01-03-05 Nota Zeehavens Noord-Holland definitief

Nota Zeehavens Noord-Holland

ZEEHAVEN

Nota Zeehavens Noord-Holland

2

Provincie Noord-Holland

VOORWOORD Hier maken we de toekomst. Het is voelbaar wanneer je door het Noordzeekanaalgebied vaart en geconfronteerd wordt met alles wat in dit gebied een plek moet krijgen. Of wanneer je in Den Helder kijkt naar de ruimtelijke puzzel die er mede voor moet zorgen dat de kop van Noord-Holland een fijne plek is en blijft voor de inwoners. Hoe ziet die toekomst er in de havens uit als het aan de provincie ligt? Deze Nota Zeehavens gaat dieper in op wat wij als provincie belangrijk vinden in de havens van Noord-Holland. De zeehavens van Noord-Holland zijn plekken waar een aanzienlijk deel van de Noord-Hollandse en Nederlandse economie op draait. Plekken waar tienduizenden mensen wonen, werken en recreëren. Waar ruimte is voor scheepvaart en ook (zware) industrie. Het zijn gebieden die de samenleving door de jaren heen veel welvaart hebben gebracht en waar we trots op zijn! Maar welvaart mag niet ten koste gaan van welzijn. Er moet daarom veel gebeuren in de havens. Enerzijds om onze economie door te ontwikkelen en competitief te blijven en anderzijds de negatieve effecten op bijvoorbeeld de gezonde leefomgeving, de biodiversiteit en het klimaat sterk te verkleinen. De transities naar duurzame energie en circulaire bedrijvigheid zijn hierin een belangrijke sleutel. Die twee transities worden in de havens de komende jaren zichtbaar en tastbaar.

Daar is ruimte voor nodig in de havens. En niet alleen voor deze twee transities, de industrie en andere haven gebonden activiteiten. Er is ook ruimte nodig voor tijden met hoge waterstanden door de stijgende zeespiegel, voor landschap, voor de Koninklijke Marine in Den Helder én voor nieuwe woningen in het Noordzeekanaalgebied. Dat is niet makkelijk. In de havengebieden is nog maar beperkt vrije ruimte beschikbaar. Deze ontwikkelingen moeten dus plaatsvinden in een omgeving die volop in gebruik is. Niet alles kan en niet alles kan meteen. Er moet gekozen worden. En dat vergt een grote inspanning. Niet alleen van de provincie Noord-Holland, maar ook van alle andere partijen in de gebieden. Van de bewoners rondom de havens, de (haven)bedrijven, en van de verschillende overheden – gemeenten, provincie, de waterschappen en het Rijk – met ieder eigen taken en verantwoordelijkheden. Om deze complexe puzzel – want dat is het – te laten slagen, werken we samen en moet iedereen de schouders eronder zetten. Individuele partijen zullen soms teleurgesteld zijn wanneer eigen ambities en belangen niet of niet volledig gerealiseerd kunnen worden omdat er in het belang van het gehele gebied een andere oplossing voorrang krijgt. Toch zijn die keuzes nodig. Zodat Noord-Holland klimaat-robuust wordt en we onze rol pakken in de transitie naar duurzame energie en de circulaire economie.

Zodat onze havens economisch blijven meedraaien in de wereldtop en tegelijkertijd de kwaliteit van de gezonde leefomgeving en de biodiversiteit toeneemt. Ik kijk er naar uit de opgaven samen met u ter hand te nemen, zodat we met elkaar trots kunnen blijven op onze zeehavens!

Titelpagina: Beeld: Port of Amsterdam/Jesse Kraal

Rosan Kocken. Beeld: Johannes Abeling

3

Nota Zeehavens Noord-Holland

INHOUD

2

Voorwoord

5

Samenvatting

11

1. Inleiding

Provincie Noord-Holland

11

1.1 Balans tussen economische groei en leefbaarheid

11

1.2 Regie in Ruimtelijke Ordening

13

1.3 Leeswijzer

15

2. De havens van Noord-Holland

15

2.1 Het Noordzeekanaalgebied

17

2.2 Amsterdam

21

2.3 Zaanstad

22

2.4 De IJmond

25

2.5 Den Helder

28

3. De opgaven in de zeehavens

28

3.1 Draaischijven in de Energietransitie

34

3.2 Economisch toekomstbestendige havens

42

3.3 Voldoende woningen in de Metropoolregio Amsterdam

45

4. De provinciale inzet in de havengebieden

45

4.1 Samenwerking als aanpak

47

4.2 Amsterdam

49

4.3 Zaanstad

50

4.4 De IJmond

52

4.5 Den Helder

54

Bijlage 1: De Beleidscontext

58

Bijlage 2: Betrokkenen

Nota Zeehavens Noord-Holland

De haven van Den Helder. Beeld: Port of Den Helder/Flying Focus

4

Provincie Noord-Holland

5

Nota Zeehavens Noord-Holland

Provincie Noord-Holland

SAMENVATTING Noord-Holland heeft een relatief hoog welvaarts- en welzijnsniveau. Om dit vast te houden, richt de provincie zich op een goede balans tussen economische groei en leefbaarheid. In de Omgevingsvisie NH2050 van de Provincie Noord-Holland zijn negen ambities geformuleerd waarmee dat bewerkstelligd kan worden. •

Gezonde en veilige leefomgeving in de hele provincie

•

Vergroten biodiversiteit: natuurinclusief ontwikkelen

•

Duurzame en vernieuwende economie

•

Toekomstbestendige landbouw

•

Klimaatadaptatie: klimaatbestendig en waterrobuust

•

Energietransitie: klimaatneutraal in 2050

•

Ontwikkeling van stad en land. Inclusief wonen en duurzame mobiliteit

•

Metropoolregio Amsterdam: economie, wonen en landschap in balans

•

Noord-Holland Noord: ontwikkeling unieke kracht en kwaliteit

De zeehavens van Noord-Holland Met het Noordzeekanaalgebied en Den Helder heeft de provincie meerdere zeehavengebieden van (inter)nationale betekenis en van grote maatschappelijke waarde binnen haar grenzen. De zeehavens van Noord-Holland: • Zijn gebieden met stuwende werkgelegenheid, met technische banen van mbo tot universitair en een jaarlijks miljarden aan toegevoegde waarde voor de regionale en nationale economie. •

Zijn essentieel voor het realiseren van de energietransitie in Nederland.

•

Zijn belangrijke nautische en logistieke knooppunten binnen Nederland.

• Bieden ruimte aan specifieke functies zoals industrie (Noordzeekanaalgebied) en de Koninklijke Marine (Den Helder). •

Zijn in beeld als hoogwaardige woonwerkmilieus (delen van het Noordzeekanaalgebied).

De keerzijde van de grote economische dynamiek in de havens is de hoge uitstoot van schadelijke stoffen (oa. CO2, stikstof en fijnstof), geurhinder en geluidsoverlast. Deze negatieve effecten dienen fors

verminderd te worden om de klimaatdoelen te behalen, bij te dragen aan een gezonde leefomgeving en het vergroten van de biodiversiteit. Om de in de provinciale omgevingsvisie geambieerde balans tussen economische groei en leefbaarheid te bewerkstelligen, zullen de zeehavens de komende decennia een aanzienlijke transformatie moeten doormaken. De provincie Noord-Holland zet in op economisch toekomstbestendige havens, het maximaal realiseren van de energietransitie en de transformatie van een aantal havengebieden naar hoogwaardige woon- werklocaties. Dit zijn stuk voor stuk majeure opgaven. Deels liggen ze in het verlengde van elkaar. Deels concurreren ze om dezelfde ruimte. Door heldere keuzes te maken en deze opgaven goed onderling af te wegen, is het mogelijk deze drie opgaven met elkaar te verenigen in de havengebieden.

De energietransitie als sleutel Voor alle Noord-Hollandse zeehavens geldt dat de energietransitie een sleutelrol vertolkt. In de eerste plaats omdat zonder zeehavens de energietransitie in Nederland niet zal slagen. Ten tweede omdat het voor de economische concurrentiepositie van de havens noodzakelijk is de transitie van fossiele bronnen naar duurzame bronnen te maken. En ten derde omdat de energietransitie cruciaal is om de uitstoot van schadelijke stoffen terug te dringen, hetgeen één van de benodigde elementen is om de klimaatdoelen te behalen, de kwetsbare natuur te beschermen en de kwaliteit van de leefomgeving te vergroten.

Nota Zeehavens Noord-Holland

6

Provincie Noord-Holland

Binnen de energietransitie is een hoofdrol weggelegd voor waterstof en elektriciteit. Daarom zet de provincie onder meer in op het aantakken van zowel het Noordzeekanaalgebied als de Kop van Noord-Holland op de nationale waterstof backbone. Binnen de haven van Amsterdam wordt ingezet op de import en productie van synthetische brandstoffen, waarbij waterstof ook een belangrijke rol speelt. Bovendien wordt de realisatie van windparken op zee door de provincie ondersteund. Onder meer door samen met de betrokken partijen in Den Helder en de IJmond te werken aan voldoende kaderuimte en kavels voor deze ontwikkeling en door in het Noordzeekanaalgebied en de Kop van Noord-Holland ruimte te scheppen voor de aanlanding van elektriciteit (en later waterstof) van de windparken op zee. Samen met de verzwaring van het stroomnet en maatregelen zoals warmtenetten, stoomnetten en CO₂-distributienetwerken, biedt dit de mogelijkheid voor de scheepvaart, aanwezige industrie en overige bedrijvigheid om de bedrijfsprocessen te verduurzamen.

Economisch toekomstbestendige havens Naast het realiseren van de energietransitie is het voor economisch toekomstbestendige havens van belang dat er voldoende ruimte is voor havengebonden bedrijvigheid en dat de nautische en logistieke functie geborgd is. Bovendien is het uitgangspunt dat de bedrijvigheid in de havengebieden circulair plaatsvindt. In de havengebieden is de ruimte echter schaars. Om te voorkomen dat de beschikbare ruimte volstroomt met functies die ook elders gehuisvest kunnen worden, houdt de provincie Noord-Holland in het Noordzeekanaalgebied vast aan de in Omgevingsverordening aangemerkte Industrieterreinen van Provinciaal Belang. Daarmee worden deze gebieden in beginsel bestemd voor havengebonden bedrijvigheid, zware industrie, de energietransitie en circulaire economie. Om het Noordzeekanaalgebied als nautisch en logistiek knooppunt in stand te houden dienen de aansluitingen op de (inter)nationale netwerken op orde te zijn. Omdat het wegennet in de Metropoolregio Amsterdam steeds zwaarder belast wordt, zal een groeiend deel van het goederenvervoer moeten plaatsvinden via het spoor, het water en buisleidingen. De technische staat van het Noordzeekanaal en het AmsterdamRijnkanaal is echter een aandachtspunt. Daarmee komen de waterveiligheid, de waterkwaliteit en de continuïteit van de binnenvaart onder druk te staan.

De provincie pleit, samen met de waterbeheerders, voor het starten van een integraal MIRT-traject waarin de toekomstbestendigheid van dit watersysteem centraal staat. Tevens pleit de provincie er voor om in de afweging binnen NOVEX-NZKG voldoende ruimte te scheppen voor piekwaterberging. Ook de capaciteit op het spoor is een aandachtspunt. Daarom wordt ingezet op een zo goed mogelijke aansluiting van het Noordzeekanaalgebied per spoor op het Trans-European Transport Network.

Voldoende woningen in de Metropoolregio Amsterdam Om de grote krapte op de woningmarkt in de Metropoolregio Amsterdam tegen te gaan, hebben het Rijk en de regio in het Verstedelijkingsconcept 2050 van de Metropoolregio Amsterdam afgesproken op welke locaties woningen gebouwd kunnen worden. Daarbij zijn onder meer drie locaties in het Noordzeekanaalgebied benoemd om te transformeren naar hoogwaardige woon- werkmilieus. De provincie Noord-Holland onderschrijft deze koers maar pleit er wel voor dat op de beoogde transformatielocaties in Amsterdam (Havenstad), Zaanstad (Hembrugterrein en Achtersluispolder) en Beverwijk (Spoorzone) per deelgebied zorgvuldig wordt afgewogen welke gebieden op welk moment getransformeerd kunnen worden. Daarbij dient zowel de gezonde leefomgeving als het in stand houden van een toekomstbestendige haveneconomie gegarandeerd te zijn. In praktijk zal dit betekenen dat alle transformatielocaties die in het Verstedelijkingsconcept 2050 van de Metropoolregio Amsterdam benoemd staan vroeg of laat aan de orde komen. Maar ook dat er binnen deze locaties deelgebieden zijn die pas na 2050 of helemaal niet getransformeerd zullen worden.

De inzet en samenwerking in de havengebieden Het ter hand nemen van de geschetste opgaven zal een grote inspanning en grote investeringen vergen waarbij vele partijen een rol spelen. De verschillende overheden – gemeenten, provincie, de waterschappen en het Rijk – en de (haven)bedrijven zullen de opgaven gezamenlijk ter hand moeten nemen. De partijen vinden elkaar in overkoepelende trajecten, zoals de Verstedelijkingstrategie van de Metropoolregio Amsterdam en, specifiek voor de havens, in de diverse samenwerkingsverbanden zoals het Bestuursplatform Noordzeekanaalgebied en de overleggen met betrekking tot de ontwikkeling van het Maritiem Cluster Den Helder. Geheel in lijn met de Omgevingsvisie NH2050 zal de provincie vanuit het adagium ‘lokaal wat kan, regionaal wat moet’ het voortouw blijven nemen in de samenwerking in de havengebieden.

Nota Zeehavens Noord-Holland

7

Provincie Noord-Holland

Om internationaal economisch competitief te blijven is ook de samenwerking tussen havenbedrijven nodig. De havenbedrijven in Noord-Holland onderhouden goede relaties met elkaar en trekken langzaam maar zeker meer met elkaar op. Er wordt kennis uitgewisseld en er lopen initiatieven met betrekking tot gezamenlijke acquisitie en ontwikkeling. Toch wordt op dit moment niet het gehele potentieel van de havens benut, simpelweg omdat de kleinste havenbedrijven niet in staat zijn op alle ontwikkelingen in te spelen. Daarom is de provincie voorstander van nauwere samenwerking tussen de havenbedrijven om het geheel sterker te maken. Daarbij kan gedacht worden aan meer structurele samenwerking tussen Port of Amsterdam en Port of Den Helder op specialistische operationele werkzaamheden. Maar ook aan het gezamenlijk optrekken van de havenbedrijven bij het ontwikkelen van kavels ten behoeve van windparken op zee. Daarnaast zou de provincie Noord-Holland graag zien dat de havenbedrijven in de IJmond nader onderzoeken op welke wijze de schaarse kaderuimte in de IJmond beter benut kan worden, waarbij het intensiveren van de samenwerking tussen de Zeehaven IJmuiden NV en de haven van Beverwijk voor de hand ligt. Amsterdam De Amsterdamse haven is en blijft één van de belangrijkste economische gebieden binnen de provincie NoordHolland.

Maar de haven staat voor de grote opgave te transformeren naar een duurzame brandstoffenhaven en plaats te bieden aan de voor de energietransitie benodigde industrie en infrastructuur. Ook dient de transitie te worden gemaakt naar schone scheepvaart en dient de bedrijvigheid in zijn totaliteit circulair te worden. Tot slot wordt het havengebied gelegen binnen de ring A10 de komende decennia getransformeerd naar hoogwaardige woon-werkmilieus. Dit is een enorme opgave. De komende jaren zullen tientallen hectares aan in gebruik zijnde percelen een andere invulling krijgen. De provincie zet binnen deze context in het bijzonder in op het aanjagen van de energietransitie en de circulaire economie. Bij de ontwikkeling van Havenstad en de verdichting rondom station Amsterdam Sloterdijk zijn het bieden van een gezonde leefomgeving en het borgen van een toekomstbestendige haveneconomie uitgangspunt. Per te ontwikkelen deelgebied dient een zorgvuldige afweging gemaakt te worden of, en zo ja onder welke voorwaarden, met de transformatie van een volgend deelgebied kan worden gestart. Hierbij dient ook aandacht uit te gaan naar de continuïteit van de logistieke functie van de haven.

Bij het kiezen van locaties in de Amsterdamse haven voor functies die gepaard gaan met grote externe veiligheidsrisico’s, zoals de aan de waterstof-economie gelieerde projecten, of andere grote milieucontouren, pleit de provincie er voor dat rekening wordt gehouden met de verstedelijking op lange termijn en wordt het wenselijk geacht de meer milieubelastende bedrijven in de toekomst te concentreren in het westelijk deel van het havengebied. Zaanstad Zaanstad wordt gekenmerkt door de vervlechting van woningen en bedrijvigheid. Dit leidt op een aantal plaatsen tot een onvoldoende gezonde leefomgeving. Door de gemeente Zaanstad wordt actief gestuurd op het verplaatsen van hinder veroorzakende bedrijven naar plekken waar minder gevoelige functies in de nabijheid zijn. De vrijgekomen locaties en de nabije omgeving worden hiermee ook vrijgespeeld voor woningbouw. In grote lijnen is er een beweging gaande waarbij de hinder veroorzakende bedrijven richting het westen worden verplaatst om aan de oostkant ruimte te scheppen voor woningbouw. De ambities om het Hembrugterrein en de Achtersluispolder te transformeren naar hoogwaardige woonwerkgebieden en op die manier de aansluiting te maken op de Amsterdamse woningbouwontwikkeling Havenstad liggen in het verlengde hiervan.

Tegelijkertijd wordt de schaarse ruimte op de Zaanse zeehaventerreinen steeds beter benut door de samenwerking tussen de gemeente Zaanstad, de gemeente Amsterdam en de Port of Amsterdam. De provincie Noord-Holland kan zich in de basis goed vinden in de ontwikkelingen in Zaanstad. Maar net als in Amsterdam kan transformatie alleen plaatsvinden indien sprake is van een gezonde leefomgeving en een toekomstbestendige haveneconomie in de Zaanse en Amsterdamse haven gegarandeerd is. Per te ontwikkelen deelgebied dient een zorgvuldige afweging gemaakt te worden of, en zo ja onder welke voorwaarden, met de transformatie van een volgend deelgebied kan worden gestart. Waarbij op voorhand niet zeker is dat elk deelgebied ook daadwerkelijk getransformeerd wordt. Zeker het Nautisch Cluster binnen de Achtersluispolder en de zuidelijke delen van het Hembrugterrein en de Achtersluispolder lijken minder geschikt voor bijvoorbeeld woningbouw. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat de havens van Zaanstad een voorname rol zullen spelen in de energietransitie door productie van duurzame brandstoffen. Wel kan nog veel worden gewonnen door de bestaande bedrijvigheid te laten draaien op duurzame energie en circulair te maken. In de logistiek en

Nota Zeehavens Noord-Holland

8

Provincie Noord-Holland

distributie van voedsel en staalproducten liggen er kansen in het verduurzamen van het transport en voor opslag en distributie van grondstoffen (grondstoffenrotonde). Ook zijn er kansen voor het verduurzamen van bestaande energienetwerken bijvoorbeeld door aanleg van een stoomnet. De IJmond De IJmondhavens (IJmuiden, Velsen en Beverwijk) zijn sterk in voedsel (vis), offshore energie, leisure (ferry en cruisevaart) en de maakindustrie. De grootste uitdaging is om ruimte te vinden voor de energietransitie. Waarbij plaats gevonden moet worden voor de fabrieken en infrastructuur zodat bijvoorbeeld Tata Steel over kan schakelen op waterstof en waarbij elektriciteit van wind op zee aanlandt in de IJmond. En op kleinere schaal waarbij de havens in de IJmond zelf verduurzamen en waarbij genoeg kaderuimte en kavels aanwezig zijn voor de bouw en onderhoud van windparken op zee. De haven van IJmuiden is een economisch gezonde haven. De clusters vis en leisure kunnen groeien binnen de beschikbare ruimte in de haven. Voor de aanleg en onderhoud van windparken op zee geldt dat niet. De provincie zet daarom in op het vergroten van de beschikbare ruimte in de verschillende IJmondhavens. Onder meer door het project Energiehaven te ondersteunen. Ook de kades en kavels in de havens van IJmuiden, Velsen en Beverwijk kunnen beter benut worden.

Bovendien is het wenselijk kavels in de haven van IJmuiden vrij te spelen voor havengebonden bedrijvigheid. In Beverwijk zet de provincie in op het behoud van de (havengebonden) bedrijvigheid in en rond de haven. Ook wil de provincie samen met Beverwijk en de andere partners in NOVEX-NZKG onderzoeken welke deelgebieden van het project Spoorzone ter hand kunnen worden genomen en welke andere woningbouwlocaties mogelijk en wenselijk zijn in Beverwijk. Den Helder De in de Omgevingsvisie NH2050 geformuleerde ambitie, om de positie van Den Helder als sterke kern in de regio Noord-Holland Noord te bestendigen en uit te bouwen, staat centraal bij de provinciale inzet in de haven van Den Helder. Van oudsher speelt de aanwezigheid van de Koninklijke Marine hierin een belangrijke rol en dat zal ook in de nabije toekomst zo zijn. Voor een toekomstbestendige economische ontwikkeling is het echter belangrijk dat het economisch profiel breder is. Dit is ook één van de belangrijkste opgaven in de door de provincie Noord-Holland, gemeente Den Helder en Defensie/Koninklijke Marine opgestelde visie Maritiem Cluster Den Helder/Kop van Noord-Holland. De haven kan daar, in combinatie met het Den Helder Airport, een grote rol in spelen. Naast de economische versterking zijn ook de te verbeteren waterveiligheid, bereikbaarheid

Beeld: Port of Amsterdam/Ran Hendriks - Drone Addicts

Nota Zeehavens Noord-Holland

9

Provincie Noord-Holland

en de energietransitie belangrijke thema’s. De provincie zet daarom in op het versterken van het offshore onderhoud cluster gericht op beheer en onderhoud van windparken op zee. Dit is essentieel voor zowel het realiseren van de energietransitie als voor het versterken van de regionale economie. Daarvoor dienen op korte termijn meer kaderuimte en meer kadegebonden kavels in de kernzone van het Maritiem Cluster te worden gerealiseerd. Het verplaatsen van de Moormanbrug en het intensiever benutten van de bestaande ruimte op het Nieuwe Diep bieden hiervoor de beste kansen. Zeker als ook de ruimtevraag, het ruimteaanbod en de havenfunctie van de Koninklijke Marine hierbij worden betrokken. De provincie onderzoekt samen met de andere partijen op welke wijze dit bekostigd kan worden. Daarnaast pleit de provincie voor het versterken van het scheepsonderhoud cluster waarbij er kansen liggen om de onderhoudsvragen vanuit de civiele haven en vanuit de militaire haven te combineren. In bredere zin zet de provincie in op de ontwikkeling van de Kop van Noord-Holland als draaischijf in het energielandschap. Niet alleen door het offshore onderhoud van windparken op zee. Maar ook door de gasinfrastructuur en de NAM locatie in Den Helder geschikt te maken voor waterstof en op die manier Den Helder aan te sluiten op het landelijke waterstof-netwerk.

Tot slot dient in de Kop van Noord-Holland een aanlanding te worden gerealiseerd van op zee opgewekte elektriciteit en te worden aangesloten op het 380kV netwerk.

Nota Zeehavens Noord-Holland

Beeld: Port of Amsterdam/Jesse Kraal

10

Provincie Noord-Holland

1

11

Nota Zeehavens Noord-Holland

Provincie Noord-Holland

INLEIDING 1.1 Balans tussen economische groei en leefbaarheid Noord-Holland heeft een relatief hoog welvaarts- en welzijnsniveau. Om dit vast te houden, richt de provincie zich op een goede belans tussen economische groei en leefbaarheid.1 In de Omgevingsvisie NH2050 van de Provincie Noord-Holland zijn negen ambities geformuleerd waarmee dat bewerkstelligd kan worden. Met het Noordzeekanaalgebied en Den Helder heeft de provincie meerdere havens van (inter) nationale betekenis binnen haar grenzen, die een grote rol spelen in het verwezenlijken van deze ambities. •

Ambitie: Duurzame en vernieuwende economie. De havens bewegen zich economisch in de (inter)nationale voorhoede. Ze bieden ruimte voor specifieke functies zoals industrie (Noordzeekanaalgebied) en de Koninklijke Marine (Den Helder). Bovendien zijn het nautische en logistieke knooppunten. Dit levert veel stuwende werkgelegenheid op – waaronder technische banen van mbo tot universitair – met een grote multiplier voor de lokale en regionale economie. Deze functie dient behouden en versterkt te worden.

•  Ambitie: Gezonde en veilige leefomgeving in de hele provincie en Ambitie: Vergroten

biodiversiteit: natuurinclusief ontwikkelen. De keerzijde van de grote economische dynamiek in de havens is de hoge uitstoot van schadelijke stoffen (oa. CO2, stikstof en fijnstof), geurhinder en

geluidsoverlast. Deze negatieve effecten dienen fors verminderd te worden om bij te dragen aan een gezonde en veilige leefomgeving en het vergroten van de biodiversiteit.

•  Ambitie: Ruimte voor de Energietransitie: klimaatneutraal in 2050. Om de klimaatdoelstellingen te behalen is het nodig om in de havens zelf de grote industriële energievragers en de aan havens gekoppelde transportbewegingen te verduurzamen. Voor het realiseren van de (inter)nationale energietransitie is het ook cruciaal dat de havens gaan functioneren als draaischijven waar opwek, import, opslag en overslag van duurzame energie plaatsvindt. Een robuuste energie-infrastructuur is daarvoor randvoorwaardelijk.

•  Ambitie: Ontwikkeling van stad en land. Inclusief wonen en duurzame mobiliteit. De komende decennia zijn honderdduizenden extra woningen nodig in de Metropoolregio Amsterdam. Een aanzienlijk deel van de woningbouwopgave is voorzien in het Noordzeekanaalgebied. Hiervoor zal de komende jaren invulling moeten worden gegeven aan de transformatie van enkele havengebieden.

•  Ambitie: Noord-Holland Noord: ontwikkeling unieke kracht en kwaliteit. De haven van Den Helder is één van de identiteitsdragers van Noord-Holland Noord en is een grote bron van werkgelegenheid. Ook is het de plaats waar een aantal regionale voorzieningen op het vlak van cultuur en onderwijs geclusterd zijn. Tegelijkertijd beschikt de Kop van Noord-Holland over kwaliteiten als rust, ruimte en groen. Dit totale profiel dient behouden en versterkt te worden.

•  Ambitie: Klimaatadaptatie: klimaatbestendig en waterrobuust. en Ambitie: Metropoolregio Amsterdam: dynamiek in balans. Ruimte voor economie met behoud van landschap en

cultuurhistorie. De havens dienen klimaatbestendig en waterrobuust te zijn. En de economische activiteiten in de haven dienen in evenwicht te zijn met het omliggende landschap en de cultuurhistorische waarden.

•  Ambitie: Toekomstbestendige landbouw. De bijdrage van de havens aan het verwezenlijken van deze ambitie is beperkt. Wel is het voorstelbaar dat de havens een hub-functie vervullen voor regionale voedselstromen in relatie tot de aan voedsel gelieerde stadslogistiek.

1.2 Regie in Ruimtelijke Ordening Deze Nota Zeehavens dient als vertrekpunt voor de provinciale inzet in NOVEX-NZKG en de Ontwikkeling Maritiem Cluster Den Helder de komende jaren. 1.

Omgevingsvisie NH2050, Provincie Noord-Holland 2018

Nota Zeehavens Noord-Holland

12

Provincie Noord-Holland

Om de beoogde balans tussen economische groei en leefbaarheid te bewerkstelligen, zullen de NoordHollandse havens de komende decennia een aanzienlijke transformatie moeten doormaken. Het gaat om grote opgaven en grote investeringen. Dit terwijl de fysieke ruimte en de milieuruimte steeds schaarser worden. Niet alles is mogelijk. Er zullen keuzes moeten worden gemaakt. Dat geldt ook op nationale schaal. Minister De

Jonge voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening schrijft hierover: “Nederland is een klein land met grote ambities en nog grotere uitdagingen. De ruimtelijke opgaven die op ons afkomen zijn immens - de demografische groei en wat die betekent voor de woningbouw en de stedelijke ontwikkeling, de transitie in de landbouw, de transitie in onze energievoorziening. We staan aan de

vooravond van een grote verbouwing. Om die in goede banen te leiden, moeten we de regie op de ruimtelijke ordening hernemen. Het is een kwestie van rentmeesterschap, we zijn het aan onze kinderen en kleinkinderen verplicht om meerdere generaties vooruit te denken en de goede keuzes te maken.” 2

De grote urgente opgaven krijgen vorm via nationale programma’s van de verschillende ministeries in het fysieke domein. Onder meer op het vlak van water, energie en woningbouw. De provincies zijn gevraagd de opgaven ruimtelijk te vertalen, in te passen en te combineren met decentrale opgaven. Naast de ruimtelijke regie per provincie wordt bovendien ingezet op een gebiedsgerichte regie via de NOVEX3 gebieden. In deze gebieden is duidelijk dat, als overheden (Rijk, provincie, gemeente en waterschap) hier met andere partijen geen goede gezamenlijke aanpak op voeren, deze gebieden de komende jaren niet de grote transitie gaan doormaken die nodig is voor het halen van de Europese en nationale doelstellingen. Daarvoor is in deze gebieden de transitieopgave te groot, zijn sectorale oplossingen onvoldoende en is er gedeeld eigenaarschap over sectoren, overheden en maatschappelijke partijen voor een goede aanpak nodig. Het Noordzeekanaalgebied is aangewezen als één van deze gebieden (NOVEX-NZKG).4 De ontwikkeling van de Noord-Hollandse havens, zowel die in het Noordzeekanaalgebied als die in Den Helder, dient mede in bovenstaand licht te worden bezien. In deze Nota Zeehavens wordt weergegeven hoe de provincie tegen deze materie aankijkt. In een aantal gevallen zal dat nu reeds gepaard gaan met inhoudelijke keuzes.

Maar voor een deel zullen de keuzes juist in gezamenlijkheid gemaakt moeten worden. Geheel in lijn met de Omgevingsvisie NH2050 zal de provincie daarom vanuit het adagium ‘lokaal wat kan, regionaal wat moet’ het voortouw nemen in de samenwerking in de havengebieden. Om vanuit een regio-overstijgende blik te acteren, redenerend vanuit de Omgevingsvisie NH2050 geformuleerde ambities én de vraag vanuit het Rijk om regie te nemen.

Beeld: Port of Amsterdam/Martijn van der Nat - Babylon

2 Kamerbrief over nationale regie in de ruimtelijke ordening, Ministerie van BZK 17 mei 2022 3 Nationale Omgevingsvisie Extra 4 Kamerbrief over nationale regie in de ruimtelijke ordening, Ministerie van BZK 17 mei 2022

Nota Zeehavens Noord-Holland

13

Provincie Noord-Holland

1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 worden de belangrijkste (economische) kenmerken van de zeehavens van Noord-Holland weergegeven. In hoofdstuk 3 worden de grote opgaven geschetst waar de havens voor staan: Het behoud van de economische positie, het realiseren van de energietransitie en de transformatie van havengebieden ten behoeve van woningbouw. In dit hoofdstuk komt ook aan de op welke wijze de provincie deze opgaven ter hand wil nemen en wat de grote aandachtspunten zijn. In hoofdstuk 4 wordt ten slotte weergegeven wat dit betekent voor de verschillende havens en hoe de provincie de voortrekkersrol neemt in de samenwerking.

Nota Zeehavens Noord-Holland

Beeld: Port of Amsterdam/Daisy Komen

14

Provincie Noord-Holland

2 Nota Zeehavens Noord-Holland

15

Provincie Noord-Holland

DE HAVENS VAN NOORD-HOLLAND De provincie Noord-Holland heeft meerdere grote havencomplexen met toegang tot de zee binnen haar grenzen. In deze Nota Zeehavens wordt nader ingegaan op de verschillende havens in het Noordzeekanaalgebied en op de haven van Den Helder. De havens vormen grote bronnen van economische welvaart en werkgelegenheid en de plek binnen de provincie waar ruimte is voor (zware) industrie. De havens worden beheerd door de havenbedrijven. Inkomsten van de havenbedrijven worden voornamelijk gegenereerd door het innen van (zee)havengelden, gronduitgifte en maritieme dienstverlening. Naast directe inkomstenstromen voor de havenbedrijven zelf, is ook de toegevoegde waarde die de bedrijven opleveren binnen de regio van economisch belang.

2.1 Het Noordzeekanaalgebied5 De havens en industrieterreinen in het Noordzeekanaalgebied vormen gezamenlijk het vierde havencomplex van Europa. Binnen het Noordzeekanaalgebied worden de havens van Amsterdam, de IJmond (IJmuiden, Beverwijk en Velsen inclusief Tata Steel) en Zaanstad onderscheiden. Het nautisch beheer van deze havens is centraal geregeld binnen het Centraal Nautisch Beheer – een gemeenschappelijke regeling van de verschillende bevoegde gezagen. Rijkswaterstaat is verantwoordelijk voor het beheer van het Noordzeekanaal, inclusief de zeesluizen bij IJmuiden.

Het Noordzeekanaalgebied heeft een sterke logistieke functie, enerzijds door de overslag van grondstoffen voor de aanwezige industrie en anderzijds door de overslag, opslag en distributie van goederen bestemd voor het achterland. Het heeft een belangrijke doorvoerfunctie over water, spoor en weg richting Nederland en Europa (met name het Duitse Ruhrgebied). In 2021 bedroeg de totale overslag in het Noordzeekanaalgebied (exclusief Zeehaven IJmuiden NV 88 miljoen ton. 5 De economische cijfers in deze paragraaf zijn afkomstig uit de ‘Monitor Ruimte-intensivering Noordzeekanaalgebied achtste meting 2022’ van het Programmabureau NZKG uit 2022.

16

Nota Zeehavens Noord-Holland

Provincie Noord-Holland

De totale toegevoegde waarde in 2021 in het Noordzeekanaalgebied was ruim €9,6 miljard. De toegevoegde waarde per jaar laat per haven grote verschillen zien, omdat dit afhankelijk is van het aantal mensen dat in een bepaalde sector werkt en de ruimte die een sector in een gebied inneemt. Met name in het Havengebied Amsterdam is de toegevoegde waarde de laatste jaren sterk toegenomen.

Totale werkgelegenheid op de NZKG-bedrijventerreinen Ontwikkeling 2014-2020 Deelgebied

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Deelgebied

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

IJmond-Noord

10.986

11.114

11.478

11.473

11.796

11.664

11.745

11.628

IJmond-Zuid

3.636

3.764

3.755

3.786

3.750

3.836

3.582

3.496

Zaanstad

10.263

10.668

10.649

12.069

12.418

12.253

12.416

12.370

Havengebied Amsterdam

38.029

37.830

38.980

39.385

40.284

44.229

45.945

47.648

TataSteel

10.032

9.973

9.893

9.791

9.704

9.924

9.906

9.996

Totaal

72.946

73.349

74.755

76.504

77.952

81.906

83.594

85.138

Er zijn zo’n 85.000 banen op de bedrijventerreinen langs het Noordzeekanaal gesitueerd waarvan ongeveer 24.000 havengerelateerd. Daarmee zijn deze terreinen goed voor ongeveer 10% van het totale aantal banen in de Noordzeekanaalgebied-gemeenten. Zowel de stijging van de toegevoegde waarde als de stijging in werkgelegenheid komt deels voort uit transformatie van havengebieden met ruimte-extensieve functies naar hoogwaardige woon-werkmilieus in bijvoorbeeld de Minervahaven en het NDSM terrein. Het grootste deel van de industrieterreinen in het Noordzeekanaalgebied is door de provincie in de Omgevingsverordening aangewezen als Industrieterrein van Provinciaal Belang met als doel de schaarse ruimte die er is in te zetten voor havengebonden bedrijvigheid, zware industrie, de energietransitie en circulaire economie.6 Hier wordt in hoofdstuk 3 dieper op ingegaan.

6 O  mgevingsverordening NH 2022, Provincie Noord-Holland 2022.

Nota Zeehavens Noord-Holland

17

Provincie Noord-Holland

2.2 Amsterdam7 De haven van Amsterdam is een productie- en bulkhaven en sterk in opslag, verwerking en doorvoer van energie, voedsel en veevoer. Daarnaast is het een belangrijk logistiek knooppunt en speelt ook cruisevaart een bescheiden rol.8 Naast de haven zelf is het ook een industriegebied en huisvest het een aantal maatschappelijke functies zoals afvalwaterzuivering, elektriciteitsopwekking en afvalverwerking. Binnen Nederland is het, na Rotterdam, de tweede haven en door de Rijksoverheid aangewezen als haven van nationaal belang. Port of Amsterdam is de havenbeheerder voor het gebied Westpoort. Het havengebied binnen de ring A10 aan de noordkant van het IJ en de bedrijventerreinen de Sloterdijken worden beheerd door de gemeente Amsterdam. De gronden worden door Port of Amsterdam en de gemeente Amsterdam in erfpacht uitgegeven. De aandelen van de haven zijn volledig in handen van de gemeente Amsterdam.

7 De economische kenmerken van de Amsterdamse Haven zijn overgenomen uit de Gemeentelijke Visie Haven 2020 – 2040 van de Gemeente Amsterdam uit 2020 8 V  anuit de economie van de Amsterdamse haven bekeken is cruisevaart een nicheproduct. Belangrijkste aandachtspunt is het vinden van een geschikte aanmeerlocatie. In 2021 is door Amsterdam de Coenhaven aangewezen als voorkeurslocatie op het moment dat de huidige Passenger Terminal Amsterdam niet meer gebruikt kan worden door aanleg van bruggen over het IJ.

Nota Zeehavens Noord-Holland

18

Provincie Noord-Holland

Energie Ruim één derde van de omzet in de Amsterdamse haven wordt gehaald uit fossiele stromen. De Amsterdamse haven maakt deel uit van het industriële en petrochemische ARA-cluster (Antwerpen-Rotterdam-Amsterdam). Dit cluster heeft een schaal van wereldformaat, vergelijkbaar met Singapore en Houston. In de Amsterdamse haven vindt geen overslag van ruwe olie plaats, omdat de haven geen raffinaderijen herbergt zoals Rotterdam en Antwerpen. Wel worden alternatieve brandstoffen geproduceerd zoals tweede generatie biodiesel. Voor benzine en diesel is de Amsterdamse haven de belangrijkste opslaglocatie in Noordwest-Europa. De benzine en diesel die via de zee- en binnenvaart wordt aangevoerd is afkomstig van alle raffinaderijen in Europa. De vloeibare brandstoffen worden in Amsterdam niet alleen verhandeld, maar ook gemengd en bewerkt (ook wel blenden genoemd) naar klantspecificaties die per markt kunnen verschillen. Er ligt een rechtstreekse pijpleiding tussen de haven en Schiphol voor de aanvoer van kerosine. De haven van Amsterdam is, na Rotterdam, tevens de grootste steenkolenhaven van Europa. De steenkolen komen voornamelijk uit de Verenigde Staten, Colombia en Australië9 en zijn bestemd voor de energie- en staalproductie in Nederland en Duitsland. Deze steenkolen worden per spoor en binnenvaart doorgevoerd. De hoeveelheid steenkolen die wordt overgeslagen neemt wel sterk af.

Waar het in 2019 nog 15,6 miljoen ton bedroeg, was dit in 2021 10,4 miljoen ton.10 In de Havennota van het Rijk wordt gewaarschuwd dat de energietransitie op korte termijn kan betekenen dat raffinage, chemische productie en/of benzine- en kolenoverslag in havens grotendeels of geheel verdwijnen.11 Voor een blijvend sterke positie op het internationale toneel is het daarom essentieel dat wordt meebewogen met de vraag naar meer duurzame energiebronnen en de duurzame bedrijfsvoering en de innovaties die daarbij horen. Dit is in economisch opzicht verreweg de belangrijkste uitdaging voor de Amsterdamse haven. Vanuit Port of Amsterdam wordt hier reeds op geanticipeerd. In 2016 is besloten om de opslag en overslag van steenkolen uit te faseren en uiterlijk in 2030 te beëindigen. Het areaal voor opslag en overslag van benzine en diesel wordt al sinds 2006 niet verder uitgebreid. Gegeven de reeds aanwezige expertise en infrastructuur wordt in plaats daarvan ingezet op productie en overslag van biobrandstoffen, grondstoffen en energiedragers voor opwek van warmte en elektriciteit waaronder waterstof.

Kolenoverslag. Beeld: Bas Beentjes

Opslag brandstoffen. Beeld: Port of Amsterdam/Foto Video Honing Heemskerk

9 En tot begin 2022 uit Rusland 10 Jaarverslag 2021, Port of Amsterdam 11 Havennota 2020-2030, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat 2020

Nota Zeehavens Noord-Holland

19

Provincie Noord-Holland

Bulkoverslag Naast een grote energiehaven is Amsterdam ook wereldleider in cacao import. Jaarlijks passeert ongeveer een zesde van de wereldwijde cacaoproductie de haven van Amsterdam. Deze stroom wordt niet alleen overgeslagen, maar voor een belangrijk deel ook verwerkt in de Zaanstreek. Andere agrarische bulkproducten die worden overgeslagen en verwerkt zijn soja, koffie en zonnebloempitten. De niet agrarische bulk bestaat voornamelijk uit fosfaatertsen (grondstof voor kunstmest), mineralen (onder ander ten behoeve van de verfindustrie), graniet, zand, grind en andere bouwmaterialen.

Verwerking cacao. Beeld: Port of Amsterdam/Jesse Kraal

Zandoverslag. Beeld: Johannes Abeling

Roll on/Roll off, Stukgoed en Short Sea De kernactiviteit van de Amsterdamse haven is grootschalige overslag, opslag en transport per zeeschip, binnenvaart, trein, vrachtauto en pijpleiding. Naast de hierboven aangehaalde bulkstromen is er ook een aantal andere goederenstromen. Roll on/Roll off (onder meer auto’s en zware machines) is wat betreft omvang met 0,5 miljoen ton per jaar weliswaar bescheiden maar heeft een relatief hoge toegevoegde waarde door bijvoorbeeld assemblage van zware machines. Ook wordt stukgoed overgeslagen zoals hout-, staal- en papierproducten. Dat gebeurt op overdekte terminals die door bedrijven uit de hele regio gebruikt worden. De laatste jaren groeit de rol van de Amsterdamse haven in het Europese containervervoer over zee. Lijndiensten via binnenvaart en short sea (kustvaart) verbinden Amsterdam met andere havens in Noordwest-Europa zoals de Baltische Staten, Scandinavië en het Verenigd Koninkrijk.

Short Sea Containeroverslag. Beeld: Port of Amsterdam/Jesse Kraal

Nota Zeehavens Noord-Holland

20

Provincie Noord-Holland

Nautisch en Logistiek knooppunt De haven van Amsterdam functioneert als grootschalig internationaal nautisch en logistiek knooppunt. Goederenstromen uit de gehele wereld worden hier overgeslagen en vanaf Amsterdam naar een volgende bestemming gebracht. Per schip, over de weg of per spoor. Veelal nadat er een vorm van bewerking heeft plaatsgevonden door bedrijven actief in de regio. Een kritieke massa in zeehavenvolume is cruciaal om de nautische logistieke infrastructuur en ondersteunende havendiensten zoals vletterlieden, sleepdiensten, loodswezen en railvervoerders tegen een concurrerend prijsniveau te blijven aanbieden. Met het teruglopen van de fossiele goederenstromen, richt Port of Amsterdam zich op duurzame energie en in toenemende mate op short sea containervervoer. De verwachting is dat daarmee de omvang van de goederenstromen stabiel blijft. Om internationaal competitief te blijven dienen de haveninfrastructuur zelf en de multimodale verbindingen met het achterland op orde te zijn. In paragraaf 3.2 wordt hier dieper op ingegaan.

Industrie Tot slot heeft de Amsterdamse haven een functie als industriegebied. Zware industrie is in praktijk ruimteextensief en milieu-intensief. Industriegebied Westpoort, en daarmee ook het havengebied, biedt de omvangrijke kavels, de (ondergrondse) infrastructuur en de milieuruimte die voor deze bedrijven nodig is. Naast de eerdergenoemde industriële verwerking van agrarische bulk en minerale grondstoffen, is er een aantal industriële bedrijven gevestigd vanwege de daar toegestane hoge milieucategorieën en/of omdat zij gebruik maken van het water. Dat geldt onder meer voor bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in het recyclen van onder meer schroot, papier, glas, kunststof, rubber en textiel. En ook voor chemische bedrijven (kunstmest en verf) en een groeiend aantal bedrijven actief in scheepsbouw en scheepsonderhoud. Een belangrijke industriële categorie wordt gevormd door de bedrijven met stedelijke nutsfuncties zoals waterzuivering, elektriciteitsopwekking en afvalverwerking. Ook wordt er in de Amsterdamse haven beton en asfalt geproduceerd voor regionaal gebruik.

Waterzuivering in haven van Amsterdam. Beeld: Port of Amsterdam/Eveline Renaud

Nota Zeehavens Noord-Holland

21

Provincie Noord-Holland

2.3 Zaanstad In de Zaanse havens ligt het zwaartepunt op food, metaalbewerking en logistiek. De kades en bedrijfs- en haventerreinen gelegen aan het Noordzeekanaalgebied zijn grotendeels in privaat eigendom. De gemeente Zaanstad is eigenaar van de infrastructuur en de openbare ruimte. De laatste jaren heeft de gemeente Zaanstad de samenwerking met de gemeente Amsterdam en Port of Amsterdam geïntensiveerd. De havengelden zijn geharmoniseerd en de exploitatie van het waterbekken de Nieuwe Zeehaven (tussen Westerspoor en Zuiderhout) wordt inmiddels door Port of Amsterdam uitgevoerd waardoor het veel beter benut wordt dan voorheen. Daarnaast is ook de exploitatie van het haventerrein Hoogtij belegd bij Port of Amsterdam en vindt er regulier overleg plaats over het invullen van de beschikbare ruimte op de industrieterreinen aan weerszijde van het Noordzeekanaalgebied.

De gebieden die onder de Zaanse havens worden geschaard, hebben een divers karakter. Het terrein Hoogtij is het nieuwste haventerrein en is direct aan het Noordzeekanaalgebied gelegen. Hier is een aantal grote bedrijven gevestigd die gericht zijn op het water waaronder short sea containeroverslag. De ruimte op Hoogtij is de afgelopen jaren vrijwel geheel uitgegeven. Ook de Achtersluispolder speelt een rol als haventerrein. Door de beperkte breedte en diepte van de wateren in en om de Achtersluispolder is dit terrein vooral geschikt voor kadegebonden bedrijfsactiviteiten die minder grote schepen vereisen. Er vindt hier onder meer scheepsonderhoud plaats en beperkte overslag van hout en metaal. Daarnaast is hier ook veel bedrijvigheid gevestigd die weliswaar geen directe kadetoegang nodig heeft, maar wel indirect van de haven afhankelijk is en een rol speelt in de economische ketens van bijvoorbeeld metaalbewerking. De Achtersluispolder is aangemerkt als een gebied dat op termijn kan transformeren naar een hoogwaardig woon- en werkgebied.12 Het daarnaast gelegen Hembrugterrein zit al midden in een transformatie. Het gebied krijgt een steeds sterker cultureel profiel en het is de bedoeling dat er ook 1.000 woningen verrijzen. De terreinen gelegen aan de rivier de Zaan zijn geen zeehaventerreinen maar zijn wel onderdeel van de economische keten.

Cacao wordt bijvoorbeeld in eerste instantie overgeslagen in de Amsterdamse havens om daarna over de weg of via de binnenvaart naar de terreinen aan de Zaan te worden vervoerd. De bewerking vindt plaats in de Zaanse fabrieken om vervolgens weer uitgeleverd te worden over de gehele wereld. Tot slot is er op de Zaanse terreinen een groot distributie-cluster op Westerspoor. Onder meer voor voedsel en de voedselverpakkingsindustrie. Deze activiteiten bieden een groot aantal arbeidsplaatsen en een grote toegevoegde waarde, en tellen als zodanig ook mee in de economische statistieken, maar hebben vooral een indirecte link met de haven.

12 V  erstedelijkingsconcept 2050, Metropoolregio Amsterdam 2021

Nota Zeehavens Noord-Holland

22

Provincie Noord-Holland

CTVrede in Zaandam. Beeld: Johannes Abeling

2.4 De IJmond13 De IJmondhavens (IJmuiden, Velsen en Beverwijk) zijn sterk in voedsel, offshore energie, leisure en de maakindustrie. De kades in IJmuiden zijn voor het grootste deel eigendom van de Zeehaven IJmuiden NV. De openbare ruimte, de rest van de openbare kades en het water zijn hoofdzakelijk eigendom van de gemeenten of Rijkswaterstaat. Daarnaast heeft een aantal bedrijven eigen kades. Exploitatie van de havens van IJmuiden en de Grote Houtkade in Velsen wordt gedaan door de Zeehaven IJmuiden NV. De relatief bescheiden haven van Beverwijk wordt door de gemeente zelf geëxploiteerd. De bedrijventerreinen in de IJmond zijn verkaveld en in privaat eigendom.

13 De economische kenmerken van de havens in de IJmond zijn overgenomen uit het rapport ‘De IJmond-factor, Impact van de havens in de IJmond voor economie en energietransitie in Nederland’ dat in 2022 in opdracht van Zeehaven IJmuiden NV is uitgevoerd.

Nota Zeehavens Noord-Holland

23

Provincie Noord-Holland

IJmuiden De zeehavens van IJmuiden kennen een divers palet aan havenactiviteiten. De helft van de banen is gerelateerd aan het voedsel-cluster, hoofdzakelijk vis. Het gaat daarbij om de gehele keten van vangst, verwerking, opslag en handel. Zo is binnen de haven van IJmuiden de op één na grootste visafslag van Nederland gevestigd. Een kwart van de banen in de haven van IJmuiden is gerelateerd aan het offshore onderhoud van energieinstallaties en dit aandeel is groeiende. Op dit moment gaat het nog met name om installaties ten behoeve van fossiele energie (olie en gas). Maar in toenemende mate zullen de offshore activiteiten betrekking hebben op de windparken op zee. Van voorbereidende werkzaamheden rondom de aanleg van kabels tot het onderhoud van de windparken zelf. Het leisure-cluster binnen de haven van IJmuiden draait om ferry- en cruisevaart. Er is een dagelijkse verbinding van en naar Newcastle. Ook is IJmuiden vertrekpunt en eindpunt voor cruisevaarten en meren cruiseschepen aan om de passagiers de gelegenheid te bieden Amsterdam te bezoeken. Voor alle clusters geldt dat het voordelig is dat de havens van IJmuiden buiten de zeesluizen zijn gelegen. Zo wordt immers wachttijd bij de sluizen en vaartijd dieper het binnenland in voorkomen en dat scheelt aanzienlijk in de kosten.

Viskotters en Ferry in IJmuiden. Beeld: Ruud Karstens

Haven IJmuiden. Beeld: Ruud Karstens

De grootste uitdaging in de haven van IJmuiden is ruimte. Zowel kaderuimte en aan de kade gelegen kavels als milieuruimte. Wat betreft kaderuimte gaat het specifiek om een tekort aan zeehavenkades. Er treden nu reeds momenten op dat de haven helemaal vol ligt en niet alle verzoeken van schepen die willen aanmeren, gehonoreerd kunnen worden. Bovendien wordt voor het onderhoud van de windparken op zee een sterk groeiende behoefte aan kavels met kaderuimte verwacht. In 2022 is door het Rijk besloten middels windparken op de Noordzee gigawatt aan elektriciteit te realiseren per 2030. Dit moet groeien tot 50 gigawatt in 2040 en uiteindelijk 70 gigawatt in 2050.14 Door de ligging buiten de sluizen en door de nabijheid tot de te realiseren windparken, is de zeehaven van IJmuiden buitengewoon gunstig gelegen om hier een aanzienlijke bijdrage aan te leveren. Met de recent in gebruikt genomen IJmondhaven is op korte termijn nog voldoende ruimte beschikbaar. De verwachting is echter dat dit niet toereikend is om in het onderhoud van de nog geplande windparken op zee te voorzien. Voor de assemblage van windmolens is momenteel helemaal geen geschikt perceel beschikbaar. Dit is de reden dat gewerkt wordt aan het realiseren van de Energiehaven. Een terrein dat speciaal hiervoor wordt ingericht ter plaatse van de voormalige Averijhaven.

Tata Steel15 Op de haventerreinen van de IJmond is een staalcluster ontstaan met Tata Steel als aanjager. De havens van Tata Steel zijn gepositioneerd buiten de zeesluizen. Dit is gunstig omdat voor de staalproductie grote hoeveelheden kolen en ertsen aangevoerd dienen te worden per schip. Tata Steel produceert jaarlijks circa 7 miljoen ton staal.16 Het geproduceerde staal wordt vervolgens bewerkt tot allerlei producten in verschillende takken van industrie zoals de bouw, auto-industrie en machinebouw. De bedrijvigheid van Tata Steel zorgt voor veel economische activiteit in de regio. Zowel in de aan de staal gelieerde bedrijvigheid als in de dienstverlening. De grootste opgave rondom Tata Steel is het beperken van de uitstoot van schadelijke stoffen. 14 Kamerbrief windenergie op zee 2030-2050, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat 15 De havens van Tata Steel zijn in eigendom en in beheer bij Tata Steel zelf en zijn daarom anders van karakter dan de overige in dit stuk beschreven havens. Omdat ze echter een belangrijke rol spelen in de economische ketens, er grote volumes grondstoffen worden aangevoerd en het terrein van Tata Steel een belangrijke rol zal spelen in de energietransitie, is besloten ze hier toch kort te benoemen. 16 Factsheet Tata Steel algemeen, TATA Steel 2018

Nota Zeehavens Noord-Holland

24

Provincie Noord-Holland

Tata Steel. Beeld: Ingrid Kooiker

Tata Steel heeft de ambitie uitgesproken om uiterlijk in 2030 over te schakelen naar waterstof en uiterlijk in 2050 CO2 neutraal te zijn.17 Dat vergt grote veranderingen in de wijze waarop met energie wordt omgegaan in

dit gebied. Zowel in aanvoer, opwek als in de daarvoor benodigde infrastructuur. In de IJmond is nog maar heel beperkt vrije ruimte beschikbaar. Deze ontwikkelingen moeten dus plaatsvinden in een omgeving die reeds in gebruik is en voor een groot deel op terrein van Tata Steel zelf. Gegeven de ligging biedt dit terrein ook kansen voor het aan land brengen van de op zee opgewekte energie. De precieze uitwerking hiervan krijgt beslag in de door de samenwerkende partijen opgestelde Cluster Energie Strategie en in de door het Rijk getrokken Verkenning Aanlanding Wind Op Zee. Een aanvullende mogelijkheid om de overlast voor de omgeving te beperken, is het terugbrengen van de aan Tata Steel gerelateerde voertuigbewegingen. Daar kan binnenvaart en vervoer per spoor een rol in spelen. Op dit moment wordt ruim een kwart van het geproduceerde staal per spoor vervoerd. Tata Steel heeft de ambitie uitgesproken dit aandeel te verhogen.

Beverwijk De haven van Beverwijk is bescheiden van omvang. De omliggende industrieterreinen hebben een divers profiel. Er is een aantal grote bedrijven met hoge milieucategorieën in de maakindustrie en recycling actief, die voor de bedrijfsvoering afhankelijk zijn van de haven. Verder is de gemeentelijke rioolwaterzuivering in dit gebied gevestigd. Ook zijn er volop bedrijven actief die geen verbinding hebben met de haven en de omgeving het karakter geven van een stedelijk bedrijventerrein. Op het aanpalende industrieterrein op grondgebied van de gemeente Velsen is sprake van een vergelijkbaar beeld.

Houtoverslag in Beverwijk. Beeld: Robin Gravemaker

17 Roadmap Plus, TATA Steel 2021

Aardappeloverslag. Beeld: Port of Amsterdam/Ed Seeder

25

Nota Zeehavens Noord-Holland

Provincie Noord-Holland

Alle kavels aan de kade zijn reeds uitgegeven. De kades zelf worden ingezet voor bijvoorbeeld overslag van hout en aardappelen. Daarnaast worden de kades gebruikt als overloop voor de Zeehaven IJmuiden om schepen tijdelijk in het gebied af te meren. Toch functioneert de haven niet optimaal. Door de gemeente Beverwijk is een ambitieus plan ontwikkeld voor de Spoorzone in Beverwijk waarbij de wens is uitgesproken ook een deel van de haven te transformeren naar woonwerkgebied. Mede daarom zijn gemeentelijke investeringen in de haven zelf uitgesteld waardoor achterstallig onderhoud aan de kades is ontstaan en niet langer de gehele kadelengte gebruikt kan worden. Het renoveren van deze kades is in potentie rendabel maar is afhankelijk van de gemeentelijke plannen.

2.5 Den Helder De haven van Den Helder kent een duidelijke scheiding tussen de Rijkszeehaven, waar de Koninklijke Marine haar thuisbasis heeft, en de civiele haven. De Rijkszeehaven is ongeveer vier keer zo groot als de civiele haven en heeft eigen havenbeheer dat wordt uitgevoerd door de Koninklijke Marine. De civiele haven wordt beheerd, onderhouden en uitgegeven door de NV Port of Den Helder waarvan de aandelen volledig in handen zijn van de gemeente Den Helder. Tot slot is er een recreatieve component met de jachthavens en het water-gerelateerd toerisme en kent het met TESO een belangrijke gebruiker voor de veerverbinding naar Texel.

De haven van Den Helder speelt nationaal en regionaal een belangrijke rol. Vanuit defensie-oogpunt met de aanwezigheid van de Koninklijke Marine. In economische zin met de operations & maintenance van de offshore energie en als hoogwaardig cluster van reparatie en onderhoud van schepen. Maar ook met de aan de haven gerelateerde huisvesting van regionale voorzieningen op het gebied van onderwijs en cultuur. Het nabijgelegen Den Helder Airport, de grootste helikopterluchthaven in Nederland, is vrijwel geheel ingericht voor offshore dienstverlening en versterkt daarmee de positie van de haven. Tabel: ontwikkeling toegevoegde waarde haven van Den Helder 18, 19 2019

2020

In miljarden euro’s

2018

Directe toegevoegde waarde

0,528

0,367

0,293

Indirecte toegevoegde waarde

0,170

0,140

0,130

Totaal Den Helder

0,698

0,507

0,423

Toegevoegde waarde elders in de Kop van Noord-Holland

0,212

0,213

Geen gegevens

Totaal Kop van Noord-Holland

0,910

0,720

Geen gegevens

18 Havenmonitor 2021, Erasmus Universiteit 2021 19 Economische betekenis Kop van Noord-Holland – aanvullende notitie bij de havenmonitor, Erasmus Universiteit en CBS 2020

Nota Zeehavens Noord-Holland

26

Provincie Noord-Holland

Met het teruglopen van de omvang van Defensie kampte de Kop van Noord-Holland jarenlang met een neerwaartse demografische -en economische spiraal. Deze is gekeerd maar het zou goed zijn om minder afhankelijk te zijn van de Koninklijke Marine alleen. Het vraagt nadere inspanning om de evenwichtige economische ontwikkeling vast te houden en te versterken. De haven van Den Helder kan daar een grote rol in vertolken.20 Op dit moment zijn er ruim 4.000 havengerelateerde arbeidsplaatsen in de Kop van NoordHolland. Het cluster olie en gas onderhoud zorgt voor het leeuwendeel van de toegevoegde waarde. Dit is echter een krimpende markt zodat er sprake is van een neerwaartse trend. Overigens zorgt de mondiale energiecrisis die nu gaande is voor een grotere vraag naar gas zodat de cijfers over 2021 en 2022 veel hoger zullen uitvallen. Maar na deze opleving is het de verwachting dat dit opnieuw sterk zal teruglopen. Er is dus dringend behoefte aan een nieuw economisch verdienmodel voor de haven van Den Helder.

Offshore kade Den Helder. Beeld: Peter van Aalst / Red Mouse Productions

Koninklijke Marine Den Helder. Beeld: Peter van Aalst / Red Mouse Productions

Het al eerder aangehaalde besluit van het Rijk om middels windparken op zee 21 gigawatt aan elektriciteit te realiseren (met het voornemen om dit uit te breiden naar 70 gigawatt in 2050) biedt voor de Kop van NoordHolland, inclusief Den Helder, kansen. De haven van Den Helder is buitengewoon goed gepositioneerd om een bijdrage te leveren in het onderhoud en aanleg van deze nieuwe windparken. Daarmee is de haven niet alleen een essentiële schakel in de energietransitie op zee, het biedt tegelijkertijd de gewenste verbreding van de economische basis. De aanlanding van de middels wind op zee geproduceerde elektriciteit zal naar alle waarschijnlijkheid elders in de kop van Noord-Holland plaatsvinden. Maar gegeven de ligging en de nabijheid van de NAM is het aanlanden van op de Noordzee geproduceerde waterstof via Den Helder wel heel kansrijk. Het moge duidelijk zijn dat de Kop van Noord-Holland een grote bijdrage kan leveren als energie-draaischijf en dat dit voor Den Helder, en Port of Den Helder in het bijzonder, de gewenste economische doorontwikkeling kan betekenen. Daarvoor moet nog wel het nodige gebeuren. Want, net als in de haven van IJmuiden, is het vinden van voldoende ruimte voor het faciliteren van het onderhoud van windparken op zee de grote uitdaging. In de kernzone van het Maritiem Cluster is maar heel beperkt vrije ruimte beschikbaar.

Daarmee kan niet worden geanticipeerd op de verwachte vraag vanuit de markt. Wel is nog circa 50 hectare beschikbaar op de nabijgelegen bedrijventerreinen Kooypunt en Kooyhaven en is met het herschikken van functies ruimte te winnen, zeker wanneer de ruimtebehoefte en het ruimteaanbod van de Koninklijke Marine meegenomen worden. Tot slot behoeft de waterveiligheid in Den Helder aandacht. De primaire waterkering die door de kern van het Maritiem Cluster slingert, is op korte termijn, aan grootschalig onderhoud toe. Daarnaast dient het buitendijks deel van het Maritiem Cluster flexibel genoeg te worden ingericht om mee te kunnen bewegen met de verwachte zeespiegelstijging. De provincie Noord-Holland en de andere partners streven er naar de noodzakelijke aanpassingen ten behoeve van de waterveiligheid te koppelen aan opgaven met betrekking tot de economie en maritieme stadsontwikkeling en dit aan te grijpen om ruimte te winnen in het gebied. Ook dit wordt nader onderzocht in het kader van de Ontwikkeling Maritiem Cluster Den Helder.

20 Maritiem Cluster Den Helder, Provincie Noord-Holland, Koninklijke Marine en Gemeente Den Helder 2022

Nota Zeehavens Noord-Holland

27

Vissershaven in IJmuiden. Beeld: Port of Amsterdam/Foto Video Honing Heemskerk

Provincie Noord-Holland

3 Nota Zeehavens Noord-Holland

28

Provincie Noord-Holland

DE OPGAVEN IN DE ZEEHAVENS Zoals in het voorgaande hoofdstuk is beschreven, leveren de zeehavens lokaal, regionaal en nationaal een aanzienlijke economische bijdrage aan een vitale economische structuur. De provincie Noord-Holland zet er op in deze positie vast te houden. Onder meer door voldoende ruimte voor havengebonden bedrijvigheid te blijven bieden en door de functie van de havens als nautisch en logistiek knooppunt te behouden. Maar ook door vol in te zetten op de energietransitie. Want niet alleen zijn de zeehavens, als draaischijven in het (inter)nationale energielandschap, cruciaal voor het slagen van de energietransitie zelf. De energietransitie is ook de sleutel om voor de havens, en de daar gevestigde bedrijven, om de eigen uitstoot van gevaarlijke stoffen drastisch te beperken. Ook is het voor een blijvend sterke positie op het internationale economische toneel essentieel om mee te bewegen met de vraag naar duurzame energiebronnen en de duurzame bedrijfsvoering en innovaties die daarbij horen. Tot slot zal, om de crisis op de woningmarkt aan te pakken, een deel van de havens moeten transformeren om ruimte te bieden aan hoogwaardige woonwerkmilieus. Het behoud van de economische positie, het realiseren van de energietransitie en de transformatie van havengebieden ten behoeve van woningbouw vormen de drie belangrijkste opgaven in de havens.21

3.1 Draaischijven in de Energietransitie In het realiseren van de in de Omgevingsvisie NH2050 geformuleerde ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2050 speelt de energietransitie een cruciale rol. Zonder de zeehavens en de aanpalende industrieterreinen zal de energietransitie in Nederland niet slagen. Dit zijn immers de plekken waar een groot deel van de in Nederland benodigde energie aan land komt (zowel de op zee opgewekte energie als de geïmporteerde energie), wordt opgeslagen, wordt omgezet, wordt gebruikt en wordt gedistribueerd over de (inter)nationale netwerken. Voorts worden hiervandaan de windparken op zee gebouwd en onderhouden. De havens vormen met recht de draaischijven in het energielandschap. Ook voor het realiseren van de ambities met betrekking tot een gezonde en veilige leefomgeving en het vergroten van de biodiversiteit is de energietransitie nodig. De havens, in combinatie met ruim honderd jaar staalindustrie, hebben bijgedragen aan een vitale en veelzijdige economische structuur in NoordHolland met een grote hoeveelheid arbeidsplaatsen. Maar het heeft ook geleid tot grote druk op de fysieke leefomgeving, de omliggende natuurgebieden en belasting van het klimaat door een hoge uitstoot van schadelijke stoffen. Zelfs als de uitstoot binnen de milieunormen blijft.