27-01 LIBAU - Jaarverslag 2023
Tekst van het document
Jaarverslag 2023
Foto voorkant Foto: Walter Frisart FOTOwerk
Architect: DAAD Architecten
In 2023 ontving DAAD Architecten de Inspiratieprijs, tijdens de uitreiking van de Drentse Architectuurprijs voor het ontwerp van acht biobased woningen in Exloo in opdracht van woningcorporatie Woonservice, Westerbork. De woningen zijn levensloopbestendig en bedoeld voor 1- en 2-persoonshuishoudens. Met een MPG (Milieuprestatie Gebouwen) van lager dan 0,5 voldoen de woningen nu al aan de eisen die in 2030 gelden.
neutra l print
Inhoudsopgave
Ga direct naar de gewenste pagina door erop te klikken!
4
1
Peter Kuenzli en de toekomst van volkshuisvesting
8
2
De ‘wooncoöperatie’ als derde alternatief tussen huur en koop.
6
Samen aardgasvrij versterken, de praktijk Een gesprek met de aannemer en twee bewoners in Loppersum.
Onze projecten in 2023 We hebben ook dit jaar weer een aantal mooie projecten mogen doen. In dit jaarverslag tonen we een overzicht met een aantal gerealiseerde projecten in 2023.
24
7
12
3
Een gesprek met Jorien Bakker, Natuurmonumenten
16
4
Jorien Bakker over het nieuwe planningsparadigma.
In gesprek met Mariëlle Hoefsloot De nieuwe directeur van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit.
Over Libau • Onze organisatie • De organisatie verbeeld • Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit • Aanbevelingen vanuit de commissies • Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit
36 37 40 41 46
20
5
Monumenten in Emmen, de extra inzet loont Angelique de Ruiter en Louis Meijer, gemeente Emmen.
• Steunpunt Cultureel Erfgoed • Erfgoedloket Groningen • Samenstelling Commissies en RVT 2023 • Adviesaanvragen Groningen en Drenthe • Jaarrekening 2023 • Waarderingsgrondslagen 2023
48 50 51 52 53 55
Voorwoord Bij Libau zetten we ons in voor de kwaliteit van onze leefomgeving. Dat we dit al bijna 100 jaar doen, zegt iets over ons aanpassingsvermogen in al die jaren. Als de wereld om ons heen beweegt, bewegen we mee en passen we ons aan, maar niet zonder ons doel uit het oog te verliezen. Nu de Omgevingswet is ingevoerd, heeft dat ook consequenties voor onze werkwijze. De wet was geen verrassing, dus we hebben hierop in de afgelopen jaren al kunnen anticiperen. De adviescommissies zijn aangepast op de nieuwe situatie en voor het testen van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) hebben we de gemeente Emmen bereid gevonden mee te werken aan de pilot. Zo hebben we niet alleen de noodzakelijke verbinding, maar ook een gebruiksvriendelijke en prettig werkbare aanvulling op Portaal Libau. Tevens krijgen we vanuit gemeenten vragen om eerder in het proces mee te denken en input te leveren voor aanpassingen van de nota’s, of toe te treden tot kwaliteitsteams. De oude welstandsnota’s zijn door uitstel op uitstel van de invoering van de Omgevingswet blijven liggen en behoeven logischerwijs revisie. Naast bovengenoemde aanpassingen is er ook sprake van een andere houding ten aanzien van de omgevingskwaliteit: van ‘Nee tenzij’ naar ‘Ja mits’. Minder statisch,
Jaarverslag 2023
Voorwoord
meer dynamisch en met oog voor kwaliteit buiten de gebaande paden.
2
“ Laten we daarbij recht doen aan de Dorien Fröling Foto: Zeemering Media
collectieve waarden van de leefomgeving in al haar schoonheid en verscheidenheid.”
Dit alles vraagt om een bredere kijk en meer flexibiliteit. Bovendien geeft het nieuwe energie. We kijken hiernaar uit. Het centrale thema van dit jaarverslag is transitie.
De Pieter Smitbrug in de gemeente Oldambt is de opvallende fiets- en voetgangersbrug die Blauwestad met de stad Winschoten verbindt. Foto: Janna Bathoorn
Naast de Omgevingswet moeten er werkbare oplossingen gevonden worden voor de vele transities en opgaves van dit moment, die bijna allemaal een stevige impact hebben op ons ruimtegebruik. We zien zowel Rijk als provincies, gemeenten en professionals in het werkveld zoeken naar manieren om de verschillende ontwikkelingen en transities in goede banen te leiden. Gemeenten vragen van ons een meer strategische en integrale blik op de lopende programma’s en dat zagen we afgelopen jaar ook terug in de vragen en opdrachten. Er is steeds meer aandacht voor opgavegericht en domeinoverstijgend werken. En dat moet ook wel, want de ruimte is beperkt. Laten we daarbij recht doen aan onze leefomgeving in al haar schoonheid en verscheidenheid en oog houden voor de waarden en kwaliteiten van het gebied en de regio. Dat doen we door gebruik te maken van ontwerpkracht en door de logica van ons landschap te volgen. Zo zorgen we ervoor dat we hier in het Noorden samen de juiste keuzes maken voor de langere termijn en onze regio herkenbaar en aantrekkelijk blijft. Belangrijk is dat we elkaar blijven opzoeken en elkaar vinden in een gezamenlijk gedragen beeld over onze toekomst. Libau maakt zich hiervoor sterk via de verschillende opdrachten, de steunpunten, de adviescommissies en het Erfgoedloket. Dat doen we samen met de verschillende overheden, bewoners en samenwerkingspartners.
In dit jaarverslag treft u naast interviews met kenners en ervaringsdeskundigen ook een groot aantal voorbeelden van projecten en adviezen van het afgelopen jaar aan. Peter Kuenzli deelt zijn creatieve oplossing voor nieuwe manieren van bouw en ontwikkeling. We beschrijven een mooi voorbeeld van de kracht van - en
blijven zoeken. Mariëlle Hoefsloot, directeur van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit adviseert om in deze tijd van nieuwe ontwikkeling gebruik te maken van de kennis van onze commissies en vooral het gesprek te blijven voeren. Het voorbeeld van de gemeente Emmen laat zien dat een proactieve benadering van monumenteigenaren wel degelijk resultaat oplevert.
Dorien Fröling Directeur Libau
Jaarverslag 2023
perspectief argumenten aan om bij de verschillende opgaven de relatie met de omgeving te
Voorwoord
samenwerking tussen - bewoners in Loppersum. Jorien Bakker draagt vanuit ecologisch
3
1. Peter Kuenzli en de toekomst van de volkshuisvesting Met het boek ‘Operatie Wooncoöperatie’, dat Peter Kuenzli met Arie Lengkeek publiceerde in 2022, gooide hij een flinke steen in de vijver. Een pleidooi voor een ‘derde weg’ in de woningbouw, als volwaardig alternatief naast de marktsector en de woningcorporaties. Maar in bredere zin ook een roep om de herwaardering van de Nederlandse volkshuisvestingstraditie. Een gesprek met een bevlogen pleitbezorger voor goed en betaalbaar samen-wonen.
Noord-Nederland heeft een bijzondere plek in het hart van Peter Kuenzli. De in Delft geschoolde bouwkundige begon zijn carrière als consulent voor deze regio vanuit het Landelijk Ombudsteam Stadsvernieuwing, om daarna als directeur aan de slag te gaan bij woningbouwvereniging Gruno. Hij werkte daar onder meer aan de stadsuitbreiding Hoornse Meer – met PvdA-wethouder Ypke Gietema aan zijn zijde – en diverse stadsvernieuwingsprojecten. Het was het begin van een imposante loopbaan die hem onder meer langs grote gebiedsgerichte projecten als Leidsche Rijn (Utrecht) en Roombeek (Enschede) voerde. Steeds met de ambitie om goede en betaalbare huisvesting in goede buurten te realiseren en dan zeker ook voor de mensen die dat niet via een koopwoning kunnen realiseren.
Ministerie afgeschaft Nederland had een uitstekende traditie op het gebied van deze volkshuisvesting maar die is de afgelopen decennia stelselmatig
Jaarverslag 2023
1. In gesprek met Peter Kuenzli
afgebroken, zo constateert Kuenzli aan het begin van het gesprek.
4
Peter Kuenzli ziet een zeer belangrijke rol weggelegd voor bewoners en bewonersgroepen als opdrachtgever naast ‘overheid’ en ‘de markt’. Foto: Zeemering Media
“Veertig jaar geleden draaiden we echt mee in de mondiale top-5, als het over woningbouw, ruimtelijke ordening en de kwaliteit van stedenbouw en architectuur ging. We hadden oog voor stadsvernieuwing en sociale samenhang. Dat is allemaal weggevallen. Met steun van het hele parlement heeft minister Blok het ministerie van Wonen afgeschaft. Nederland was áf, klaar.”
“ Mijn hoop is dus gevestigd op de gemeentelijke bestuurders. En op de gemeenteraadsleden zelf, die ook het startsein kunnen geven.”
Het model van de wooncoöperatie, waarbij bewoners zelf voorzien in de productie van hun woningen en het beheer, is een poging om iets van dat verloren terrein terug te winnen. “Daarbij is de wooncoöperatie niet de panacee voor alle kwalen, maar het is wel een van de middelen om de boel weer op orde te krijgen. Het wordt heel hard tijd dat we de basis herstellen.”
Echte doorbraak nodig Inmiddels lijkt het tij wat te keren, zij het heel voorzichtig. Zo heeft minister De Jonge geld toegezegd vanuit het Rijk om het model van de wooncoöperaties verder te ontwikkelen. Nieuwe initiatieven kunnen hier terecht voor geldelijke steun. Ook diverse gemeenten – waaronder Groningen – hebben steunpunten en andere maatregelen aangekondigd om deze manier van woningbouw te stimuleren. Kuenzli onderschrijft nadrukkelijk de belangrijke rol die voor gemeenten is weggelegd, maar het gaat hem zeker nog niet voortvarend genoeg. “Adri Duivesteijn heeft in 2015 met een motie ervoor gezorgd dat de wooncoöperaties officieel worden erkend als toegelaten instelling. Duivesteijn dacht daarbij vooral aan de overdracht van bestaande sociale huurwoningen van woningcorporaties aan wooncoöperaties die worden verzorgen. Inmiddels zijn er ook wooncoöperaties die nieuwbouwprojecten realiseren. Ze zijn daarmee een volwaardig alternatief in het creëren van woningbouw voor brede lagen van de bevolking. Maar in de afgelopen jaren zijn er maar een handjevol van gerealiseerd in Nederland. Alhoewel ze prachtige en inspirerende projecten opleveren, zoals het Ecodorp in Boekel en hier in Groningen het Ebbingehof, moeten we echt veel meer doorpakken met elkaar. En dat begint met de politieke wil, zeker ook op lokaal niveau.
Die wil volgt uit de erkenning dat de woningnood zodanig is dat er nieuwe instrumenten nodig zijn om het op te lossen.
In het boek worden onder rmeer uitvoerig de ‘opbrengsten’ van tien inspirerende coöperatieprojecten uit Wenen, München en Zürich besproken.
Jaarverslag 2023
1. In gesprek met Peter Kuenzli
opgezet door huurders – en daarmee zelf het beheer zouden gaan
5
Peter Kuenzli Foto: Zeemering Media
Nationaal heb ik er mijn twijfels bij voor de komende tijd, als ik de verkiezingsprogramma’s zo eens doorlees. Mijn hoop is dus gevestigd op de gemeentelijke bestuurders. En op de gemeenteraadsleden zelf, die ook het startsein kunnen geven. Kijk bijvoorbeeld naar Utrecht, waar de raad zelf met een initiatiefvoorstel over de wooncoöperaties is gekomen.”
Meer doen als gemeente De politieke ambitie is een begin, die moet daarna worden omgezet in concrete acties. Zoals bijvoorbeeld de herintroductie van het gemeentelijk woningbedrijf: “Ik kwam dat idee tegen in het raadsprogramma van Groningen. Het sprak mij enorm aan: laten gemeenten weer zelf woningen gaan bouwen en beheren.” In het verlengde daarvan kunnen gemeenten veel meer doen om coöperatieve initiatieven de ruimte te geven: “Nodig mensen, van jong tot oud, expliciet uit om samen te gaan leven en met elkaar een gemeenschap te beginnen. Dat kun je in de stad doen, maar zeker ook in de dorpen op het Ommeland. En pas daar als gemeente je hele beleid op aan: in de gronduitgifte, de financiering, de omgevingsplannen.” Kuenzli noemt in dit verband Amsterdam als lichtend voorbeeld: “Op de website van de gemeente
Jaarverslag 2023
1. In gesprek met Peter Kuenzli
Amsterdam en bij !WOON (www.wooninfo.nl, red.) zijn alle documenten te
6
vinden die uitleg geven over het zelf starten van een initiatief. De kennis is er, daar kunnen ook andere gemeenten hun voordeel mee doen. En uiteraard de mensen zelf die overwegen om met anderen een project te gaan ontwikkelen.”
Forse klappen Naast de gemeenten zijn ook de woningcorporaties in de visie van Kuenzli aan zet. “Zij zijn door de genoemde minister Blok in een veel te strak keurslijf genaaid. Hun investeringscapaciteit is fors teruggebracht. Peter Kuenzli: “Laten gemeenten weer zelf woningen gaan bouwen en beheren.’’ Foto: Zeemering Media
De laatste tijd kruipen corporaties weer wat uit hun schulp, maar de geleden schade is natuurlijk fors. De nieuwbouw heeft forse klappen gekregen en dan hebben we het nog niet eens over de zo noodzakelijke aanpak van de bestaande woningbouwvoorraad.” Ook de cultuur bij corporaties moet om, vindt deze volkshuisvester: “Ik zie sommige corporaties heel goede dingen doen. Maar een groot deel is ook zeer risicomijdend geworden. Zij hebben zich een beleggersachtige houding aangemeten en hebben het vooral druk
Ebbingehof in Groningen
met vinkjes zetten rondom rechtmatigheid. Daar moeten we echt vanaf.”
systeemverandering voor zich om de opgelopen schade op woongebied te repareren. “Het dieperliggende probleem is dat we met zijn allen veel te liberaal zijn gaan denken. Daarachter schuilt het idee dat de markt het wel oplost, maar dat is dus niet zo. Reken maar uit: een gemiddelde koopwoning kost hier in de stad 360.000 euro. Dan heb je een jaarinkomen van 90.000 euro nodig om een hypotheek te kunnen betalen. Dat is voor een groot deel van de mensen een onhaalbare zaak.” Fundamenteel raken we dan aan de steeds groter worden ongelijkheid in de samenleving en de klassenstrijd die weer oplaait. “Lees het boek ‘Uitgewoond’ van geograaf Cody Hochstenbach er maar op na. Het vraagstuk van de groeiende tegenstellingen is weer helemaal actueel. En gelukkig komen daar ook weer mensen tegen in opstand.” Wie op dit vraagstuk werkelijk een antwoord wil geven, ontkomt volgens Kuenzli niet aan een radicaal andere manier van volkswoningbouw realiseren. “We hebben behoefte aan een breed werkende volkshuisvestingssector die voor iedereen met een inkomen tot zeg 80.000 euro goede en betaalbare woonruimte kan leveren.”
zo sluit Kuenzli af. “Kijk naar steden als Wenen en München waar het voorzien in goede woningbouw tot een van de publieke taken van de lokale overheid wordt gerekend. Daar komen voortdurend allerlei projecten in coöperatief verband tot stand, actief ondersteund door de lokale overheid en door overkoepelende kenniscentra als de Mitbauzentrale in München en de Wohnbauinitiatieve in Wenen. Sociale woningbouw wordt daar door brede groepen van de bevolking bewoond. Die steden zien in dat je met ruimtelijke ordening en volkshuisvesting bouwt aan sterke en sociale steden, die voor iedereen toegankelijk zijn, ongeacht de grootte van je portemonnee. In Nederland hebben we de laatste tijd helaas een omgekeerde beweging gezien, waarbij zowel bij gemeenten als woningcorporaties heel veel kennis en kunde is verdwenen. Het is de hoogste tijd om die weer terug te halen en structureel te verankeren. Durf ook daarbij onconventioneel te denken. Ik zie bijvoorbeeld nu provincies die gemeenten te hulp willen schieten bij de uitvoering van hun woningbouwprogramma. Laten zij gemeenten extra armslag geven vanuit de provinciale opcenten, in aanvulling op de uitkeringen uit het Gemeentefonds van het Rijk. Dat is een veel betere oplossing dan het inhuren van mensen die steeds in- en uitlopen.”
1. In gesprek met Peter Kuenzli
Voor de toekomst ziet Kuenzli niet minder dan een complete
Leren van het buitenland kan ons zeker helpen in de goede richting,
Jaarverslag 2023
Onbetaalbaar
Sterke steden
7
2. Samen aardgasvrij versterken, de praktijk in Loppersum
Het is zeker een bijzonder woonhuis, waar Lieveke en Cock al
Interview met twee bewoners en de aannemer
Oeds de Leeuw Wieland, die in het noordoosten van Groningen
de nodige jaren in wonen. Ze vielen er direct voor, komend uit de Randstad: het weidse uitzicht, de mooie details, de charme en de voorzieningen in het dorp. Ontworpen door aannemer-architect een kleine 200 bouwwerken realiseerde. Verschillende daarvan zijn aangewezen als karakteristiek pand. Hoe maak je dergelijke panden toekomstbestendig, op een plek die nog wel de nodige tijd –
Een karakteristieke woning op het Groningse land, het thuis van Lieveke Schram en Cock Peterse. Midden in het aardbevingsgebied, aan de Parallelweg in Loppersum. Versterking en verduurzaming gaan hier hand in hand. Wat zijn de ervaringen van de bewoners? En hoe kijkt Jan Willem Zuidema (bouwbedrijf Dijkstra Draisma) aan tegen het proces? Een driegesprek.
ook al lijkt de gaskraan definitief dicht te zijn gegaan – te maken zal hebben met schokken in de aardkorst? Het was een vraag waar de eigenaar-bewoners rond 2017 mee te maken kregen, toen het versterkingsrapport op de deurmat viel, compleet met de benodigde versterkingsmaatregelen. “Wij zagen daarin de kans om de woning gelijk aardgasvrij en duurzaam te maken”, zo geeft Cock aan. “Als je richting je pensioen gaat, wil je lage en beheersbare uitgaven hebben. Sterk stijgende energielasten passen daar niet bij. Daarom hebben we voor een complete aanpak gekozen.”
Jaarverslag 2023
2. Samen aardgasvrij versterken
Samen aan de slag
8
Die complete aanpak behelsde een hele serie aan ingrepen, die zowel goed zijn voor het milieu als voor het wooncomfort en de portemonnee: vloerisolatie, dakisolatie, zonnepanelen en een onzichtbare aardwarmtepomp. De versterking van de woning werd onder meer gerealiseerd met nieuwe vloeren, extra balken en een betere verbinding van de vloeren en daken met de muren. Bouwbedrijf Dijkstra Draisma pakte de uitdaging aan, binnen de ‘Eigenaar Kiest Bouwbedrijf’-aanpak van dat moment. Jan Willem Zuidema: “De bewoners benaderden ons met de vraag of wij ze V.l.n.r. Jan Willem Zuidema, Maarten Vieveen (Erfgoedloket Groningen), Cock Peterse. Foto: Zeemering Media
konden helpen en daardoor konden we meerdere woningen in
deze straat in Loppersum tegelijk aanpakken, waaronder het huis van Lieveke
“En dat terwijl de aannemer het project in de planning heeft staan, afspraken
en Cock. Daarbij hebben we aan de binnenkant van de woning minstens
met onderaannemers maakt en de bouwkosten alleen maar oplopen.
evenveel aandacht besteed als aan de buitenzijde: een historisch gebouw
Dat werkte niet plezierig. Het toppunt was wel toen er voorgesteld werd dat
moet je integraal benaderen.”
we maar een andere aannemer moesten kiezen, omdat het plan te duur zou zijn. Daar zijn we voor gaan liggen.” De bouwers van Dijkstra Draisma hadden
Niet plezierig
uiteindelijk goedkeuring op een groot deel van de begroting, maar vanwege
In het voortraject ging wel – met enig understatement – de nodige tijd zitten, zo
het steeds uitblijven van de formele goedkeuringen op een aantal punten zijn
blikt Cock terug. “Een van de oorzaken was dat er in het maatregelenpakket
ze op een bepaald moment de uitvoering maar gewoon gestart. Daarmee nam
voor de versterking – en de bijbehorende bouwbudgetten – teveel werd
de druk uiteindelijk zo toe dat NCG wel besluiten moést nemen.
ingezet op standaardingrepen. Zonder rekening te houden met bijzondere situaties zoals in ons geval.” Ook duurde het lang voordat plannen
Jan Willem: “Lieveke en Cock zaten al in een tijdelijke woning, we konden echt
goedkeuring kregen van de Nationaal Coördinator Groningen:
niet langer wachten.”
Jaarverslag 2023
2. Samen aardgasvrij versterken
Samen aardgasvrij versterken aan de Parallelweg in Loppersum met links de karakteristieke woning van Lieveke Schram en Cock Peterse. Foto: Zeemering Media
9
Het was inderdaad een verre van ideale situatie, geeft Lieveke aan:
Goed voorbereiden
“We hebben door alle vertraging een half jaar langer dan noodzakelijk in de
Terugkijkend op de feitelijke versterking van hun woning zijn deze bewoners
tijdelijke woning gezeten. Kijk, toen we een paar jaar geleden dit huis kochten,
heel tevreden. Het voortraject mocht dan lang en complex zijn geweest, de
wisten we: er staat iets te gebeuren. Maar dit hadden we niet verwacht.
uitvoering bij de drie woningen aan de Parallelweg in Loppersum verliep
Versterking was een kans maar het is ook wel een beetje een
uitstekend. Lieveke licht toe: “Het is heel gladjes en gecontroleerd verlopen.
drama geworden.”
Financieel is het ook geheel binnen de afspraken gebleven.” Cock, aanvullend:
Aanvullende expertises
“Van onverwachte tegenvallers – waar ik in het dorp andere bewoners wel vaak over hoor – was geen sprake.” Jan Willem: “Je kunt heel veel ellende
De intensieve samenwerking van de bewoners van de drie woningen aan
besparen door het project goed voor te bereiden. Dat kost in de voorfase dan
de Parallelweg heeft ze er duidelijk doorheen gesleept, zo vervolgt Lieveke:
wellicht wat meer tijd, maar er doen zich dan geen verrassingen voor in de
“Cock was onze bouwkundige, onze buurvrouw Annette is goed in publicitaire
sfeer van: zo hadden we het achteraf niet gewild. En dat geeft heel veel rust.
dingen dus die wist ons verhaal goed voor het voetlicht te brengen. Albert en
Aan de kant van de bewoners én aan onze kant.”
Matthijs zijn beide juridisch onderlegd dus dat kwam van pas bij het schrijven van zakelijke brieven die tot op de komma moeten kloppen.” Voeg daarbij de externe ondersteuning van Annelies Lely (Creatief Lab) en Maarten Vieveen (Erfgoedloket Groningen) en het opdrachtgeverschap was in ieder geval goed georganiseerd. Voor Jan Willem Zuidema was het heel prettig werken met buren die de handen in één slaan, maar hij is voorzichtig om het als enig zaligmakend model naar voren te schuiven: “Deze opdrachtgevers waren 2. Samen aardgasvrij versterken
vulden elkaar aan. Maar er zijn uiteraard ook bewoners die moeite hebben met
Jaarverslag 2023
gelijkwaardig en wisten wat ze wilden. Het klikte onderling en de expertises
elkaar allemaal in de weg zitten, waardoor ook nog eens sociale conflicten
10
het geheel te overzien en om te gaan met alle technische gegevens die er bij komen kijken.” Cock beveelt in dit verband aan om in de versterkingsgebieden veel zwaarder in te zetten op passende communicatie, rondom een gebiedsgerichte aanpak: “Ik ken versterkingstrajecten hier in het dorp waarbij het ene pand al versterkt wordt maar het andere te maken heeft met allerlei hindernissen. Dat gaat kunnen ontstaan. De NCG moet naar mijn idee daar veel meer de regie in nemen en mensen van de goede informatie voorzien.”
Jan Willem Zuidema (l), Maarten Vieveen (m) en Cock Peterse in gesprek. Foto: Zeemering Media
2. Samen aardgasvrij versterken Jaarverslag 2023
De versterking is hier goed weggewerkt. De wanden zijn gekoppeld via de voorzetwanden. Die waren er al, maar zijn voor extra isolatie opgedikt. De vloerbalk (plafond) voldeed niet. Naast dat deze beter gekoppeld is aan de wanden, is deze opgedikt (de rechter) en is een tweede toegevoegd (de linker). Foto: Zeemering Media
11
3. Een gesprek met Jorien Bakker, Natuurmonumenten Water en bodem sturend, het nieuwe planningsparadigma
“Terug naar de natuur en meer aan het stuur”, zo typeert Jorien Bakker op LinkedIn haar overstap naar Natuurmonumenten in september 2022. De in Groningen opgeleide communicatiespecialiste werkte bij uiteenlopende werkgevers, waaronder meerdere provincies en gemeenten. Ook was ze werkzaam bij Staatsbosbeheer. In haar vrije tijd heeft ze onder meer een rol bij de Waddenvereniging als voorzitter van de ledenraad. De kwaliteit van natuur en landschap heeft Bakker derhalve hoog in
Het is een prachtige mondvol op haar visitekaartje: Provinciaal Ambassadeur Groningen, Fryslân en Wadden. Jorien Bakker mag Natuurmonumenten vertegenwoordigen in een gebied met veel kwaliteiten en evenzovele uitdagingen. We moeten hier anders met de ruimtelijke inrichting omgaan, waarbij het WABOSprincipe geldt: water en bodem sturend. Wat betekent dat voor de praktijk van agrariërs, natuurorganisaties, overheden en andere betrokkenen?
het vaandel staan. En die brengt ze nu vanuit Natuurmonumenten met verve onder de aandacht bij de landinrichters en –beheerders in Noord-Nederland.
Claims op de ruimte Het is een gebied, zo geeft ze als introductie aan, waar de stikstofproblematiek minder speelt dan in andere delen van Nederland. Daar staat tegenover dat klimaat, water en biodiversiteit belangrijke opgaven vormen. Maar bijvoorbeeld ook het goed ruimtelijk accommoderen van infrastructuur, woningbouw en de energietransitie. Het is vooral in het landelijk gebied dat al deze
Jaarverslag 2023
3. Een gesprek met Jorien Bakker
claims elkaar ontmoeten: “Wij dragen onze visie op dit gebied actief
12
uit. Twee jaar geleden met het pamflet ‘Groningen Natuurinclusief’ en vorig jaar met alle noordelijke natuurorganisaties in ‘De Kracht van het Noorden’. Daarin gaat het bijvoorbeeld om de omgang met de natuurgebieden; wij zijn er voorstander van dat je deze niet sec bekijkt maar in relatie met de omgeving. De kwaliteit van natuurgebieden moet omhoog maar dat geldt zeker ook voor de agrarische gebieden eromheen. Realiseer in het landelijk gebied bijvoorbeeld een robuuste groenblauwe dooradering.”
Jorien Bakker Foto: Zeemering Media
“ De kwaliteit van natuurgebieden moet omhoog.”
De polders het Oosterland en Lappenvoort liggen in het gebied van de benedenloop van de Drentsche Aa, op de grens van Groningen en Drenthe. De polders zijn in 2000-2004 ingericht voor het tijdelijk bergen van water tijdens hoogwater, maar momenteel moeten de kades vanwege inklinking van het veen worden versterkt. Foto: Zeemering Media
Nieuw verhaal Die laatste aanbeveling hangt nauw samen met het nieuwe leidmotief in de ruimtelijke inrichting van Nederland, geïntroduceerd door het Rijk: WABOS. Oftewel water en bodem sturend. Gebiedsgericht moet bekeken worden hoe het beste kan worden omgegaan met de hoeveelheid water en de kwaliteit ervan – en idem dito voor die van de bodem. Daarmee raken we in het landelijk gebied van Noord-Nederland al snel aan de belangen van de aanwezige agrariërs, zo signaleert Bakker. “De transitie van het landelijk gebied zal gepaard moeten gaan met het creëren van een nieuw toekomstperspectief voor de boeren, die hier vaak al generaties lang actief zijn. Dat perspectief zal extensiever en biologischer moeten zijn. Bijvoorbeeld in combinatie met vormen van landschaps- en natuurbeheer. Maar denk bijvoorbeeld ook aan directe voedselproductie voor de stad Groningen, bepaalde vormen van recreatie en gastheerschap of het verbouwen van gewassen die in de woningbouw gebruikt kunnen worden. De inkomsten daaruit kunnen gebruikt worden om met meer respect voor de natuur te gaan boeren. Dat komt de biodiversiteit en het landschap zeker ten goede. Want één ding is zeker: de natuurkwaliteit in het landelijk gebied is echt heel hard achteruitgegaan. Ik noem alleen maar de vogels van het open boerenland in Groningen, die zijn in de periode 1990 tot 2019 met 60 procent afgenomen.
Helaas heeft deze negatieve trend zich de afgelopen jaren
Water vasthouden Het werken met WABOS kan ertoe leiden dat in sommige gebieden het waterpeil de komende jaren verhoogd wordt. Zo kan in de winter meer water vastgehouden worden dat vervolgens in droge periodes weer gebruikt kan worden. Daarvan kan zowel de landbouw als de natuur profiteren. “En verhoging van het peil in veengebieden is noodzakelijk om inklinking van het veen tegen te gaan. Daarmee gaan we dan ook de uitstoot van CO2 tegen. De oplossingen daarvoor zullen we voor Noord-Nederland als geheel moeten ontwikkelen.” In het verlengde hiervan ziet Bakker een belangrijke rol weggelegd voor de provincies en met name ook de waterschappen. “De beide notities die ik noemde, zijn vorig jaar samen met ons Watermanifest aangeboden aan de nieuw gekozen provinciale- en waterschapsbestuurders.
3. Een gesprek met Jorien Bakker
doorgezet. Dat is schokkend.”
Jaarverslag 2023
De polders Oosterland en Lappenvoort liggen binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Inrichting van het natuurgebied vindt tot 2027 plaats. Foto: Zeemering Media
13
We merken inmiddels dat de gedachtenlijnen hieruit beginnen te landen.
Forse doorsnijding
We zijn nu voor de watervoorziening in droge zomers nog heel sterk
Op Noord-Nederland komen flinke opgaven af, zo schetst de
afhankelijk van wateraanvoer vanuit het IJsselmeer, maar daar kunnen we
Natuurmonumenten-ambassadeur. “Je moet heel goed kijken, met
niet oneindig mee doorgaan. We zullen ook in ons eigen gebied anders met
die lange termijnbril op, waar je kunt en wilt bouwen. En als je dan
zoetwaterbuffers moeten omgaan, zoals onder het Drents Plateau. Waarbij
bijvoorbeeld een bedrijventerrein of woongebied toevoegt, doe dat dan
wij de stelling hanteren dat het waterpeil de passende functie ter plekke
zo natuurinclusief mogelijk.” Op een vergelijkbare manier moet heel
bepaalt, en niet andersom zoals in de afgelopen decennia gebeurde.”
zorgvuldig worden gekeken of grote infrastructurele ingrepen – zoals een
Ver vooruitkijken
Lelylijn – wel echt noodzakelijk zijn. “Want die veroorzaken wel een forse doorsnijding van het landschap. Persoonlijk zie ik meer in op de korte
Voor de komende periode is het zaak, zo bepleit Bakker, deze principes
termijn goed vertakt regionaal openbaar vervoer in combinatie met goede
verder uit te werken. Ze noemt rijksnota’s als de NOVEX en de nieuwe
fietsverbindingen en -hubs. Daar heeft het landelijk gebied veel meer aan
Nota Ruimte als documenten waarin de nieuwe omgang met het
dan een snelle verbinding met de Randstad die er ook nog lang niet ligt.”
Jaarverslag 2023
3. Een gesprek met Jorien Bakker
buitengebied een plek moet krijgen, evenals in het Nationaal Programma
14
Landelijk Gebied (NPLG). “We moeten minstens dertig jaar vooruitkijken.
Ook voor de energietransitie houdt Bakker een slag om de arm: “Kijk naar
Daar zijn wij nu hard mee bezig, aan tafel met de andere partijen.
de 380kv-hoogspanningsverbinding van Eemshaven naar Vierverlaten:
De waterbedrijven horen daar bijvoorbeeld ook bij: zij maken zich zorgen
dat moeten we op deze manier echt niet meer met elkaar willen.
of ze in de toekomst nog wel voldoende drinkwater kunnen leveren.
Ook daarvoor geldt dat we voor de grote verbindingen scherper moeten
Zeker als we in Noord-Nederland nog 200.000 nieuwe woningen erbij gaan
kijken naar alternatieven zoals een ondergronds tracé, maar tegelijkertijd
bouwen.” Met dat laatste raakt Jorien Bakker aan een overheidslaag die
ook naar stevige energiebesparing en kleinschalige oplossingen. Het zijn
zeker niet onbesproken mag blijven: de gemeenten. “Ook zij kunnen in
opgaven waarbij we extra zorgvuldig met de kwaliteit van ons landschap
hun beleid stappen zetten op dit gebied. De gemeente Groningen werkt
moeten omgaan en we nog flink wat ontwerp- en uitvoeringskracht voor
bijvoorbeeld nu aan een eigen landschapsbiografie. Op basis daarvan
kunnen gebruiken.”
wordt een landschapskoers uitgezet. Dat zou ook voor andere gemeenten een interessante optie kunnen zijn. Zo leg je de basis, samen met de Omgevingsvisie, voor de toekomstige inrichting van je grondgebied.”
“ Je moet heel goed kijken – met die lange termijnbril op – waar je kunt en wilt bouwen.”
Jorien Bakker: “We moeten minstens dertig jaar vooruit kijken.” Foto: Zeemering Media
3. Een gesprek met Jorien Bakker Jaarverslag 2023
Een integrale aanpak vanuit een systeembenadering van landschap en natuur, zoals verwoord in ‘De Kracht van het Noorden’, biedt een aantrekkelijk en duurzaam perspectief. De basis: een robuuste klimaatbestendige waterhuishouding, een stevig natuurnetwerk met een rijke biodiversiteit en een fijnmazig netwerk van landschapselementen. Foto: Zeemering Media
15
4. In gesprek met Mariëlle Hoefsloot Het tweeluik is compleet: in het vorige Libau-jaarverslag kwam Flip ten Cate aan het woord, de afscheidnemende directeur van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit (FRK). Mariëlle Hoefsloot nam op 1 oktober 2023 het stokje van hem over. Een mooi moment om haar te vragen naar de eerste indrukken en hoe zij aankijkt tegen de borging van ruimtelijke kwaliteit in Nederland.
De roots van Mariëlle Hoefsloot liggen in ieder geval dichtbij: ze studeerde milieukunde en economie aan de Rijksuniversiteit Groningen en denkt met genoegen terug aan haar studententijd in ‘Stad’, in de jaren negentig van de vorige eeuw. De kwaliteiten van Stad en Ommeland spraken haar aan, alsmede het rijke culturele leven. “Ik vond het een heerlijke plek om te zijn en heb er vooral goede herinneringen aan. Ik was er ook erg actief in allerlei vrijwilligersorganisaties. Van collecteren voor Amnesty tot en met actievoeren tegen de chloortreinen, namens Greenpeace.” Haar afstudeeronderzoek voerde ze uit in opdracht van de Waddenvereniging en had betrekking op het uitdrukken in geld van niet-economische waarden. “Hoe ga je om met natuur, gezondheid, sociale kwaliteit? Met bewegingsruimte en biodiversiteit? En met al het moois dat we hebben in Nederland. En dat in relatie tot economie en economische kwaliteit.”
Netwerk optuigen Met de kwaliteit van de ruimte om ons heen kwam ze zodoende al vroeg in aanraking. Ze zette dat voort in haar professionele carrière;
Jaarverslag 2023
4. In gesprek met Mariëlle Hoefsloot
zo werkte ze bij de gemeente Montfoort als afdelingscoördinator
16
van de afdeling Ruimte en Milieu. Die ervaringen schaalde ze vervolgens op bij de provincie Utrecht, waar ze verschillende functies vervulde: “Ik heb onder meer gewerkt aan het aanjagen van de woningbouw – ook nu weer een actueel thema – en kwam toen al met ruimtelijke kwaliteit in aanraking.
“Daarbij leerde ik Flip ten Cate Mariëlle Hoefsloot Foto: Christi Wijnen Fotografie
kennen en met hem de wereld van het welstandstoezicht.”
De provincie had een vrij uitgebreid kwaliteitsbeleid opgezet om wat er aan
En voor de toekomstige generaties. Dat verhaal moeten we met elkaar maken
schoonheid is in Utrecht ook te behouden. Ik mocht vervolgens het netwerk
en uitdragen en dat vind ik ook wel één van de verantwoordelijkheden van de
op dat gebied verder uitbouwen. Daarbij leerde ik Flip ten Cate kennen en
FRK.”
met hem de wereld van het welstandstoezicht. Ik heb door de jaren heen veel van hem geleerd en prijs me gelukkig dat hij nog als adviseur aan de FRK
Goed monitoren
verbonden is.”
Maar het is evenzeer aan gemeenten om hier de verantwoordelijkheid in te nemen, zo vervolgt Hoefsloot. De commissies ruimtelijke kwaliteit hebben
Sneller proces
daarbij een belangrijke dubbelrol: “Zij adviseren over de concrete initiatieven in
In de loop van de tijd leerde Mariëlle veel over het ruimtelijk kwaliteitsstelsel
de gemeente, maar hebben daarnaast een belangrijke monitorfunctie.
dat in Nederland in de afgelopen eeuw is opgebouwd, maar ook over het
Zij signaleren knelpunten in het lokale omgevingsbeleid maar zien ook trends
belang van goed opdrachtgeverschap daarin: “Wil je iets doen wat alleen
in bijvoorbeeld materiaalgebruik en bouwwijzen. Het is aan te bevelen om
impact heeft in het hier en nu, voor je eigen portemonnee? Of wil je iets doen
die ervaringen goed en gestructureerd in te brengen in de gemeentelijke
wat ook houdbaar en duurzaam is; niet alleen in de zin van het milieu maar
beleidscyclus voor visievorming en beleidsontwikkeling, zodat toekomstige
juist ook waar het de kwaliteit van de leefomgeving betreft?” Het toevoegen
initiatiefnemers daar weer baat bij kunnen hebben.” Gebruik de kennis van de
van omgevingskwaliteit heeft daarbij ook een belangrijk neveneffect in het
commissies, zo luidt haar pleidooi: “Zij zijn in gesprek met de opdrachtgevers
proces: “Een ontwikkelproces verloopt vaak sneller als een opdrachtgever dit
en herkennen de excellentie in opdrachtgeverschap. Ze zien ook waar
samen met de omgeving vormgeeft. En het levert waarden op die van te voren
opdrachtgevers in goede banen te leiden. De FRK-directeur maakt daarbij graag een onderscheid in twee niveaus: “We moeten enerzijds zorgen voor een vangnet waarbij we een minimale omgevingskwaliteit verplicht stellen en bespreken met de opdrachtgevers. Zo van: dit is de minimale waarde waartoe u zich te verhouden heeft. Maar daarnaast vind ik dat we – gezien de veelheid van opgaven waar we voor staan – met elkaar de morele plicht hebben een ‘plus’ op ontwikkelingen te zetten. Die plus moeten we lokaal organiseren: door bijvoorbeeld excellentie meer te belonen en in de schijnwerpers te zetten. En duidelijk maken wat de spin-off daarvan is. Voor de omgeving, de gebruikers, de eigenaren, de ontwikkelaars.
Mariëlle Hoefsloot: “Een ontwikkelproces verloopt vaak als een opdrachtgever dit samen met de omgeving vormgeeft.” Foto: Christi Wijnen Fotografie
Jaarverslag 2023
Het is vervolgens aan het genoemde kwaliteitsstelsel om de initiatieven van
4. In gesprek met Mariëlle Hoefsloot
niet bedacht konden worden. Het zorgt voor verrijking in meerdere opzichten.”
17
Mariëlle Hoefsloot vindt het heel goed dat de provincie Groningen met het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit gemeenten ondersteunt bij ruimte gerelateerde opgaven. Foto: Christie Wijnen Fotografie
initiatiefnemers behoefte aan hebben als het gaat om de minimaal gewenste omgevingskwaliteit.” Aan gemeentelijke kant is het zaak om deze monitoring goed vorm te geven. Dat wordt niet gemakkelijk gemaakt door het gebrek aan capaciteit op lokaal niveau, onderkent ook Hoefsloot: “Wij vragen daar regelmatig nadrukkelijk aandacht voor op landelijk niveau, bij Rijk en VNG. Het Rijk is nu bezig met het Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp voor de periode 2025-2028. Wat ons betreft vormt de kwaliteit van het lokale en regionale kwaliteitsstelsel één van de centrale aandachtspunten, zeker ook in relatie tot de grote maatschappelijke opgaven waar we voor staan.”
Dialoog met de politiek Het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit dat Libau in Groningen heeft opgericht, noemt zij als een lichtend voorbeeld van een manier waarop gemeenten met hun kwaliteitsvragen kunnen worden geholpen. “Heel goed dat de provincie Groningen dit ondersteunt, dat zouden andere provincies ook moeten doen.” Ook het inzetten van dorps- en stadsbouwmeesters kan wat haar betreft heel nuttig zijn, zolang het complementair is aan het
Jaarverslag 2023
4. In gesprek met Mariëlle Hoefsloot
werk van de commissies ruimtelijke kwaliteit: “Ik kan me voorstellen
18
dat een gemeente een bouwmeester vooral inzet voor de strategische verandertrajecten. Ik noem de energie-infrastructuur die op ons afkomt: dat gaat een enorm beroep doen op gemeentes en op de kwaliteit van de leefomgeving. Laat zo’n stads- of dorpsbouwmeester zich daar op strategisch niveau met het bestuur goed over buigen. ”Daarbij kan een bouwmeester juist ook van toegevoegde waarde zijn naar het gemeentebestuur: “Zij of hij kan de dialoog starten met de volksvertegenwoordigers over de toekomst van een gemeente: waar zijn we nu met elkaar trots op, welke kwaliteiten willen we behouden en verder uitbouwen? Het blijft van groot belang dat we met elkaar daarover het gesprek blijven voeren.”
Jaarverslag 2023
Hijkerveld, Laaghalen Foto: Janna Bathoorn
19
5. Monumenten in Emmen, de extra inzet loont Ook een jonge stad als Emmen heeft de nodige monumenten en de gemeente wil daar zorgvuldig mee omgaan. De laatste jaren vindt hier extra inzet op plaats en dat leidt tot meer en beter contact tussen de monumenteigenaren en de lokale overheid. Casemanager Angelique de Ruijter en adviseur Toezicht & Handhaving Louis Meijer geven een kijkje in de keuken.
Vergunningverlener omgevingswet, met de focus op monumenten: het betekende een nieuwe stap in de carrière van Angelique de Ruiter bij de gemeente Emmen. Eerder was ze werkzaam als medewerker bodem bij de Regionale Uitvoeringsdienst Drenthe (RUD) en bevond haar werkterrein zich grotendeels ondergronds. Dat is nu wel anders: “Het is veel tastbaarder, er zit meer dynamiek in en ik heb meer contact met de initiatiefnemers. Ik vind dat erg leuk; ik ga ook bij bijna elk project kijken en kom dan in gesprek. Vaak met mensen die vol passie over hun monument spreken.” Het is een ervaring die Louis Meijer herkent. Hij heeft de afgelopen twee jaar bij wijze van ‘nulmeting’ alle monumenten in Emmen grondig in kaart gebracht: “Ik kan dat iedere gemeente aanraden. Om van daaruit je toezicht en handhaving te organiseren. Het is onze inzet om een dergelijke ronde met enige regelmaat te gaan herhalen.”
Actief voorlichten
Jaarverslag 2023
5. Monumenten in Emmen, de extra inzet loont
De gesprekken die Meijer daarbij voerde, betitelt hij als waardevol:
20
V.l.n.r. Alexandra Berends (medewerker beleid erfgoed en cultuurhistorie), Louis Meijer en Angelique de Ruiter overleggen in de Boskamp. Foto: Zeemering Media
“We merkten bijvoorbeeld dat veel mensen sinds de oorlog in Oekraïne nadenken over het verduurzamen van hun woning. Daarbij worden ook ingrepen gedaan zoals de plaatsing van zonnepanelen en warmtepompen. Dat daarvoor echter ook vergunningen vereist zijn, is veel minder bekend.” Het is daarom goed dat gemeenten hun monumenteigenaren hierover actief voorlichten. “Zeker ook als het monumenten betreft die wat minder prominent zijn, zoals provinciale of gemeentelijke monumenten.”
“ Het is veel tastbaarder, er zit meer dynamiek in en ik heb meer contact met de initiatiefnemers. Ik vind dat erg leuk.”
De gesprekken met eigenaren worden individueel gevoerd maar ook wel in
sneller en soepeler verlopen. Prettig voor de bewoners maar ook voor ons.”
groter verband. Zoals bij de bewoners aan de Boskamp, een mooie straat op
Het is een benadering die ook voor bepaalde typen monumenten wordt
de grens van stad en bos. De Ruiter: “Veel bewoners hadden daar plannen om
toegepast, aldus De Ruiter: “We hebben bijvoorbeeld een bijeenkomst
de woning aan te passen. Daar hebben we toen een informatieavond belegd
gehouden voor de partijen die religieus erfgoed in bezit hebben. Dan
om iedereen in één keer goed te kunnen informeren.”
ontstaat er meer zicht op waar zij mee te maken hebben. De energetische
Bewustwording
staat van hun gebouwen bijvoorbeeld, maar ook de teruggang in het aantal kerkbezoekers. Dat speelt allemaal mee. We zien de laatste tijd dat
De gemeentelijke medewerkers brengen op een dergelijke avond veel
er verschillende initiatieven opkomen, bijvoorbeeld om kerkgebouwen te
informatie maar halen ook weer zaken op. Zo wist één van de bewoners
herbestemmen. Omdat wij elkaar kennen, zoeken de kerkbesturen ons nu
meer te vertellen over de oorspronkelijke kleuren die tijdens de bouw in de
op zodat we vanaf het begin kunnen meedenken. En de juiste partijen erbij
jaren veertig van de vorige eeuw waren toegepast. De Ruiter: “De mevrouw
kunnen halen, zoals de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit en de
in kwestie had zelf de precieze kleurnummers paraat. Die kennis nemen wij
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.”
Verbinding organiseren
kwaliteit van hun omgeving en hoe ze daarmee om kunnen gaan, ook in groter
Ook binnen het Emmer gemeentehuis is de samenwerking geïntensiveerd,
verband. Dan gaat het bijvoorbeeld over het aanzicht van de straat als geheel
zo geeft Louis Meijer aan: “Voormalig wethouder Jisse Otter gaf aan dat hij
en de eenheid tussen de woningen. Ingrepen aan één pand kunnen invloed
monumenten belangrijk vond en sindsdien is de gemeentelijke capaciteit op
hebben op het beeld van het geheel. Dan komen de gesprekken vanzelf op
dit domein uitgebreid. Daarbij hebben we ook de samenwerking opgezocht
gang. En uiteindelijk leidt het ertoe dat de procedures rondom vergunningen
met de collega’s. Wekelijks voeren we overleg samen met onze collega’s Alexandra Berends, onze beleidsmedewerker erfgoed, en Luuk van der
De veranderingen door de jaren heen in de Boskamp, gebouwd in 1947, worden besproken aan de hand van een luchtfoto. Foto: Zeemering Media
Weijden, onze archeoloog. Daarbij bespreken we verschillende casussen; vanuit vergunningverlening, toezicht en handhaving, erfgoedbeleid en ook vanuit archeologie. Dat leggen we bij elkaar en dan maken we de verbinding. Daarnaast hebben we onder meer de energiecoaches bij ons werk betrokken. Zij spreken bewoners en ondernemers over hun verduurzamingsplannen en dan is het goed om over en weer van elkaar te weten wat daarbij komt kijken. Verduurzaming van monumenten is namelijk toch iets anders in vergelijking met ‘gewone’ woonhuizen. Zodat we de inwoners een totaalpakket kunnen aanbieden.”
Jaarverslag 2023
over het ontstaan van dit kleine tuindorp. Je maakt de mensen bewust van de
5. Monumenten in Emmen, de extra inzet loont
weer mee.” Meijer: “Van onze kant hebben we onder meer het nodige verteld
21
V.l.n.r. Angelique de Ruiter, Alexandra Berends, Louis Meijer. Proactief toezicht loont. Het leidt onder meer tot een gedragen aanpak en beter contact tussen monumenteigenaren en de gemeente. Foto: Zeemering Media
Voeg daarbij de subsidies die de gemeente Emmen voor gemeentelijke monumenten heeft ingevoerd en De Ruiter en Meijer weten dat ze zich in een luxe positie bevinden. De Ruiter: “We merken dat ook bij het overleg dat we hebben met andere gemeenten bij het Steunpunt Erfgoed. Zij hebben vaak veel minder capaciteit dan wij en kunnen soms maar net de verplichte en wettelijke taken uitvoeren.” Meijer: “Mede daarom komen veel gemeenten niet toe aan actief toezicht. Ze kunnen pas in actie komen als er een melding komt en dan ben je bij een monument vaak al te laat.”
Gelijk in gesprek Dat laatste betekent zeker niet dat er in Emmen geen gekke dingen gebeuren bij de aanpak van monumenten. Ook hier komt het voor dat in uiterste gevallen de bouw moet worden stilgelegd omdat er ontoelaatbare ingrepen plaatsvinden. Maar de voorkeur heeft het om in de eerste fase van een project goed in gesprek te komen – en het liefst al daarvoor, aan de hand van de resultaten van de genoemde ‘nulmeting’. Angelique de Ruiter haalt het recente voorbeeld aan van een kerkgebouw binnen de gemeente
Jaarverslag 2023
5. Monumenten in Emmen, de extra inzet loont
waar het kerkbestuur mee aan de slag wilde en ook al een architect had ingeschakeld:
22
“Ik ben toen gelijk op locatie gaan kijken en in gesprek gegaan. Ik vroeg ook twee collega’s van de Rijksdienst mee en het gebeurt ook regelmatig dat de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit direct mee aanschuift. Zo ontstaat er een goede dialoog, waarbij alle onderwerpen de revue kunnen passeren. Van het bouwbudget dat de kerk ter beschikking heeft tot en met het bouwhistorisch onderzoek dat voor bepaalde onderdelen in de kerk zal worden verricht. Het is bij ieder project maatwerk en daar moet je als gemeente ook tijd en energie in willen investeren. Maar zoals Louis aangeeft: dat haal je in de loop van het proces er wel weer uit. En het leidt tot een aanpak die door iedereen wordt gedragen.”
Jaarverslag 2023
5. Monumenten in Emmen, de extra inzet loont
V.l.n.r. Louis Meijer, Angelique e Ruijter en Alexandra Berends. De woningen aan de Boskamp zijn gebouwd in een landelijke stijl met rietgedekte kappen. Foto: Zeemering Media
23
6. Overzicht van de projecten in 2023
We hebben ook in 2023 weer een aantal mooie projecten mogen doen. In veel van deze projecten speelt participatie van bewoners een grote rol. Zo was het project ‘Kleur Veenhuizen’, in opdracht van de gemeente Noordenveld, een succesvol traject dat we samen met bewoners hebben gedaan. Dit project had als doel om het authentieke karakter van Veenhuizen te versterken bij onderhoud en restauratie. We hebben bewoners weten te enthousiasmeren om de oorspronkelijke kleuren hierbij te gebruiken. Tijdens het landelijke Monumentencongres in november, hebben we onze aanpak en ervaringen in Veenhuizen gepresenteerd tijdens diverse lezingen. Een ander project waarin we nauw met bewoners
We organiseerden bijeenkomsten over kleuren en stijlkenmerken in Veenhuizen.
hebben samengewerkt was in opdracht van de gemeente Het Hogeland. We hebben een Dorpenvisie voor Westernieland samen met bewoners opgesteld. Dit project wordt in dit hoofdstuk in het jaarverslag uitgelicht. Ook hebben we de Drentse Architectuurprijs 2023 samen met Architectuurpunt Drenthe mogen organiseren. Deze prijs gaat om het beste project dat een aantoonbare bijdrage levert aan de woon- en leefomgeving. Het ontwerp van DAAD Architecten voor ecologische woningen in Exloo op de cover van het jaarverslag, is
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
daar een mooi voorbeeld van en ontving daarom de Inspiratieprijs.
24
De Drentse Architectuurprijs 2023 ging naar een project van +Peil. Dit betrof de verbouwing van een keuterij in Paterswolde naar een eigentijds woonhuis. Op de volgende pagina’s zijn een aantal projecten uitgelicht waaraan wij een bijdrage hebben geleverd.
Aa en Hunze Landschapsadvies bosontwikkeling, Gasteren Het team Ruimtelijke Kwaliteit heeft de gemeente geadviseerd over de landschappelijke aanvaardbaarheid en inrichting van een bosperceel van 4,5 hectare in het esdorpenlandschap van de Drentse Aa. Natuur en houtproductie wordt hier gecombineerd. Door de rand van het bos in te richten met een, voor het gebied kenmerkende houtwal met een een struik- en boomlaag, ontstaat een aantrekkelijke overgang naar het landschap. Ook biedt het een helder kader waarbinnen ruimte is voor een veranderlijk beeld welke houtproductie met zich meebrengt. Locatie bosontwikkeling Gasteren
De Wolden Woning in boerderij, De Wijk In de boerderij ’t Ende in De Stapel is een informatiecentrum van het meer gebruikt en wordt herbestemd tot woning. De Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit adviseerde om de ruimtelijkheid in de schuur meer beleefbaar te houden. Dit heeft de ontwerper gedaan door een vide te creëren. Ook vroeg de commissie aandacht voor een zorgvuldige na-isolatie. De ontwerper heeft verschillende mogelijkheden onderzocht voor de woning in de boerderij, waarbij de waarden van het monument centraal stonden. Foto: Holstein restauratie architectuur
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
Drentse Landschap gevestigd. Een deel van de staartschuur werd niet
25
Nagebouwd ijzertijderf in het oertijdpark van het Hunebedcentrum in Borger. Foto: Hunebedcentrum Borger
Borger-Odoorn Archeologie als inspiratie voor ontmoetingsplek in de wijk Borger-Daalkampen De inwoners van de wijk Daalkampen in Borger wonen op oeroude grond. Dertig jaar archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat hier in de bronstijd en ijzertijd, vanaf 1200 - 0 voor Chr., verschillende erven met boerderijen, schuren en spiekers lagen. Voor de aanleg van de wijk moesten deze resten grotendeels worden opgegraven.
Bewoners, gemeente en Libau hebben de handen ineengeslagen
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
om die oeroude geschiedenis weer zichtbaar en beleefbaar te maken
26
in de wijk. Er wordt een speel- en ontmoetingsplek voor jong en oud ingericht, die is geïnspireerd op de structuren en voorwerpen die de archeologen hebben gevonden. Daarnaast komen er bij de toegangswegen in de wijk kunstwerken van cortenstaal die verwijzen naar het boerenbestaan van vroeger.
Wethouders Henk Zwiep (wonen) en Ankie van Tongeren (erfgoed) plaatsen samen met kunstenaar Jan van der Meij een archeologisch kunstwerk in de wijk Daalkampen in Borger.
Eemsdelta Kavelpaspoort Fromaweg, Wirdum In opdracht van de gemeente Eemsdelta stelde team Ruimtelijke Kwaliteit een kavelpaspoort op voor een woonkavel waar de oorspronkelijke bebouwing – een woning van het krimpentype – al was gesloopt. De kavel ligt in een karakteristiek gebied en in een gebied met hoge ruimtelijke kwaliteit. Vanwege de ligging, aan één van de uitvalswegen en aan een stijlrand van de afgegraven wierde, hebben we voorgesteld een dwarshuistype te plaatsen. Door deze vervolgens iets naar achteren op de kavel te plaatsen wordt het hoogteverschil langs de wierde afleesbaar. Door de verpringende goothoogte wordt het bebouwingsbeeld – passend bij een wierdedorp – weer aaneengesloten.
Groningen
beschermde stads- en dorpsgezichten is een vergunning benodigd. De gemeente Groningen wil eigenaren van deze panden meer duidelijkheid geven over de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen op daken. Daarom is Libau gevraagd om zonnepanelenbeleid voor beschermde gezichten en monumenten op te stellen. Het uitgangspunt is dat zonnepanelen zorgvuldig worden ingepast met behoud van de kwaliteiten.
Jaarverslag 2023
Voor het plaatsen van zonnepanelen op monumenten of binnen
6. Onze projecten
Zonnepanelenbeleid beschermde gezichten en monumenten
27
Beeld: AAS Architecten Groningen
Emmen Nieuwbouw appartementencomplex Klepel Het plan betreft het bouwen van 28 appartementen in het hoge segment, diverse wellnessvoorzieningen en een parkeergarage. Het complex bestaat uit in totaal 8 bouwlagen, op de hoek van de Hondsrugweg en de Van Schaikweg op de plek van de voormalige brandweerkazerne. Het landschapsplan is integraal onderdeel van deze ontwikkeling. Het ontwerp is als vooroverleg aan de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit voorgelegd, waarbij de intenties zijn getoetst aan de welstandsnota met een speciaal voor dit gebied geschreven gebiedsvisie als leidraad.
De hoge ambitie vertaalt zich in een uitgesproken architectonisch concept met veel aandacht voor de landschappelijke en
Jaarverslag 2023
6. Onze projecten
stedenbouwkundige inpassing.
28
Een ambitieuze ontwikkeling waarbij de commissie heeft aangegeven dat de kwaliteit van het plan een goede opmaat is voor verdere ontwikkelingen in de zone langs de Hondsrugweg. De afwijking ten opzichte van de gebiedsvisie wordt door de commissie als een verbetering van de stedenbouwkundige opzet beschouwd.
Beeld: AAS Architecten Groningen
Het Hogeland Beeldkwaliteitsplan ‘het Molenerf’, Uithuizen UIthuizen kent sinds 2023 een beeldkwaliteitsplan voor ‘het Molenerf’. Hiermee kan geregeld worden hoe de woningen en supermarkten zich daar ontwikkelen, maar ook hoe de openbare ruimte wordt ingericht. De gemeente vindt het belangrijk dat de historische context van het gebied hiermee goed in beeld wordt gebracht. In de opzet is gekozen om de woningen kleinschalig en dorps te houden en de supermarkten als loodsen op het binnenterrein te ontwikkelen. De Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit heeft op verzoek van de gemeente het beeldkwaliteitsplan nagekeken. Beeld: Ziegler | Branderhorst - stedenbouw en architectuur
Dorpsvisie Westernieland
Begin 2023 zijn twee sessies georganiseerd in Diekstaal. Tijdens de eerste sessie zijn de kwaliteiten, verbeterpunten, ontwikkelingen en kansen geïnventariseerd. In de tweede sessie zijn met een groot aantal dorpsbewoners de thema’s bepaald. Deze thema’s worden momenteel in een werkgroep met enkele dorpsbewoners en de gemeente uitgewerkt.
Jaarverslag 2023
Kwaliteit samen met bewoners een dorpsvisie voor Westernieland.
6. Onze projecten
In opdracht van de gemeente Het Hogeland maakt team Ruimtelijke
29
Hoogeveen Verkenning Markt, Hoogeveen Aan de voormalige veemarkt van Hoogeveen staat een horecapand al geruime tijd leeg. Oorspronkelijk gebouwd als Marktcafé Royal was het een belangrijke plek voor Hoogeveen en omgeving. Libau is door de gemeente gevraagd een nadere verkenning van de karakteristieke waarden op te stellen als onderdeel voor de afweging voor sloop. Hierbij is er een onderscheid gemaakt tussen de waarden van het huidige gevelbeeld en het verborgen gevelbeeld onder de forse maar grotendeels reversibele ingrepen.
Midden-Drenthe Woonwijk ’t Hees, Westerbork Ten oosten van Westerbork, aan de Orvelterstraat, heeft zich de wijk
6. Onze projecten
‘’t Hees’ ontwikkeld. De wijk is bedoeld voor landschappelijk wonen. Om de kwaliteit daarvoor te waarborgen is een beeldkwaliteitsplan vastgesteld. Belangrijk uitgangspunt daarbij is dat slechts 50% van het terrein wordt verkaveld. De andere helft is bedoeld als collectief LEGENDA
groengebied met een Vereniging van Eigenaren. Per kavel zijn ruime
ALGEMEEN 1. Het ontwerp blijft te allen tijde eigendom van EVE Architecten B.V. Voor alle werkzaamheden van EVE Architecten B.V. is DNR 2011 van toepassing. 2. Alle wijzigingen dienen door EVE Architecten B.V. te worden goedgekeurd. 3. Het bouwen dient te geschieden overeenkomstig de eisen van het Bouwbesluit 2012, zoals deze luidt ten tijde van de indiening van de bouwaanvraag. 4. De constructie dient te worden uitgevoerd conform de tekening en berekening van de constructeur. 5. Dit zijn bouwaanvraagtekeningen en derhalve niet bestemd voor de uitvoering.
IMPRESSIES
maten voorgeschreven ten opzichte van de ontsluitingsweg.
nok +8.774
nok +8.774
nok +5.703 b.k. kozijn +5.000
o.k. goot +5.000
o.k. kozijn +4.050
o.k. goot +4.050
o.k. goot b.k. kozijn +2.620 b.k. kozijn +2.020
Jaarverslag 2023
b.k. kozijn +2.620
De oriëntatie is op de Orvelterstraat. De Adviescommissie voor
De tekeningen en afbeeldingen geven een impressie van het ontwerp. De werkelijke uitvoering en kleuren van gevelaanzichten, schilderwerk, dakbedekkingen etc. kunnen afwijken. Aan deze tekeningen kunnen, ondanks alle zorgvuldigheid die is nagestreefd, géén rechten worden ontleend.
MAATVOERING EN INRICHTING
nok +7.396
De maten op de tekening zijn circa-maten. Deze zijn aangegeven in millimeters, tenzij anders vermeld. Bij de maatvoering tussen de wanden is geen rekening gehouden met enige wandafwerking, zoals wandtegels en spuitwerk. Daarnaast kunnen zich tijdens de bouw veranderingen voordoen, die kunnen leiden tot maatverschillen. Op de tekening aangegeven meubilair en apparatuur dienen alleen ter oriëntatie.
RENVOOI SYMBOLEN Kozijn voorzien van shadowbox Toe- en afvoer mechanische ventilatie, exacte positie conform opgave installateur.
o.k. kozijn +1.350 o.k. kozijn +530
Kozijn voorzien van screen, conform opgave leverancier en KLMST. Kozijnen voorzien van letselveilig glas, cf. NEN 3569 en opgave leverancier.
±0
±0
Voorgevel
Positie toe- en afvoer mechanische ventilatie cf. opgave leverancier, te allen tijde i.o.m. opdrachtgever. Kozijnen, deuren en ramen in de uitwendige scheidingsconstructie hebben een inbraakwerendheid conform Bouwbesluit 2012, Afd. 2.15, met een minimum weerstandklasse 2. Vervaardigd onder KOMO certificaat.
Rechterzijgevel
Valraam (naar binnen)
Omgevingskwaliteit heeft de gemeente geadviseerd over het
Deur (naar binnen draaiend)
Deur (naar buiten draaiend)
WBDBO van 30 minuten *1
nok +8.774
b.k. vloer +8.774
*2 De afstand van de gevel t.o.v. de erfgrens ligt tussen 2,5-6,0m. De gevel/dakconstructie dient uitgevoerd te worden met een WBDBO van 30 minuten. Toegepaste materialen dienen te voldoen aan ten minste klasse 2 of brandklasse B. Aan de hand van een brandoverslagberekening kan worden aangetoond, dat de gevelopeningen niet brandwerend uitgevoerd hoeven te worden.
o.k. goot b.k. kozijn +5.000
b.k. vloer +5.320
o.k. kozijn +4.050
+4.050
beeldkwaliteitsplan. Vervolgens zijn de bouwplannen getoetst aan
WBDBO van 30 minuten *2
*1 De afstand van de gevel t.o.v. de erfgrens ligt binnen 2,5m. De gevel/dakconstructie dient uitgevoerd te worden met een WBDBO van 30 minuten. Toegepaste materialen dienen te voldoen aan ten minste klasse 2 of brandklasse B.
nok +7.396
+5.703
EVE Architecten B.V. Ernst Machstraat 2
b.k. luifel +2.860
o.k. goot b.k. kozijn +2.620 o.k. kozijn +1.750
Postbus 115 7440 AC Nijverdal T: 0548-65 69 50 E: info@eve-bv.nl I: www.eve-bv.nl
+1.050 o.k. kozijn +530 ±0
KvKnr.: 08098089
±0
ALGEMEEN
WBDBO van 30 minuten *2
Achtergevel
Linkerzijgevel
Project Nieuwbouwwoning te Westerbork 't Hees Kavel 11 9431 TT Westerbork
dit beeldkwaliteitsplan.
Opdrachtgever Fam. Knipper-Pranger 15 Wrangler Pass Drive 77389 TX The Woodlands
Hoofdarchitect ir. Bas Heitkamp
Projectmanager ing. Arie-Jan Fransen
Bouwkundig tekenaar ing. Stan Harmsen
TEKENING Onderdeel Gevelaanzichten Schaal
Formaat
1:100
A1 (594x841)
Datum getekend
Status
18 juli 2022
Definitief
Datum gewijzigd
Rechterzijgevel verdraaid
30
Achtergevel verdraaid
Linkerzijgevel verdraaid
Gecontroleerd
BH (hoofd)architect
HGM
EVE
collega
projectmanager
DO4051-005A © 2022 EVE Architecten B.V. | Alle rechten voorbehouden
GSPublisherVersion 348.90.90.100
DEFINITIEF ONTWERP
Midden-Groningen Advisering bos en hout, Muntendam In het kader van de uitvoering van het provinciale programma ‘Bos en Hout’, heeft team Ruimtelijke Kwaliteit in opdracht van de gemeente Midden-Groningen, geadviseerd over de inrichting van een beoogd perceel tussen Muntendam en Veendam. Op groter schaalniveau functioneert het perceel als een ecologische stapsteen. De bestaande landschappelijke structuren en natuurwaarden, zoals de lange lijnen met oude eiken en lijsterbessen, zijn leidend voor de inrichting. Een padenstructuur langs de rand en over het terrein ontsluit het gebied voor omwonenden en geven aanleiding voor verdere verbinding met de omgeving. Locatie perceel Muntendam
Noordenveld Advies Asserstraat Norg Voor een beoogde bebouwingsuitbreiding op een perceel aan de rand naar aanleiding van een locatiebezoek en gesprek, de gemeente Noordenveld geadviseerd over de herindeling van het erf. Door een zorgvuldige overgang naar het landschap te maken met een divers samengestelde streekeigen haag en door minder gesloten verharding toe te passen, ontstaat een biodiverse en klimaatadaptieve inpassing van het planvoornemen.