07-01-02 Producten- en dienstencatalogus 2025
Tekst van het document
Producten- en dienstencatalogus 2025 De bibliotheek van ontdekken, leren en ontmoeten
Inhoud
Inleiding
3
1.
Ontwikkelingen in het bibliotheek(net)werk
5
1.1 1.2
Leeswijzer Maatwerk
9 9
2.
Fysieke basisvoorziening
10
2.1 2.2
De Bibliotheek voor en van iedereen Fysieke basisvoorziening
10 11
3.
Leven lang leren
14
3.1 3.2 3.3
Persoonlijke ontwikkeling van iedereen Programmering Leven lang leren eLAB
14 15 16
4.
Taal als basis
18
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
Plezier in lezen, de sleutel tot succes BoekStart voor baby’s BoekStart in de Kinderopvang De Bibliotheek op school PO De Bibliotheek op school VO
18 20 21 22 23
4.6 VoorleesExpress 4.7 BoekStartcoach 4.8 BoekStart-BoekenPret 4.9 Aanbod kinderopvang 4.10 Aanbod primair onderwijs 4.11 Aanbod voortgezet onderwijs
24 25 26 27 27 28
5.
Werken aan geletterdheid
29
5.1 5.2
Leren lezen, schrijven en rekenen Taalhuis
29 31
6.
Meedoen in de samenleving
33
6.1 6.2 6.3
Participatie en zelfredzaamheid Digitale inclusie Programmering Meedoen in de samenleving
33 33 35
7.
Vooruitblik
37
7.1 7.2 7.3
Digitaal burgerschap Democratisch burgerschap Mobiele Bibliotheek
39 40 41
2
Inleiding
Voor u ligt de Producten- en dienstencatalogus (PDC) 2025 van Biblionet Groningen met daarin een overzicht van de dienstverlening die wij kunnen bieden aan de inwoners van uw gemeente. De wijzigingen in deze PDC 2025 zijn gering. Nieuw is het Bibliopunt (Plus) als alternatief voor de afhaalpunten in de provincie. Diverse linkjes naar onderzoeken en factsheets zijn geactualiseerd. De dienstverlening binnen de programmalijnen is ongewijzigd. In het najaar van 2024 starten we met de route naar een update van de inhoud van de PDC. Dit met het oog op een aantal ontwikkelingen die aan de orde zijn en de komst van de Zorgplicht. In “7. Vooruitblik” gaan we hier nader op in. De afgelopen jaren zaten we niet stil. Vanuit de diverse rollen en functies, zoals onze educatieve ondersteuning en sociale en culturele activiteiten, is de Bibliotheek een belangrijke schakel geworden in de gemeentelijke Gezinsaanpak. Samen met gemeenten werken we aan een Bibliotheek die dichtbij en toegankelijk is. Dit doen we steeds meer door ook in de ‘huiskamers’ van anderen te komen, zoals in dorpshuizen. Gestaag werken we aan een mobiele bibliotheek, gericht op de brede functies van de Bibliotheek. Ook starten we vanaf 2025 met het Bibliopunt en Bibliopunt Plus.
De Zorgplicht Bibliotheken 2025 e.v. De eenmalige ‘Specifieke Uitkering (SPUK) lokale bibliotheekvoorziening 2023 – 2024’ is een belangrijke stap om de toekomstbestendigheid van bibliotheken te waarborgen en hun cruciale rol in de samenleving te versterken. Terug naar inhoud
3
Met de toekenning van de elf aanvragen in ons werkgebied werken we samen met u aan de toegang tot bibliotheken, aan de versterking van de rol van bibliotheken als ontmoetingsplaatsen en aan het aanbod, toegespitst op de behoeften van de inwoners. De SPUK-regeling is de voorbereiding op de Zorgplicht die – zoals het nu lijkt – per 1 januari 2026 wordt ingevoerd. De Zorgplicht is onderdeel van een wetswijziging in voorbereiding. Waar nu een ‘bevorderingstaak’ geldt voor overheden, zal dan de plicht ontstaan om de bibliotheekvoorziening in stand te houden. De bibliotheekbrief van november 2023 licht dit toe. Een gewenste ontwikkeling in een tijd waarin digitale transformatie en veranderende leesgewoonten nieuwe uitdagingen met zich meebrengen. Met de komst van de Zorgplicht wordt de verantwoordelijkheid van de gemeente, de provincie en de bibliotheken zelf benadrukt om ervoor te zorgen dat bibliotheken een essentiële rol in de samenleving blijven vervullen.
Gelijke kansen voor alle leerlingen De Rijksinvesteringen in de bibliotheeksector gaan echter verder: niet alleen voorzieningen worden versterkt, ook is er sinds 2022 budget voor het financieren van Informatiepunten Digitale Overheid in de bibliotheken en vanuit OCW voor het Masterplan Basisvaardigheden. Om een positieve impuls te geven aan het vergroten van de leesmotivatie en (digitale) geletterdheid voor kinderen in de kinderopvang en op scholen, is er een vervolg gekomen op het eerste Masterplan Basisvaardigheden. Met het Masterplan wordt ingezet op kansengelijkheid. Dit betekent dat vooral die scholen bereikt moeten worden die ofwel kampen met achterstanden (bij primair onderwijs), ofwel behoren tot het praktijkonderwijs, vmbo, het speciaal (basis)onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs. Deze scholen scoren bij PISA en PIRLS gemiddeld lager dan scholen die geen achterstandsscores hebben of havo/vwo/gymnasium-scholen. Terug naar inhoud
Voor de inzet vanuit onze bibliotheken betekent dit dat we samen met deze scholen de komende jaren vanuit de Masterplanmiddelen werken aan meer ondersteuning. Onder andere door extra inzet van leesconsulenten en een uitgebreidere passende collectie op deze scholen. Om te bevorderen dat leerlingen op deze scholen ook meer gaan lezen in de thuissituatie, zullen wij scholen nadrukkelijk en dringend adviseren om leerlingen bibliotheekboeken mee naar huis te laten nemen. Helaas is dit nog niet vanzelfsprekend voor alle scholen.
2. 3.
producten en diensten die aansluiten bij thema’s en doelen op gemeentelijk niveau; producten en diensten die een aanvulling zijn op, of een alternatief voor, de dienstverlening in de eerste categorie.
We kijken ernaar uit om het advies te vertalen naar de uitvoering van activiteiten en dienstverlening, passend bij de doelen en wensen van uw gemeente en haar inwoners.
De Bibliotheek als basisvoorziening In 2024 spraken we op ambtelijk en bestuurlijk niveau over het realiseren van onze ambitie voor de Bibliotheek als basisvoorziening in Groningen. Een basisvoorziening betekent: publiek gefinancierd en beschikbaar voor alle Groningers. Door drempels weg te nemen, kan de bibliotheek daadwerkelijk ‘van iedereen’ zijn. Zo kunnen we ook de mensen bereiken die nu nog niet meedoen. De focus willen we daarbij leggen op gezinnen met kinderen alsmede de groep 18 tot 30 jaar. (Gratis) lid zijn betekent onderdeel zijn van het grotere geheel; een aandeel hebben zónder financiële voorwaarden. De betekenis van de bibliotheek als basisvoorziening is niet zozeer het wegstrepen van het innen van abonnementsgelden, maar veel meer het streven naar een ‘onbetaalbare’ bibliotheek van en voor iedereen, als (deel-)antwoord op de grote maatschappelijke opgaven in de provincie Groningen. De Bibliotheek als basisvoorziening is een plek van waarden, en draagt bij aan verbinding, betekenis en geluk.
Advies op maat Op basis van deze catalogus hebben we, in overleg met u, een advies op maat voor uw gemeente geformuleerd. Hierin maken we onderscheid tussen: 1. dienstverlening die op basis van de Wet Stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) in geen enkele gemeente mag ontbreken;
Ilona Ebels manager bibliotheken
Rachel van den Hoogen directeur-bestuurder
4
1. Ontwikkelingen in het bibliotheek(net)werk
In de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob, 2015) staat welke rollen de rijksoverheid, de provinciale overheid en de gemeenten hebben in het bibliotheekstelsel. De lokale verantwoordelijkheid is invulling geven aan de vijf kernfuncties van de bibliotheek: 1. 2. 3. 4. 5.
het ter beschikking stellen van kennis en informatie; het bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie; het bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur; het organiseren van ontmoeting en debat; het laten kennismaken met kunst en cultuur.
De wet geeft veel ruimte aan u en ons om te bepalen hoe invulling te geven aan deze functies, vanuit een gezamenlijke visie, passend bij de vraagstukken van uw gemeente. In de maatschappelijk-educatieve bibliotheek is iedereen welkom om te ontdekken, leren en ontmoeten. We spreken dan ook niet meer van leden, maar van gebruikers van de bibliotheek: inwoners die niet per se lid zijn van de bibliotheek maar er wel een band mee hebben. Bijvoorbeeld omdat ze er trainingen volgen, spreekuren bezoeken, hulp vragen bij het Informatiepunt Digitale Overheid, bij het Taalhuis of meedoen aan activiteiten. Of omdat ze actief zijn als vrijwilliger in of voor de bibliotheek1. Daarnaast maken inwoners gebruik van de faciliteiten in de bibliotheek, zoals de publiekspc’s: deze zijn in de meeste Groningse bibliotheken aanwezig, met mogelijkheid tot printen en kopiëren. Zeer welkom, want uit onderzoek blijkt dat 1 miljoen mensen in Nederland
Terug naar inhoud
1: B ij Biblionet Groningen werkten in 2023 maar liefst 882 vrijwillige medewerkers, vaak in meerdere rollen.
5
geen computer, internet of tv hebben of gebruiken. Dit maakt het voor deze groep lastiger om bijvoorbeeld gebruik te maken van internetbankieren, zaken te regelen via DigiD of een vakantie te boeken. Inmiddels zijn we al even op weg met de beweging van de bibliotheek voor iedereen naar de bibliotheek van iedereen. De programmering van de bibliotheek komt steeds vaker samen met anderen, of op initiatief van anderen, tot stand. (Lokale) samenwerkingspartners op het gebied van onder andere educatie en cultuur, en zorg en welzijn, inwoners uit ons werkgebied en anderen kunnen de bibliotheek gebruiken als podium en werkplaats. Er ontstaan community’s rondom gedeelde interesses en vaardigheden; eerst aangejaagd door de bibliotheek, maar naarmate de community hechter wordt steeds zelfstandiger. Ook geven we letterlijk de sleutel uit handen, zodat inwoners en organisaties de bibliotheek kunnen gebruiken als plek voor ontmoeting en ontwikkeling. Zo wordt de bibliotheek steeds meer een platform waar mensen met en van elkaar kunnen leren en ontdekken. Samenwerken aan innovatief en sterk bibliotheekwerk gebeurt in lokaal, regionaal en landelijk verband. In 2020 kwam het Bibliotheekconvenant 2020-2023 tot stand, waarin het bibliotheek(net)werk en de drie overheidslagen (VNG, IPO en het Rijk) hebben vastgelegd dat zij zich gezamenlijk gaan inzetten voor de grote maatschappelijke opgaven: 1.
een geletterde samenleving; 2. participatie in de informatiesamenleving; 3. een leven lang ontwikkelen. Om invulling te geven aan de afspraken uit het convenant is vervolgens door lokale bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de Koninklijke Bibliotheek (KB) in gezamenlijkheid gewerkt aan de
Terug naar inhoud
Netwerkagenda 2021-2023. De Netwerkagenda bevat het manifest voor de netwerksamenwerking, de uitwerking van de maatschappelijke opgaven en de uitdagingen voor het bibliotheekstelsel. Ook de ambities en doelstellingen voor de komende jaren zijn in de agenda opgenomen. Het is een dynamisch document, waarvan jaarlijks een update verschijnt. Op die manier gaat het programma mee
met de tijd en met (maatschappelijke) ontwikkelingen, voortbouwend op wat al is bereikt. Het convenant wordt door de convenantpartners positief geëvalueerd: zij vinden het goed en belangrijk dat het convenant er is. Medio 2023 werd besloten het huidige Bibliotheekconvenant met een jaar te verlengen. Door deze verlenging kan het nieuwe convenant beter aansluiten op de wetswij-
6
ziging van de Wsob en ontstaat er meer tijd en ruimte voor de raadpleging van gemeenten, provincies, bibliotheken en POI’s. De nieuwe politieke realiteit leidde ertoe dat, ten tijde van het uitbrengen van de PDC 2025, het nieuwe Bibliotheekconvenant nog niet is getekend. Aanvullend werkte Biblionet Groningen vanuit haar rol als Provinciale Ondersteuningsinstelling (POI) aan de ‘Groningse vertaling’ van de Netwerkagenda. Op verzoek van de Provincie Groningen en de VGG hebben we in 2021 een provinciaal huisvestingsadvies geschreven, gevolgd door negen gemeentelijke huisvestingsadviezen. Het doel hiervan is dat elke inwoner van onze provincie nu en in de toekomst binnen redelijke afstand toegang heeft tot het brede aanbod van de bibliotheek, ondersteund door mobiele en online dienstverlening. Des te waardevoller zijn de toegekende Specifieke Uitkeringen (SPUK’s) Bibliotheken aan iedere Groningse gemeente. Mede hierdoor kunnen we versneld uitvoering geven aan onderdelen uit deze huisvestingsadviezen en samen met gemeenten blijven werken aan de nabijheid van toegankelijke bibliotheken, toegerust op de wettelijke functies. Hiermee kunnen we ook de Bibliotheek als ‘samenleving in het klein’ realiseren. De publieke ruimte van de bibliotheek functioneert als huiskamer van het dorp. Het is de plek waar iedereen komt, ongeacht leeftijd, inkomen, opleiding of sociale klasse.
Dat is belangrijk in onze samenleving; we moeten ervoor zorgen dat mensen elkaar blijven ontmoeten en dat iedereen gelijke kansen heeft. De komende jaren werken we aan de verdere ontwikkeling van de Groningse bibliotheken, met als uitgangspunt de Bibliotheek als derde plek: de derde sociale omgeving waar mensen naartoe gaan naast thuis (eerste plek) en werk of school (tweede plek).
Terug naar inhoud
“De bibliotheek is een unieke publieke plek, van en voor iedereen. Een plek van verbinding en betekenis voor de lokale samenleving, en tegelijkertijd een plek voor individuele ontwikkeling. Een plek waar je komt halen (voor jezelf) en brengen (met elkaar de publieke plek vormgeeft). Eigenlijk is de bieb de samenleving in het klein. Iedereen verdient zo’n plek, toegankelijk en dichtbij.” Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2022
7
We zetten er vol op in dat de Bibliotheek een derde plek is, waar mensen zich welkom en thuis voelen, en waar men onverwachte ontmoetingen heeft. De Bibliotheek als aanjager van persoonlijke ontwikkeling: voor, door én met alle Groningers.
‘‘A public library is the most democratic thing in the world.” Doris Lessing (1919-2013, Nobelprijs voor Literatuur 2007)
Jaarlijks presenteert de POI een plan met innovatieve projecten, waarmee we werken aan vernieuwing en versterking van het Groningse bibliotheek(net)werk. Voor input op het jaarplan wordt elke gemeente afzonderlijk door de POI geconsulteerd. Vanuit het plan werken we onder andere aan Informatiepleinen. Dit programma richt zich op het creëren van een herkenbare, structurele plek voor inwoners in de bibliotheek waar informatie en advies, praktische hulp en zelf leren op één of een aantal momenten in de week thematisch en/of doelgroepgericht samen worden gebracht. Mensen vinden in het Informatieplein niet alleen een veilige en laagdrempelige plek waar ze terugkerend vragen kunnen stellen over dagelijkse zaken. Ze komen ook in aanraking met ondersteuning en mogelijkheden die ze niet kennen of waar ze uit zichzelf niet op af zouden stappen. Vanuit een Informatieplein kan men eenvoudig worden gekoppeld aan passend leeraanbod als de behoefte daar is. Mensen worden uitgenodigd om deel te nemen aan activiteiten die aansluiten op hun persoonlijke situatie, ook als ze daar niet direct naar op zoek zijn. Dienstverlening van de bibliotheek zoals het Informatiepunt Digitale Overheid
Terug naar inhoud
(IDO), het Taalhuis en het digivaardigheidsaanbod wordt gecombineerd met inloopspreekuren en lesactiviteiten van diverse partners. Dit kunnen sociaal-maatschappelijke partners zijn, onderwijsorganisaties, maar ook commerciële organisaties met relevante expertise. Een andere belangrijke ontwikkeling waar we in de afgelopen twee jaar in het plan vanuit innovatie en doorontwikkeling op inzetten is de Gezinsaanpak, ofwel de Gemeentelijke Gezinsaanpak Geletterdheid. Vanaf 2025 voeren de Nederlandse gemeenten hierop de regie met als doel om te helpen voorkomen dat er een nieuwe generatie laaggeletterden opgroeit. Binnen deze brede aanpak is de Bibliotheek, op basis van onze kennis, kunde en ervaring op het gebied van preventie en curatie van laaggeletterdheid, een natuurlijke partner. Onderwijs, maatschappelijke organisaties en de Bibliotheken – met onze programma’s en Taalhuizen – weten elkaar steeds beter te vinden. Samen zetten we ons in om de vicieuze cirkel van laaggeletterdheid te doorbreken en ervoor te zorgen dat elk kind opgroeit in een taalrijke thuisomgeving. De Gezinsaanpak komt op verschillende plekken terug in de PDC: in 4.1 Plezier in lezen, de sleutel tot succes en in 5.1 Leren lezen, schrijven en rekenen.
Een onderwerp dat ook onze aandacht heeft, is de rol die de bibliotheek kan spelen in het bijdragen aan democratisch burgerschap en het verminderen van polarisering. In onze samenleving komen groepen steeds vaker en steviger tegenover elkaar te staan. De afstand tot elkaar wordt groter en betrouwbare informatie staat onder druk. De bibliotheek is een neutrale plek waar informatie en kennis gevonden, gecreëerd en gedeeld wordt. De bibliotheek kan een platform voor dialoog en debat zijn en inwoners uitnodigen om actief te worden bij maatschappelijke vraagstukken.
8
Taal als basis en plezier in lezen
Werken aan geletterdheid
Een leven lang leren
Meedoen in de samenleving
zijn verwerkt. Uit praktische overwegingen hanteren we in deze Producten- en dienstencatalogus de op de kernfuncties uit de Wsob afgeleide programmalijnen. We geven wel per onderdeel aan binnen welke kernfunctie van de Wsob de dienst past én bij welke maatschappelijke opgave de dienst aansluit. Verder wordt steeds aangegeven: • wat de dienst concreet inhoudt; • voor welke doelgroep de dienst is; • met welke partners we bovenlokaal of landelijk samenwerken; • wat het (maatschappelijk) effect is; • wat het tarief voor de dienst is.
Voor wie meer wil weten, zijn in de tekst linkjes naar verdiepende informatie opgenomen, zoals onderzoeken, websites en filmpjes.
1.2 Maatwerk
Naast de beschreven producten en diensten kunnen we maatwerk leveren in de vorm van additionele projecten en opdrachten. In geval van maatwerk rekenen wij in 2025 de volgende uurtarieven: • € 58 voor mbo • € 76 voor hbo • € 96 voor hbo+/wo
Daarnaast hebben alle producten en diensten een kleur. Groen: producten en diensten die bij alle gemeenten gewenst zijn om te voldoen aan de Wsob. Deze producten en diensten hebben een bewezen maatschappelijk effect en zijn veelal gebaseerd op landelijk ontwikkelde programmering.
1.1 Leeswijzer
De kernfuncties van de bibliotheek zijn enige jaren geleden door Biblionet Groningen vertaald in vijf praktische programmalijnen. Deze lijnen bevatten diensten en producten die inhoud geven aan meerdere functies uit de Wsob: • Fysieke basisvoorziening met de klassieke bibliotheek (Wsob: 1, 3, 5); • Een leven lang leren (Wsob: 1, 2, 3, 4, 5); • Taal als basis en plezier in lezen (Wsob: 1, 2, 3); • Werken aan geletterdheid (Wsob: 1, 2, 3, 4); • Meedoen in de samenleving (Wsob: 1, 2, 3, 4). In het Bibliotheekconvenant en de Netwerkagenda wordt uitgegaan van drie grote maatschappelijke opgaven, waarin de oorspronkelijke vijf kernfuncties uit de Wsob Terug naar inhoud
Geel: producten en diensten die toegevoegde waarde hebben. Ze sluiten aan bij de thema's en doelen op gemeentelijk niveau. De invulling ervan gebeurt in overleg met de gemeente. Oranje: producten en diensten die een alternatief voor of een aanvulling op de groene zijn.
Bij de diensten en producten wordt op hoofdlijnen aangegeven welke effecten en impact met het aanbod worden beoogd en bereikt. In de periode 2024-2026 koersen we er nog sterker op om deze meetbaar en zichtbaar te maken, inclusief de manier waarop de effecten gemeten worden. Dit omdat we de (toegevoegde) waarde van de bibliotheek nog duidelijker in beeld willen brengen. 9
2. Fysieke basisvoorziening
2.1 De Bibliotheek voor en van iedereen
In de fysieke basisvoorziening komen alle programma’s en activiteiten samen die we – met onze partners – aanbieden voor alle inwoners. Het is de fysieke plek waar inwoners kunnen halen wat ze nodig hebben om mee te doen in de samenleving en waar ze zich kunnen blijven ontwikkelen. Biblionet Groningen ziet de fysieke basisvoorziening als een podium, platform en werkplaats voor inwoners, instellingen en community’s. Op dit platform organiseren en faciliteren we activiteiten en programma’s voor verschillende doelgroepen.
De bibliotheek van ontmoeten, leren en ontdekken Naast de klassieke functies willen we volop ruimte bieden aan de maatschappelijk-educatieve functies van de bibliotheek. Daarom werken we aan het Groningse Terug naar inhoud
10
bibliotheekconcept 3.0: de bibliotheek van ontmoeten, leren en ontdekken. Hier is de collectie aantrekkelijk gepresenteerd, zijn zitjes voor ontmoeting, werkplekken en uitnodigende ruimtes voor ontdekking. Steeds meer bibliotheken zijn volgens dit concept ingericht. Het concept is bewezen succesvol: bezoekers waarderen vooral de gezellige sfeer en de vriendelijke medewerkers, maar bijvoorbeeld ook de werk- en studieplekken. Het diensten- en activiteitenaanbod van de bibliotheek is goed bekend onder bezoekers (onderzoek BiebPanel, 2023).
Maar liefst 96 procent van de bezoekers beoordeelt de medewerkers als (zeer) goed. Sinds 2022 werken we aan de doorontwikkeling van dit concept. Bepalend voor de doorontwikkeling is de betrokkenheid van inwoners bij het proces. Dit concept biedt nog meer ruimte aan de platformfunctie: de bibliotheek als een plek die door inwoners en ons netwerk gebruikt wordt als platform, podium en werkplaats om ideeën en talenten te ontwikkelen en verder te brengen.
De gastvrije bibliotheek Een belangrijk thema binnen Biblionet Groningen is hostmanship: het gevoel welkom te zijn en gewaardeerd te worden. Dat we er goed in slagen dit over te brengen, blijkt uit de hoge waardering van leden en bezoekers voor de vriendelijkheid en behulpzaamheid van de medewerkers van de bibliotheek (Biebpanel, 2023). Maar liefst 96 procent van de bezoekers beoordeelt de medewerkers als (zeer) goed. Ook ons boetevrije abonnement (sinds 2016) draagt bij aan dit gevoel van Terug naar inhoud
gastvrijheid. Het afgelopen jaar hebben we bovendien Biebkado geïntroduceerd. Met dit cadeau-abonnement kunnen mensen die de bibliotheek nog niet kennen, op een laagdrempelige en sympathieke manier kennismaken met alles wat de bibliotheek te bieden heeft.
2.2 Fysieke basisvoorziening Kernfuncties Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur 5: laten kennismaken met kunst en cultuur
Maatschappelijke opgaven
1. de geletterde samenleving 2. participatie in de informatiesamenleving 3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
0 - 100+ jaar
Tarief
Bedrag per inwoner € 8,42 Bedrag per vestiging: grote bibliotheek € 121.738 middelgrote bibliotheek € 73.042 kleine bibliotheek € 30.435
Maatschappelijke waarde Uit de hiervoor genoemde onderzoeken komt ook naar voren dat leden de maatschappelijke waarde van de bibliotheek groot vinden: “Ik neem wel vaker mensen mee naar de bieb om te laten zien wat men daar eventueel voor hen kan betekenen” (onderzoek BiebPanel, 2023). Persoonlijk ervaren leden vooral voordeel op het gebied van kennis uitbreiden (72%), geld besparen (62%) en afstand nemen van de dagelijkse stress (58%). Eén op de tien leden kan zich dankzij de bibliotheek beter redden op digitaal gebied; relatief vaak gaat het daarbij om 75-plussers en laagopgeleiden. De maatschappelijke waarde zien leden vooral in de laagdrempeligheid: de bibliotheek is voor iedereen toegankelijk.
De rol van vrijwilligers in de bibliotheek Vrijwilligers spelen een belangrijke rol in de fysieke basisvoorziening. Zij ontvangen bezoekers, helpen waar ze kunnen en verwijzen door als dat nodig is. Ook hebben ze ondersteunende taken bij activiteiten, zijn ze waardevolle krachten in het Taalhuis en bij digitale trainingen (zie ook de hoofstukken 5 en 6) en spelen ze een verbindende rol tussen de bibliotheek en de lokale samenleving. Vrijwilligers zijn onmisbaar voor de bibliotheek en we hebben veel waardering voor hun inzet en betrokkenheid. Andersom vinden zij in de bibliotheek een plek waar ze werkervaring opdoen, maatschappelijk betrokken zijn, hun kennis en ervaring delen of onder de mensen kunnen zijn. Onder andere via onze Vrijwilligersacademie vergroten vrijwilligers van de fysieke bibliotheek hun kennis en vaardigheden. In dit filmpje vertellen zij over de waarde van vrijwilligerswerk voor de bibliotheek én voor zichzelf.
Bibliopunt € 2.444 Bibliopunt Plus € 4.628 Realiseren van het 3.0-concept: de bibliotheek van ontmoeten, leren en ontdekken: voorstel en offerte per bibliotheek, afhankelijk van de lokale situatie Bijdrage leden vanaf 18 jaar in de vorm van contributie € 66,- per jaar (€ 5,50 per maand) Samenwerkingspartner(s)
Forum Groningen
De fysieke basisvoorziening bestaat uit de collectie Groningen, de catalogus, lenen, de platformfunctie en het 3.0 concept: de bibliotheek van ontmoeten, leren en ontdekken. 11
Collectie Groningen: •
•
•
•
• • • •
een actueel assortiment voor alle inwoners van de provincie Groningen (totaal circa 666.000 exemplaren) met een vervangingspercentage van gemiddeld 10% per jaar, inclusief de wetenschappelijke kenniscollectie en de achtergrondcollectie; een (internationale) kranten- en tijdschriftencollectie, de app PressReader met honderden kranten en tijdschriften in 60 talen; via onlinebibliotheek.nl toegang tot het landelijke digitale aanbod met 40.000 e-books, 11.000 luisterboeken en digitale content, nu ook inclusief tijdschriften; toegang tot Muziekweb, de muziekcollectie van de Centrale discotheek Rotterdam en vanaf eind 2024 ook de streamingsdienst Biblioscoop; toegang en onderhoud van Biblionetgroningen.nl voor aanvragen en reserveringen uit de collectie; een centraal inkoopteam voor alle collecties; mediaverwerking; toegang tot landelijke collecties (interbibliothecair leenverkeer).
Catalogus: •
toegang tot de catalogus in alle vestigingen en via biblionetgroningen.nl en via de Biblionet Groningen app voor leden.
Lenen: • • • • • •
een boetevrij abonnement voor volwassenen; een gratis, boetevrij abonnement voor jeugd tot 18 jaar; informatie en advies over de collectie; uitleensysteemonderhoud en -beheer met eigen helpdesk; 100% zelfbedieningsapparatuur onderhoud en -beheer; een klantenservice die van maandag t/m vrijdag van 10.00 uur tot 17.00 uur bereikbaar is via de telefoon, social media en whatsapp, en 24/7 via e-mail;
Terug naar inhoud
•
een bezorgdienst voor leden die niet in staat zijn naar de bibliotheek te komen. Vrijwilligers brengen de boeken bij de mensen thuis.
Platformfunctie: •
•
• •
De bibliotheek als uitnodigende, stimulerende plek voor plezier in lezen, persoonlijke ontwikkeling en ontmoeting. De bibliotheek faciliteert community’s op basis van de behoeften in de samenleving, en organiseert – samen met partners – workshops, cursussen en lezingen. Dit ondersteunen we met een goede fysieke en digitale collectie. De ruimte in de bibliotheek kan door inwoners en organisaties worden gebruikt om met elkaar af te spreken of samen activiteiten te organiseren. Maar ook om partners van de bibliotheek een laagdrempelige plek te bieden voor hun (wekelijkse) spreekuren en andere activiteiten die voor alle inwoners toegankelijk zijn.
Bibliopunt en Bibliopunt Plus Om andere vormen van dienstverlening buiten de muren van de bibliotheek te ontwikkelen, start vanaf 2025 het Bibliopunt en Bibliopunt Plus. Bij een Bibliopunt kunnen bibliotheekleden gereserveerde materialen afhalen en inleveren. Bibliotheekleden kunnen gebruikmaken van alle materialen en de collectie uit de hele provincie. Bij een Bibliopunt Plus is er een compacte wisselcollectie aanwezig, afgestemd op de wensen en collectiebehoeften van het werkgebied. Opgeleide vrijwilligers kunnen tijdens openingstijden van het punt bibliotheekleden helpen bij het zoeken van titels en het plaatsen van reserveringen. Ook kunnen zij uitleg geven over het lenen van e-books en het digitaal lezen van een grote hoeveelheid kranten en tijdschriften uit binnen- en buitenland. Op maat kunnen afspraken worden gemaakt over het organiseren van aanvullende activiteiten.
12
Voorwaarden voor een bedrijvig Bibliopunt (Plus) is een centrale plek in de kern, in een accommodatie waar meerdere voorzieningen geclusterd zijn. Denk aan een supermarkt, een dorpshuis, een onderwijsinstelling met de Bibliotheek op school, of een ov-hub. Zo is onze dienstverlening dichtbij en eenvoudig toegankelijk. Uitvoering en kosten Aan het Bibliopunt (Plus) is een coördinator van een nabijgelegen vestiging verbonden om de werving, opleiding en coördinatie van vrijwillige medewerkers te organiseren en voor het verwerken van gereserveerde en ingeleverde materialen. Voor een goed functionerend Bibliopunt (Plus) zijn afspraken met partners nodig over onder andere de openingstijden, toegankelijkheid van de locatie en het transport. Kosten voor een aantal onderdelen van deze dienstverlening zijn maatwerk en worden daarom los van het tarief met de gemeente afgesproken. Het gaat dan om onder andere de wifi-voorziening, huur die nodig is voor het Bibliopunt (Plus) en het
Terug naar inhoud
transport van materialen: door Biblionet Groningen of door vrijwillige medewerkers. In het tarief is uitgegaan van een vast bedrag per Bibliopunt inclusief een wekelijks transport.
Effecten De effecten van de fysieke basisvoorziening: vergroting van het plezier in lezen; stimulering van persoonlijke ontwikkeling door het bieden van laagdrempelige toegang tot kennis en informatie; vergroting van inspiratie en creativiteit; verbetering van sociale cohesie en inclusie; kennisdeling; meer community-vorming; voorkomen van eenzaamheid.
Landelijk ledenonderzoek 2023 BiebPanel heeft in 2023 een landelijk ledenonderzoek uitgevoerd. Daaruit bleek dat maar liefst
84% van de mensen zich thuisvoelt in de Bibliotheek.
62% ziet de Bibliotheek als een plek om te ontspannen.
Impact \
elke inwoner kan zich persoonlijk ontwikkelen en meedoen in de maatschappij.
Bekijk hier de infographic met de belangrijkste resultaten uit het onderzoek.
13
3. Leven lang leren
3.1 Persoonlijke ontwikkeling van iedereen
In onze dynamische samenleving ben je nooit uitgeleerd. De scheiding tussen de levensfase waarin we worden opgeleid en de werkende levensfase waarin we onze kennis toepassen, wordt minder absoluut. Steeds meer komt de nadruk te liggen op leren buiten de formele structuren van het onderwijs, bijvoorbeeld in (vrijwilligers) werk en in de vrije tijd. Juist deze manier van leren geeft mensen de beste kansen op optimale persoonlijke ontwikkeling en voortdurende vernieuwing van kennis en competenties. De bibliotheek speelt hierbij van oudsher een belangrijke rol. In de lijn Leven lang leren (LLL) bieden we tal van activiteiten aan, evenals trainingen, lezingen en workshops waar ook niet-leden gebruik van kunnen maken. Zo draagt de bibliotheek ertoe bij dat zoveel mogelijk inwoners meekomen in de maatschappij. Onze LLL-dienstverlening is gericht op het versterken van kerncompetenties; de 21e-eeuwse vaardigheden creativiteit, samenwerken, communiceren, sociale en culturele vaardigheden, probleemoplossend vermogen en kritisch denken. Terug naar inhoud
14
We ontwikkelen activiteiten, bij voorkeur in samenwerking met culturele, educatieve en sociaalmaatschappelijke organisaties in ons werkgebied. Daarnaast sluiten we aan bij grote landelijke campagnes, zoals Heel Nederland Leest en de Kinderboekenweek. We rusten de bibliotheek toe met materialen die het ontwikkelen van talenten, kennis, vaardigheden en creativiteit stimuleren. De online dienstverlening is in coronatijd versneld doorontwikkeld. Ons jeugdplatform BiebLab kreeg in deze tijd vleugels en staat inmiddels stevig als hybride platform. BiebLab wordt door medewerkers van diverse vestigingen ingevuld. Met spannende BiebMissies, de Gameshow en het populaire socialmediakanaal bouwen we aan een community voor kinderen. De mogelijkheden van online dienstverlening kunnen goed worden gecombineerd met fysieke activiteiten. Zo heeft BiebLab inmiddels een fysieke community van jongeren die actief bijdraagt aan de programmering en zijn er regelmatig activiteiten van BiebLab in onze bibliotheken in de provincie te vinden. BiebLab is structureel gekoppeld aan de programmering van reguliere jeugdcampagnes zoals de Boekenweek van Jongeren en de Kinderboekenweek. Voor volwassenen is er online een gevarieerd aanbod.
Lezingen of andere evenementen in de bibliotheek worden via social media gestreamd zodat inwoners die niet in de gelegenheid zijn om erbij aanwezig te zijn toch kunnen meegenieten. Het onlinecursusaanbod van GoodHabitz en Soofos, onderdeel van het bibliotheekabonnement, biedt volop mogelijkheden tot ontwikkeling op professioneel en persoonlijk vlak. Dit combineren we waar mogelijk met programmering in de bibliotheek, zodat hybride vormen van dienstverlening ontstaan.
Terug naar inhoud
3.2 Programmering Leven lang leren Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie 2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur 4: organiseren van ontmoeting en debat 5: laten kennismaken met kunst en cultuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven
2. participatie in de informatiesamenleving 3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
0 - 100+ jaar
Tarief pakket 1
Pakket 1: grotere evenementen en landelijke campagnes Grote bibliotheek > 15 activiteiten per jaar: € 13.691 Middelgrote bibliotheek > 10 activiteiten per jaar: € 9.127 Kleine bibliotheek > 5 activiteiten per jaar: € 4.564 Gratis deelname voor kinderen, deelname voor volwassenen. € 5 per activiteit
Samenwerkings-
de Koninklijke Bibliotheek, Forum Groningen, Kultuurloket, provinciale culturele instellingen
partner(s)
en lokale organisaties/inwoners
Tarief pakket 2
Pakket 2: persoonlijke ontwikkeling, door onszelf georganiseerde en uitgevoerde activiteiten Grote bibliotheek > 26 activiteiten per jaar: € 31.670 Middelgrote bibliotheek > 12 activiteiten per jaar: € 14.617 Kleine bibliotheek > 6 activiteiten per jaar: € 7.309 Thema’s en doelgroepen worden vastgesteld in overleg met de gemeente, afgestemd op lokale behoefte en actualiteit. Voor de activiteiten van pakket 2 vragen we een bijdrage van de deelnemers vanaf 18 jaar, van gemiddeld € 5 (20 deelnemers per activiteit), dit betekent € 100 per activiteit.
We bouwen met de LLL-programmering mee aan een goede culturele basis in wijk, dorp, stad en regio. We bieden programma’s aan op basis van herkenbare, actuele thema’s en rondom grote landelijke (lees-) campagnes, waarbij leesbevordering, leesplezier, persoonlijke ontwikkeling, ontmoeting en debat
centraal staan. Samen met onze partners in het culturele, educatieve, en sociaal-maatschappelijke veld organiseren we een jaarprogramma voor verschillende doelgroepen. Hierin kunnen we inspelen op de wensen (doelgroepen, thema’s) van uw gemeente.
15
We bieden voor de programmering twee pakketten aan. Pakket 1: Leven lang leren - grotere evenementen en landelijke campagnes • Jaarlijkse deelname aan vijf campagnes en evenementen, zoals Heel Nederland Leest, en campagnes die aansluiten bij thema’s die spelen in de regio, zoals Ooggetuigen van de Gaswinning. • Organisatie en uitvoering van activiteiten in de bibliotheek. In grote vestigingen adviseren we 15 activiteiten (drie per campagne), in middelgrote vestigingen 10 activiteiten (twee per campagne), in kleine vestigingen 5 activiteiten (één per campagne). Pakket 2: Leven lang leren - persoonlijke ontwikkeling • Ontwikkelen en uitvoeren van aanbod, activiteiten, workshops, lezingen en informele bijeenkomsten rond actuele en maatschappelijke thema’s voor verschillende doelgroepen. • Aandacht voor het online cursusaanbod middels ondersteunende programmering in de bibliotheek. • Provinciebrede programmering op verschillende thema’s zoals geschiedenis, erfgoed en regio, actualiteit en samenleving, duurzaamheid en groen, en gezondheid en lifestyle.
3.3 eLAB Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie 2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 4: organiseren van ontmoeting en debat
Maatschappelijke
2. participatie in de informatie-
opgaven
samenleving 3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
0 - 100+ jaar
Tarief
Materiaal en voorziening jaarlijks € 14.662 Programmering jaarlijks € 59.324 € 5 per deelnemer per activiteit voor deelnemers vanaf 18 jaar Minimaal 10 deelnemers per activiteit, maximaal 100 activiteiten per jaar
Samenwerkings-
Forum Groningen, bedrijven, onderwijs,
partner(s)
makers community
Een eLab is een makersplaats in de bibliotheek waar iedereen kan maken, ervaren, experimenteren en ontdekken met 21e -eeuwse vaardigheden zoals computational skills, programmeren, creëren, samenwerken, nieuwe technologie en toepassingen daarvan. We werken hierbij samen met bedrijven, het onderwijs en met lokale zorg- en welzijnsorganisaties. In het eLAB gaat het om verdieping van kennis en vaardigheden op een manier die laagdrempelig en informeel is. We stimuleren een manier van denken en doen waarin niet het resultaat maar het proces voorop staat: door proberen, fouten maken, andere wegen zoeken, doorzetten, overleggen, delen, presenteren en informatie zoeken, werken deelnemers stapsgewijs toe
Terug naar inhoud
naar een resultaat. Kinderen komen, zodra ze motorisch vaardig genoeg zijn, graag naar het eLAB om spelenderwijs te leren. Omdat fouten maken mag en ze met en van elkaar leren, ervaren ze geen druk, maar leren ze met plezier. De sociaal-maatschappelijke waarde van het eLAB is groot. Zo bevordert het eLAB community-vorming, onder andere van technische vrijwilligers die met en van elkaar leren. Ook kan het eLAB worden ingezet om thuiszitters terug te leiden naar school, of hen te interesseren voor een technische opleiding. Volwassenen kunnen via vrijwilligerswerk in het eLAB werken aan re-integratie en nieuwe vaardigheden ontwikkelen om hun kans op de arbeidsmarkt te vergroten.
16
Dit doen we in het eLAB: • Activiteiten en programmering voor verschillende doelgroepen, één tot twee keer per week een activiteit in het eLAB met steeds meer aandacht voor de circulaire economie, recycling en duurzaamheid. • Een fysieke maakplaats in de bibliotheek voor kinderen en volwassenen, inclusief een assortiment (zoals Lego, Kapla, 3D-printer, laser cutter, plotter, VR-bril, enzovoort). • Netwerkonderhoud, coördinatie en organisatie.
Effecten Effecten van de programmering zijn: stimulering van persoonlijke ontwikkeling voor alle doelgroepen, waaronder de 21e-eeuwse vaardigheden; verhoging van de digitale geletterdheid voor alle doelgroepen; leesbevordering en meer leesplezier; inspiratie en creativiteit; kennisdeling; meer community-vorming, vergroting participatie en ontmoeting; verbetering van sociale cohesie en inclusie.
Impact \
Terug naar inhoud
Inwoners ontwikkelen zich continu en participeren in de (lokale) maatschappij op sociaal-cultureel vlak.
17
4. Taal als basis
4.1 Plezier in lezen, de sleutel tot succes
Leren begint bij lezen. Wie kan lezen en teksten begrijpt, kan kennis verwerven en zich ontwikkelen. Een goede taalbeheersing zorgt ervoor dat mensen betrokken zijn bij elkaar en bij wat er om hen heen gebeurt. Dat ze kunnen meekomen op school en later in hun werk, en dat ze als mondige burger aan de samenleving kunnen deelnemen. Daarnaast toont onderzoek aan dat taalscholing bijdraagt aan een betere (ervaren) gezondheid, zowel lichamelijk als geestelijk. Een taalrijke omgeving is voor kinderen letterlijk van levensbelang. Laagtaalvaardige gezinnen hebben vaak niet de vaardigheden om de taalrijke thuisomgeving te creëren die nodig is voor de taalontwikkeling van hun kind. Daarmee lopen jonge kinderen een taalachterstand op die ze bijna niet meer kunnen inhalen. Terug naar inhoud
18
voor dat het minstens zo belangrijk is om te zorgen dat kinderen plezier krijgen, hebben en houden in lezen. Vanuit het Masterplan Basisvaardigheden II kunnen we in 2025 nog eens een extra impuls geven leesbevordering en -plezier.
Een taalrijke omgeving is voor kinderen letterlijk van levensbelang. In het Bibliotheekconvenant is het leesoffensief verankerd in de pijler ‘De geletterde samenleving’. Hierin spelen de leesbevorderingsprogramma’s BoekStart en de Bibliotheek op school een belangrijke rol. Het begint al op het consultatiebureau met de BoekStartcoach en BoekStart voor baby’s. Investeren in het jonge kind op de kinderopvang levert een grote bijdrage aan het doorbreken van de cyclus van laaggeletterdheid. Kinderen die elke dag 15 minuten worden voorgelezen, leren 1000 nieuwe woorden per jaar. BoekStart in de Kinderopvang is daarvoor één van de erkende interventies. Het onderzoeksrapport Voorlezen in de kinderopvang bewijst de effectiviteit van het inzetten op ondersteuning van het jonge kind op de kinderopvanglocaties.
Gezinsaanpak
BoekStart en de Bibliotheek op school
Om vanuit onze dienstverlening bij te dragen aan het doorbreken van cirkel van laaggeletterdheid, leggen we onze focus steeds meer op het gezin en op preventie. De Gezinsaanpak richt zich op het ondersteunen van ouders met als doel het stimuleren van de taalontwikkeling van het kind. Daarnaast wordt indirect ingezet op het verhogen van het taalniveau van de ouders.
Onze dienstverlening op de programmalijn Taal als basis biedt een doorlopende (voor)leesen mediawijsheidslijn voor kinderen van 0 tot 18 jaar. De onderdelen binnen deze lijn zijn op elkaar afgestemd; aanvullend en versterkend. Deze doorgaande lijn gaat uit van ondersteunende en bij het taalonderwijs aansluitende activiteiten. Daarbij houden we er oog
Terug naar inhoud
Verder blijkt uit landelijk onderzoek (samengevat in deze factsheet) dat op basisscholen die werken met het programma de Bibliotheek op school leerlingen meer vooruitgang boeken in leesvaardigheid dan leerlingen op basisscholen zonder de Bibliotheek op school. Ook hebben ze meer kennis van boeken, waardoor ze in hun vrije tijd vaker een boek pakken. De meisjes op deze scholen hebben bovendien meer plezier in lezen. 19
Het positieve effect van de Bibliotheek op school op de leesvaardigheid loopt bij hen via de leesfrequentie en de leesmotivatie. Zij worden dus leesvaardiger doordát ze vaker gaan lezen en lezen leuker gaan vinden. Dit bevestigt dat de leesmotivatie kan werken als drijfveer voor de leesvaardigheid (Nielen & Bus, 2016). Daarnaast draagt deze inzet bij aan de aanpak om de basisvaardigheden van leerlingen te verbeteren, zoals in de Kamerbrief Masterplan basisvaardigheden wordt beoogd. De Bibliotheek op school is er ook voor het voortgezet onderwijs. Jongeren zijn meer geneigd om te lezen wanneer ze worden omgeven door een leescultuur en dat is precies wat we met de Bibliotheek op school VO realiseren. In de publicatie ‘Lezen loont een leven lang’ (S. Mol en A. Bus, 2022) vatten de auteurs, in de vorm van een meta-analyse, internationale studies samen waarin het verband tussen het lezen van boeken en de taal- en leesontwikkeling is onderzocht. Niet alleen voor tieners, maar ook voor basisschoolleerlingen en studenten in het hoger onderwijs. De auteurs stellen vast dat op alle niveaus blijkt dat het lezen van boeken de woordenschat, het leesbegrip en de technische leesvaardigheid van kinderen en jongeren beïnvloedt. Daar hebben ze hun leven lang profijt van. En dat is juist nu voor jongeren hard nodig.
In het PISA-onderzoek van 2018 is een zorgwekkende daling van de leesvaardigheid van Nederlandse jongeren geconstateerd. Uit het nieuwste PISA-onderzoek van 2022 blijkt dat deze daling heeft doorgezet. In Nederland daalde de leesvaardigheid harder dan in de andere vijftien EU-landen tot onder het EU-gemiddelde. Een derde van de jongeren dreigt het onderwijs laaggeletterd te verlaten. Deze uitkomsten onderstrepen de urgentie van structurele aandacht voor leesbevordering en duurzame investering in effectief leesonderwijs. Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO) heeft samen met het onderwijsveld nieuwe conceptkerndoelen Nederlands voor het basis- en voortgezet onderwijs ontwikkeld. Terug naar inhoud
In twee kerndoelen is beschreven wat scholen hun leerlingen zouden moeten bieden om tot goed begrip van teksten te komen en hun leesvaardigheid te stimuleren. Doel hiervan is het geven van een impuls aan leesonderwijs, waarin leerlingen uitgedaagd worden om leeservaringen op te doen, kennis te ontwikkelen en met elkaar in gesprek te gaan over de inhoud van teksten.
4.2 BoekStart voor baby’s Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie 2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven Doelgroep
0 - 18 maanden
Tarief pakket 1
€ 15,46 per baby cofinanciering door Kunst van Lezen (zij financieren het koffertje)
Samenwerkings-
Consultatiebureaus, Stichting Lezen,
partner(s)
Koninklijke Bibliotheek
BoekStart voor baby’s is een landelijk programma dat bestaat uit: • Een collectie voor baby’s in de bibliotheek (onderdeel van de fysieke basisvoorziening). • Het BoekStartkoffertje met twee boekjes en een folder met voorlees- en boekentips. Als hun baby drie maanden oud is, krijgen ouders vanuit de gemeente een BoekStartwaardebon om dit koffertje in de bibliotheek op te halen.
• •
De baby’s worden gratis lid van de bibliotheek. Twee voorleesactiviteiten met ouders en hun baby. Eén daarvan is gekoppeld aan de landelijke BoekStartdag in juni.
Effecten Effecten van BoekStart voor baby’s: vergroting woordenschat; toename van luistervaardigheid en concentratievermogen; verbetering van fantasie en sociaal-emotionele vaardigheden; toename van de taal- en spraakontwikkeling; verhoogde ouderbetrokkenheid, thuis wordt meer voorgelezen.
20
4.3 BoekStart in de Kinderopvang Wsob
2: bieden van mogelijkheden tot
•
ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven Doelgroep
0 - 4 jaar
Tarief pakket 1
€ 52,60 per kindplaats
Samenwerkings-
Stichting Lezen, peuterspeelzalen,
partner(s)
kinderdagverblijven
BoekStart in de Kinderopvang sluit aan op BoekStart voor baby’s. Binnen dit programma worden de volgende diensten aan kinderopvangorganisaties geboden: • Advies over het creëren van een aantrekkelijke voorleesplek in de kinderopvang. • Hulp en advies bij de startcollectie op nieuwe locaties. • De bibliotheek zorgt jaarlijks voor aanvulling van de collectie. De basiscollectie is de verantwoordelijkheid van de kinderopvang. • Hulp bij het schrijven en actualiseren van het voorleesplan en het koppelen van passende activiteiten. • Uitvoering van het activiteitenprogramma. • Trainingen voor pedagogisch medewerkers: > voorleescoördinator, drie dagdelen; > interactief voorlezen, twee dagdelen; > maatwerk, advies over na- of bijscholingen op het gebied van voorlezen, boeken, leesbevordering en mediaopvoeding.
Terug naar inhoud
•
Monitor BoekStart in de Kinderopvang. De Monitor BoekStart in de kinderopvang heeft als doel de voorleesomgeving en het gedrag van de pedagogisch medewerker rondom leesbevordering te optimaliseren. Gemiddeld twee uur per maand inzet voorleesconsulent voor advies, ondersteuning en uitvoering.
Effecten Effecten van BoekStart in de Kinderopvang zijn gemeten: versterking van de taal- en spraakontwikkeling; toename van luistervaardigheid en het concentratievermogen; verhoogde deskundigheid van pedagogisch medewerkers met betrekking tot voorlezen en lezen; verhoogde ouderbetrokkenheid, thuis wordt meer voorgelezen; bijdrage aan de Gezinsaanpak en het doorbreken van de cyclus van laaggeletterdheid.
Uit een effectstudie blijkt dat BoekStart het voorleesgedrag van ouders en de taalontwikkeling van kinderen stimuleert. Ouders die meedoen aan BoekStart en regelmatig voorlezen, zetten een positieve leesspiraal in gang. Hun kinderen hebben op een leeftijd van 15 maanden een voorsprong in hun taalontwikkeling, en na 22 maanden zijn ze nog verder uitgelopen op niet-BoekStart-kinderen.
BoekStart in de Kinderopvang Bekijk hier de factsheet
21
4.4 De Bibliotheek op school PO Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie 2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven Doelgroep
4 - 12 jaar
Tarief
€71,61 per leerling cofinanciering door de school: €11,50 per leerling (excl. BTW)
Samenwerkings-
Stichting Lezen (kunst van Lezen),
partner(s)
Samenwerkende POI's Nederland, cofinanciering scholen.
• De Bibliotheek op school (dBos) is een landelijk programma waarin bibliotheken, scholen en gemeenten op structurele wijze samenwerken aan taalontwikkeling, leesbevordering en digitale geletterdheid van kinderen en jongeren. De Bibliotheek op school bestaat uit zeven bouwstenen die allemaal even belangrijk zijn voor het succes; ze versterken elkaar als ze goed worden ingezet. Binnen het programma van dBos zijn de onderdelen niet los in te zetten. School en bibliotheek gaan met elkaar een samenwerkingsovereenkomst aan voor drie jaar. De Bibliotheek op school PO omvat: • Een heldere visie en beleid voor taalontwikkeling in de gemeente (school, bibliotheek en gemeente). • Jaarlijkse ondersteuning van de school bij het opstellen van een lees- en mediaplan waarin doelen en activiteiten zijn vastgelegd, met elke twee jaar monitoring van de resultaten.
Terug naar inhoud
•
• •
•
Een inspirerende en actuele collectie op school (minimaal gemiddeld vijf boeken per leerling), die regelmatig wordt geactualiseerd. Een digitaal portaal op de school (V@school) voor leerlingen en leerkrachten voor het zoeken en uitlenen van boeken, het stimuleren van lezen en het vinden van betrouwbare informatie. Training voor de leescoördinator van de school (training Open boek 3.0). Een activiteitenplan dat aansluit op het leesplan en de behoefte binnen de school. Hierbij wordt gebruikgemaakt van een selectie van programma’s binnen acht verschillende thema’s. Gemiddeld twee uur leesconsulent per week voor de uitvoering van het programma dBos.
Effecten Een uitgebreide beschrijving van de effecten van de Bibliotheek op school PO staat op de website van Stichting Lezen. Samengevat zijn de effecten: vergroten van leesplezier en leesvaardigheid; verbeteren informatievaardigheden en digitale geletterdheid; versterking van de taalontwikkeling; leesbevordering meer verankerd in het beleid (bron: DUO); meer aandacht voor leesbevordering in de klas.
Impact \
Bibliotheekinzicht onderzocht de impact van de diverse programma’s.
Lees meer over het belang van samenwerking tussen basisscholen en bibliotheken.
22
4.5 De Bibliotheek op school VO Wsob
1: ter beschikking stellen van kennis en informatie
We sluiten een driejarige samenwerkingsovereenkomst met de school.
2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven
2. participatie in de informatiesamenleving
Doelgroep
12 - 18 jaar
Tarief
€79,67 per leerling cofinanciering door de school: €11,50 per leerling (excl. BTW)
Samenwerkings-
Koninklijke Bibliotheek en Stichting
partner(s)
Lezen (Kunst van Lezen), Samenwerkende POI's Nederland
Jongeren zijn meer geneigd om te lezen wanneer ze worden omgeven door een leescultuur en dat is precies wat we met de Bibliotheek op school (dBos) VO realiseren. In dit programma werken bibliotheken, scholen en gemeenten structureel samen aan taalontwikkeling, leesbevordering en mediawijsheid van jongeren. dBos VO sluit vanzelfsprekend aan op dBos PO (doorgaande lees- en mediawijsheidlijn). De Bibliotheek op school VO bestaat uit zeven bouwstenen die allemaal even belangrijk zijn voor het succes. Ze versterken elkaar als ze goed worden ingezet. dBos VO werkt (tot 16 jaar) preventief tegen laaggeletterdheid. De methodiek past ook naadloos in de aanpak van het Leesoffensief, waarbij de hele keten samenwerkt in het creëren van een taalrijke omgeving met een breed leesaanbod voor kinderen en jongeren.
Terug naar inhoud
De Bibliotheek op school VO omvat: • Een heldere visie en beleid voor taalontwikkeling in de gemeente (school, bibliotheek en gemeente) beschreven in een gezamenlijk uitvoeringsplan. • Jaarlijks een lees- en mediaplan waarin doelen en activiteiten zijn vastgelegd en elke twee jaar monitoring van de resultaten. • Een inspirerende collectie op school met regelmatige actualisering. • Dagelijks aandacht voor lezen en mediawijsheid. • Een digitaal portaal op de school (V@school) voor leerlingen en docenten. • Inzet van een leesconsulent: één uur per 100 leerlingen per week. • Een gevarieerd activiteitenprogramma.
Effecten Effecten van de Bibliotheek op school VO: verhoging van lees- en taalvaardigheid, leesplezier, de informatievaardigheid en digitale geletterdheid; stimulering van thuis lezen; verhoging van deskundigheid en kennis over belang leesbevordering (juist in het vmbo) van docenten door middel van een training; preventie laaggeletterdheid (tot 16 jaar).
Lees hier over de samenwerking tussen Biblionet Groningen en Campus VO Eemsdelta.
23
4.6 VoorleesExpress Wsob
2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven
3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
2 - 8 jaar
Tarief
Tarief per gezin € 696
Samenwerkings-
Stichting VoortleesExpress, Humanitas,
partner(s)
onderwijs, Centrum voor Jeugd en Gezin,
De VoorleesExpress is een landelijk project, ontwikkeld door Stichting VoorleesExpress. In deze opzet werken vrijwilligers, bibliotheken, gemeenten, scholen, welzijn, vluchtelingenwerk en ouders samen om kinderen van taalarme gezinnen voor te lezen. De voorlezers zijn altijd opgeleide vrijwilligers. De bibliotheken vormen in de VoorleesExpress verbinding tussen onderwijs, welzijn en thuis. • De voorlezer komt 20 weken lang één keer per week in het gezin voorlezen. Daarnaast bezoekt het gezin de bibliotheek samen met de voorlezer. De voorlezer verrijkt de taalomgeving van het kind met boeken passend bij het ontwikkelingsniveau. Het kind ontvangt aan het eind een diploma en een boek.
•
•
Werving, training en begeleiding van de vrijwilligers, inclusief de training Interactief voorlezen door de bibliotheek. Lokale projectleiding door de bibliotheek.
Effecten Effecten van de VoorleesExpress: het begrijpend lezen is beter; verrijking van taalomgeving thuis, meer ouderparticipatie en verhoging plezier in voorlezen en taalvaardigheid ouders. Ze zien het belang en lezen vaker voor; vergroting taalvaardigheid en woordenschat kinderen; stimuleren ouders deelname Taalhuis in de bibliotheek (Gezinsaanpak).
lokale organisaties
Hoeveel plezier kinderen aan het voorlezen beleven, blijkt wel uit het feit dat een jongen van zeven jaar zich al zorgen maakte over het einde van de voorleesuurtjes: “Je moet dan bij ons komen wonen”, zei hij tegen voorleesvrijwilliger Ria. Terug naar inhoud
24
4.7 BoekStartcoach Wsob
2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van lezen en kennismaken met literatuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven
3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
Ouders van 0- tot 4-jarigen die het consultatiebureau bezoeken, we richten ons met name op laagtaalvaardige gezinnen
Tarief
€ 12.577 per consultatiebureau
Samenwerkings-
Stichting Lezen (Kunst van Lezen) en
partner(s)
Koninklijke Bibliotheek), GGD, consultatiebureau, gemeenten
BoekStartcoach is een uitbreiding van het landelijke programma BoekStart, passend binnen de Gezinsaanpak. Het heeft als doel het kijk- en leesgedrag bij (zeer) jonge kinderen positief te stimuleren en (voor)leesplezier te bevorderen. BoekStartcoach is een preventieve interventie ter voorkoming van laaggeletterdheid op latere leeftijd. De BoekStartcoach is structureel enkele uren per week aanwezig op het consultatiebureau om met alle ouders – en specifiek met laagtaalvaardige en/of laagopgeleide ouders – in gesprek te gaan over het belang van taalstimulering, vroeg starten met voorlezen en verantwoorde mediaopvoeding. Met deze extra inspanning en meer maatwerk worden ouders gestimuleerd om al vanaf de babyperiode een voorleesroutine op te bouwen.
Terug naar inhoud
Het programma de BoekStartcoach omvat: • Een opgeleide BoekStartcoach die structureel één dagdeel per week op het consultatiebureau is. • Een herkenbare BoekStartplek op het consultatiebureau met aantrekkelijke zichtcollectie prentenboeken. • Nauwe samenwerking met JGZ-artsen en verpleegkundigen. Zij verwijzen ouders – en met name laagtaalvaardige gezinnen – door naar de BoekStartcoach. • Voorlichting over het belang van (voor)lezen voor de taalontwikkeling, voorlichting over de BoekStartapp, beantwoorden van vragen over verantwoorde mediaopvoeding en advies over de inzet van meertaligheid bij het voorlezen. • Doorverwijzing naar de bibliotheek en eventueel het Taalhuis.
Effecten De BoekStartcoach levert het volgende op: verrijking van taalomgeving thuis en verhoging plezier in voorlezen ouders: ze zien het belang en lezen vaker voor; hogere afname BoekStartkoffertje en meer inschrijvingen bij de bibliotheek; meer bekendheid van bibliotheek en aanbod bij gezinnen; positieve waardering over de aanwezigheid van BoekStartcoach door het consultatiebureau: zij beoordelen dit als een meerwaarde.
Impact \
In dit artikel staat onder andere welke impact voorlezen heeft.
Lees meer over de BoekStartcoach in dit inspiratiedocument.
25
4.8 BoekStart-BoekenPret Wsob
2: bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie 3: bevorderen van het lezen en kennismaken met literatuur
Maatschappelijke
1. de geletterde samenleving
opgaven
3. een leven lang ontwikkelen
Doelgroep
kinderen van 0 - 6 jaar en hun ouders
Tarief
Er zijn drie varianten: •
BoekStart-BoekenPret Basis 1: € 11,77 per kind (voor startende gemeenten het eerste jaar op offertebasis)
•
BoekStart-BoekenPret Basis 2: € 13,06 per kind
•
BoekStart-BoekenPret Plus: € 57,01 per kind (voor startende gemeenten het eerste jaar op offertebasis)
Samenwerkings-
Kinderopvang, basisonderwijs,
partner(s)
gemeenten, Stichting Lezen (Kunst van Lezen)
BoekStart-BoekenPret is een intensief leesbevorderingsprogramma voor kinderen van 0 tot 6 jaar dat zich vooral richt op gezinnen en de gezinssituatie. Daarmee is BoekStart-BoekenPret een aanvulling op de doorgaande leeslijn van BoekStart voor baby’s en BoekStart in de Kinderopvang, en de Bibliotheek op school (groep 1 en 2 van het primair onderwijs). Het programma past ook in de Gezinsaanpak. BoekStart-BoekenPret levert een positieve bijdrage aan de taalontwikkeling bij kinderen en is effectief in de preventie van laaggeletterdheid. BoekStart-BoekenPret bestaat uit zowel kindcentrumgerichte activiteiten als een gezinsgerichte aanpak. Terug naar inhoud
Het programma vindt plaats in bibliotheken, op de kinderopvang en de basisschool en vooral bij de gezinnen thuis. Zo bereiken we laagtaalvaardige ouders en kunnen we hen bewust maken van hun rol in de leesopvoeding van het jonge kind. BoekStart-BoekenPret bestaat uit: • Een collectie boeken voor jonge kinderen, geschikt om voor te lezen door de ouders. • Themacollecties die zowel op de kinderopvang en op school als thuis ingezet kunnen worden. • Speelontdekboeken om op een interactieve wijze bezig te gaan met het prentenboek. • Voorlichting aan ouders over het belang van voorlezen. • Voorlichting én ondersteuning aan pedagogisch medewerkers en leerkrachten over het gebruik van het programma BoekStart-BoekenPret. • Maatwerk activiteitenpakket.
Effecten BoekStart-BoekenPret levert het volgende op: verrijking van de leesomgeving van jonge kinderen; verhoging (voor)leesplezier en woordenschat; vergroting ouderbetrokkenheid: thuis wordt meer voorgelezen aan de kinderen; voorlezen en lezen is onderdeel van de dagelijkse routine en er zijn meer boeken aanwezig in huis; meer bewustwording bij ouders over hun eigen rol bij de leesopvoeding van het jonge kind. BoekStart-BoekenPret is een aanvulling op de structurele gezamenlijke aanpak waarbij bibliotheek, kinderopvang en basisonderwijs samenwerken, waardoor het noodzakelijk is dat een gemeente minimaal het onderwijsaanbod PO en het activiteitenaanbod Kinderopvang afneemt.
Drie varianten BoekStart-BoekenPret kan in drie varianten worden afgenomen, afhankelijk van de behoefte in de gemeente:
Basis 1, Basis 2 en Plus. Variant 1: Basis 1 Collectie BoekenPret-boeken • 0-2 jaar: een kind krijgt een boek mee naar huis waarmee de ouder aan het kind kan gaan (voor) lezen, praten, benoemen. • 2-6 jaar: één keer per week zoekt het kind op de kinderopvang of op school onder begeleiding van zijn daartoe ‘getrainde’ ouders een boek uit. Het boek gaat mee naar huis zodat ouder en kind het boek samen kunnen lezen en bekijken. De basiscollectie is de verantwoordelijkheid van de school- of kinderopvanglocatie. De bibliotheek verzorgt een jaarlijkse aanvulling. Variant 2: Basis 2 Twee keer per jaar is er Prentenboek Centraal. Dat betekent dat alle kinderen uit een groep hetzelfde boek en een bijbehorend speel/werkboek mee naar huis krijgen. De school, peuterspeelzaal of het kinderdagverblijf besteden ook speciale aandacht aan dit boek. Variant 3: Plus In de Plus-variant zit de dienstverlening uit Basis 1 en Basis 2 en daarnaast een extra pakket dat is afgestemd op de behoefte van de gemeente en in overleg tot stand komt. In een van de gemeenten wordt al jarenlang gewerkt met de aanpak van BoekStart-BoekenPret en bestaat de extra dienstverlening onder andere uit prentenboekvoorstellingen voor kinderen en hun ouders, de inzet van een voorleesteam en extra trainingen en ouderbijeenkomsten.