Utrechtse visie religieus erfgoed

Kerk als cultureel podium Het cultuuraanbod dat kerken kunnen bieden heeft een enorme potentie, niet alleen voor het toerisme, maar ook voor de stad zelf, bijvoorbeeld met het inzetten van de vele monumentale orgels in de kerkgebouwen voor orgelconcerten. Het is een uitdaging om het kleurrijke monumentale Utrechtse orgelbezit niet alleen materieel in stand te houden maar ook blijvend te laten klinken, zeker als kerkgebouwen van functie veranderen. Foto: Opening Kerken Kijken Utrecht op 26 juni 2015 in de Nicolaïkerk.

Utrechtse visie religieus erfgoed: 09-05-2017 - blz. 60

Veel kerken en hun eigenaren zoeken een goede balans tussen het kerk-zijn en de culturele activiteiten. De beperkte beschikbaarheid van vrijwilligers kan een drempel vormen om een uitgebreid cultuuraanbod te verwezenlijken. Momenteel wordt gewerkt aan een betere coördinatie en samenwerking op cultureel gebied, evenals aan een goede gezamenlijke p.r. om de zichtbaarheid van het aanbod te vergroten. Dit gebeurt door diverse kerkeigenaren in samenspraak met de afdelingen Culturele Zaken en Erfgoed en met andere potentiële culturele partners in de stad. Het doel is een platform te creëren waar steeds meer kerken met hun cultureel aanbod op kunnen aanhaken. Er is in Utrecht een grote behoefte aan creatieve broedplaatsen zowel in de binnenstad als in de wijken, blijkt uit recent onderzoek van de gemeente Utrecht. Leegkomende kerkgebouwen kunnen daartoe wellicht mogelijkheden bieden. Herbestemming van het kerkgebouw Herbestemming met behoud van het historisch karakter is altijd maatwerk. Daarom wordt het ‘herbestemmingsprofiel’ geïntroduceerd dat inzicht geeft in de cultuurhistorische kernwaarden van een kerkgebouw en daarmee uitgangspunten biedt bij herontwikkeling. Voor een bruikbaar herbestemmingsprofiel is de beschikbaarheid van goede (bouwhistorische) documentatie en literatuur van groot belang.

Het herbestemmingsprofiel is een belangrijk hulpmiddel, dat als leidraad ingezet kan worden, voor alle betrokken partijen. Bij de uiteindelijke vergunningverlening vindt de integrale belangenafweging plaats, waarbij een proactieve rol van de gemeente van groot belang is. Afhankelijk van de kwaliteit van de monumentale waarden van het kerkgebouw, ligt het voor de hand dat een kerkelijke functie de voorkeur heeft. Voor het behoud van de monumentale waarden is dat bij hoog monumentale kerken met een zeer bijzonder interieur het beste. Dit geldt in het bijzonder voor katholieke kerken aangezien verlies van de religieuze functie gevolgen heeft voor het interieur: kerkgebouwen, inrichting en roerende onderdelen raken dan hun wijding en dus hun sacrale status kwijt. Altaren en beelden worden dan vaak verwijderd en soms zelf vernietigd. Maar ook voor protestantse kerken is het advies om onderdelen die behoren bij de cultuurgeschiedenis van het gebouw te handhaven. Het inzetten op nevengebruik en herbestemming voorkomt ook discussies over herwaardering, herselectie en het afvoeren van beschermde monumenten van de monumentenlijst.

Rol van de gemeente Nevengebruik wordt ook door de gemeente gestimuleerd, onder meer door de mogelijkheden in het bestemmingsplan (en vanaf 2019 in een omgevingsplan bij de invoering van de Omgevingswet) te verruimen, maar ook doormee te werken aan het culturele gebruik van de kerkgebouwen en door (incidentele) evenementen toe te staan. Bij herbestemming weet de markt zijn weg naar de gemeente en de afdeling Erfgoed goed te vinden. Dat geldt ook voor de in de visie beschreven particuliere (wijk)initiatieven. Het feit dat de gemeente een vaste contactpersoon voor beschermde kerken heeft is een voordeel. Vragen van initiatiefnemers kunnen snel gesteld en beantwoord worden waardoor de gemeente in een vroeg stadium betrokken is.

Utrechtse visie religieus erfgoed: 09-05-2017 - blz. 61

De gemeente wil duidelijke randvoorwaarden en een herbestemmingsprofiel met uitgangspunten meegeven dat als leidraad voor zowel gemeente als initiatiefnemer kan dienen bij de herontwikkeling van kerkgebouwen. Rol voor omwonenden en de buurt bij herbestemming In 2016 heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen waarin wordt gepleit voor het betrekken van omwonenden bij het herbestemmen van kerkgebouwen in hun wijk. Wat dat in de praktijk zal gaan betekenen is nu nog niet bekend. De gemeente onderkent het belang van draagvlak van de buurt en haar bewoners voor herbestemming van kerkgebouwen. Gezonde verstedelijking (Healthy Urban Living) Behoud en hergebruik van monumentale kerkgebouwen levert een bijdrage aan de opgave voor gezonde verstedelijking. Ze geven identiteit aan stad en buurt en dragen zo bij aan het welbevinden van bewoners. Als een plek van stilte, onthaasting en ontmoeting, ook voor niet gelovigen, kunnen ze een waardevolle bijdrage leveren aan de gezondheid van mensen. Bij herbestemming is het van belang dat de kerkgebouwen als plek van ontmoeting blijven bestaan en hun sociale en maatschappelijke betekenis kunnen behouden. Foto: Interieur Ste Gertrudiskerk aan het Willemsplantsoen. (Bron: www.kerkfotografie.nl, Diana Nieuwold)

Utrechtse visie religieus erfgoed: 09-05-2017 - blz. 62

Slot De ontwikkelingen met betrekking tot ontkerkelijking, leegstand, afstoting en herontwikkeling spelen zich in Utrecht vooral af bij de rooms-katholieke en protestantse kerken, soms ook bij andere kleine kerkgenootschappen. De Utrechtse situatie wijkt af van de landelijke situatie in die zin dat Utrecht een centrale ligging heeft waar behoefte is aan grote ruimten voor bijeenkomsten, en dat veel monumentale kerkgebouwen voor verschillende doeleinden worden gebruikt en geëxploiteerd (zowel maatschappelijk, religieus, commercieel, als cultureel), zowel in de binnenstad als in de wijken. Religieus gebruik door nieuwe geloofsgemeenschappen is daar onderdeel van, waarbij in Utrecht monumentale kerkgebouwen ook worden verkocht aan andere, bestaande of nieuwe geloofsgemeenschappen. Voor het behoud en het gebruik van het religieus erfgoed is dat een positieve ontwikkeling. Het is de rol van de gemeente om het maatschappelijke belang, met inbegrip van de cultuurhistorische waarden, en het belang van de (nieuwe) eigenaar van het kerkgebouw goed tegen elkaar af te wegen en daar een beslissing over te nemen. Dat betekent ook dat er keuzes gemaakt moeten worden bij het transformatieproces, net als bij elke andere herontwikkeling van een beschermd monument.

Een positieve grondhouding van de gemeente en alle betrokken partijen ten aanzien van behoud, gebruik en functieverandering is voorwaarde voor een duurzame toekomst van de monumentale kerkgebouwen in Utrecht. De historische kerken behoren tot op heden tot de voornaamste identiteitsdragers in de stad: Utrecht kerkenstad.

Utrechtse visie religieus erfgoed: 09-05-2017 - blz. 63

Dankwoord Voor het tot stand komen van deze visie in opdracht van de gemeenteraad zijn vele partijen en gesprekspartners geconsulteerd en geïnterviewd. Met de bijdragen en reacties van deze partijen en betrokkenen is de definitieve voorliggende Utrechtse visie religieus erfgoed verbeterd, aangevuld en breder geworden. Wij danken in de eerste plaats de insprekers voor hun bijdragen tijdens de raadsinformatiebijeenkomst op 24 november 2016: Eiko Smid (Kerken Kijken Utrecht), Maureen Baas (Metaalkathedraal), Mirjam Blott (projectleider Nationale Agenda Toekomst Religieus Erfgoed), Frans Ritmeester en Maarten van Ditmarsch (Protestantse Gemeente Utrecht), Robert Stok (RK Parochie Sint Ludgerus), Adrian Los (Holy Trinity Church), Teije Bakker en Jeroen van Oort (Doopsgezinde kerk), Wouter Roorda (Christelijk Gereformeerde Kerk Utrecht Centrum), Dick van Dijk (Domkerk, Nicolaïkerk, Torenpleinkerk, Oud Katholieke Kathedraal, Jacobikerk, Willibrorduskerk), mr. J.L.W.M. Zuijdwijk (econoom en secretaris-generaal Aartsbisdom Utrecht), Fons van den Broek en Bert Poortman (bestuursleden Vereniging Oud Utrecht). Bijzondere dank gaat uit naar Pia Verhoeven en Frans Ritmeester voor aparte interviews en voor het meelezen met enkele hoofdstukken. Rogér van Dijk heeft een paragraaf met orgellijst geleverd over de historische orgels in Utrecht.

Ook het Utrechts Klokkenluiders Gilde heeft een lijst met klokken en speelwerken aangeleverd, waarvoor dank. Een aantal raadsleden heeft actief bijgedragen aan de organisatie en discussie over de kerkenvisie, waarvoor in het bijzonder dank aan Aline Knip, Jolande Uringa, Ruben Post en Bert Jan Brussaard die het onderwerp van de kerkenvisie hebben geagendeerd en de raadsinformatiebijeenkomst inhoudelijk hebben georganiseerd. Ook zijn landelijke en plaatselijke partijen geïnterviewd voor deze visie. Wij bedanken de bijdragen van Peter Breukink (voorzitter Stichting Oude Groninger Kerken), Mirjam Blott (Nationale Agenda Toekomst Religieus Erfgoed), Marc de Beyer en Pia Verhoeven (Museum Catharijneconvent), Bert Poortman en Fons van den Broek (vereniging Oud Utrecht), Albert Reinstra (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en Syliva Pijnenborg, (Stichting Kerk en Klooster/BOEI). Tenslotte willen wij vele ambtelijke collega’s binnen het ruimtelijk domein, maatschappelijke ontwikkeling, cultuur en gezondheid van de gemeente bedanken voor hun input en reacties op de concept-visie. Vakgroep Erfgoed: Alice Gut, Jan van der Hoeve, Henk Jansen en Bettina van Santen

Utrechtse visie religieus erfgoed: 09-05-2017 - blz. 64

Colofon Tekst en afbeeldingen tenzij anders vermeld: Gemeente Utrecht, Afdeling Erfgoed Alice Gut, Jan van der Hoeve, Henk Jansen, Bettina van Santen Vormgeving opmaak: Gemeente Utrecht, OntwerpStudioRuimte Publicatiedatum: 9 mei 2017