Barok wordt de gevel geleed door vooruitspringende hoeken en middenpartij. De gevel wordt dan aan de bovenzijde afgesloten door een koonlijst, waarbij een fronton op de centrale risaliet wordt geplaatst. Een bekend voorbeeld is het Mauritshuis in Den Haag. Aan het einde van de 18e eeuw raakt het neoclassicisme in de mode, waarbij opnieuw wordt teruggegrepen op de klassieke oudheid. Symmetrie en hiërarchie zijn belangrijk in de neoclassicistische architectuur. De nadruk wordt hierin gelegd op de middenas, waar meestal de entree wordt gelegd, en dit wordt gedaan door toepassing van een risaliet. Een bekend voorbeeld hiervan is het stadhuis in Groningen.
Jaarverslag 2023
De geschiedenis van de risaliet
7. Over Libau
Nieuwbouwplan ‘t Hees aan de zuidoostzijde van Westerbork.
43
Gebinten Donkere kozijnen Een recent fenomeen, dat door alle bouwstijlen heen loopt, is de voorkeur voor donkere kozijnen. In de traditionele bouwwijze worden meestal lichte kozijnen met donkere draaiende delen toegepast. Bij een traditioneel ontwerp, in een omgeving met overwegend traditionele bouwwijzen, leveren donkere kozijnen een detonerend beeld op. Een verwarrend beeld en het idee ‘dat er iets mis is’, maar waar niet direct de vinger op kan worden gelegd. Bij een aanvraag waarbij donkere kozijnen bij een traditionele woning worden voorgesteld, wordt in dat geval geadviseerd een keuze te maken: een traditionele bouwstijl met lichte kozijnen en donkere draaiende delen óf een moderne bouwstijl met volledig donkere kozijnen. In een meer moderne bouwstijl zijn donkere kozijnen, afhankelijk van de algehele kleurstelling, vaak wel passend.
Woningontwerpen in een landelijk gebied gaan regelmatig vergezeld van een romantische toevoeging in de vorm van esthetische houten gebinten. De gebinten worden vlak op de (metselwerk) gevel geplakt of dienen als ondersteuning van een overdekte buitenruimte. Vanuit een bepaald romantisch perspectief is dit te begrijpen, ware het niet dat de constructieve basis van de woning vaak een traditioneel kalkzandsteen- of beton casco is. De houten gebinten komen dan constructief niet overeen met de bestaande constructie en hebben geen dragende functie. Van oorsprong zijn de gebouwen waar gebinten in voorkomen in het geheel voorzien van een houten, uit gebinten bestaande, hoofddraagconstructie. Hybride vormen komen wel voor, maar dan is er een onderscheid in de hoofdvorm aanwezig, bijvoorbeeld bij een boerderijschuur met een aangebouwde woning. Het toevoegen van houten gebinten aan een andere constructie geeft een vervreemdend effect, omdat het niet dragend is. Ook doet het in beeld denken aan een boerenschuur, terwijl dat dan het niet is. De opzet levert ook een typologisch afwijkend principe op die niet aansluit bij het gebouw én niet bij de ‘genius loci’. De logica ontbreekt; het spreekt niet de waarheid. Daarom sluit deze toepassing van gebinten meestal niet aan op de vastgestelde criteria. Het fenomeen van gebinten raakt ook aan de schuurwoning, een type woning
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
die voortvloeit uit de boerderijschuur.
44
Het is vooral het fragmentarische karakter van de toevoeging van gebinten die leidt tot een advies om het te heroverwegen. Afhankelijk van de plek en de toetsingscriteria wordt er over het algemeen geadviseerd een duidelijke keuze te maken in de bouwstijl.
Dakpanplaten Dakpanplaten zijn metalen of kunststof platen met een patroon van dakpannen. Bij dakrenovatie wordt het regelmatig voorgesteld om de bestaande keramische pannen te vervangen door dakpanplaten. Het wordt veelal gedaan uit kostenoverwegingen, maar ook vanwege het gewicht van de dakbedekking. Over het algemeen wordt door de commissie kritisch naar de toepassing van dakpanplaten gekeken. En in sommige nota’s wordt expliciet benoemd wanneer dit kan worden toegepast. De platen kennen een zeer regelmatig en effen patroon, waarbij nuance ontbreekt. Op termijn is er een relatief grote kans op kleurdegeneratie, wat het verstorende beeld
adviescommissies speelt de locatie tevens een rol in de afwegingen. In de bebouwde kom in een historisch lint valt het strakke karakter van de platen al snel uit de toon. Maar ook op grote afstand kan de afvlakking van de kleur of het ontbreken van nuance in het oog springen. De commissie adviseert daarom om terughoudend te zijn in de toepassing van dakpanplaten.
Javaans dak Het zogenaamde ‘Javaanse dak’ is een fenomeen dat geïmporteerd lijkt uit Azië. Dit is een zadeldak dat in de kopgevels een overstek vormt waarvan de nok verder doorsteekt dan de goten, met een schuine daklijn tot gevolg. Deze moderne dakvorm wordt ook toegepast in woningen die in de basis traditioneel van opzet zijn. Dit levert een vervreemdend beeld op, omdat de kapvorm sterk afwijkt van deze bouwstijl. De kap is een belangrijk onderdeel van de hoofdvorm van een gebouw. De verschillende kapvormen zijn verankerd in de genius loci en het collectieve geheugen. Veranderingen van kapvormen zijn in de loop van de tijd ontstaan en hebben een logische oorsprong. Bij de toepassing van een Javaans dak in Groningen of Drenthe lijkt deze verbondenheid te ontbreken. Bij de toepassing van een Javaans dak in lokale context wordt daarom vaak geadviseerd om dit te heroverwegen. Het is het de vraag of deze nieuwe kapvorm kan worden aanbevolen, omdat het niet raakt aan een behoefte die voortkomt uit een logisch principe.
7. Over Libau
platen, door vervuiling of mosvorming bij de naden, soms zichtbaar. Voor de
Jaarverslag 2023
kan geven van materiaal van matige kwaliteit. Ook wordt de herhaling van
45
Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit Libau heeft in 2020 bij de provincie Groningen en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed met succes subsidie aangevraagd voor het organiseren van de pilot Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit (STERK). Deze pilot was aanvankelijk voor twee jaar, maar is vanwege de aansprekende resultaten en het tijdelijk stilleggen door de wereldwijde pandemie verlengd tot en met 2023.
De ruimtemakers Voor 2023 is samen met het ruimtelijk werkveld - ‘de ruimtemakers’ - de jaaragenda opgesteld. Net als in voorgaande jaren is de aandacht uitgegaan naar ondersteuning bij de ontwikkeling en uitvoering van ruimte gerelateerd beleid in de vorm van spreekuren en werkplaatsen. Ook zijn in 2023 weer ruimtemakersbijeenkomsten georganiseerd. Hierbij is de samenwerking gezocht met de gemeenten Eemsdelta en Veendam, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en waterschap Hunze en Aa’s. De ruimtemakersbijeenkomsten worden zeer gewaardeerd door ambtenaren die werkzaam zijn in het ruimtelijk domein. Het elkaar kunnen treffen is van groot belang om kennis te delen en om het netwerk te versterken.
Kwalitatieve aanpak van de woningbouwopgave Ruimtemakersexcursie naar de woningfabriek van Van Wijnen in Heerenveen.
Het centrale thema voor 2023 was de kwalitatieve aanpak van de woningbouwopgave. De ruimtemakers hebben zorgen dat de woningbouwopgave alleen gaat over aantallen en snelheid en dat we binnen de kortste keren spijt hebben van hetgeen we nu bouwen. Het steunpunt onderscheidt bij de kwalitatieve aanpak vijf
7. Over Libau
‘fabrieksmatige woningbouw’ en ‘kwaliteitsafspraken’. Samen met
Jaarverslag 2023
deelonderwerpen: ‘locatiekeuze’, ‘gebiedsidentiteit’, ’anders wonen’,
aan de fabriek van Van Wijnen in Heerenveen.
46
de ruimtemakers zijn deze onderwerpen uitgediept. Zo hebben we bijvoorbeeld voor ‘fabrieksmatig bouwen’ met de ruimtemakers en de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit een bezoek gebracht
Anders wonen elkaar te halen zijn. De informatie en uitkomsten die we samen met de
een aantal bijzondere woningbouwprojecten in Groningen en
ruimtemakers hebben opgehaald tijdens onze bezoeken en kennissessies
Drenthe bezocht. We hebben projecten bezocht met een bijzondere
in 2023, zijn verwerkt in een publicatie ‘de kwalitatieve aanpak van de
stedenbouwkundige opzet, woningen die met natuurlijke materialen zijn
woningbouwopgave’. Deze publicatie wordt in 2024 door het Steunpunt
gebouwd en we hebben woningen gezien die na gebruik gemakkelijk uit
Ruimtelijke Kwaliteit gepresenteerd.
Ruimtemakersbijeenkomst bij Waterschap Hunze en Aa’s in Veendam met als thema water en bodem als sturend principe.
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
In het kader van ‘anders wonen’ hebben we met de ruimtemakers
47
Steunpunt Cultureel Erfgoed Eén van de hoofdtaken van het Steunpunt Cultureel Erfgoed Groningen is het vervullen van de platformfunctie voor die overheden en organisaties in de provincie die zich bezighouden met cultureel erfgoed. Het steunpunt organiseert het gesprek over actualiteiten en ontwikkelingen met het Groninger erfgoedveld en participeert in een landelijk netwerk. Belangrijke onderdelen zijn het organiseren van kennisbijeenkomsten en het uitbrengen van publicaties.
In 2023 hebben wij vanuit het steunpunt bijeenkomsten georganiseerd over de volgende onderwerpen:
Archeofocus In 2023 hebben wij verder invulling gegeven aan de serie bijeenkomsten onder de titel Archeofocus die in 2022 is opgestart. Op 5 juni vond een Archeofocusbijeenkomst plaats in het klooster van Ter Apel. Hoofddoelen zijn kennisoverdracht en het opbouwen en onderhouden van een netwerk van gemeente- en provincieambtenaren die zich bezighouden met archeologie in Groningen.
Erfgoed en Omgevingswet In 2023 hebben wij samen met de steunpunten uit Drenthe en Fryslân en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed twee bijeenkomsten georganiseerd voor ambtenaren in Noord-
Nieuw Scheemda Foto: Gemeente Oldambt
Nederland. Tijdens deze bijeenkomsten zijn we ingegaan op de ontwikkelingen rondom de Omgevingswet én vooral op hoe de wet in de praktijk kan worden toegepast. Tijdens de bijeenkomst op 16 mei bleek de behoefte om bepaalde onderwerpen verder uit te diepen. De bijeenkomst op 14 november stond dan ook in het teken van een drietal onderwerpen: de omgeving van het gebouwde rijksmonument, archeologie in de Omgevingswet en de specifieke
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
zorgplicht.
48
Kerkenvisies We hebben twee bijeenkomsten georganiseerd voor de zes Groninger gemeenten die met het opstellen en implementeren van een kerkenvisie aan de slag gaan. Tijdens de eerste bijeenkomst hebben we nader gesproken over doelen en ambities en de twaalf bouwstenen om te komen tot een kerkenvisie.
De tweede bijeenkomst stond in het teken van het opbouwen van een
Gemeenten kunnen deze publicaties gebruiken in gesprekken met eigenaren
duurzame dialoog met belangrijke kerkenpartners, zoals het Bisdom
over de mogelijkheden voor hun erfgoedpand, maar ze kunnen ook bijdragen
Groningen-Leeuwarden, de Classis Groningen-Drenthe, de Stichting
aan gemeentelijke beleidsvorming. Vergunningverleners kunnen de publicaties
Oude Groninger Kerken, de Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen
gebruiken als gesprekstool doordat bijvoorbeeld wordt ingegaan op een
Noord-Nederland en de Monumentenwacht Groningen. Tijdens de
stappenplan voor verduurzaming en doordat beproefde methodes voor
geanimeerde sessie waarbij de verschillende belangen helder naar voren
verduurzaming worden uitgelicht. De eerste, meer algemeen georiënteerde
kwamen is daarnaast aandacht besteed aan het verduurzamingsvraagstuk
publicatie Ruimte voor duurzaam erfgoed is klaar. Dit vormt tegelijkertijd het
van kerkgebouwen.
schutblad voor een reeks inlegvellen. Ook het eerste inlegvel met Groninger praktijkvoorbeeld is verschenen. In 2024 wordt de serie uitgebreid met nieuwe
Naast kennisbijeenkomsten zetten wij ook in op kennisdeling in de vorm van
praktijkvoorbeelden.
publicaties die primair zijn gericht op de Groninger gemeenten. Terugblikkend zijn in 2023 vanuit het steunpunt de volgende publicaties verschenen:
Bouwstenen voor een boerderijen-aanpak De komende tijd gaan verschillende Groninger gemeenten aan de slag met
Ruimte voor circulair bouwen
beleid gericht op historische boerderijen. De gemeente Oldambt heeft in 2023
Circulair bouwen gebeurt nog veel te weinig. Als bouwmaterialen en
als eerste gemeente haar boerderijenprogramma afgerond. Op basis van
grondstoffen schaars zijn is het juist belangrijk om er slim mee om te gaan.
input vanuit de RCE en de provincie Groningen en onze ervaringen met het
‘Ruimte voor circulair bouwen’ heeft de opbouw van een tijdschrift, waarbij
maken van het Boerderijenprogramma Oldambt, hebben we een brochure
diverse aspecten die samenhangen met circulair bouwen worden afgewisseld
opgesteld om gemeenten op weg te helpen. Deze brochure Bouwstenen voor
met interviews met belangrijke spelers. Doel van deze publicatie is de kennis
een boerderijen-aanpak biedt inspiratie en houvast voor de gemeentelijke
op een aansprekende manier te delen en met name ook de gemeenten
keuzes in het opstellen van een boerderijenprogramma. De publicatie is
handvatten te bieden om circulair bouwen zelf toe te passen en ook richting
in samenspraak met de Regiegroep Actieplan Agrarisch Erfgoed van het
lokale opdrachtgevers te bevorderen. Hergebruik van nieuwe en oude
Erfgoedprogramma tot stand gekomen.
bouwmaterialen is goed mogelijk als je er in de hele keten oog voor hebt!
Groningen werken we aan de publicatiereeks ‘Ruimte voor duurzaam
7. Over Libau
In samenwerking met het Erfgoedloket Groningen en de Monumentenwacht
Bouwstenen voor een boerderijen-aanpak
erfgoed’. Dit betreft een serie laagdrempelige en digitaal te verspreiden handreikingen met tips en tricks en verwijzingen naar relevante partijen voor het verduurzamen van erfgoed. Doel is Groninger praktijkvoorbeelden van goede verduurzamingsoplossingen voor het voetlicht te brengen. Inspiratie en ervaringen uit het Boerderijenprogramma Oldambt
Jaarverslag 2023
Ruimte voor duurzaam erfgoed
49
Erfgoedloket Groningen
Het Erfgoedloket heeft een loketfunctie en kan iedereen met vragen
Het Erfgoedloket Groningen is het centrale, kosteloze informatie- en steunpunt voor eigenaren en bewoners van monumentale en karakteristieke panden. Het Erfgoedloket Groningen wordt door Libau uitgevoerd in opdracht van de provincie Groningen. Vanaf 2024 wordt het werkgebied verbreed van het aardbevingsgebied naar de gehele provincie Groningen. Dat betekent dat we voortaan alle erfgoedeigenaren en -bewoners kunnen bijstaan. Of het nu gaat om onderhoud en restauratie, financiering en subsidies, schadeherstel of versterking.
de explosieve stijging van de energieprijzen veel vragen worden
over erfgoed verder op weg helpen. We zien daarnaast dat sinds gesteld over het verduurzamen van erfgoedpanden. Het loket bestaat zes jaar en heeft inmiddels ruim 5.500 vragen beantwoord. Vanuit het Erfgoedloket werken we vraaggericht, maar benaderen we de doelgroep ook proactief. Zo krijgt ieder erfgoedadres jaarlijks een brief op de mat waarin we onze hulp aanbieden en alvast een overzicht bieden van relevante subsidiemogelijkheden. Ook organiseren we diverse, goed bezochte inloopbijeenkomsten in de provincie. De jaarlijkse Erfgoedloketfair vond deze keer plaats in het historische centrum van Appingedam. Enkele honderden geïnteresseerde bezoekers kwamen hier op af. Op het plein bij de Nicolaïkerk was een informatiemarkt waar erfgoedeigenaren en -beheerders terechtkonden met hun vragen bij de verschillende partners van het Erfgoedloket, zoals de provincie, gemeenten, Vereniging Groninger Monumenteigenaren, IMG, NCG,
De jaarlijkse Erfgoedloketfair, deze keer in Appingedam.
Stut-en-Steun, Bond Heemschut, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Monument & Materiaal en Monumentenwacht Groningen. Van die gelegenheid werd volop gebruik gemaakt door de bezoekers. Daarnaast was er in de Nicolaïkerk een uitgebreid
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
lezingenprogramma met praktische onderwerpen, zoals over
50
subsidies, onderhoud & verduurzamen en kleurenonderzoek. De dag werd sfeervol afgesloten met het Grönnens Laid door Vincent Hensen-Oosterdijk op het Hinsz-orgel in de Nicolaïkerk.
Samenstelling commissies & RVT 2023 Samenstelling Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Drentse gemeenten
Samenstelling Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Groninger gemeenten
drs. T.A.C.O. van den Heiligenberg
drs. ir. K.F. Geijzendorffer
voorzitter
voorzitter
M.H. Post voorzitter J.A. de Groot MArch
architectuur
drs. C.J.M. Peeters
stedenbouw en landschap
ir. S. van Seijen
restauratiearchitectuur
D. de Boer MArch
ing. C. Velvis
bouwhistorie
ing. T. Mars architectuur
dr. E.H.M. Mens
cultuurhistorie en UNESCO Werelderfgoed
A. Venema MArch
architectuur
dr. W.A.B. van der Sanden
aanvullend commissielid archeologie
N.D. Visser MArch
architectuur
ir. J.W. Frantzen
aanvullend commissielid duurzaamheid
ir. C. Hofstee
stedenbouw en landschap
ir. A. Ritsema
stedenbouw en landschap
drs. S.M. Tillema secretaris
drs. ing. L. Dijkstra
stedenbouw en landschap
K. Heid MArch
rayonarchitect
A.W. Siemer restauratiearchitectuur
M.D.P. Hendriks MArch
rayonarchitect
drs. J.G. Bosma-Heun
bouw- en cultuurhistorie
ir. J.A. Mulder
rayonarchitect
dr. H.A. Groenendijk
aanvullend commissielid archeologie
H. Overdiep MArch
rayonarchitect
ir. J.R. Pama
aanvullend commissielid constructies
ir. J.W. Frantzen
aanvullend commissielid duurzaamheid
drs. J. Kalmijn / dr. ing. N. Hogen
regioadviseur, aanwezig namens de Rijksdienst A.B. Banninga
secretaris monumenten
M.D.P. Hendriks MArch
secretaris subcommissie uiterlijk van bouwwerken
K. Heid MArch
rayonarchitect
Leden raad van toezicht (per 31 december 2023)
ir. J.A. Mulder
rayonarchitect
S.B. (Sipke) Swierstra
Oud-burgemeester gemeente Veendam (voorzitter)
drs. B.H.H.M. Giesen-Geurts
regioadviseur, aanwezig namens de Rijksdienst
J. N. (Jan Ningo) Dijck
Partner UNP accountants adviseurs (penningmeester)
voor het Cultureel Erfgoed
A.H. (Anton) Saman
Adviseur
R. (Rob) Hendriks
Architect & DGA DAAD
H.J. (Henk) Zwiep
Wethouder gemeente Borger-Odoorn
J.W. (Jaap) Velema
Burgemeester gemeente Westerwolde
S. (Sonja) van der Meer
Directeur Stichting het Drentse Landschap
7. Over Libau
architectuur
Jaarverslag 2023
voor het Cultureel Erfgoed
H.K. Pot voorzitter
51
Adviesaanvragen Drenthe & Groningen Gemeenten
Adviezen AvO
Adviezen AvO, waarvan monumenten
Archeologie
Huisadviseurschap
Plaatsingsadviezen windturbines
30
2
Drentse gemeenten 1
Assen
X
X
15
2
Aa en Hunze
389
13
28 52
3
Borger-Odoorn
327
1
4
Coevorden
X
X
5
De Wolden
53
5
6
Emmen
684
17
7
Hoogeveen
168
2
10
8
Midden-Drenthe
9
Meppel
* X
X
10
Noordenveld
321
35
11
Tynaarlo
478
9
12
Westerveld
Gemeenten
6
36
5
11
1
X
X
2420
88
152
31
7
Adviezen AvO
Adviezen AvO, waarvan monumenten
Archeologie
Huisadviseurschap
Plaatsingsadviezen windturbines
106
2
2
1
9
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
Groninger gemeenten
52
1
Eemsdelta
614
64
2
Het Hogeland
623
58
3
Groningen
4
Midden-Groningen
* 455
* 8
28
2 1
6
5
Oldambt
336
25
36
1
6
Pekela
51
2
2
2
7
Stadskanaal
133
8
4
8
Veendam
176
10
4
9
Westerkwartier
695
31
7
10
Westerwolde
361
14
16
3444
220
203
* eigen commissie
X niet van toepassing
14
6
18
28
Jaarrekening 2023 - Balans Balans in € per 31 december 2023 ACTIVA
Balans in € per 31 december 2023
31/12/2023
31/12/2022
Immateriële vaste activa Software
PASSIVA
31/12/2023
31/12/2022
1.873.940
1.937.474
183.761
196.176
2.057.701
2.133.650
Eigen vermogen 52.151
64.362
Kapitaal
52.151
64.362
Bestemmingsreserves
Materiële vaste activa
Kortlopende schulden
Terreinen en gebouwen
638.421
624.874
Crediteuren
33.148
52.207
Inrichtingskosten
43.907
30.698
Belastingen en sociale lasten
116.100
109.755
Kantoorinventaris
13.492
21.055
Overige schulden en overlopende passiva
427.295
371.582
695.820
676.627
576.543
533.544
2.634.244
2.667.194
Financiële vaste activa Participaties
0
0
0
0
Debiteuren
316.646
140.346
Overige vorderingen en overlopende activa
194.344
235.359
510.990
375.705
Liquide middelen Kas Banken
237
0
1.375.046
1.550.500
1.375.283
1.550.500
2.634.244
2.667.194
Bij de jaarrekening is een goedkeurende verklaring door de accountant afgegeven.
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
Vorderingen
53
Jaarrekening 2023 - Staat van baten en lasten in € Baten Jaarrekening 2023
Lasten Begroting 2023
Jaarrekening 2022
Begroting 2022
Jaarrekening 2023
BATEN Opbrengsten
Begroting 2023
Jaarrekening 2022
Begroting 2022
LASTEN 1.909.132
1.830.000
1.879.518
1.765.000
Personeelskosten
1.102.657
1.019.000
897.562
966.800
Opbrengsten projecten
686.284
570.000
661.955
580.000
Huisvestingskosten
54.807
55.500
52.081
41.000
Incidentele opbrengsten
0
0
3.003
0
Kantoorkosten
94.276
103.000
81.649
98.500
2.595.416
2.400.000
2.544.476
2.345.000
Algemene kosten
234.033
151.000
226.177
145.000
Kosten overige opbrengsten
463.001
435.000
408.509
440.000
Kosten projecten
678.406
565.000
635.573
565.000
Afschrijvingen
58.291
47.500
52.512
53.000
2.685.471
2.376.000
2.354.063
2.309.300
Bedrijfsresultaat
(90.055)
24.000
190.413
35.700
Rente baten en lasten ( )
14.106
0
(2.594)
(5.000)
0
0
(10.000)
0
14.106
0
(12.594)
(5.000)
(75.949)
24.000
177.819
30.700
873
(5.500)
5.454
7.500
Mutatie reserve WW-verplichtingen
(23.288)
0
50.000
0
Mutatie jubileumreserve
10.000
0
10.000
0
Mutatie steunpuntreserve
0
0
(9.705)
0
(12.415)
(5.500)
55.749
7.500
(63.534)
29.500
122.070
23.200
2.595.416
2.400.000
2.544.476
2.345.000
Bijzondere baten en lasten ( )
Resultaat bestemmingsreserves Mutaties in de reserves Libau
Jaarverslag 2023
7. Over Libau
Mutatie onderhoudsreserve
54
Bij de jaarrekening is een goedkeurende verklaring door de accountant afgegeven.
Resultaat na bestemmingsreserves Libau
Waarderingsgrondslagen 2023 jaarverslaggeving 640 Organisaties zonder winststreven. De waardering van activa en passiva en de bepaling van het resultaat vinden plaats op basis van historische kosten. Tenzij de desbetreffende grondslag voor de specifieke balanspost anders wordt vermeld, worden de activa en passiva opgenomen tegen nominale waarde. De baten en lasten worden toegerekend aan de periode waarop deze betrekking hebben. Baten worden slechts opgenomen voorzover zij op de balansdatum zijn gerealiseerd. Verplichtingen en mogelijke verliezen die hun oorsprong vinden voor het einde van het verslagjaar, worden in acht genomen indien zij voor het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden. Financiële instrumenten Onder financiële instrumenten worden zowel primaire financiële instrumenten, zoals vorderingen en schulden, als financiële derivaten verstaan. In de toelichting op de
Immateriële vaste activa De immateriële vaste activa worden geactiveerd op verkrijgingsprijs verminderd met de cumulatieve afschrijvingen en indien van toepassing met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingen worden gebaseerd op de geschatte economische levensduur en worden berekend op basis van een vast percentage van de verkrijgingsprijs, rekening houdend met een eventuele residuwaarde. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikneming. Materiële vaste activa De materiële vaste activa worden geactiveerd op verkrijgingsprijs verminderd met de cumulatieve afschrijvingen en indien van toepassing met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingen worden gebaseerd op de geschatte economische levensduur en worden berekend op basis van een vast percentage van de verkrijgingsprijs, rekening houdend met een eventuele residuwaarde. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikneming.
onderscheiden posten van de balans wordt de reële waarde van het betreffende instrument
Financiële vaste activa
toegelicht als die afwijkt van de boekwaarde.
Kapitaalbelangen in vennootschappen waarop geen invloed van betekenis kan worden
Indien het financiële instrument niet in de balans is opgenomen wordt de informatie over
uitgeoefend, worden gewaardeerd op kostprijs.
de reële waarde gegeven in de toelichting op de “Niet in de balans opgenomen rechten en
Vorderingen
verplichtingen”.
De vorderingen worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens
Voor de grondslagen van primaire financiële instrumenten wordt verwezen naar de behandeling per balanspost. Stichting Libau OCE beschikt hoofdzakelijk over primaire financiële instrumenten. Schattingen Om de grondslagen en regels voor het opstellen van de jaarrekening te kunnen toepassen, is het nodig dat het bestuur van de Stichting zich over verschillende zaken een oordeel vormt, en dat het bestuur schattingen maakt die essentieel kunnen zijn voor de in de jaarrekening opgenomen bedragen. Indien het voor het geven van het in artikel 2:362 lid 1 BW vereiste inzicht noodzakelijk is, is de aard van deze oordelen en schattingen inclusief de bijbehorende veronderstellingen opgenomen bij de toelichting op de betreffende jaarrekeningposten.
gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. De reële waarde en geamortiseerde kostprijs zijn gelijk aan de nominale waarde. Noodzakelijk geachte voorzieningen voor het risico van oninbaarheid worden in mindering gebracht. Deze voorzieningen worden bepaald op basis van individuele beoordeling van de vorderingen. Pensioenen Het pensioen van de werknemers is verzekerd bij het bedrijfstakpensioenfonds ABP. De pensioenregeling is een ‘defined benefit’-regeling op basis van middelloon. De pensioenaanspraken zijn gegarandeerd met voorwaardelijke indexatie. Indexatie van pensioenaanspraken is afhankelijk van de financiële positie van ABP. De aan ABP verschuldigde pensioenpremies worden als last in de winst- en verliesrekening verantwoord. De in het boekjaar aan ABP verschuldigde, maar nog niet aan ABP voldane pensioenpremies worden als
7. Over Libau
Deze jaarrekening is opgesteld in overeenstemming met de Richtlijnen voor de
Grondslagen voor de waardering van activa en passiva
Jaarverslag 2023
Algemene grondslagen voor de opstelling van de jaarrekening
55
(pensioen)verplichting op de balans opgenomen. Libau heeft naast de jaarlijks verschuldigde pensioenpremies geen juridische verplichting tot het doen van aanvullende bijdragen, indien sprake is van een financieel tekort bij ABP. Om
Colofon
deze reden worden alleen de op een periode betrekking hebbende verschuldigde
Uitgave
pensioenpremies in die periode ten laste van het resultaat gebracht. Het ABP had
Libau, dé kennisorganisatie voor kwaliteit van de leefomgeving en cultureel
ultimo het boekjaar een beleidsdekkingsgraad van 118,6%.
erfgoed in Groningen en Drenthe.
Overige activa en passiva Overige activa en passiva worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de
Dit jaarverslag is tot stand gekomen met medewerking van medewerkers en
reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. De
trainees van Libau. De interviews zijn uitgewerkt door Kees de Graaf (Studio Platz).
reële waarde en geamortiseerde kostprijs zijn gelijk aan de nominale waarde. Grondslagen voor de bepaling van het resultaat Bij de bepaling van het exploitatieresultaat gelden de volgende beginselen: lasten
Dank aan alle personen en organisaties die toestemming hebben verleend voor het
(en baten) zijn toegerekend aan het jaar waarop zij betrekking hebben.
gebruik van hun beeldmateriaal.
Opbrengsten Onder opbrengsten wordt verstaan de aan derden in rekening gebrachte bedragen
Ronnie Zeemering (Zeemering Media)
kortingen. De subsidies worden tegen het verrekende bedrag opgenomen.
Janna Bathoorn
De bedrijfskosten worden bepaald op basis van historische uitgaafprijzen verminderd met de ontvangen kortingen en worden toegerekend aan de periode waarop ze betrekking hebben. Afschrijvingen
7. Over Libau
De afschrijvingen op de materiële vaste activa worden berekend door middel van
Jaarverslag 2023
Fotografie
voor verleende diensten of verkochte goederen, verminderd met verleende
Bedrijfskosten
56
Fotoverantwoording
Christi Wijnen Fotografie Walter Frisart FOTOwerk
Bronvermelding Bijschriften met locatie foto’s en bronvermelding bij foto’s zelf.
de vaste percentages van de aanschaffingswaarde op basis van de verwachte
Libau heeft voor deze publicatie geprobeerd alle rechthebbenden van de getoonde
economische levensduur.
afbeeldingen op te sporen en hun toestemming te vragen voor opname in deze
Onderhoudskosten De componentenmethode wordt toegepast voor de verwerking van onderhoudskosten.
publicatie. Mocht er desondanks iemand zijn die meent enig recht te kunnen doen gelden op een gepubliceerde afbeelding, neem dan contact op met Libau.
Ontwerp en vormgeving
Druk
De Merkstudio Zalsman Groningen © Libau, juli 2024
Hoge der A 5 9712 AC Groningen 050 - 312 65 45
Foto achterzijde: Nagebouwd ijzertijderf in het oertijdpark
info@libau.nl
van het Hunebedcentrum in Borger.
www.libau.nl
Foto: Hunebedcentrum Borger
LIBAU. VOOR DE SAMENLEEFOMGEVING. WWW.LIBAU.NL