Scenariostudie Stedelijk Knooppunt Lunetten-Koningsweg

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg Een nieuwe stadskern met OV-knooppunt in Utrecht Oost Utrecht.nl

2

Voorwoord In Utrecht is behoefte aan woonruimte, werkplekken, groen en voorzieningen. Als gemeente willen we bouwen voor Utrechters, maar we vinden het ook belangrijk om ervoor te zorgen dat onze inwoners in hun eigen buurt kunnen winkelen, zorg ontvangen, ontspannen, sporten en ontmoeten. Een leefbare omgeving dus. We werken daarom niet alleen aan korte termijnoplossingen, maar denken ook na over een leefbare toekomst voor de stad. Wat we daarvoor kunnen en moeten doen, staat beschreven in het document ‘Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040’(RSU).

Wonen, werk en voorzieningen dichtbij We willen veel woningen bouwen om de woningnood te verminderen. Maar met meer inwoners zijn ook meer voorzieningen nodig. Daarnaast vinden we het belangrijk dat de verkeersdrukte in de stad niet groter wordt, en liever nog vermindert. Dat kunnen we bereiken door meerdere stadscentra te ontwikkelen waar bewoners alles wat ze nodig hebben op korte loop- of fietsafstand kunnen vinden. Met goed openbaar vervoer zorgen we dat het centrum en alle Utrechtse wijken makkelijk en snel bereikbaar zijn. Dit alles zorgt ervoor dat mensen minder snel de auto pakken of zelfs helemaal zonder kunnen.

Een stedelijke knoop in Utrecht Oost Voor Utrecht Oost zien we mogelijkheden om woningen, werkruimte en andere voorzieningen te bouwen in het gebied rond het huidige station Lunetten. Als we daar dan ook het openbaar vervoer verbeteren, ontstaat er een ‘stedelijke knoop’. De ontwikkeling van

stedelijke knooppunten in de stad staat beschreven in de RSU en in het onderzoek ‘Utrecht Nabij’, dat de gemeente deed samen met het Rijk en de provincie. De locatie is bijzonder in Utrecht omdat het tegen de bestaande wijken aanligt, maar ook vlakbij de groene gebieden Amelisweerd en Rhijnauwen en het Utrecht Science Park (USP). De treinsporen voor de routes Den Haag – Arnhem en Amsterdam – ’s-Hertogenbosch doorkruisen het gebied, dit biedt kansen voor een verbetering van de ov-bereikbaarheid. Veel van de grond in het gebied is al in eigendom van de gemeente Utrecht. Ik zie voor me dat we deze kansen omzetten in een kracht als we de handen ineen slaan met onze partners: Provincie Utrecht, Rijk, USP, ProRail, NS en anderen.

Groei door betere bereikbaarheid Op deze plek kunnen we een nieuw duurzaam, modern en gemengd woon- en werkgebied realiseren, waarin de nadruk ligt op fietsen, wandelen en openbaar vervoer. Alle dagelijkse benodigdheden; werk, zorg, sport, cultuur en natuur zijn bereikbaar in 10 minuten lopen of fietsen. Daarnaast maakt deze ontwikkeling heel Utrecht Oost en vooral USP beter bereikbaar, wat het gebied een (economische) impuls kan geven. USP wil verder groeien en meer werkgelegenheid bieden.

Inzichten door scenario’s

geen concrete plannen. We beschrijven de huidige situatie en bekijken scenario’s met verschillende bouwvolumes, openbaar vervoer en mobiliteit. Hieruit volgen inzichten, conclusies en aanbevelingen die een startpunt kunnen vormen voor ideeën over de invulling. Zoals bij alle grote gebiedsontwikkelingen, hebben we hier ook te maken met meerdere uitdagingen en randvoorwaarden. Zo is er het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Ook kijken we naar de impact op de huidige bewoners, ondernemers en gebruikers in het gebied. Het is geen gemakkelijke plek om te ontwikkelen. Maar ik denk dat de mogelijkheden die er wel zijn een buitenkans bieden om hier een stedelijke knoop van formaat te realiseren.

Investeren en samenwerking Een belangrijke voorwaarde is dat alle partijen bereid zijn om te investeren in verbetering van het ov. Een netwerk van hoogwaardige bus-, tram- en treinverbindingen vormt de basis voor onze verdere stedelijke ontwikkeling. Ik geloof dat dit nieuwe stedelijke knooppunt veel te bieden heeft aan de stad Utrecht, haar inwoners, onder­ nemers, partners en stakeholders. Daarom gaan we er de komende jaren graag mee aan de slag, mét onze partners die heel hard nodig zijn. Ik zie deze scenariostudie dan ook als de start van een belangrijke samenwerking en kijk uit naar de volgende stappen. Senna Maatoug, projectwethouder voor Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg

Deze scenariostudie is een eerste blik op de mogelijkheden in het gebied vanuit meerdere invalshoeken. Dit zijn scenario’s en dus nog

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

3

Inhoud Voorwoord2 Samenvatting4 1. Inleiding

9

1.1 Aanleiding 1.2 Doel van de Scenariostudie 1.3 Context

9 12 12

2. Beschrijving studiegebied

13

2.1 Ligging studiegebied en eigendom 2.2 Cultureel erfgoed 2.3 Groen en natuur 2.4 Sporten en bewegen 2.5 Aanwezige infrastructuur en ontsluiting 2.6 Ontwikkelingen in en om het studiegebied 2.7 Gebiedsoverstijgende studies en ontwikkelingen 2.8 SWOT-analyse huidige studiegebied

13 16 20 21 21 23 25 27

3. Opgaven voor de stedelijke knoop

29

3.1 Stedelijke knoop met woningen, banenen voorzieningen 29 3.2 Omvang studiegebied 30 3.3 Rail, ov, wandelen en fietsen 31 3.5 Opgaven voor de Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg 33

4. Overzicht van scenario’s

34

4.1 Opzet van de 4 scenario’s 35 4.2 Scenario 1: Lunetten groeit 44 4.3 Scenario 2: Stadsuitbreiding en beter ov 49 4.4 Scenario 3: Stedelijke (OV-)knoop met regionale impact 55 4.5 Scenario 4: Utrecht Oost centraal in het land 60

Bijlagen bij de scenario­studie

90

5. Inzichten uit de analyse

63

Bijlage 1: Lijst van gebruikte afkortingen91 Bijlage 2: UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies92 Bijlage 3: Informatie uit beleids- en visiedocumenten94 Bijlage 4: Samenwerking met bestuurlijke partners102 Bijlage 5: Referentiebeelden voor de scenario’s103 Bijlage 6: Benodigde maatregelen & investeringen104 Bijlage 7: Belangrijkste onderzoeksvragen voor vervolg106 Bijlage 8: Gebruikte documenten & literatuur108

5.1 Algemene inzichten 5.2 Inzichten voor de afzonderlijke scenario’s

63 73

Colofon109

6. Conclusie scenariostudie en aanbevelingen voor vervolg

79

6.1 Gewenste ontwikkelrichting 79 6.2 Argumenten voor het realiseren van een stedelijke knoop 81 6.3 Voorwaarden en risico’s bij het realiseren van een stedelijke knoop 85 6.4 Terugvalscenario’s 85

7. Vervolg­stappen

87

7.1 Vervolgonderzoeken 7.2 Belangrijke keuzemomenten 7.3 MIRT-traject 7.4 Eerste stappen in gefaseerde ontwikkeling 7.5 Rekening houden met toekomstige ontwikkeling de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg

87 88 88 89 89

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

4

Samenvatting

Met de Ruimtelijke Strategie Utrecht (RSU) 2040 spreekt de gemeenteraad Utrecht de ambitie uit om het gebied Lunetten – Koningsweg te ontwikkelen tot één van de nieuwe stadskernen in Utrecht als onderdeel van de polycentrische stad. Lunetten – Koningsweg werd de afgelopen jaren in meerdere beleidsdocumenten genoemd als kansrijke locatie voor nieuwe verstedelijking en het verbeteren van de OV-bereikbaarheid. Deze plek heeft al spoorlijnen en stedelijke functies in de buurt. Dit maakt opwaardering van het OV-systeem mogelijk en daarmee verdere ontwikkeling van het gebied. Het kan uitgroeien naar een aantrekkelijke en goed bereikbare nieuwe stadskern met wonen, werken en voorzieningen en bovenregionale treinverbindingen. De hele oostkant van Utrecht krijgt daardoor een betere bereikbaarheid, met meerdere onderling goed verbonden gebiedsontwikkelingen. Door het ontwikkelen van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg en het verbeteren van het OV-netwerk krijgt het Utrecht Science Park (USP) een betere bereikbaarheid en ontstaat de mogelijkheid om verder door te groeien op USP en bij de stedelijke knoop. En dat is belangrijk om het Utrechtse innovatieve vestigingsmilieu voor kennisen onderzoeksinstellingen te versterken.

Tegelijk met de ontwikkeling van de stedelijke knoop wordt ook de structuur van fiets- en wandelpaden verbeterd en ontstaan voor Utrechters betere verbindingen met het groen rondom de stad. Aantrekkelijke groene landgoederen, natuur- en recreatiegebieden zoals Amelisweerd en Rhijnauwen worden daarmee beter bereikbaar. Een tweede IC-station voor Utrecht verbetert de OV-bereikbaarheid die hoort bij één van de snelst groeiende steden van Nederland en het tempert de groeiende drukte in en rondom Utrecht CS.

Het studiegebied voor de stedelijke knoop ligt aan de oostzijde van Utrecht, is circa 200 hectare groot en is grotendeels eigendom van de gemeente Utrecht. Daardoor kunnen we actief op de gewenste ontwikkeling sturen. Er zijn ook uitdagingen en aandachtspunten. Het studiegebied is onderdeel van de stedelijke groenstructuur en er zijn bestaande functies aanwezig zoals sportvoorzieningen en het dierenasiel. In de stedenbouwkundige uitwerking wordt onderzocht hoe deze functies worden ingepast of worden verplaatst. Het studiegebied wordt doorkruist door 2 spoorlijnen (naar ‘s Hertogenbosch en naar Arnhem) en door de A27. Deze veroorzaken (geluids)hinder voor toekomstige bewoners en gebruikers. Hier moeten we rekening mee houden bij de ontwikkeling. Het gebied maakt deel uit van het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies (HW). Bij de ontwikkeling moeten wij deze kwaliteit behouden of versterken en dat kan het project sterk beïnvloeden. Deze scenariostudie is een verdiepende studie naar de kwaliteiten, kansen, belemmeringen en randvoorwaarden voor de ontwikkeling tot stedelijke knoop en geeft richting aan de vervolgstappen. Om goed inzicht te krijgen, zijn 4 scenario’s uitgewerkt. Dit zijn verkenningen van het te ontwikkelen gebied en bouw­ programma in toenemende omvang met variaties in functiemenging.

Ook is er voor gekozen om de 4 scenario’s te combineren met verschillende OV-systemen. In latere fases kunnen onderdelen uit verschillende scenario’s gecombineerd worden. Daar is verder onder­ zoek voor nodig.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

5

De scenario’s

1. Scenario 1 ‘Lunetten groeit’ is te zien als optimalisatie van de bestaande stations­omgeving Utrecht Lunetten, zonder uitbreiding van OV- en stationscapaciteit. Het scenario voorziet een ontwikkeling rondom het huidige station Lunetten, inclusief de driehoek van de tijdelijke ontwikkeling Tussen de rails en een beperkte uitloop noordwaarts, richting tramlijn 22. Het is qua omvang en OV-verknoping geen stedelijke knoop zoals gedefinieerd in de RSU2040.

2. In Scenario 2 ‘Stadsuitbreiding en beter ov’ is de ontwikkeling grotendeels ten westen van de A27. De bebouwing strekt zich uit over de spoorlijn Utrecht-Arnhem in de richting van de Koningsweg. De belangrijkste OV toevoeging is een nieuw sprinterstation op de lijn Utrecht-Arnhem aan de Koningsweg, zo dicht mogelijk bij het bestaande sprinterstation Lunetten. De nieuwe Waterlinielijn (WLL) loopt tussen Westraven en USP door het plangebied en wordt een HOV-busbaan. Tussen de twee sprinterstations ontstaat een overstap knooppunt, omringd door bebouwing voor wonen, werken en voorzieningen. Dit scenario is nog geen stedelijke knoop zoals gedefinieerd in de RSU2040, omdat de bebouwing onvoldoende ruimte (bebouwd oppervlak) biedt voor het realiseren van het programma dat hoort bij een nieuwe stedelijke knoop.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

6

3. Scenario 3 ‘Stedelijke (OV-)knoop met regionale impact’ strekt zich uit aan weerszijden van de A27, onder andere over de huidige golfbaan. Dit scenario bevat twee intercitystations; daarmee is een gebiedsontwikkeling in hoge dichtheid mogelijk, wordt (de omgeving van) Utrecht CS ontlast, verbetert de bereikbaarheid van Utrecht Oost en USP en ontstaat ruimte voor het doorontwikkelen van Utrecht als grootste science campus van Nederland. De (intercity) stations overbruggen de A27 en zorgen ervoor dat het gebied aan de oostzijde van de A27 ook goed verbonden wordt met de stad. De WLL loopt in dit scenario als lightrail tussen Westraven en USP via de stedelijke knoop. Dit scenario heeft de omvang die nodig is voor een stedelijke knoop zoals bedoeld in de RSU2040 en in het U Ned gebiedsonderzoek, variant ‘Groot’. Een nieuw centrum in de polycentrische stad, met uitstraling naar de regio en Randstad.

4. Scenario 4 ‘Utrecht Oost centraal in het land’ heeft een dichtheid en functiemenging ­vergelijkbaar met de Amsterdamse Zuidas. De basis is een gedeeltelijke verlegging van het spoor Utrecht – Arnhem en één groot intercitystation voor de gecombineerde spoorlijnen. Met een breed viaduct over de A27 ontstaat een goede ruimtelijke verbinding tussen de twee gebieden aan weerszijden van de snelweg. Dit scenario bevat grotere ingrepen dan andere scenario’s en is daarom pas op veel langere termijn te realiseren.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

7

De scenariokaarten geven een indicatie van de functies, omvang en intensiteit voor elk scenario. Bij de beschrijving van elk scenario’s zijn de effecten en randvoorwaarden van dat scenario toegelicht. De beschrijving van de scenario’s geeft een indruk van de effecten en randvoorwaarden. De ontwikkeling van nieuwe knooppunten tot levendige stadscentra is een belangrijk onderdeel in de aanpak van de groeiopgave en duurzame verstedelijking. In de RSU worden knooppunten gedefinieerd als nieuwe stadscentra met een gemengd woon- en werkprogramma en allerlei voorzieningen en waar openbaar vervoer en wegen bij elkaar komen. Dit heeft als voordeel dat er meer voorzieningen voor meer Utrechters dichterbij zijn en meer Utrechters per dag minder hoeven te reizen. Deze locatie is de enige in Utrecht met potentie voor een zeer goede OV ontsluiting, een gebiedsontwikkeling én betere bereikbaarheid naar USP en bijdraagt aan een gezond vestigingsklimaat. In deze scenariostudie blijkt dat ruimtelijke en financiële voorwaarden belangrijk zijn voor ontwikkeling. Ook is deelname van en draagvlak bij andere overheden nodig. Daarnaast moet de groenstructuur sterker en groter worden en moet er een nieuwe plek komen voor bestaande functies in het gebied, zoals sport.

Zicht op nieuwe stationsomgeving station Lunetten (artist impression)

Voorkeursrichting: nieuwe stadkern met IC-station en BRT bus Het college van burgemeester en wethouders van Utrecht concludeert dat de voorkeur uitgaat naar het maken van een nieuwe stedelijke knoop bestaande uit elementen van scenario’s 2 en 3. We zetten in op een omvang van ca. 6.500 woningen, ca. 15.000 arbeidsplaatsen en diverse andere voorzieningen (scenario 3), een BRT-bus als Waterlinielijn (scenario 2) en een ic-station Koningsweg en een sprinterstation Lunetten (combinatie van scenario 2 en 3). Die combinatie draagt fors bij aan de woon-werkvoorraad en geeft aan de oostkant van de stad een sterk netwerk voor ontwikkeling. Daarmee staat een stedelijke knoop die past bij de principes van de 10-minutenstad en de polycentrische stad zoals beschreven in de RSU2040 met een IC-station als gewenst eindbeeld. Een IC-station op deze locatie ontlast daarnaast de drukte rondom Utrecht CS. Zonder ingrepen neemt de drukte op CS verder toe,

Zicht op IC-station Koningsweg, gezien vanuit Amelisweerd (artist impression)

als gevolg het toenemende OV-gebruik en de snelle groei van de stad. Ook verbetert het de bereikbaarheid van Utrecht Oost en USP en ontstaat ruimte voor het doorontwikkelen van Utrecht als grootste science campus van Nederland. Daarnaast dragen goede OV- en fietsverbindingen bij aan het verminderen van autogebruik voor de duurzame mobiliteitstransitie. Nieuwe wandelen fiets­verbindingen laten de stad ook beter aansluiten op het groene buitengebied. Wij zien mogelijkheden de realisatie van de Stedelijke knoop Lunetten Koningsweg adaptief en gefaseerd te ontwikkelen. We kunnen hiermee de benodigde investeringen en de impact op de omgeving spreiden in de tijd. Belangrijke aspecten die we in de volgende fase samen met onze partners verder gaan onderzoeken.

Zicht op de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg, gezien vanuit Mereveldseweg zuid (artist impression)

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

8

Figuur 1:

Ligging plangebied gezien vanuit oostzijde van Utrecht.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

9

1. Inleiding

1.1 Aanleiding Utrecht is een aantrekkelijke stad, centraal gelegen in Nederland. Veel mensen willen hier graag wonen en er is grote vraag naar extra woningen. Het is ook een bedrijvige stad: zo is Utrecht Science Park (USP) de grootste en snelst groeiende onderzoekscampus van Nederland. In 2023 is de provincie Utrecht door de Europese Commissie uitgeroepen tot de meest competitieve regio van Europa. Er zijn ook uitdagingen: het OV-gebruik groeit fors. Dat geeft In Utrecht naar verwachting knelpunten op het spoor en op verschillende bus- en tramtrajecten. De Integrale Mobiliteitsanalyse van het Rijk (2021) verwacht tot 2040 in provincie Utrecht de grootste stijging van reizigers in Nederland, met een toename van 25% (laag) tot 63% (hoog) in bus en tram. Utrecht CS, nu nog het enige intercitystation van Utrecht, is het drukste spoorwegstation van Nederland en door de toenemende drukte ontstaan steeds meer knelpunten rondom CS. De gemeente kiest er voor om Utrecht mee te laten groeien, waarbij ook de leefkwaliteit en bereikbaarheid meegroeit. Het gebied Lunetten – Koningsweg in Utrecht Oost biedt hier veel potentie: het maakt het gezond doorgroeien van Utrecht en Utrecht Science Park mogelijk. En met een nieuwe OV-knoop wordt ook een sprong gemaakt in duurzame bereikbaarheid, waarbij ook een betere, meer verspreide OV-bereikbaarheid voor de stad en de regio ontstaat.

In 2021 is met de vaststelling van de Ruimtelijke Strategie Utrecht (RSU) 2040 door de gemeenteraad de ambitie uitgesproken om het gebied Lunetten – Koningsweg te ontwikkelen tot één van de stedelijke knooppunten voor de stad Utrecht. Volgens de RSU2040 wordt Utrecht een 10-minutenstad. De groei van de stad Utrecht wordt

‘polycentrisch’: meerdere nieuwe stedelijke knooppunten vormen de stad, waarbij belangrijke voorzieningen altijd dichtbij zijn. In het Coalitieakkoord 2022- 2026 is dit bekrachtigd en aangegeven dat de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg met prioriteit wordt opgepakt. Ook de regionale en landelijke overheden hebben de Stedelijke knoop vastgelegd: in de U Ned studie ‘Utrecht Nabij’ en in de uitwerking van het NOVEX-gebied Utrecht-Amersfoort. Het ontwikkelen van stedelijke knooppunten sluit aan bij de beleidsambities van het Rijk, zie de Handreiking Stedelijke knooppunten. Het Rijk zet in op geconcentreerd bouwen, in plaats van gespreid bouwen, waarbij de ontwikkeling van knooppunten tot levendige (stads)centra één van de belangrijkste sleutels is bij de aanpak van veel urgente opgaven. Zo zorgen sterke stedelijke knooppunten onder andere voor nabijheid van voorzieningen, goede bereikbaarheid en een afname van de behoefte aan (lange) ritten. De Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is de afgelopen jaren in meerdere beleidsdocumenten genoemd als kansrijke locatie voor nieuwe verstedelijking, gecombineerd met een nieuw intercitystation. In het gebiedsonderzoek van U Ned worden 2 scenario’s gehanteerd. Het lage scenario gaat uit van 500 woningen en 450 arbeidsplaatsen; gebaseerd op geen extra station en een beperkte bouwverdichting binnen Lunetten.

Het hoge scenario gaat uit van 9.400 woningen en 10.800 arbeidsplaatsen: een stedelijke knoop rondom 2 IC-stations. In het gebiedsonderzoek van U Ned is geen verdiepende studie uitgevoerd naar kansen, belemmeringen en de stappen die doorlopen moeten worden richting realisatie van de stedelijke knoop.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

10

De gemeente Utrecht heeft ervoor gekozen om de verdiepende studie uit te voeren in de vorm van deze scenariostudie. De uitgewerkte scenario’s in deze studie verschillen in omvang en openbaarvervoers­ ingrepen. Het werken met meerdere scenario’s geeft inzicht in: • mogelijke verstedelijkingsperspectieven voor de stedelijke knoop en beperkingen van het gebied; • hoe de ontwikkeling per scenario bijdraagt aan de verstedelijkingsopgave van de stad en hoe dit samenhangt met bijvoorbeeld OV-aanpassingen; • voor- en nadelen van verschillende scenario’s en toekomstige OV-systemen; • kansen en belemmeringen; • mogelijkheden voor het faseren van de gebiedsontwikkeling, waarbij de omvang of snelheid aangepast kan worden aan ­toekomstige keuzes of besluiten over opschalen van het ov; • stadsbrede afwegingen voor (de fasering van) verschillende nieuwe knooppunten en grote ontwikkelingslocaties; • hoe in het gebied de komende jaren al rekening gehouden kan worden met de toekomstige ontwikkeling van de stedelijke knoop. Deze scenariostudie doet ook aanbevelingen voor het vervolg.

Figuur 2:

De centrale ligging in het Nederlandse spoornetwerk is snel zichtbaar in dit beeld uit het

Contouren Toekomstbeeld OV 2040, ­opgesteld door het rijk, regionale overheden en vervoersbedrijven.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

11

In deze scenariostudie wordt toegelicht dat de stedelijke knoop niet op korte termijn gerealiseerd kan worden, onder andere vanwege ruimtelijke procedures, besluitvorming en de beschikbaarheid van de benodigde investeringen. De voorliggende scenariostudie laat de potentie zien van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg als nieuwe grootschalige en duurzame integrale gebiedsontwikkeling. Om dit gebied na 2030 verder te kunnen ontwikkelen is het belangrijk om tijdig samen met onze partners een volgend MIRT traject op te starten (aansluitend op besluitvorming over de 3 lopende MIRT trajecten). De Stedelijke knoop Lunetten heeft binnen het stelsel van de polycentrische stad een bijzondere positie. Het is namelijk de meest kansrijke plek om het bestaande OV-systeem op te schalen naar een hoogwaardig station met een intercitystation als mogelijk en gewenst eindperspectief. Het ontlast Utrecht Centraal en de omgeving die door de groei van de stad steeds drukker wordt en draagt bij aan een duurzame en betere bereikbaarheid en verdere ontwikkeling van Utrecht Science Park (USP). Het USP, als hart van de gezondheidseconomie, is een sterke basis voor de ambities van regio Utrecht. In de gezondheidssector in Utrecht zijn meer dan tweeduizend bedrijven en honderd startups actief. De helft van al het landelijke onderzoek en ontwikkeling in medische wetenschap vindt hier plaats.

Figuur 3:

De polycentrische stad in Utrecht dichtbij. Locatie omcirkeld van de

Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. (Bron: Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040.)

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

12

1.2 Doel van de Scenariostudie

1.3 Context

Met deze scenariostudie onderzoeken we verschillende uitersten in verstedelijkingsmogelijkheden. Hiermee halen we inzichten op van de kansen en uitdagingen, de ruimtelijke inpasbaarheid, de voorwaarden voor ontwikkeling in dit gebied en de (on)mogelijkheden van doorgroei van het ene scenario naar het andere.

Deze studie is vastgesteld door het college van burgemeester & wethouders.Tijdens de uitwerking van de scenariostudie zijn er ambtelijk en ook bestuurlijk contacten geweest met verschillende partners. Onder andere met provincie Utrecht, de ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), buurgemeenten Houten, Bunnik en De Bilt, Bewonersoverleg Lunetten (BOL), Utrecht Science Park (USP), ROM Utrecht, Universiteit Utrecht (UU), NS en ProRail. Deze contacten waren bedoeld om de partners te informeren, maar ook om hun meningen te betrekken bij het onderzoek. De partners zijn immers onmisbaar in dit proces naar de realisatie van de stedelijke knoop.

Deze scenariostudie levert daarnaast informatie op voor stadsbrede afwegingen bij het ontwikkelen van de (fasering van) stedelijke knopen, en vormt de basis voor vervolgonderzoeken en samenwerking met andere partijen. In deze vroege fase van de ruimtelijke en programmatische verkenningen zijn nog geen inhoudelijke onderzoeken gedaan naar bijvoorbeeld duurzaamheid, milieueffecten, uitvoeringsaspecten of inrichtings­ principes. De scenariostudie is geen stedenbouwkundige ontwerp­ uitwerking en daarmee nadrukkelijk nog geen exacte blauwdruk voor oppervlaktes, hoogtes of andere onderwerpen. De scenariostudie is daarmee nog geen document dat al past binnen het Utrechts Planproces. De oppervlaktes, hoogtes en andere onderwerpen worden verder verdiept in de vervolgfases van de stedelijke knoop of in de ontwerpende onderzoeken die plaatsvinden als er meer zekerheid is over de toekomstige aanpassingen in de OV-structuur en de bebouwingen in UNESCO gebied.

De tekst in de studie is van de gemeente en de inbreng van partners vanuit gesprekken is daarbij zo goed mogelijk meegenomen.

Carlos Moreno – The 15 Minute City. Het principe van de 10 of 15 minuten stad wordt wereldwijd gebruikt bij het ontwikkelen van steden met meerdere kernen.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

13

2. Beschrijving studiegebied

Het gebied waar de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is beoogd, is geen onontgonnen terrein. Elke vierkante meter is al in gebruik en heeft een functie. Ook zijn er in de stad veel ontwikkelingen en studies die relevant zijn voor de scenariostudie. Dit hoofdstuk beschrijft het studiegebied, de meest belangrijke kwaliteiten, studies, ontwikkelingen en kenmerken én hoe dit samenhangt met de ontwikkeling van de nieuwe stedelijke knoop.

2.1 Ligging studiegebied en eigendom Het studiegebied voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is circa 200 hectare groot. Dit is net zo groot als de historische binnenstad van Utrecht. Het ligt aan de oostzijde van Utrecht tussen de spoorlijnen naar ‘s-Hertogenbosch en Arnhem en aan weerszijden van de A27. Aan de noordwestelijke zijde gaat het studiegebied de spoorlijn over bij Maarschalkerweerd in de richting van de Koningsweg. Aan de zuidoostelijke zijde is het gebied tussen de spoorlijn en de verbindingsboog tussen de A27 en de A12 meege­nomen. En binnen Lunetten zijn de nabijgelegen werklocaties onderdeel van het studiegebied.

Lunetten Park: Ten westen van studiegebied Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

14

Het studiegebied ligt in de wijk Oost en wijk Zuid (Lunetten). Bijna het gehele grondgebied is eigendom van de gemeente Utrecht. Dat is een voordeel bij ontwikkeling. Aan de oostkant ligt het studiegebied binnen de gemeentegrens van Bunnik. Binnen het studiegebied ligt een sportpark met 2 sportverenigingen en eigen opstallen. De golfclub Amelisweerd, ten oosten van de A27, het afvalscheidingsstation, kantoren binnen Lunetten en het ­dierenasiel zijn in erfpacht uitgegeven. Ook zijn kavels verhuurd, zoals de boerderij tussen de spoorlijnen en de locatie voor ­prikkelarm wonen voor Lister aan de Nieuwe Houtenseweg. Een aantal percelen is in privaat bezit, met name langs de Koningsweg en de Mereveldseweg. De spoortracés zijn eigendom van ProRail; de A27 is eigendom van Rijkswaterstaat. Ook is aan weerszijden van de A27 ruimte gereserveerd voor Rijkswaterstaat, als werkterrein voor de aanpassingen aan de Ring Utrecht (TB A27). De scenario’s in deze scenariostudie zijn nog maar globaal i­ngetekend (een verkenning); daarbij is nog geen rekening gehouden met private percelen. Dat is onderdeel van het verder ontwerpen in latere fases.

Huidige fietsverbindingen door het studiegebied

Figuur 4:

Studiegebied de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

15

In het omgevingsplan heeft het studiegebied verschillende bestemmingen. Het gebied ten westen van de A27 én ten zuiden van de spoorlijn Utrecht – Arnhem ligt binnen de begrenzing van het zogenoemde ‘stedelijk gebied’ (voorheen: ‘de rode contour’), zoals gedefinieerd in de Provinciale Ruimtelijke Structuurvisie. Maar een groot deel van het studiegebied ligt buiten deze begrenzing van het stedelijk gebied. Om hier een stedelijke ontwikkeling mogelijk te maken, moet de provincie deze begrenzing eerst aanpassen. En om de stedelijke knoop mogelijk te maken moet een ruimtelijke procedure worden doorlopen.

Stedelijk Stedelijk gebied gebied Stedelijk gebied

Figuur 5:

Begrenzing stedelijk en landelijk gebied.

Landelijk Landelijk gebied gebied Landelijk gebied

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

16

2.2 Cultureel erfgoed UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies Het studiegebied maakt deel uit van de Hollandse Waterlinies (HW). Deze waterlinie was een verdedigingslinie, bedoeld om bij dreiging het landschap onder water te zetten. Rondom Utrecht had de waterlinie een unieke dubbele fortenring. Deze forten moesten doorgangen (accessen) in de waterlinie verdedigen. Het studiegebied ligt op de zogenoemde Houtense Vlakte: het gebied tussen de Lunettenforten in het westen (eerste fortenring) en Fort Vechten, Fort Rhijnauwen en Fort bij het Hemeltje in het oosten en zuiden (tweede fortenring). Dit gebied was moeilijk onder water te zetten. Deels valt het gebied ook binnen de zogenoemde ‘verboden kringen’. Deze zones rondom de forten werden met de Kringenwet tot 1951 zo veel mogelijk vrij gehouden van bebouwing. Op verzoek van de Nederlandse staat is in 2021 een groot deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (aanvullend op de in 1996 aangewezen Stelling van Amsterdam) door UNESCO aangewezen als werelderfgoed, omdat het van uitzonderlijke waarde is, en op mondiaal niveau uniek en onvervangbaar. Het studiegebied van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg ten oosten van de A27, ligt binnen de zogenoemde ‘property’ van het UNESCO werelderfgoedgebied.

De rest van het studiegebied (met name ten westen van de A27 en ten zuiden van de spoorlijn Utrecht-‘s Hertogenbosch) ligt buiten de property, maar is wel een ‘attentiezone’ (zie figuur 7).

Afbeeldingen: Boven: Fort Vechten, Nieuw Hollandse Waterlinie. Onder: Lunet Twee, Oude Hollandse Waterlinie Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

17

Deze attentiezone is in de Omgevingsverordening van de provincie Utrecht ook aangeduid als cultuurhistorische hoofdstructuur ­‘militair erfgoed’, met bijbehorende regels, zoals beschreven in omgevingsverordening en gebiedanalyses. Ook ontwikkelingen buiten het werelderfgoedgebied moeten rekening houden met de kernkwaliteiten van het werelderfgoed. Bij ruimtelijke ontwikkelingen met een impact op het werelderfgoed moet de uitzonderlijke universele waarde worden behouden of versterkt.

Afbeeldingen:

Van linksboven met de klok mee: Sporendriehoek,

Brug over A27, Koningsweg en Mereveldseweg

Figuur 6:

Plankaart omstreeks 1875 (bron: Kadaster, Apeldoorn).

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

18

De kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies zijn het Strategisch landschap, het Watermanagementsysteem en de Militaire werken. Gebiedsontwikkeling in en nabij het studiegebied heeft mogelijk effecten op de kernkwaliteit Strategisch landschap. Het gaat vooral om de hoofdweerstandslijn (het huidig tracé Waterlinieweg), de accessen (spoorlijnen, Oude Houtensepad, Koningsweg, de Houtense Vlakte, Kromme Rijn), het inundatieveld en de verboden kringen van de Lunetten en Fort Vechten. Effecten op de kern­ kwaliteiten Watermanagementsysteeem en Militaire werken spelen een minder grote rol binnen het studiegebied. Lees meer over de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de Hollandse Waterlinies in de bijlage.

Oud Wulverbroekwetering Binnen het studiegebied zijn er nog meer verwijzingen naar het verleden. Zoals de Oud Wulverbroekwetering en het erf met boerderij uit 1931, die een vroegere (afgebrande) boerderij verving. Waar nu de Oud Wulverbroekwetering loopt, liep in de Romeinse tijd de Rijn. Vrijwel zeker was er een jaagpad langs deze rivierloop. De stroomrug die ontstond door de dynamische rivierloop van de Rijn vormde vruchtbare basis voor de middeleeuwse landbouwontginning van het gebied. De wetering had daarin een belangrijke afwateringsfunctie.

Werelderfgoed: kans én uitdaging

UNESCO werelderfgoed

Limes Property Zone Property Zone Attention Zone Attention Zone Fort/Lunet Fort/Lunet Schootsveld Schootsveld Acces Acces Studiegebied SKLK Studie gebied SKLK

Figuur 7: Vereenvoudigde weergave van het Unesco werelderfgoed Hollandse Waterlinies in en rondom het studiegebied. De aanduidingen propertyzone en attentionzone zijn bepalend voor de toetsing aan de geldende wet- en regelgeving. Voor een vollediger beeld van de kern­kwaliteiten en essentiële

De nabijgelegen Limes vormde noordelijke buitengrens van het Romeinse rijk. Hij liep dwars door het huidige Nederland en volgde (dynamische) lopen van de huidige Oude, Kromme en Nederrijn. Samen met het Castellum Fectio wijst dit erop dat de Romeinen zich te water en te voet door het studiegebied bewogen. De (militaire) begrenzing van de Romeinen was de eerste grootschalige ingreep in het Nederlandse landschap. De resten van forten, wachttorens, dorpen en havens zijn in de loop der tijd met klei bedekt. Deze resten zijn vaak goed bewaard gebleven. In 2021 werd de Limes aangewezen als UNESCO werelderfgoed en onderdelen zijn beschermd als archeologische monumenten. In figuur 8 is te zien dat de Limes buiten het studiegebied ligt. Ook blijkt uit de scenariostudie dat deze geen belemmering vormt voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg.

elementen van het werelderfgoed verwijzen we naar de provinciale Omgevingsverordening en Gebiedsanalyse Oost (Provincie Utrecht, 2021).

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

19

Rijndijkje Tot in de 20e eeuw liep het Rijndijkje door het studiegebied. Dit was de landweg naar Oud-Wulven en speelde een rol als ontginningbasis voor dit gebied. Deze cultuurhistorische structuur is nog deels in het huidige stratenpatroon van de wijk Lunetten te zien. Zo volgt de groenstrook tussen Zwarte Woud en Elzas ten zuiden van het spoor richting ’s Hertogenbosch de oorspronkelijke dijkloop. Ten noorden van het spoor richting Arnhem volgt de huidige Rijndijk zo’n 150 meter de oorspronkelijke dijkloop (in het toekomstige Lunettenpark). Rondom station Lunetten en in het gebied Tussen de Rails is het Rijndijkje vrijwel niet meer herkenbaar.

Mereveldseweg In het studiegebied loopt de Mereveldseweg langs de westzijde van huidige golfbaan (ten oosten van de A27). Deze van oorsprong doorlopende landweg uit 1600 liep van de Koningsweg naar de historische dorpskern van Houten.

Cultuurhistorische Hoofdstructuur Buitenplaatsen Het grootste deel van het studiegebied ten westen van de A27 valt onder de provinciale Historische buitenplaatszone Amelisweerd (Cultuurhistorische Hoofdstructuur). De provinciale omgevingsverordening biedt ruimte voor kleinschalige, zorgvuldig ingepaste ontwikkeling. Hierbij moet wel rekening worden gehouden met de cultuurhistorische waarde, zoals parkstructuren, hoofdhuizen en bijgebouwen, zichtassen en zichtrelaties tussen buitenplaatsen en het landschap. Welke waarden meespelen bij de ontwikkeling van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is onderwerp voor later onderzoek. in deze paragraaf geven we een beschrijving van cultureel erfgoed in het gebied. De impact op cultureel erfgoed verschilt per scenario. dat staat in hoofdstuk 4 en 5 toegelicht.

Historische lijnen en oude structuren

Figuur 8:

Historisch waterlijnen en structuren

de ligging van de Limes aan.

Historische lijnen en elementen in relatie tot het studiegebied. De pijl geeft indicatief

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

20

2.3 Groen en natuur Stedelijke groenstructuur Het studiegebied is grotendeels onderdeel van de stedelijke groenstructuur en een deel functioneert momenteel als een openbaar toegankelijk park, sport- en recreatiegebied die als groene zone vanaf het oosten de stad in komt. Het geeft ruimte voor waterberging en vormt een koele groene plek voor de nabije omgeving, met de Oudwulverbroekwetering als doorgaande water- en natuurverbinding. De Kromme Rijn verbindt het centrum via een scheg met het buitengebied. De nabijgelegen landgoederen van Amelisweerd en Rhijnauwen zijn drukbezochte natuur- en recreatiegebieden en hebben een hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde. Het groen in het studiegebied is waarde­vol door de korte afstand naar het centrum van de stad en door de aanwezige dier- en plantsoorten. In deze groene zone vormt bestaande infrastructuur, waaronder de A12, A27, tramlijn 22 en de spoorlijnen, barrières voor mens en dier. Dit geeft rust in de gebieden voor dieren, maar voor mensen is het gebied versnipperd en minder goed ontsloten. Er zijn verschillende faunapassages aanwezig.

Natuurnetwerk Nederland Langs de oostrand van het studiegebied ligt een netwerk van natuurgebieden dat deel uitmaakt van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Binnen het studiegebied zijn de zandwinplas en het natuurgebied ten oosten daarvan onderdeel van NNN. Het NNN vormt een natuurverbinding tussen de landgoederen Amelisweerd en Rhijnauwen ten noorden van de Koningsweg, en Fort Vechten en Nieuw Wulven ten zuiden van de A12. Een ‘koeientunnel’ onder de A12 functioneert als faunapassage.

Stedelijke groenstructuur (2007) Stedelijke groenstructuur (2007)

Figuur 9:

Uitbreiding groenstructuur (2007) Uitbreiding groenstructuur (2007)

(2007, actualisatie 2021) en Natuurnetwerk Nederland (NNN, bron: provincie Utrecht).

Stedelijke groenstructuur (donkergroen en lichtgroen) uit Groenstructuurplan

NNN NNN NNN zoekgebied NNN zoekgebied Studiegebied

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

21

Biodiversiteit Het studiegebied ligt op de Houtense Vlakte, in het stroomgebied van de (historische) Rijn en is belangrijk voor de biodiversiteit. De rivier heeft in de loop van eeuwen een dik pakket klei en zavel afgezet. Deze redelijk voedselrijke, soms kalkrijke, grond, is bepalend voor de natuur en biodiversiteit in het gebied. In en rond het studiegebied leven meerdere sprongen reeën en zijn dassenburchten aanwezig. Op de golfbaan zijn verschillende orchideeën aanwezig.

2.4 Sporten en bewegen In het studiegebied liggen 2 grote sportvoorzieningen: de Utrechtse Golfclub Amelisweerd en Sportpark Koningsweg, met 2 voetbal­ verenigingen, 5 sportvelden en bijbehorende bebouwing. Het sportpark is onderdeel van de Sportcampus Maarschalkerweerd. Het gebied Maarschalkerweerd en omliggende groen- en recreatie­ gebieden hebben een belangrijke sport-, beweeg- en ontmoetingsfunctie voor bewoners. De sportvoorzieningen kennen een hoge bezetting en liggen op fietsafstand voor bewoners van Utrecht Oost en Zuid.

2.5 Aanwezige infrastructuur en ontsluiting Het gebied kenmerkt zich door de forse infrastructuur die het doorkruist: de A27, de A12 en de spoorlijnen Utrecht-‘s-Hertogenbosch en Utrecht-Arnhem. Dit geeft de unieke gelegenheid voor het realiseren van een goede OV-ontsluiting voor het gebied. Maar het geeft ook randvoorwaarden mee bij gebiedsontwikkeling.

Maarschalkerweerd en Bunnik. De A27 en de spoorlijnen werken hierbij wel als barrières. Het zuidwestelijke deel van het studiegebied is goed ontsloten met het ov, met de fiets en te voet. Station Lunetten ligt binnen het studiegebied, waarmee er een OV-verbinding is met Utrecht CS en richting ‘s Hertogenbosch. De spoorlijn Utrecht-Arnhem loopt ook door het gebied, maar heeft hier (nog) geen station. De dichtstbijzijnde tramhalte is op circa 900 meter afstand (bij Galgenwaard). Daarnaast is er nu een aantal busverbindingen langs het gebied, zoals lijn 8, 10 en 41. Kenmerkend is ook dat er geen nabije afrit is van de snelweg, en dat deze ook niet te realiseren is. Autoverkeer moet altijd een stukje rijden om het gebied te bereiken. Het autoverkeer kan op dit moment vanuit 3 richtingen naar het studiegebied toe rijden: via de bestaande wijk Lunetten, vanaf de A12 via Bunnik of vanaf de Waterlinieweg via Galgenwaard. Rondom het studiegebied werkt de gemeente ook aan ruimtelijke opgaven op andere plekken in Utrecht Oost. In de uitwerking voor Stedelijke Knoop Lunetten Koningsweg houden we rekening met de doorwerking van die opgaven op onder andere de auto-ontsluiting van het studiegebied.

Voor fietsers en voetgangers is het studiegebied momenteel vanuit de meeste richtingen toegankelijk: vanuit het centrum, Lunetten, USP,

Cruijfcourt Nieuw Hooggraven: Sport en recreatie in de wijk Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

22

De aanwezige infrastructuur veroorzaakt hinder, waarmee rekening moet worden gehouden bij het voorbereiden en realiseren van de stedelijke knoop. De ontwikkeling moet voldoen aan de dan geldende normen voor geluidhinder, trillingshinder, luchtkwaliteit en groepsrisico externe veiligheid. Hieronder staat toegelicht welke maatregelen genomen kunnen worden, zodat ze geen belemmering meer vormen voor de ontwikkeling: • Geluidhinder van snelwegen, spoorlijnen en toekomstig HOV (hoogwaardig openbaar vervoer). Maatregelen zijn bijvoorbeeld: bouwkundige aanpassingen bij woningbouw of compenserende maatregelen, zoals geluidschermen. Ook het goed ordenen van functies is een oplossing, waarbij niet-geluidsgevoelige bouw en verschillende bouwhoogten functioneren als geluidsafscherming. • Trillingshinder van spoorlijnen en toekomstig HOV. Dit kan maatregelen vragen voor de omvang of plaatsing van bebouwing, of er kan worden gekozen voor constructies die trillingen opvangen. • Luchtkwaliteit nabij de A27 en A12. Dit is een aandachtspunt voor woningbouw en kwetsbare inwoners. Het kan bijvoorbeeld betekenen dat zones rondom de wegen worden bestemd voor functies die minder gevoelig zijn. • Omgevingsveiligheid. We hebben onderzocht of er groepsrisico is als gevolg van vervoer gevaarlijke stoffen indien er in de stedelijke knoop rond het spoor en de A27 meer personen wonen en werken.

Op basis van de huidige richtlijnen liggen de waarden onder de oriëntatiewaarde voor het groepsrisico.

Snelweg

Figuur 10: Huidige ontsluitingen in en rondom het studiegebied.

Overige ontsluitingweg Fietsroute

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

23

2.6 Ontwikkelingen in en om het studiegebied De oostzijde van Utrecht is volop in ontwikkeling. Deze kant van Utrecht ontwikkelt zich zo tot een economisch dynamisch gebied, in een kwalitatief goede en groene omgeving met diverse voor­ zieningen. Hieronder staan de ontwikkelingen die relevant zijn voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. Eerst de ontwikkelingen in of nabij het studiegebied en in de volgende paragraaf een aantal gebiedsoverstijgende trajecten.

Tijdelijke invulling Tussen de rails Omdat het nog een aantal jaren duurt voordat de permanente ­ontwikkeling van de stedelijke knoop van start gaat (zie verderop in deze studie), is er de komende jaren ruimte voor een tijdelijke ontwikkeling in het gebied met wonen, werken en cultuur: ‘Tussen de Rails’. Dit project ligt in de driehoek tussen de beide spoorlijnen en de A27, ten westen van het fietspad langs de Oud Wulverbroekwetering.

Noordkant Ten noorden van de spoorlijn Utrecht Arnhem overlapt het studiegebied het gebied waarvoor het Ontwikkelperspectief Maarschalkerweerd is vastgesteld. Daar wordt op dit moment gewerkt aan de ontwikkeling en realisatie van het Parklandschap Maarschalkerweerd. In het Parklandschap Maarschalkerweerd ontwikkelen we het gebied rond het stadion Galgenwaard en de Sportcampus en richting we de Koningsweg in tot recreatieve route (fietsstraat). Verder werken we aan versterking van de Sportcampus, door bijvoorbeeld herinrichting van het gebied Maarschalkerweerd Noord, maar ook door een betere samenwerking en uitwisseling tussen de verschillende sportvoorzieningen (zoals sportpark Koningsweg) binnen van de Sportcampus.

Stedelijk gebied Stedelijke ontwikkeling

Groene ontwikkeling Landelijk gebied

Figuur 11:

Samenhang de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg en ontwikkelingen in Maarschalkerweerd.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

24

Het gebied bij stadion Galgenwaard ontwikkelen we tot Stadionpark, een nieuwe stedelijke knoop met extra woningen, werkgelegenheid en voorzieningen in een hoogwaardige openbare publieke ruimte. Op iets meer afstand ligt Utrecht Science Park (USP), een van de belangrijkste campussen van Nederland gericht op life science en duurzaamheid. Met de Omgevingsvisie Utrecht Science Park ontwikkelen we USP door voor intensiever ruimtegebruik, meer arbeidsplaatsen en meer (studenten)woningen. Het gaat om 4.000 nieuwe woningen en 4.000 tot 8.000 nieuwe banen. Om in de toekomst verder door te groeien, willen we USP beter ontsluiten voor vervoer en dat meer gebruikers het OV en de fiets gebruiken. De komst van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg, de Waterlinielijn (WLL) en een intercitystation kan sterk bijdragen aan de verandering van vervoersgebruik. Ook kan de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg ruimte bieden aan functies rond life science en duurzaamheid.

Het Tracébesluit A27, het Alternatief Ring Utrecht (ARU) en de ontwikkeling van het Kromme Rijn Linielandschap (KRLL) staan toegelicht bij de gebiedsoverstijgende onderwerpen. Verbeteringen aan de groenstructuur zijn nodig om de groei aan de oostkant van de stad op te kunnen vangen.

Zuidkant De vastgestelde Omgevingsvisie Lunetten spreekt de ambitie uit om de 2 assen langs het spoor en door het centrum van Lunetten te ontwikkelen en te transformeren. Bij de ontwikkeling van deze assen kan de gemeente rekening houden met de toekomstige ontwikkeling van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. Met Portaal werkt de gemeente aan de herontwikkeling van een gebouw aan de Brennerbaan 106 naar woningen, met behoud van werkfuncties. In Lunetten startte verder een integrale aanpak om de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van het winkelcentrum te verbeteren. Naar aanleiding van overlast, leegstand en gedateerde uitstraling. Begin 2024 was hierover een Raadsinformatiebijeenkomst.

Oostkant Voor het realiseren van het Tracébesluit (TB) A27 zijn aan weerszijde van de A27 werkterreinen voor Rijkswaterstaat gereserveerd. Deze terreinen kunnen de komende jaren nog niet worden benut voor iets anders. Het gebied tussen Fort Vechten en de landgoederen Amelisweerd en Rhijnauwen is deels in eigendom van Staatsbosbeheer. Zij ontwikkelt dit gebied als belangrijke schakel in het natuurnetwerk tussen de landgoederen en Fort Vechten. Het maakt daarmee deel uit van het Kromme Rijn Linielandschap.

Overigens zijn de oudste delen van Lunetten in de jaren zeventig van de vorige eeuw gerealiseerd. Dat betekent dat het vastgoed nu ongeveer 50 jaar oud is en we in de komende jaren beslissingen over grootschalig onderhoud of vervanging moeten maken. Dit biedt kansen voor ontwikkeling, vooruitlopend op de ontwikkeling van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg.

de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg zorgt voor een impuls aan de ontwikkelingen in Lunetten; dat lichten we verder in de scenario’s toe. Maar omdat we de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg pas op langere termijn kunnen ontwikkelen, biedt het op korte termijn geen oplossing voor problemen in winkelcentrum Lunetten. Wel kan de tijdelijke invulling Tussen de Rails al op kortere termijn zorgen voor meer bezoekers; met een positief effect op de draagkracht en levendigheid van het winkelcentrum. tegen de tijd dat we de plannen voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg uitwerken, moeten deze aansluiten op de dan geldende dynamiek in Lunetten.

Westkant Ten westen van het studiegebied liggen de rijksmonumenten en UNESCO werelderfgoed de 4 Lunetten (HW). De Lunetten worden op dit moment gerestaureerd en krijgen nieuwe passende functies. Zoals toegelicht loopt daarnaast het project Lunettenpark, gericht op een verbeterde beleving, betere toegankelijkheid en vergroening van het voorland van de Lunetten I en II. Dit is een voorbeeld van een project dat kwaliteit toevoegt in de verdichtende stad, om te kunnen ‘groeien in balans’. Het project Lunettenpark verbetert de directe omgeving van de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. Ook werkt gemeente Utrecht aan een nieuwe doorfietsroute langs de Waterlinieweg. Dat versterkt de stedelijke fiets- en wandelpadenstructuur.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

25

2.7 Gebiedsoverstijgende studies en ontwikkelingen Er is ook een aantal lopende gebiedsoverstijgende studies die van invloed zijn op het nadenken over scenario’s voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. De belangrijkste zijn hieronder toegelicht. • Regionale OV-studie Lunetten/Koningsweg – Binnenstadsas: Gemeente Utrecht en provincie Utrecht onderzoeken OV-maat­regelen, namelijk de Waterlinielijn, Binnenstadsas, tramlijn 22 en invulling van het (dubbel)station (Lunetten/) Koningsweg. Het bouwt voort op conclusies uit de MIRT Verkenning OV & Wonen (2022, zeef 1) en is een deeluitwerking van de opgaven uit de Mobiliteitsstrategie U Ned. Zeef 1 van de verkenning van dit Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) concludeerde dat intercitystations bij de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg niet binnen de scope van dit MIRT traject passen, maar wél kansrijk zijn na 2035. De regionale OV-studie geeft waarde­volle inzichten in de vervoerstromen van de Waterlinielijn en van de intercitystations bij de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. • MIRT-verkenning OV & Wonen (zeef 2): Rijk, provincie en gemeenten in de regio Utrecht onderzoeken de haalbaarheid en effectiviteit van 5 maatregelen om een gezonde groei van de stad mogelijk te maken: - De Merwedelijn: een nieuwe (deels ondergrondse) tramverbinding die de A12-zone en Rijnenburg bereikbaar maakt.

- Verlegging tramlijn langs Kanaleneiland naar Papendorp. - Capaciteitsverhoging tramlijn 22 tussen Utrecht CS en Utrecht Science Park, bijvoorbeeld door frequentieverhoging. - Aanleg tweede busbaan op het Utrecht Science Park, zodat bussen (en trams) op de Heidelberglaan elkaar minder in de weg zitten. - Doorstromingsmaatregelen Waterlinieweg waardoor HOV-bussen sneller kunnen rijden.

Kromme Rijn Park: Stedelijke groenstructuur ten westen van studiegebied Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

26

De uitkomsten van deze MIRT-verkenning hebben relatie met de toekomstige afwegingen voor de stedelijke knoop en op de i­nvesteringen in de OV-infrastructuur aan de oostzijde van de stad. • In opdracht van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat en de provincies Utrecht en Gelderland wordt een MIRT onderzoek Corridorstudie UAD (Utrecht-Arnhem-Duitse grens) uitgevoerd. Daarin wordt beoordeeld of de onderzochte ontwikkelrichtingen een intercitystation Utrecht Koningsweg meer of minder mogelijk maken. Dit station is belangrijk voor de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg en het functioneren van de polycentrische stad. Partijen streven naar een breedgedragen eindbeeld en een gefaseerd ontwikkelplan voor de corridor. • Het project Kromme Rijn & Linielandschap (KRLL) is gericht op versterking en vergroening van het gebied rondom de Kromme Rijn en de Hollandse Waterlinies. De regiogemeenten, provincie en het waterschap ondertekenden een samenwerkingsovereenkomst om een groenere en gezondere leefomgeving te realiseren en ruimte te creëren voor 1 miljoen kuub waterberging. Dit project is nodig om onze ambities op het gebied van groen groeit mee samen met de schaalsprong van de stad te realiseren. • Gemeente en provincie Utrecht stelden het Alternatief Ring Utrecht (ARU) op en legden dit voor aan de minister.

Het is een alternatief voor het Tracébesluit voor de verbreding van de A27 bij Amelisweerd. Een keuze hiervoor betekent dat de snelwegbak nabij Amelisweerd niet wordt verbreed. Wel blijft een viaduct of grote overkluizing (breed viaduct) bij Amelisweerd mogelijk, zoals opge­nomen in het Tracébesluit. Dit traject heeft geen invloed op de omvang van het studiegebied de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg, maar wel op de verbindingen over de A27 en houdt verband met ­investeringen in het fiets- en wandelpadennetwerk in het gebied.

• Ontwikkeling A12-zone & Rijnenburg. Een MIRT-onderzoek over dit gebied moet uitwijzen welke omvang van ontwikkeling mogelijk is en met welke (rijks)investeringen. De uitkomsten verschijnen naar verwachting halverwege 2025. Gemeente Utrecht heeft tegelijkertijd een ‘programmatische verkenning voor een mogelijke ontwikkeling in Rijnenburg opgesteld. De ontwikkel­ mogelijkheden in deze gebieden kunnen van invloed zijn op fasering van andere grote ontwikkellocaties in de stad, waaronder de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg. • In het Coalitieakkoord 2022 is vastgelegd dat de komende jaren betaald parkeren wordt ingevoerd in de gehele stad. Daarom wordt de aanwezigheid van betaald parkeren in de hele stad als uitgangspunt gehanteerd bij de ontwikkeling van de stedelijke knoop. • In opdracht van de gemeente Utrecht doet Buck Consultants onderzoek naar de ontwikkeling van innovatieve werkomgevingen in Utrecht Oost: het Utrecht Science Park (USP), RijnsweerdNoord, Maarschalkerweerd (inclusief Galgenwaard) en Lunetten (Lunetten – Koningsweg). Uit de voorlopige conclusies blijkt dat er tot 2040 een maximale groei van ongeveer 20.000 banen wordt verwacht in de sectoren Life Sciences & Health (LSH), Research & Development (R&D) en kennisintensieve bedrijvigheid. Dit leidt tot een vraag van ca.

400.000-600.000 m² (20-30 m2 per baan), waarvan het overgrote deel in een kantoorachtige omgeving. Dit kan niet alleen op USP ingevuld worden. Hoewel er op het USP en de satellietlocaties in de regio veel nieuwe ruimte in de pijplijn zit, moet ook nieuwe ruimte gecreëerd worden. Het de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is een logische locatie voor kantoorachtige werkomgeving.

Park Oosterspoorbaan: Groene verbinding in de stad Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

27

2.8 SWOT-analyse huidige studiegebied Het huidige studiegebied heeft verschillende plus- en minpunten. In onderstaande SWOT-analyse staan de sterktes en zwaktes van de belangrijkste huidige gebiedskenmerken en toekomstige kansen en bedreigingen voor ontwikkelingen. De SWOT-analyse is een momentopname, op basis van de huidige beschikbare inzichten.

Sterktes studiegebied: • Goede OV- en fietsbereikbaarheid van bestaande woonbuurt. • Nabijheid en beleefbaarheid bijzondere cultuurhistorie, hoogwaardige natuurgebieden en werelderfgoed maakt het gebied extra aantrekkelijk. • Sportcampus met een functie voor wijk, stad en regio in de nabijheid. • Nabijheid andere delen van de stad: 10 minuten fietsen naar het Ledig Erf, 13 minuten naar de Neude, 10 minuten naar USP. (Sneller met elektrische fiets.) • De gemeente Utrecht is eigenaar van de meeste grond in het gebied, behalve van de bestaande infrastructuur, private percelen Koningsweg en Mereveldseweg en gebouwen in de buurt Lunetten. • Er is veel onbebouwde open ruimte, weliswaar heeft dit vaak al een andere functie. • Bestaande voorzieningen, onder andere in winkelcentrum Lunetten, waar een 1e fase van een ontwikkeling gebruik van kan maken. • Studiegebied ligt op 1,4 meter tot 2,8 meter boven NAP; dat is relatief veilig in verband met zeespiegelstijging.

Zwaktes studiegebied: • Doorsnijding van infrastructuur op meerdere plekken. • Hinder door aanwezige infrastructuur, zoals geluid, trillingen, ­verminderde luchtkwaliteit. • Nog geen bruikbare nutsvoorzieningen aanwezig. • Delen van de grond zijn momenteel uitgegeven in erfpacht of g ­ ereserveerd voor Rijkswaterstaat (voor de realisatie van het TB A27). Ook is een aantal percelen binnen het studiegebied in particulier eigendom, bijvoorbeeld langs de Koningsweg en de Mereveldseweg. Dit maakt een aaneengesloten ontwikkeling lastiger. • Het gebied heeft geen goede autobereikbaarheid vanaf de snelweg en de aanliggende wijken; extra maatregelen moeten worden genomen voor de verkeersafwikkeling. • Een stedelijke ontwikkeling is mede afhankelijk van andere partijen, zoals het ministerie van I&W, de provincie Utrecht en ProRail. • Het studiegebied ligt deels binnen buurgemeente Bunnik. • Boven het gebied loopt een ruimtereservering voor tele­communicatie (een “straalpad”). • De ligging is bij de gemeentegrens van Utrecht; het wordt steeds moeilijker om daarbinnen ­voldoende plek te vinden voor alle benodigde functies. Samenwerking met buurgemeenten is vereist. • De nabijgelegen sportvoorzieningen in de Sportcampus zijn vol bezet en er is geen capaciteit voor nieuwe sporters.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

28

Kansen studiegebied:

Bedreigingen studiegebied:

• Een nieuw en aantrekkelijk stedelijk gebied, gericht op wonen en werken in een hoogwaardig ingerichte omgeving. • Een intercitystation ontlast Utrecht CS (en omgeving) en kan het meest nabijgelegen station van USP worden. Dit biedt kansen om USP door te ontwikkelen, ook in dit gebied. • Een multimodale overstaplocatie als kansrijke OV-knoop tussen A12 en USP. En het tweede intercitystation voor Utrecht. • Extra draagkracht en vernieuwing voor Lunetten en Hoograven en de bestaande voorzieningen. • Geschikte plek voor recreatief en toeristisch OV-punt, voor de beleving van het UNESCO landschap en natuur. • Kansen voor extra verbindingen voor fiets en voetganger tussen de stad en het omliggend groen. Dit nodigt uit tot bewegen en recreatie en draagt bij aan de gezondheid van inwoners. • Vergroten van de kwaliteit, beleefbaarheid en toegankelijkheid van het buitengebied en het werelderfgoed. • Economisch potentieel: Utrecht is aantrekkelijk en centraal in het land. Er is goede bereikbaarheid naar de Randstad, Schiphol en Eindhoven. Utrecht kent een sterkte groei en grote vraag naar woon- en werkruimte. • USP is vlakbij. Daarmee is de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg extra aantrekkelijk als vestigingslocatie, en het geeft grote vervoersstromen richting USP. • Substantiële bijdrage aan planvoorraad van de gemeente Utrecht voor 2040 en verder.

• Reeds bestaande samenwerking met buurgemeenten, waarin gezocht wordt naar plekken voor extra stedelijk groen en andere functies, binnen samenwerking Kromme Rijn Linielandschap.

• Omvang, dichtheid en bouwhoogte van de ontwikkeling kan fors worden beperkt door regels ter bescherming van het UNESCO werelderfgoed. • Het studiegebied is grotendeels onderdeel van de stedelijke groenstructuur; en deels in gebruik voor andere functies, zoals sport. De toekomstige ontwikkeling moet rekening houden met compensatie, verplaatsing of mitigatiemaatregelen. Dat geldt ook voor wettelijk beschermde planten- en diersoorten. • Een deel van het studiegebied ligt buiten het stedelijk gebied zoals ­gedefinieerd in de Provinciale Ruimtelijke Structuurvisie. Voor een stedelijke ­ontwikkeling moet de provincie deze begrenzing eerst aanpassen. • Overkluizen van de A27 is binnen het studiegebied niet mogelijk. Samenhang van bebouwing aan weerszijden van de A27 moet daarom met verschillende verbindingen. • Het is moeilijk om het gebied écht goed bereikbaar te maken per auto. • Het slechten van de aanwezige barrières (spoorlijnen en A27) vraagt om veel investeringen. • Voor USP is ook bedrijvengebied Rijnsweerd in beeld als doorgroeilocatie. Tegelijkertijd is de stedelijke knoop ook voor diverse andere sectoren qua werkgelegenheid interessant. • De verdichting van Utrecht (waaronder ook de Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg) moet hand in hand gaan met maatregelen voor de leefbaarheid, zoals het realiseren van extra ruimte voor groen en sport.

De druk is nu al hoog en zonder zulke maatregelen zal de druk op bestaande voorzieningen te hoog worden. • Het project ligt nabij bestaande bebouwing; Het project ligt nabij bestaande bebouwing: dit kan weerstand oproepen bij bewoners, bijvoorbeeld tegen extra bebouwing of toenemende drukte in bestaande groene gebieden, voorzieningen en extra verkeers­bewegingen. Het gaat natuurlijk ook om zorgen over de leefbaarheid in de bestaande woonomgeving door extra (verkeers)bewegingen en druk op bestaand gebied en voorzieningen die men vreest.

Scenariostudie Stedelijke Knoop Lunetten – Koningsweg

29

3. Opgaven voor de stedelijke knoop

De Stedelijke knoop Lunetten – Koningsweg is de afgelopen jaren in meerdere vastgestelde beleids- en visiedocumenten opgenomen waaronder in de Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 (vastgesteld in 2021), U Ned: Utrecht Nabij (vastgesteld in 2020) en de Omgevingsvisie provincie Utrecht (vastgesteld in 2021). Meer over deze documenten staat in de bijlage. De scenario’s in deze studie zijn gebaseerd op de richtinggevende principes uit deze documenten. Hieronder staan de belangrijkste van deze principes genoemd.