10-04-05 202512800.3 Bijlage 3 Opgavenbeeld Wagenladingvervoer
Tekst van het document
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer Versie: 3 juli 2024 DEFINITIEVE VERSIE
In het Opgavenbeeld Wagenladingvervoer adviseert ProRail de opgaven en ontwikkelingen rondom wagenladingvervoer te vertalen naar een aanpak met keuzes op zeven strategische pijlers Managementsamenvatting Aanleiding • Wagenlading is een van de meest duurzame en veilige manier van transport voor staal en chemie. Het exploiteren van wagenladingvervoer staat echter onder druk in Europa. Verliezen bij vervoerders in omringende landen leiden tot inkrimping en reorganisaties en reversed modal shift bij verladers. •
•
•
•
Verschillende omringende landen kiezen voor actief beleid en stimulering van wagenladingvervoer en modal shift. Wagenladingvervoer is van groot maatschappelijk en economisch belang voor Nederland. Het beperken van deze transportvorm heeft negatieve economisch-maatschappelijke gevolgen.
Dit betreffen o.a. initiatieven tot nieuw beleid vanuit de Europese Commissie, herstructurering van internationale aanbieders van wagenladingvervoer in België, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland. Daarnaast spelen internationale ontwikkelingen bij bedrijven die gebruikmaken van wagenladingvervoer (staal, chemie, papier) en verduurzaming strategieën in de gehele productieketen. Ook spelen andere aspecten een rol zoals nieuwe vervoersstromen waaronder waterstof als gevolg van de energietransitie, de stijging van kosten voor het gebruik van het spoor1 en de externe ontwikkelingen in andere vervoersmodaliteiten en de impact hiervan op wagenladingvervoer en modal shift-opgave. Wagenladingvervoer draagt bij aan de aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat van Nederland.
1) o.b.v. de brief vanuit de sector aan IenW (en EZK) en het manifest over de stijging van
gebruikskosten - zie vermelding in overzicht met bronnen in bijlage A
Dit Opgavenbeeld beschrijft de ontwikkelingen in de markt van wagenladingvervoer en de opgaven die hieruit volgen. Het invullen van deze opgaven vraagt strategische keuzes op zeven pijlers. ProRail adviseert IenW strategische keuzes te maken over het faciliteren van het potentieel van wagenlading in Nederland op deze zeven pijlers: 1) neutrale dienstverlening Kijfhoek; 2) level-playing field; 3) voldoende capaciteit; 4) kwaliteit van het product; 5) samenwerking in de keten; 6) innovatie en digitalisering, en 7) veiligheid en leefomgeving.
Een concreet opgavebeeld voor wagenladingvervoer ontbrak tot op heden.
Ontwikkelingen • In Europa spelen een aantal ontwikkelingen die van invloed zijn op de verdere ontwikkeling van goederenvervoer en specifiek wagenladingvervoer in Nederland en omliggende landen.
•
Opgavenbeeld met strategische keuzes op zeven pijlers • Wagenladingvervoer geeft invulling aan het duurzaam verbinden van belangrijke vervoersstromen van Nederlandse haven- en industriegebieden en (internationale) netwerken.
•
Voor elk van deze zeven pijlers heeft ProRail concrete lopende en aanvullende maatregelen geïdentificeerd om invulling te geven aan de opgaven voor wagenladingvervoer. Uitvoering van een deel van de maatregelen is enkel mogelijk als het ministerie van IenW besluit financiering beschikbaar te stellen.
Uitwerking • ProRail heeft geïdentificeerde maatregelen per pijler gedetailleerd in een overzicht, met voorwaarden voor de implementatie. •
Samenwerking in de keten met IenW, vervoerders, verladers en brancheorganisaties is essentieel in het invullen van de beschreven opgaven.
•
In deze definitieve versie van het Opgavenbeeld is input vanuit de consultatie bij stakeholders verwerkt. Dit Opgavenbeeld wordt aangeboden aan IenW voor opname in het Toekomstbeeld Spoorgoederenvervoer (TBSGV). De keuzes die IenW maakt voor de maatregelen van maatregelen borgt ProRail in het reguliere ontwikkelproces. Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 11
Wagenladingvervoer is als product in het spoorgoederenvervoer lange tijd onderbelicht geweest en vraagt om een duidelijk opgavenbeeld voor de komende jaren Aanleiding en doel van dit Opgavenbeeld Wagenladingvervoer
Status document
Waarom is dit Opgavenbeeld opgesteld? – In Europa spelen op dit moment een aantal ontwikkelingen die van invloed zijn op de verdere ontwikkeling van goederenvervoer en specifiek wagenladingvervoer in Nederland en omliggende landen. Dit betreffen initiatieven tot nieuw beleid vanuit de Europese Commissie, herstructurering van internationale aanbieders van wagenladingvervoer in België, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland en ontwikkelingen in de markten die gebruikmaken van wagenladingvervoer (staal, chemie, papier). Daarnaast spelen daarbij ook andere aspecten een rol zoals potentiële nieuwe vervoersstromen zoals waterstof als gevolg van de energietransitie, de stijging van de kosten voor het gebruik van het spoor en de impact hierop op wagenladingvervoer en de ambitie naar een modal shift van weg naar spoor.
Wat is de status van dit document? – ProRail heeft het Opgavenbeeld, aanvankelijk met het label ‘Productstrategie’, opgesteld in de periode augustus - november 2023 en aangevuld met input vanuit een brede consultatie van het document. Dit document bevat daarom niet de gevolgen van gebeurtenissen of studies die later beschikbaar zijn gekomen. Fluctuaties op korte termijn zijn, gegeven de planningshorizon van dit document, geen directe reden de strategie bij te stellen. Wij zullen de ontwikkeling van volumes actief volgen. Indien daar aanleiding voor is kunnen maatregelen opnieuw worden geprioriteerd.
–
Dit Opgavenbeeld brengt de impact van deze ontwikkelingen in beeld om hier productbeleid voor op te kunnen stellen. ProRail heeft dit Opgavenbeeld opgesteld vanuit de ontwikkeling van een visie op spoorgoederenvervoer. Ook hebben marktpartijen aangegeven dat er behoefte is aan de visie van ProRail en IenW op de toekomst van wagenladingvervoer.
Wat gaat ProRail met dit Opgavenbeeld doen? – In dit Opgavenbeeld schetst ProRail strategische keuzes en maatregelen voor de periode 2023-2040. Dit Opgavenbeeld Wagenladingvervoer wordt een onderdeel van de bredere visie van ProRail op spoorgoederenvervoer. Met de markt is daarnaast een Gezamenlijk Ambitienetwerk Spoorgoederen opgesteld. ProRail brengt met dit totale beeld een gerichte strategie en uitvoeringsplannen t.b.v. besluitvorming, financiering in voor het TBSGV van IenW. Daarnaast neemt ProRail de visie en maatregelen uit dit Opgavenbeeld op in de Visie Spoorgoederenvervoer en Netwerkvisie van ProRail. –
Vanuit de keuzes die IenW maakt, zal ProRail samen met stakeholders, zoals markt en sectorpartijen en IenW zelf opvolging geven aan de gemaakte keuzes en maatregelen.
–
Informatie uit dit Opgavenbeeld is o.a. gebaseerd diverse interne en externe studies. Zie bijlage A voor een overzicht van de gehanteerde bronnen.
–
Uitgangspunt is dat ProRail dit Opgavenbeeld iedere 3 tot 5 jaar actualiseert of eerder als er ontwikkelingen zijn die daartoe aanleiding geven. Op dit moment zijn er veel bepalende variabelen in het segment wagenlading in ontwikkelingen en onzeker. Daarom heeft ProRail in dit document gewerkt met gevoeligheidsanalyse bij een aantal scenario’s. Wij verwachten dat bij een actualisatie van dit document over 3 tot 5 jaar meer zekerheid bestaat over hoe de ontwikkeling van een aantal variabelen uitpakt en hoe de strategie hierop bijgesteld moet worden en een deel van de maatregelen geprioriteerd moeten worden.
–
ProRail biedt het Opgavenbeeld aan als adviesdocument aan IenW als input voor beleidsvorming. De uitvoering van een aantal maatregelen vergt aanvullende financiering door IenW. De huidige budgetspanning bij IenW en ambities op andere domeinen in het spoorvervoer vergt een integrale afweging die continue zal moeten plaatsvinden in de uitvoering van maatregelen. Uit deze prioritering kan volgen dat niet alle maatregelen worden uitgevoerd die ProRail nodig of kansrijk acht vanuit dit Opgavenbeeld. Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 2
Dit Opgavenbeeld bestaat uit een advies om strategische keuzes te maken voor wagenladingvervoer in Nederland, vertaald naar zeven pijlers met concreet uitgewerkte maatregelen Leeswijzer •
Dit document bevat allereerst een introductie in het segment wagenladingvervoer en het belang van wagenladingvervoer voor Nederland (H1).
Strategie
•
ProRail heeft als onderdeel van dit Opgavenbeeld onderzoek gedaan naar de toekomstige ontwikkelingen die van invloed zijn op dit segment, zoals klimaatverandering en ontwikkelingen in de markt, welke zijn vertaald naar scenario’s.
Hoofdstuk 1: Introductie wagenladingvervoer Hoofdstuk 2: Toekomstige ontwikkelingen en scenario’s Hoofdstuk 3: Wagenladingvervoer vanuit de ProRail-brede ambities
•
In aanvulling hierop heeft ProRail een breed aantal gesprekken gevoerd met stakeholders over de opgave waar wagenladingvervoer voor staat (H2). Op basis hiervan schetst ProRail haar advies voor de opgaven voor wagenladingvervoer (H3).
Vertaling opgaven naar zeven pijlers
Uit het onderzoek en gesprekken heeft ProRail zeven pijlers gedestilleerd om het bestaande netwerk wagenladingvervoer en de gesignaleerde potentie beter te faciliteren. Hoofdstuk 4 bevat de strategische pijlers, met daarin concrete lopende en aanvullende maatregelen om het potentieel volume van wagenladingvervoer te kunnen faciliteren.
Maatregelen voor elk van de zeven pijlers
Daarnaast heeft ProRail deze maatregelen uitgewerkt in een gedetailleerd overzicht (H5), waarvan de uitvoering volgt uit de strategische keuzes op de zeven pijlers. Tot slot beschrijft hoofdstuk 6 hoe de uitvoering van maatregelen structureel geborgd wordt in de lijnorganisatie van ProRail.
Implementatie
•
•
Hoofdstuk 4: Opgaven, strategische keuzes en pijlers met maatregelen
1
2
3
4
5
6
7
Hoofdstuk 5: Overzicht van maatregelen Hoofdstuk 6: Borging
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 3
Inhoudsopgave Managementsamenvatting
p.01
Aanleiding, doel en status van het document
p.02
A: Strategie 1.
Introductie wagenladingvervoer
p.05
2.
Toekomstige ontwikkelingen en scenario’s
p.15
3.
Wagenladingvervoer vanuit de ProRail-brede ambities
p.22
B: Strategische aanpak 4.
Strategische pijlers en maatregelen
p.25
I. II. III. IV. V. VI. VII.
p.27 p.31 p.35 p.40 p.44 p.48 p.54
Neutrale dienstverlening Kijfhoek Level-playing field Voldoende capaciteit Kwaliteit van het product Samenwerking in de keten Innovatie en digitalisering Veiligheid en leefomgeving
C: Implementatie 5. Overzicht van maatregelen
p.60
6.
Borging
p.69
A.
Appendix
P.72
Introductie wagenladingvervoer
Wagenladingvervoer is een logistiek product waarin één of enkele wagens vanuit verschillende verladers worden gecombineerd tot hele treinen Wagenladingvervoer is één van de drie typen spoorgoederenvervoer… •
Het vervoer van goederen kan via een vijftal modaliteiten: per spoor, over de weg, per water, per pijpleiding en via de lucht.
•
Het vervoer van goederen per spoor bedraagt momenteel ca. 2% van het vervoerd gewicht in Nederland, en kan op drie manieren plaatsvinden. Dit opgavenbeeld richt zich specifiek op het wagenladingvervoer in Nederland als onderdeel van het Europese netwerk. 1. Wagenladingvervoer (15% marktaandeel): Goederen die slechts één of enkele spoorwagons vullen, worden als wagenlading vervoerd. Het faciliteert stromen per spoor waar volumes vaak te klein zijn voor hele treinen en/of fysieke ruimte in de spooraansluiting bij verzender/ontvanger ontbreekt voor hele treinen. Een trein rangeert/sorteert om wagens van verschillende verladers te combineren. Dit kenmerkt zich door een hub en spoke model. De verladers die het meeste gebruikmaken van wagenladingvervoer zijn partijen in de metaal / staal en chemie- en papiersector. 2. Treinladingen / Bloktreinen (45% marktaandeel): Bloktreinen zijn complete treinen die zonder tussentijds te rangeren van afzender naar ontvanger rijden, bijv. met wagens kolen, erts, kalk of olieproducten. De verladers hebben regelmatig zeer grote hoeveelheden te vervoeren.
3. Shuttle / systeemvervoer (40% marktaandeel): Dit is spoorvervoer in een vast patroon op een netwerk. Voorbeeld hiervan zijn treinen die regelmatig tussen twee punten rijden met een vaste frequentie.
15%
Wagenladingvervoer
Shuttle / systeemvervoer 40%
45%
Treinladingen / Bloktreinen
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 6
Wagenladingvervoer is van groot maatschappelijk en economisch belang voor Nederland – het beperken van deze transportvorm heeft negatieve economisch-maatschappelijke gevolgen Wagenladingvervoer is van groot belang voor de Nederlandse en Europese industrie •
Dankzij wagenladingvervoer kunnen kleine en grote bedrijven (m.n. industrie), die onvoldoende volume voor een hele trein te vervoeren hebben, alsnog gebruik maken van vervoer via het spoor.
•
Voor bepaalde sectoren zoals staal, chemie en papier is wagenladingvervoer cruciaal, omdat die vaak ongeschikt zijn voor containervervoer en daarmee ook moeilijk over de weg te vervoeren zijn - vanwege verschijningsvorm of laadvermogen - of omdat veel afnemers een spooraansluiting hebben waar ze een zware coil kunnen liften met speciale kranen uit een wagen. Met name voor vervoer over langere afstanden is het spoor een veilige vervoersmodaliteit. In sommige landen mogen bepaalde groepen chemicaliën uitsluitend per trein worden vervoerd.
•
Het aanbieden van wagenladingvervoer versterkt de propositie van belangrijke Nederlandse havens en de grootste haven van Rotterdam en het vestigingsklimaat van Nederlandse industriële clusters.
•
Om bovengenoemde redenen heeft wagenladingvervoer een hoge (potentiële) economische waarde voor Nederland en kan het een rol spelen bij het verduurzamen van zowel bestaande als nieuwe transportstromen in de modal shift opgave en verduurzamingsstrategie van bedrijven en industrieën. In 2022 maakten meer dan 130 bedrijven in Nederland gebruik van wagenladingvervoer. Een reversed modal shift heeft verschillende negatieve maatschappelijke gevolgen 1
•
Uit recent onderzoek in opdracht van ProRail blijkt dat een reversed modal shift in het bestaande wagenladingnetwerk in Nederland in potentie leidt tot een verhoging van de uitstoot van broeikasgassen in de transport sector met ruim 154 miljoen kg CO 2-eq per jaar.
•
Daarnaast zal een halvering van het wagenladingnetwerk leiden tot een toename aan externe kosten zoals bijvoorbeeld luchtvervuiling, ongelukken, klimaatverandering en geluidsbelasting van ruim € 25 miljoen per jaar. 2
•
Ook zullen er bij een reversed modal shift van het wagenladingnetwerk, ruim 120.000 extra vrachtwagenritten nodig zijn per jaar. Het laadvermogen van een wagen in het wagenladingvervoer is substantieel groter dan volume van een vrachtwagen. De verhoogde verkeersdrukte leidt tot meer (kans op) files en vertragingen en kan uitgedrukt worden in externe negatieve kosten van ongeveer € 30 miljoen per jaar.
1) De cijfers zijn gebaseerd op een 50% reductie van het wagenladingvervoer netwerk. 2) Kosten m.b.t. luchtvervuiling, ongelukken, klimaatverandering en geluidsoverbelasting (exclusief de kosten m.b.t. verkeersdrukte)
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 7
In het segment wagenladingvervoer zijn in Nederland anno 2023 twee grote vervoerders actief, die een volume van ca. 6 mln. ton vervoeren voor producten in met name de metaal- en chemiemarkt Marktaandeel verladers 3
Marktverdeling Er zijn in Nederland twee grote vervoerders actief… •
•
•
Chemische producten
De markt van wagenladingvervoer in Nederland is anno 2023 grotendeels verdeeld over twee spelers en enkele kleinere spelers op dit moment. Het sorteren gebeurt met behulp van de rangeerheuvel op Kijfhoek en door horizontaal rangeren op andere emplacementen. DB Cargo is op dit moment de enige partij die beschikt over geschikte locomotieven.
Toegang tot de dienstvoorziening Kijfhoek vereist het gebruik van geschikte heuvellocomotieven.
27%
Metalen in primaire vorm
Metaal SELECTIE VAN VERLADERS
35%
2% 12%
Overige producten
24%
Steenkool, olie en gas
Cokes en geraffineerde aardolieproductie
…die voornamelijk producten uit de metaal- en chemiemarkt vervoeren • In Nederland wordt elk jaar ca. 6 mln. ton producten vervoerd via wagenlading. Deze ca. 6 mln. ton bestaat voor 76% uit producten voor de metaal- en chemiemarkt. Dit zijn in Nederland belangrijke sectoren met een toegevoegde waarde van € 24 mld. (metaal/ staal) en € 55 mld. (chemie) aan de Nederlandse economie. •
Chemie SELECTIE VAN VERLADERS
Havens en terminals
De verladers die het meeste gebruik maken van wagenladingvervoer zijn: ─ partijen in de metaalsector (bijv. Tata Steel, Outokumpu en Steel Solutions), ─ partijen in de chemiesector (bijv. Sabic, Dupont en Shell) en ─ Nederlandse havens en terminals (bijv. Vopak, Verbrugge of Steinweg Group).
SELECTIE VAN VERLADERS
1) Op basis van vervoerd gewicht. 2) Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland. 3) Gebaseerd op Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland, grafiek op pagina 21. Base case volume wagenlading [mln. ton]
2022.
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 8
Uit onderzoek door ProRail blijkt dat verladers kiezen voor wagenladingvervoer vanwege de prijs, frequentie en veiligheid, ondanks dat het vervoer langer duurt dan bij andere typen vervoer Marktpartijen kiezen om verschillende redenen voor wagenladingvervoer
•
•
Uit dit onderzoek blijkt dat de keuze voor een type vervoer door eindgebruikers, de verladers en ontvangers, gebaseerd is op de ‘besliscriteria’ voor wagenladingvervoer of een andere transportmodaliteit (zie tabel). Het niveau van deze criteria van de verschillende concurrerende vervoersmodaliteiten bepaalt of deze partijen kiezen voor het gebruik van wagenladingvervoer. Er is onderscheid tussen variabele en vaste besliscriteria. Vervoerders of overheden hebben invloed op een aantal variabele criteria, zoals, prijs, betrouwbaarheid, flexibiliteit en frequentie. Vaste criteria zijn daarentegen in hoge mate constant voor iedere wijze van transport. Vervoerders en inframanagers hebben hierop beperkte invloed op de korte termijn.
Voor de marktpartijen in de metaalsector is de prijs het belangrijkste criterium bij het selecteren van de vervoersvorm. In de chemiemarkt zijn frequentie en veiligheid de meest belangrijke criteria. Voor beide segmenten is betrouwbaarheid van de aangeboden dienst het tweede belangrijkste besliscriterium.
Variabele criteria
•
ProRail heeft als onderdeel van dit Opgavenbeeld onderzoek gedaan (middels extern onderzoek, marktverkenningen, interviews etc.) naar de redenen waarom en met welke criteria partijen kiezen voor deze typen vervoer.
Vaste criteria
•
Besliscriteria
Beschrijving
Prijs
De kosten die zijn verbonden aan het transport van goederen (vaak gemeten in tonkilometers), inclusief meerjarige stabiliteit van het kostenniveau
Betrouwbaarheid
De mate waarin het vervoer consistent en voorspelbaar plaatsvindt, zonder vertragingen of onderbrekingen (inclusief robuustheid en omvang van het netwerk)
Flexibiliteit
Flexibiliteit omvat de benodigdheden voor elke modaliteit (bijv. spooraansluiting, treinpaden of aanwezigheid van water) en de mogelijkheid om daarvan af te wijken
Frequentie
Hoe vaak een vervoerder diensten aanbiedt voor het ophalen of afleveren van goederen binnen een bepaald tijdsbestek, wat leidt tot een meer continue stroom van goederen
Snelheid
De snelheid van transport van de goederen, afhankelijk van de snelheid van de modaliteit, inclusief benodigde tijd voor overslag en voor- en natransport
Veiligheid
Veiligheid gaat met name om de risico's van het transport, zowel op het gebied van incidenten (verkeersongevallen/ verkeersslachtoffers) als mogelijkheid tot vervoer van gevaarlijke stoffen (inclusief regelgeving). Transport in relatief onherkenbare wagens met sorteringen in een afgeschermde omgeving als Kijfhoek maken het ook vanuit het perspectief van security en veilige vorm van vervoer
Duurzaamheid
De milieuvriendelijkheid en impact van het transportproces op het milieu, voornamelijk gemeten in CO2-uitstoot
Capaciteit
De hoeveelheid goederen (in volume) die een modaliteit (of netwerk/infrastructuur behorende bij een modaliteit) kan verwerken in een bepaalde periode
1) Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 9
Kijfhoek is een belangrijke schakel voor wagenladingvervoer tussen de Nederlandse havens en grote industriële gebieden in Nederland en Europa Op knooppunten, zoals Kijfhoek, worden wagens uit aankomende treinen op bestemming (fijn) gesorteerd in vertrekkende treinen •
Aantal wagens via Kijfhoek incl. herkomst en bestemming (2021)
Het proces waarin wagens van verschillende verladers gecombineerd worden tot een trein heet rangeren of sorteren en gebeurt in Nederland grotendeels op Kijfhoek. Op emplacement Kijfhoek ligt de enige geautomatiseerde sorteerheuvel van Nederland. Hier komen treinen met goederen aan en worden de wagens (of wagengroepen) losgekoppeld. De complete trein gaat vervolgens naar een kunstmatige heuvel. Door de zwaartekracht rollen de individuele wagens naar beneden en worden vervolgens door geautomatiseerde systemen verdeeld naar sporen met de juiste bestemming. Tot slot worden de wagens samengevoegd tot één trein per eindbestemming. Kijfhoek is een centrale spil bij wagenladingvervoer binnen het Europese netwerk
•
• •
•
Kijfhoek is een belangrijke sorteerhub voor de overgang van internationale stromen Duitsland en België en first- and last mile naar economische clusters in Nederland. De in- en export van stromen met Duitsland is verreweg het grootst; ruim 80% (ca. 100.000 wagens per jaar) gaat van en naar Duitsland. Binnen Nederland kent Kijfhoek dagelijkse verbindingen met industriële clusters en bedrijven in Rotterdam (Waalhaven, Pernis, Europoort, Botlek, Maasvlakte – m.n. chemische industrie), Beverwijk (m.n. staal) en overig Noord Nederland, Sloe en Zuid Nederland (m.n. chemie in Zuid-Limburg op Chemelot). Kijfhoek vormt de schakel tussen de Nederlandse havens en grote industriële gebieden in Nederland en Europa voor wagenladingvervoer, waarbij er jaarlijks gemiddeld ca. 175.000 wagens worden geheuveld.1 De voorkeur van ProRail heeft het om treinen te sorteren op Kijfhoek, omdat hier de meest efficiënte capaciteit beschikbaar is en de beste veiligheidsvoorzieningen voor het veilig sorteren met lading waaronder gevaarlijke stoffen. Naast het sorteren heeft en behoudt Kijfhoek op dit moment een belangrijke functie als voorraadlocatie van (lege) wagens. ProRail vernieuwt in 2023-2025 de rangeerheuvel Kijfhoek als onderdeel van haar life cycle management. Dit borgt de beschikbaarheid van voldoende capaciteit en infrastructuur voor de komende 20 jaar.
Het concentreren van het sorteren van wagens op Kijfhoek reduceert het gebruik van schaarse spoorcapaciteit elders en beperkt daarmee investeringen van tientallen miljoen euro’s voor het uitbreiden van spoorcapaciteit excl. de kosten voor beheer en onderhoud en aanleg van brandblusvoorzieningen.
1) Het aantal van 175.000 wagens is inclusief herheuvelen van wagens: ca. 35-40% van de wagens wordt meerdere malen per bezoek aan Kijfhoek geheuveld
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 10
Wagenladingvervoer in Nederland is middels een uitgebreid Europees netwerk verbonden met omringende landen Het netwerk in Nederland maakt onderdeel uit van een Europees netwerk •
•
Nederland maakt deel uit van een Europese netwerk door de ligging van onder andere de Rotterdamse en Amsterdamse havens en industriële clusters; het merendeel van de wagenladingtreinen in Nederland is grensoverschrijdend en heeft het buitenland als herkomst of bestemming.
Hierdoor zijn belangrijke Nederlandse economische en industriële centra per spoor verbonden met grootste industriële centra in Europa, zoals het Ruhrgebied en Zuid-Duitsland - via sorteercentra in Hagen en Gremberg en het havengebied van Antwerpen, Gent en Zeebrugge.
•
Nederland is aangesloten op een internationaal netwerk voor spoorgoederenvervoer vanuit drie internationale Rail Freight Corridors: Corridor Rhine-Alpine, North Sea Mediterranean en North Sea Baltic
•
Om van wagenladingvervoer in Europa een concurrerender en duurzamer alternatief voor wegvervoer te maken, hebben in 2010 zeven Europese spoorwegbedrijven Xrail opgericht. De partners zijn DB Cargo, SNCF Fret, Lineas, CFL Cargo (Luxemburg), ÖBB, SBB en Green Cargo (Zweden en Noorwegen). Nevenstaand figuur geeft een beeld waar Xrail actief is. Het netwerk in Nederland maakt deel uit van dit Europese netwerk.
•
Xrail richt zich op operationele samenwerking tussen de partners. Het focust daarbij op betrouwbaarheid, informatie, prestaties en het gebruiksgemak van het wagenladingvervoer in Europa. De partners ontwikkelen samen technische oplossingen en ICT-platforms en ondersteunen automatisering en digitalisering.
Overzicht Europese samenwerking Xrail netwerk voor wagenladingvervoer Wagenladingvervoer, Xrail netwerk Wagenladingvervoer Geen data beschikbaar
Sorteerhub
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 11
Vanuit Europa is actief beleid op stimulering van duurzame en slimme mobiliteit. Wagenladingvervoer vormt een belangrijk onderdeel in de Europese Green Deal Green Deal en uitwerking in verschillende Europese initiatieven •
•
•
•
•
Green Deal leidt o.a. tot stimulans DAC
In december 2020 heeft Europese Commissie de “Strategie voor duurzame en slimme mobiliteit” gepresenteerd als onderdeel van de Green Deal. De strategie beoogt reductie van de CO2 van 90% voor de transportsector in 2050, en onder meer internalisering van de externe kosten en verdubbeling van het goederenvervoer per spoor. De Commissie wil actie, ook omdat het aandeel van het spoor in het goederenvervoer over land gedaald is van 18,3% in 2011 tot 17,9% in 2018. De Green Deal is voor het spoor uitgewerkt in verschillende initiatieven, waarvan Europe’s Rail Joint Undertaking (EU RAIL) en European DAC Delivery Programme (EDDP) de belangrijkste zijn. Deze initiatieven zijn gericht op de realisatie van een duurzame en concurrerende spoorsector, die moet daaraan bijdragen door een modal shift van weg naar spoor. Daarvoor is een aantal innovaties nodig en Digital Automatic Coupling (DAC) is daar één van. EU Rail is een samenwerking tussen de Europese Commissie en de spoorsector en heeft als doel de onderzoeken naar en ontwikkeling van innovatieve technologieën te stimuleren. De ontwikkeling van DAC is één van de innovaties. Het EDDP is een platform met onder andere vervoerders, infrastructuurmanagers, wagonbouwers en -beheerders en houdt zich bezig met de ontwikkeling en uitrol van DAC.
DAC is niet alleen een op zichzelf staande innovatie, maar ook een voorwaarde voor andere verbeteringen, zoals de hoogste vorm van Automatic Train Operation (ATO), namelijk Grade of Automation (GoA) level 4 en European Rail Traffic Management System (ERTMS) Level 3.2 De Commissie beoogt hiermee een technologische systeemsprong in het spoorvervoer te realiseren. De European Railway Agency (ERA) werkt aan aanpassing van de Technical Specifications for Interoperability (TSI) Freight Wagons (WAG) en de TSI Loc&Pass3, zodat rollend materieel uitgerust kan worden met DAC. Partijen aangesloten bij het EDDP zien DAC als een essentiële bouwsteen voor de modernisering van het spoor en van het wagenladingvervoer in het bijzonder. De Europese Commissie signaleert recent in een rapport in 20234 dat wagenladingvervoer een belangrijke potentie heeft in het realiseren van de modal shift in bepaalde gebieden in Europa. Tegelijkertijd signaleert de Commissie dat de business case onder druk staat. Ze roept hierin overheden en spoorbeheerder op een actieve rol te nemen in investeringen in infrastructuur, spoorwegmaterieel en heeft aangekondigd te onderzoeken op welke wijze staatssteun kaders passender kunnen worden gemaakt voor actieve stimulering.
1) Bron afbeelding: Railjournal (2020), DB begins trials with digital automatic couplings. 2) GOA Level 4 is volledig automatische besturing van treinen zonder bemanning,
ERTMS niveau 3 is het hoogste ontwikkelingsniveau van ERTMS waarbij geen baangebonden apparatuur meer nodig is. 3) Een Technical Specification for Interoperability (TSI) is een specificatie van de Europese Commissie ten behoeve van de integratie van de Europese spoorwegnetten. 4) Europese Commissie, 2023. Impact assessment Community guidelines on support study for the review of the State aid for railway undertakings
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 12
Verliezen bij vervoerders in omringende landen leiden tot inkrimping en reorganisaties. Verschillende landen kiezen voor actief beleid en stimulering van wagenladingvervoer en modal shift Landen in Europa onderzoeken maatregelen ter bevordering van wagenladingvervoer •
De afgelopen decennia laat het wagenladingvervoer in de EU een terugloop zien door concentratie van industriële clusters, verplaatsing van productie naar andere continenten, vermindering en reductie van spooraansluitingen en de sterke toename van wegtransport.
•
De oorzaken van de afname van wagenladingvervoer zijn divers, zoals een afname van captive markten als chemie, staal en papier, het gebrek aan rentabiliteit in combinatie met hoge en vaste kosten - vooral in de first en last mile - het gebrek aan kwaliteit, de competitie met de flexibiliteit en lage kosten voor wegvervoer voor kleinere volumes, containerisatie, het beperkte effect van marktliberalisatie op wagenladingvervoer en het gebrek aan technologische innovatie.
•
Als gevolg daarvan hebben spoorwegondernemingen die wagenladingvervoer aanbieden de laatste decennia reorganisaties doorgevoerd, wat heeft geleid tot rationalisatie van de sorteersporen en spooraansluitingen. In Slowakije en Polen is het wagenladingvervoer sterk ingekrompen en in Italië en Noorwegen zijn de nationale vervoerders er helemaal mee gestopt.
•
Veel vervoerders maken verliezen op het aanbieden van een wagenladingnetwerk. Landen als Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk en België bereiden daarom in overleg met de wagenladingvervoerders besluiten voor over verdere stappen en zoeken oplossingen. Er wordt gesproken over tijdelijke tarievenverhoging aan klanten, reorganisaties en kostenreducties, investering in technologische innovaties en stimuleringspakketten binnen Europese kaders om tot een toekomst vast en duurzame product te komen.
•
In Duitsland heeft de federale regering besloten voor in de periode 2024-2028 een bedrag à € 300 miljoen per jaar te investeren in een stimuleringsregeling op het versterken van wagenladingvervoer. Dit in aanvulling op de reeds bestaande subsidieprogramma’s voor goederenvervoer in Duitsland van € 350 miljoen. Daarnaast subsidieert de Duitse overheid voor maximaal € 40 miljoen 80% van de kosten voor spooraansluitingen en stimuleert zij innovaties zoals DAC en ATO.1
•
Frankrijk biedt een breed stimuleringspakket van € 450 miljoen in de periode van juni 2022 tot december 2025 door de first- en last mile van wagenladingvervoer te subsidiëren en hiermee het wagenlading netwerk te revitaliseren voor de komende periode. 2
•
In België heeft de overheid een stimuleringspakket opgezet voor de neutrale sorteerheuvel Antwerpen-Noord van € 15 miljoen in 20233 en onderzoekt de overheid verdere maatregelen gegeven de modal shift opgave en het belang van wagenladingvervoer voor de positie van de haven van Antwerpen en Belgische industrie. In Oostenrijk en Zwitserland geldt een zeer actief stimuleringsbeleid voor het aantrekkelijk maken van wagenladingvervoer ten opzichte van wegtransport. Hierbij wordt slechts een zeer beperkt deel van de kosten voor gebruik van het spoor in rekening gebracht bij vervoerders.
1) Zie voor meer informatie over subsidies in Duitsland: BMDV - Anlagenpreisförderung im Schienengüterverkehr (bund.de); BMDV - Förderung der Trassenpreise im Schienengüterverkehr
(bund.de); BMDV - Bundesprogramm „Zukunft Schienengüterverkehr“ 2) Zie voor meer informatie over de subsidie in Frankrijk: https://www.railjournal.com/regions/europe/ec-approves-french-aid-plan-for-rail-freight/ 3) De gepubliceerde subsidie met terugwerkende kracht tot 1 april 2023 is nog niet van kracht, lopende de pre-notificatie bij de EC. In praktijk is een deel van het bedrag ingezet t.b.v. andere maatregelen op het spoor en wordt daarnaast ook gekeken om het voor bredere maatregelen met betrekking tot goederenvervoer in te zetten. Op basis van de toegezegde subsidie van € 15 mln. vanuit de Belgische overheid zouden de integrale kosten voor heuvelen wagen (2023) gelijk aan circa € 18 per wagen zijn geweest, bestaande uit kosten voor gebruik infra (€1) en gemiddelde kosten dienstverlening (€ 75) minus subsidie aan vervoerder (€ 58).
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 13
Het product wagenladingvervoer staat voor een grote opgave: het is een duurzame en veilige modaliteit voor het vervoer van goederen, terwijl de exploitatie ervan onder druk staat Het is de meest duurzame en veilige manier van transport… • Spoorvervoer is een veilige wijze van transport en biedt oplossing voor vervoersstromen die vanuit veiligheidsoverweging niet over de weg vervoerd mogen worden. • De Europese Commissie ziet spoorgoederenvervoer en wagenladingvervoer als een belangrijke rol in de realisatie van de modal shift als onderdeel van de Green Deal. • Ook het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) stelt dat elektrisch spoorvervoer het beste presteert op externe effecten ‘luchtvervuiling’ en ‘broeikasgasemissies’. De externe kosten en infrastructuurkosten voor overheid nemen met 95% af wanneer vervoer in Nederland van weg naar spoorvervoer verschuift.2 • Daarmee kan wagenladingvervoer bijdragen aan de realisatie van de ambities in het nationale Klimaatakkoord en het verminderen van de stikstofproblematiek.
...echter is het exploiteren van wagenladingvervoer momenteel verlieslatend. • Ondanks het potentieel van wagenladingvervoer, signaleert de Europese Commissie (EC) dat de exploitatie van wagenladingvervoer in de regel verlieslatend is en actieve rol van overheden en spoorbeheerder nodig is.2 • Onderzoeksbureau Railistics heeft in april-mei 2023 circa 30 interviews gevoerd met o.a. havens, verladers en vervoerders. Aanbieders en verladers geven aan dat de financiële situatie leidt tot heroverweging aanbod wagenladingvervoer. Het grootste deel van de vervoerders heeft in 2022 verliezen geleden op zowel goederenvervoer als wagenladingvervoer.3
Door een business case die onder druk staat maken marktpartijen ingrijpende keuzes • Met de versobering van de dienstverlening neemt het risico op ongewenste keuzes van marktpartijen toe. De relatieve onaantrekkelijkheid van wagenlading-vervoer maakt verladers hun transportmodaliteit heroverwegen, waarbij het risico ontstaat dat partijen kiezen voor wegvervoer, ofwel reversed modal shift.5 • Een ander risico is een port shift, zoals o.a. voorzien door het Havenbedrijf Rotterdam. Dit betekent dat marktpartijen ervoor kiezen hun aan- en af te voeren goederen vanuit een buitenlandse haven te gaan vervoeren, wat het Nederlandse vestigingsklimaat en daarmee de werkgelegenheid negatief raakt.
• Ook verladers geven aan dat zij door de stijging van de gebruikskosten voor opstellen en rangeren per 2023 het gebruik van spoor / wagenladingvervoer heroverwegen. • Ondanks diverse pogingen tot kostenoptimalisaties geven vervoerders in België, Nederland, Duitsland, Frankrijk en Italië aan dat volumes alsnog dalen. • In sommige regio’s zijn services voor wagenladingvervoer zelfs verdwenen, wat leidt tot een verzwakt netwerk door een afnemend bundelpotentieel. 4
1) Bron: Nieuwsblad Transport 13/3/2023, 25/4/2023, 15/10/2022, NT 21/10/2022, De Tijd, 24/11/2021, 24/3/2023, 15/10/2022, Deutscher Bundestag,
Drucksache 19/15100, 13 November 2019. 2) Impact assessment Community guidelines on support study for the review of the State aid for railway undertakings. 3) Railistics (oktober 2023). De toekomst van het 4) 5) wagenladingvervoer. Position Paper Cefic, mei 2020. In gesprekken bevestigen havenbedrijven en marktpartijen dat bedrijven in de haven en het achterland vragen om een trimodale bereikbaarheid, zodat ze eenvoudig kunnen wisselen tussen vervoersmodaliteiten en havens om bereikbaar te blijven bij een verstoring. Dat maakt de shift naar weg en binnenvaart, maar ook een andere haven relatief eenvoudig. Bedrijven kiezen bewust, indien mogelijk, voor een combinatie van modaliteiten om eenvoudig te switchen als spoor en specifiek wagenladingvervoer via Nederland niet meer aantrekkelijk is.
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 14
Toekomstige ontwikkelingen en scenario’s
ProRail heeft onderzoek gedaan naar externe en interne ontwikkelingen die van invloed zijn op de potentie van wagenladingvervoer in Nederland Leeswijzer •
•
•
1)
ProRail heeft als onderdeel van dit Opgavenbeeld Wagenladingvervoer uitgebreid onderzoek gedaan naar welke ontwikkelingen van invloed kunnen zijn op het wagenladingvervoer. Zo heeft adviesbureau Railistics onderzoek gedaan naar de toekomst van het wagenladingvervoer door samen met ProRail interviews te houden met vervoerders, verladers, terminals, havens en wagonproducenten in de periode mei-september 2023. Ook heeft adviesbureau Roland Berger onderzoek gedaan naar ontwikkelingen in de markten en de vertaling naar potentiële ontwikkeling van het volume van wagenladingvervoer in Nederland. De toekomstige ontwikkelingen zijn in dit hoofdstuk gestructureerd langs twee assen. Er is enerzijds sprake van ontwikkelingen van buitenaf die invloed hebben op het wagenladingvervoer, te weten: a) exogene ontwikkelingen die buiten de invloedsfeer liggen van de markt, zoals klimaatverandering, en b) maatregelen die overheden nemen met invloed op wagenladingvervoer, zoals het European Trading System (ETS), vrachtwagenheffing, etc. Anderzijds is er sprake van toekomstige ontwikkelingen in de markt zelf bij a) vervoerders van wagenladingvervoer, zoals technologische ontwikkelingen en b) verladers in verduurzamingstrategieën zoals de ontwikkeling van groen staal.
Dit hoofdstuk beschrijft de verschillende ontwikkelingen langs deze vier assen, en met daarbij de impact op het wagenladingvervoer in Nederland en een verwachting op het volume. Het hoofdstuk sluit af met een schets van mogelijke toekomstige scenario’s voor de ontwikkeling van wagenladingvervoer.
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
De volgende ontwikkelingen kunnen het volume wagenlading in Nederland beïnvloeden: 1 1
Ontwikkelingen die op de markt afkomen 1a) Exogene ontwikkelingen 1b) Beleidsinterventies
2
Ontwikkelingen in de markt zelf 2a) Ontwikkelingen bij vervoerders 2b) Ontwikkelingen bij verladers Zie volgende pagina’s voor nadere toelichting op deze ontwikkelingen
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 16
Exogene ontwikkelingen kunnen een positieve impuls geven aan gebruik van het spoor voor goederenvervoer en de keuze voor wagenladingvervoer
De volgende ontwikkelingen beïnvloeden het volume: 1 1
Ontwikkelingen die op de markt afkomen 1a) Exogene ontwikkelingen
1b) Beleidsinterventies
2
Ontwikkelingen in de markt zelf 2a) Ontwikkelingen bij vervoerders
2b) Ontwikkelingen bij verladers
Vijf mogelijke exogene ontwikkelingen zijn Klimaatverandering: Opwarming van het klimaat zorgt voor volatiliteit in de waterstanden. Door veranderingen in de waterstand zijn schepen niet altijd inzetbaar en vertragen de levertijden. Dit heeft mogelijk een positieve impact op de modal shift van binnenvaart naar wagenladingvervoer. Energietransitie: De energietransitie zal zorgen voor een stijgende vraag naar aluminium, o.a. door een toename van zonnepanelen en elektrische auto’s. Verder is de energietransitie nog in een pril stadium en er is weinig bekend over het mogelijke effect op transportvolumes van bijvoorbeeld waterstof en/of ammoniakverbindingen. Verwacht wordt dat het spoor mogelijk een belangrijke en aanvullende rol kan spelen in de fase dat de betreffende industrie wordt opgebouwd en -daarna- een bescheidener rol in de kleinschaliger distributie. Het potentieel volume over het spoor kent nu een grote bandbreedte en is afhankelijk van de doorontwikkeling van de netwerken voor de nieuwe energiedragers. Marktvolatiliteit: Momenteel is de Europese economie onderhevig aan meerdere crises (bijv. stijgende energieprijzen, beperkte toegang tot grondstoffen, verstoring van supply chain door Oekraïne, etc.) Dit heeft voornamelijk een effect op de volatiliteit van het (productie-) volume van de chemiemarkt.
Dit zorgt voor een verschuiving van bloktreinen naar wagenladingvervoer, omdat wagenlading een hogere mate van flexibiliteit biedt dan bloktreinen als het vervoer op of afgeschaald moet worden. Congestie op de weg: De (Nederlandse) wegen raken steeds voller met vracht- en personenverkeer, met name op piekmomenten tijdens de spits. Hierdoor is wegtransport niet altijd even betrouwbaar en kan de potentie van wagenladingvervoer toenemen. Krapte arbeidsmarkt: Door de krapte op de arbeidsmarkt is er minder personeel beschikbaar en vaak alleen tegen hogere lonen. Dit heeft impact op de het arbeidsintensieve wegvervoer. Door tekort is de verwachting dat vracht langer stil blijft staan, wat de betrouwbaarheid negatief beïnvloedt. Dit vergroot de kans op een shift naar spoorvervoer. Positieve impact op wagenladingvervoer
1)
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
Negatieve impact op wagenladingvervoer Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 17
Beleidsinterventies kunnen zowel een positieve als een negatieve impact hebben op spoorgoederenvervoer
De volgende ontwikkelingen beïnvloeden het volume: 1 1
Ontwikkelingen die op de markt afkomen 1a) Exogene ontwikkelingen
1b) Beleidsinterventies
Op dit moment ziet ProRail een vijftal beleidsinterventies met een impact op spoorgoederenvervoer EU-ETS: Het European Emission Trading System is het handelssysteem voor CO2-uitstoot, waardoor de industrie betaalt voor haar uitstoot. Per 2027 zullen de kosten voor wegtransport toenemen met ca. 5-10 cent/km, waardoor de concurrentiepositie van het spoor zal verbeteren. Hogere tolheffing voor zware vrachtwagens in Duitsland (Maut): Duitsland heeft de tolheffing voor zware vrachtwagens in Duitsland per december 2023 verhoogd tot bijna het dubbele niveau. De vrachtwagens betalen ca. 20 cent per km extra. Bovendien wordt de regeling vanaf juli 2024 uitgebreid naar vrachtwagens vanaf 3,5 ton. Deze extra inkomsten komen ten goede aan de uitbreiding van de spoorinfrastructuur. Nederlandse vrachtwagenheffing: De Nederlandse overheid gaat vanaf ca. 2026 een vrachtwagenheffing van ca. 15 cent/km invoeren (vergelijkbaar met andere Europese landen), als stimulans voor de sector om te kiezen voor schonere vrachtwagens en efficiënter vervoer. Hierdoor zal de concurrentiepositie van het spoor verbeteren t.o.v. de weg.
2
Ontwikkelingen in de markt zelf 2a) Ontwikkelingen bij vervoerders
2b) Ontwikkelingen bij verladers
Subsidie uitstootvrije vrachtwagens (AanZET): De Nederlandse overheid heeft vanaf april 2023 een subsidie ingevoerd voor de aankoop of financial lease van vrachtwagens die uitstootvrij zijn (elektrisch of op waterstof) voor ondernemers en non-profit organisaties. Het doel is om het prijsverschil tussen een dieseltruck en emissieloze vrachtwagen kleiner te maken. Dit maakt het wegvervoer relatief aantrekkelijk t.o.v. spoor, hoewel het budget slechts € 60 mln. bedraagt. Subsidie voor bouw waterstoftankstations: De Nederlandse overheid trekt vanaf maart 2024 een subsidie uit om de bouw van openbare waterstoftankstations en waterstofvrachtwagens te stimuleren. Dit maakt het wegvervoer relatief aantrekkelijk t.o.v. wagenladingvervoer, hoewel de subsidie naar verwachting 40 nieuwe stations gaat opleveren en een paar duizend voertuigen, wat slechts een klein deel is van totale vloot. Positieve impact op wagenladingvervoer
1)
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
Negatieve impact op wagenladingvervoer Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 18
Digitalisering en automatisering van wagenladingvervoer heeft - afhankelijk van randvoorwaardelijke investeringen - pas vanaf 2030 een positieve impact op het gebruik van het spoorgoederenvervoer
De volgende ontwikkelingen beïnvloeden het volume: 1 1
Ontwikkelingen die op de markt afkomen 1a) Exogene ontwikkelingen
1b) Beleidsinterventies
2
Ontwikkelingen in de markt zelf 2a) Ontwikkelingen bij vervoerders 2b) Ontwikkelingen bij verladers
ProRail ziet een tweetal technologische innovaties die op termijn kunnen leiden tot structurele kostenverlagingen Digital Automated Coupling (DAC): DAC is een systeem om wagens en locomotieven digitaal automatisch te koppelen en ontkoppelen, zonder menselijke tussenkomst ten behoeve van productiviteit, kosten, capaciteit, veiligheid en kwaliteit. Met behulp van DAC wordt de complete goederentrein gedigitaliseerd, waarmee functies worden geautomatiseerd. Invoering van DAC wordt pas verwacht na 2030. Door DAC verminderen de arbeidskosten, is er sprake van tijdsbesparing, wordt het nog veiliger en verbeteren de arbeidsomstandigheden. Dit maakt wagenladingvervoer vanuit het perspectief van operationele kosten, veiligheid en kwaliteit aantrekkelijker ten opzichte van vervoer over de weg en binnenvaart. Indien op termijn (ná 2030) wordt gekozen voor invoering van ERTMS (hybride) Level 3 neemt de capaciteit op het spoorwegnet met DAC toe. DAC draagt tevens bij het terugdringen van het toenemend tekort aan operationeel personeel, zoals wagenmeesters, waar vervoerders mee kampen. Automated Train Operation (ATO): Automated Train Operation (ATO) refereert naar vier levels van automatisering van verschillende processen in de trein, zoals het sluiten van deuren, de trein laten starten en stoppen met rijden en operaties in het geval van disruptie.
Daarnaast kan ATO Shunting Operation (ASO) ofwel ATO Rangeren een positieve impact hebben op het wagenladingvervoer. Invoering van ATO heeft nog geen vastgestelde implementatieplanning en wordt verwacht vanaf 2030/2035 en zal daarna pas impact hebben op de modal shift. Invoering van ASO is eerder mogelijk - ook op niet centraal bediende emplacementen - omdat ERTMS hier geen voorwaarde voor is. Automatisering leidt tot kostenbesparing en een hogere betrouwbaarheid van het spoor ten opzicht van wegtransport en binnenvaart. ATO en DAC zijn op zichzelf staande ontwikkelingen met eigen tijdlijnen. Deze ontwikkelingen zijn complementair aan elkaar, maar beiden kunnen onafhankelijk geïmplementeerd worden maar versterken elkaar wel. Positieve impact op wagenladingvervoer
1)
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
Negatieve impact op wagenladingvervoer Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 19
Ontwikkelingen in productieprocessen bij industrieën en verduurzaming van logistieke ketens bij verladers kunnen een positieve of negatieve invloed hebben op het volume wagenladingvervoer
De volgende ontwikkelingen beïnvloeden het volume: 1 1
Ontwikkelingen die op de markt afkomen 1a) Exogene ontwikkelingen
1b) Beleidsinterventies
2
Ontwikkelingen in de markt zelf 2a) Ontwikkelingen bij vervoerders 2b) Ontwikkelingen bij verladers
Onderstaande marktontwikkelingen in industrieën hebben potentieel impact op wagenladingvervoer Verduurzaming productie- en transportstrategieën: Als gevolg van verduurzamingsstrategieën richten bedrijven zich op verduurzaming van de gehele productie en logistieke keten. Een voorbeeld is Tata Steel,dat voornemens is om een groot deel van het huidige wegvervoer in de toekomst per trein te realiseren en heeft daar ook extra budget voor beschikbaar gesteld. Op korte termijn heeft dit een potentiële positieve impact op spoorvervoer ten opzichte van het minder duurzame vervoer over het water en de weg. Transitie naar groen staal: Het wagenladingvolume in de metaalmarkt zal toenemen door de geplande transitie naar groen staal waarvoor meer schroot wordt gebruikt. Zo heeft Tata Steel, aangegeven een zelfde productievolume na te streven maar het aandeel schroot hierin te willen verhogen. In tegenstelling tot ijzererts zal schroot in de toekomst gedeeltelijk per wagenlading aankomen bij Tata Steel. Chemiemarkt: De internationale concurrentiepositie van de Europese chemiemarkt is recent verslechterd. Doordat een groter deel geïmporteerd wordt, vermindert het aantal bewegingen van chemische producten binnen de EU. Wel zullen halffabricaten worden geïmporteerd en vervoerd naar productie-sites in Europa.
Bovendien is de chemiemarkt conjunctuurgevoelig Afvalpartijen zoeken alternatief vervoer per trein: De afvalmarkt is redelijk stabiel (lichte groei) en de verwachting is dat dit in de toekomst zo zal blijven. Nederland en Zweden importeren het meeste huisvuil uit de EU voor verbranding. Er zijn spoorvervoerders die proactief benaderd worden voor alternatieven per trein en daarbij mogelijk een rol zien voor wagenladingvervoer. Vervoer via bloktreinen of intermodaal zijn daarbij alternatieven. Lage potentie voor papiermarkt en exceptionele goederen: Er is een beperkte potentie voor papier (voornamelijk uit de import van papierpulp en de export van oud papier). Dit geldt ook voor exceptionele goederen (bijv. onderdelen voor windturbines), omdat dit veelal incidenteel van aard is en resulteert in lage impact voor wagenladingvervoer. Positieve impact op wagenladingvervoer
1)
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland.
Negatieve impact op wagenladingvervoer Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 20
ProRail ziet drie scenario’s voor de potentiële volumeontwikkeling wagenladingvervoer tot 2050, deze zijn met name afhankelijk van level playing field en realisatie van voorziene ontwikkelingen De scenario’s zijn met name afhankelijk van het level playing field en realisatie van ontwikkelingen De ontwikkeling van het volume van wagenladingvervoer hangt af van een aantal bepalende ontwikkelingen. Hiervoor hebben we drie scenario’s opgesteld voor de komende decennia als gevoeligheidsanalyse t.o.v. de autonome ontwikkeling van het volume conform de IMA 20212. ProRail verwacht dat het midden scenario het representatieve scenario is uitgaande een actiever overheidsbeleid op level playing field inzake tarieven en diensten. Zonder actief overheidsbeleid is een laag scenario aannemelijker. Afhankelijk van de ontwikkeling zal een deel van de maatregelen in dit document meer of minder urgent zijn. Dit wordt in hoofdstuk 4 nader toegelicht. 1
Hoog scenario
Positief scenario waarin een modal shift wordt gerealiseerd door actief beleid. Dit scenario wordt gedreven door het creëren van een level playing field (bijvoorbeeld door een stimuleringssubsidie voor wagenlading en neutrale dienstverlening van Kijfhoek), een snelle invoering van DAC/ATO, verduurzaming van industrieën en verladers en een stagnatie van de verduurzaming van het wegvervoer. 2
10
Negatief scenario waarin andere vervoersmodaliteiten de overhand krijgen. Dit scenario wordt gedreven door een combinatie van: het uitblijven van het level playing field en verslechtering concurrentiepositie Nederland in het Europese netwerk, vertraging in de realisatie van DAC/ATO, doorbraken in realisatie van competitieve verduurzaming van het wegvervoer, beperkt terugkeren van klanten na de ombouw van Kijfhoek en keuzes van vervoerders om bediening af te schalen vanwege de negatieve business case.
8,0-9,0 mln. ton
7,7-8,6 mln. ton
9 6,8-7,2 mln. ton
8 7 6
6,1 6,1-6,5 mln. ton
6,2-7,0 mln. ton
6,2-7,2 mln. ton
5 4 3 3,1-3,6 mln. ton
2
3,0-3,8 mln. ton
2,8-4,0 mln. ton
1 0 2022
Midden scenario
Licht positief scenario gedreven door een (gedeeltelijk) level playing field en neutrale dienst-verlening op Kijfhoek, doorzetten van verduurzamingsplannen van de logistiek van verladers (bijv. modal shift Tata Steel van weg naar spoor) en het realiseren van een beperkt deel van de potentiële groei in de overige industrieën. 3 Laag scenario
1)
Volume wagenladingvervoer in Nederland [mln. ton]
2030 Hoog scenario
Ontwikkeling
2040 Midden scenario
2050 Laag scenario
Hoog
Midden
Laag
Neutrale dienstverlening Kijfhoek
~ ~ ~ ~
Level playing field DAC/ATO Groei industrieën Verduurzaming weg Ontwikkeling zet door
Zie rapport Roland Berger (sept 2023). Externe en interne ontwikkelingen wagenladingvervoer in Nederland. 2) Zie Integrale MobiliteitsAnalyse 2021: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/06/29/integrale-mobiliteitsanalyse-2021
~ Ontwikkeling zet deels door
Ontwikkeling zet niet door
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 21
Wagenladingvervoer vanuit de ProRail-brede ambities
In 2022 heeft ProRail haar missie, visie, strategie en ambities vertaald naar strategische prioriteiten. Deze zijn komende jaren leidend voor wat we doen. ProRails brede missie, visie, strategie en ambities ProRail zorgt voor de aanleg, het onderhoud en het beheer van het Nederlandse spoorwegnet. Als onafhankelijke partij verdeelt ProRail de ruimte op het spoor, regelen we al het treinverkeer, bouwen en beheren we stations en leggen we nieuwe sporen aan. We onderhouden bestaande sporen, wissels, seinen en overwegen. Onze missie • Wij verbinden mensen, steden en bedrijven per spoor, nu en in de toekomst. Wij maken aangenaam reizen en duurzaam vervoer mogelijk en zorgen dat het op en om het spoor veilig is. Onze visie • Treinverkeer is onmisbaar voor de bereikbaarheid van (nieuwe) woongebieden en het behalen van de klimaatdoelstellingen. Samen met onze partners geven we invulling aan de groeiende behoefte aan duurzame mobiliteit in Nederland. Onze strategie • Wij hebben de opgave om onze samenleving en economie op een schone en duurzame manier in beweging te houden, nieuwe woningen en wijken in heel Nederland bereikbaar te maken en innovatie te stimuleren met technologische en digitale vernieuwing van het spoor. • Dat doen we door oplossingen te realiseren voor de groeiende vraag naar personen- en goederenvervoer per spoor.
Door het vervoer van meer reizigers en goederen over het spoor te faciliteren, geven we met ons spoornetwerk duurzame invulling aan de Nederlandse mobiliteitsvraag. • Onze strategie, verbindt, verbetert, verduurzaamt, blijft onverminderd de route waarmee we die groei willen bereiken. In 2022 hebben we concreter gemaakt hoe
we in de komende jaren uitvoering geven aan deze strategie. Daarbij hebben we ook rekening gehouden met uitdagingen zoals tekort aan personeel in de sector, beschikbaarheid van materialen en de executiekracht van onze organisatie. Onze ambities • Verbindt: we vergroten de capaciteit op het spoor, inclusief stations en emplacementen. • Verbetert: we zorgen voor veilig en betrouwbaar spoor, tot tevredenheid van reizigers, verladers en omgeving. • Verduurzaamt: we maken spoormobiliteit zo duurzaam mogelijk en verkleinen onze ecologische voetafdruk. • Bevlogen ProRailers: we willen een aantrekkelijke organisatie zijn om te werken. • Betaalbaar spoor: we besteden onze middelen doelmatig en bewust. Onze strategische prioriteiten • We hebben onze ambities vertaald naar een aantal strategische prioriteiten. Deze zijn de komende jaren leidend voor wat we doen. We brengen de basis op orde in de dagelijkse operatie, we moderniseren het spoornetwerk als geheel en we zetten een flinke stap in innovatie en digitalisering. • We weten dat we onze grote opgave alleen kunnen waarmaken als we ook wat veranderen in hoe we de dingen doen, met elkaar en met de sector. Daarom werken we de komende jaren ook aan het versterken van onze organisatie. We gaan bijvoorbeeld meer focus aanbrengen, op uniforme manier samenwerken en we investeren in een ontwikkelprogramma voor alle medewerkers.
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 23
Specifiek voor wagenladingvervoer heeft ProRail een concrete doorvertaling vanuit de visie gemaakt en hoe het opgavenbeeld hierin past. Uitvoering hangt af van beleidsmatige besluitvorming IenW. Ambities ProRail
De opgaven voor wagenladingvervoer zijn volledig in lijn met de ambities van ProRail
Verbindt
ProRail verbindt bedrijven in Nederland en Europa. Specifiek voor wagenlading faciliteert ProRail een netwerk en sorteerhub Kijfhoek voor verladers, terminals, havenbedrijven en industriële partijen met leveranciers of afnemers in Nederland, Europa en hierbuiten.
Verbetert
ProRail verbetert de infrastructuur voor wagenladingvervoer door de infrastructuur en systemen van de sorteerhub Kijfhoek te vernieuwen en adviseert IenW de keuze te overwegen om het exploitatiemodel te wijzigen naar een neutrale integrale dienstverlening. Daarnaast verbetert ProRail door de betrouwbaarheid van infrastructuur op de havenspoorlijn en emplacementen te verhogen, capaciteit te vergroten en door bedrijven te ondersteunen in het realiseren van nieuwe spooraansluitingen.
Verduurzaamt
ProRail kan in geval van een wijziging van het exploitatiemodel Kijfhoek en een level playing field voor wagenladingvervoer een bijdrage aan de verduurzaming van goederenvervoer en de modal shift van weg naar spoor en levert een bijdrage aan de verduurzamingsopgave van industrieën in hun logistieke ketens.
Bevlogen ProRailers
ProRail borgt de keuzes vanuit het Opgavenbeeld Wagenladingvervoer in het reguliere ontwikkelproces van ProRail waarbij kennis, kunde en capaciteit voor het product wagenladingvervoer wordt geborgd als integraal onderdeel van de visie en strategie op spoorgoederenvervoer. Met tijdelijke programma's geven we prioriteit in het realiseren van opgaves.
Betaalbaar Spoor
ProRail zorgt met de gebruiksvergoedingssystematiek voor een transparante en eerlijke kostenstructuur voor vervoerders, overige aanbieders en verladers en adviseert IenW om aanvullende subsidiemaatregelen te overwegen van een level playing field van wagenlading vervoer aansluitend bij omliggende landen.
Opgavenbeeld Wagenladingvervoer p. 24
Opgaven, strategische keuzes en pijlers met maatregelen
ProRail constateert dat de opgaven op het gebied van wagenladingvervoer vragen om strategische keuzes op zeven pijlers, met daaronder maatregelen per pijler Het realiseren van de opgaves vereist strategische keuzes op zeven pijlers
Strategische pijlers
• Wagenladingvervoer geeft in de visie van ProRail in de toekomst invulling aan het duurzaam verbinden van belangrijke vervoersstromen van Nederlandse haven- en industriegebieden en (internationale) netwerken.
1. Neutrale dienstverlening Kijfhoek
• Om het potentieel volume te kunnen accommoderen constateert ProRail dat uitbreidingen nodig zijn om voldoende infracapaciteit aan te bieden, zodat spoorvervoerders een duurzame manier van transport kunnen aanbieden via wagenlading, die op prijs en kwaliteit met andere modaliteiten concurreert, met verlaging van hinder voor de omgeving. Wij gaan hierbij uit van volumes uit het midden scenario (pagina 21) en monitoren actief de ontwikkeling hiervan.
2. Level-playing field
• Uitgangspunt hierbij is het concentreren van sorteren van treinen op Kijfhoek, vanwege de beste randvoorwaarden en prestaties voor efficiency, capaciteit en veiligheid, als gevolg van de vernieuwing van het geautomatiseerde heuvelsysteem en de aanleg van calamiteitenwegen en blusvoorzieningen. • Om de toegangsdrempel weg te nemen voor het gebruik van Kijfhoek, constateert ProRail dat hiervoor een wijziging van het exploitatiemodel Kijfhoek nodig is, waarbij een integrale dienstverlening voor vervoerders wordt aangeboden, zonder toetredingsdrempels voor het sorteren van treinen. • ProRail signaleert de noodzaak om kosten voor goederenvervoerders terug te brengen naar een niveau van een Europees level playing field met omliggende landen België en Duitsland. Dit level playing field is een belangrijke voorwaarde bij het wijzigen van het exploitatiemodel en is bepalend voor de aantrekkelijkheid van Kijfhoek.
3. Voldoende capaciteit
4. Kwaliteit van het product
5. Samenwerking in de keten
• ProRail constateert dat de samenwerking met partners in de vervoersketen mogelijk anders moet worden vormgegeven voor het benutten van de kansen die innovaties de komende jaren bieden, omdat deze ontwikkelingen mogelijkheden bieden om wagenladingvervoer efficiënter en aantrekkelijker te maken.
6. Innovatie en digitalisering
• ProRail constateert dat om bovenstaande opgaven voor wagenladingvervoer te realiseren, dit vraagt om strategisch keuzes op zeven pijlers en adviseert IenW om hierin duidelijke keuzes te maken.