Rapportage Berenschot Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

62 63

Gemeente Rotterdam (2021), ‘Gebiedsaanpakken aardgasvrij. Een kijkje in de keuken’ NPLW (2024), Monitor Proeftuinen in Beeld 2024

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

42/57

en in die rol als secretaris een agenda voorbereidt voor het bestuurlijk overleg. Werkgroepleden van de verschillende partijen kunnen vervolgens hun bestuurders op basis van die agenda voorbereiden. Desgewenst kan die voorzitter-secretarisrol ook ingevuld worden door een onafhankelijke partij als de partijen daar behoefte aan hebben, maar in principe past het als de gemeente deze rol vervult vanuit haar regierol. Op termijn, wanneer er meerdere buurtaanpakken tegelijkertijd lopen, is het mogelijk om tussen het bestuurlijke niveau en de werkgroep een overleg op managementniveau te organiseren. Bepaalde sturende keuzes kunnen op dit niveau worden afgevangen, wat minder druk legt op het bestuurlijk overleg en de kwaliteit van de gesprekken op bestuurlijk niveau ten goede komt. Ook kan daarmee de frequentie van het bestuurlijk overleg mogelijk omlaag, waarmee de kans dat alle partijen een bestuurder afvaardigen wordt vergroot. Een bestuurlijk overleg op stadsniveau is onzes inziens sowieso nodig als escalatiepunt en voor de meest strategische beslissingen. Hoe gaat dit in andere gemeenten? Bij de aanleg van een warmtenet kan een gemeente verschillende rollen vervullen. De keuze voor een specifieke rol bepaalt in grote mate hoeveel regie de gemeente heeft tijdens het proces.

Het NPLW64 onderscheidt drie verschillende rollen: de gemeente als facilitator en vergunningverlener, de gemeente als concessieverlener en/of opdrachtgever, en de gemeente als eigenaar of exploitant van een warmtenet. In Overvecht-Noord vervulde de gemeente de rol van concessieverlener en/of opdrachtgever, en werd ernaartoe gewerkt de exploitatie van het warmtenet in een concessieovereenkomst te regelen. Veel gemeenten onderzoeken nu of zij een publiek warmtebedrijf op kunnen richten en zodoende (gedeeltelijk) eigenaar kunnen worden van een warmtenet. Sommige gemeenten, zoals Haarlem en Groningen, zijn hier al vrij ver mee. Die gemeenten geven aan dat de voordelen daarvan onder andere bestaan uit transparantie over de kosten en besteding van middelen en het terugvloeien van winsten naar de gemeenschap. Een belangrijk nadeel is dat je als gemeente ook grote risico’s kunt lopen met aandelen in een warmtebedrijf. Dit gebeurde in Rotterdam, waar de gemeente eigenaar was van een warmtebedrijf en zij die aandelen uiteindelijk heeft verkocht aan een privaat warmtebedrijf.

5.3.2

Er was een voelbaar spanningsveld tussen publiek en privaat, maar de belangen zijn onvoldoende expliciet gemaakt

Verschillende belangen rond de Wcw Over de verschillende belangen bij de ontwikkeling van de Wcw is het beeld zowel helder als diffuus. Helder, omdat de gemeente en Eneco een divergerende lobbyagenda gingen nastreven naarmate het wetgevingstraject van de Wcw concreter werd en het publieke meerderheidsaandeel daar op tafel kwam. Diffuus, omdat de respondenten niet concreet hebben kunnen benoemen hoe die invloed zich dan precies uitte, of welke keuzes in het project ingegeven werden door die tegengestelde belangen. Al met al zijn wij daarom van mening dat alle belangrijke keuzes in het project ‘op eigen kracht’ gemaakt zijn, en dat er geen sprake is van een doorslaggevende beïnvloeding van het project als gevolg van de landelijke beleidsontwikkeling en de rol die de partijen daarin hadden. Verschillende belangen in de samenwerking De gemeente heeft er uiteindelijk voor gekozen om de ontwikkeling en exploitatie van het warmtenet te laten aan een commercieel warmtebedrijf, namelijk Eneco. Dat Eneco al een belangrijke positie in de wijk had, was evident, veel woningen waren immers al aangesloten op het

64

NPLW (n.d.), Rollen van de gemeente bij de aanleg van een warmtenet

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

43/57

warmtenet van Eneco. De keuze voor het warmtenet van Eneco lag evenwel zeker niet van te voren vast, aangezien er een lang traject van onderzoeken naar de optimale warmteopties in de wijk en een marktverkenning nodig waren voor de keuze uiteindelijk op Eneco kon vallen. Eneco bracht kennis en ervaring in, en heeft net als de andere partijen veel geïnvesteerd in de samenwerking. Tegelijkertijd was de positie van Eneco een blijvende bron van ongemak voor de publieke partners, omdat Eneco een kennisvoorsprong had ten opzichte van de publieke partners, geen volledige transparantie kon verschaffen in de businesscase om marktgevoelige informatie te beschermen, en omdat er twijfels waren over de mate waarin publieke en private belangen op één lijn lagen. Dit is kenmerkend voor dit type samenwerking bij warmtenetten65. Hier bovenop kwamen de divergerende lobbyinspanningen tussen de gemeente en Eneco rond de Wcw. Wij constateren dat dit spanningsveld tussen publiek en privaat een terugkerend issue was dat nooit voldoende expliciet is besproken. Wel zijn er met de onafhankelijk adviseur interventies gedaan, namelijk eerst de second opinion en later diens rol als procesbegeleider. Geleerde lessen en aanbevelingen Bij een samenwerking waarbij een overheid een private partij een werk of dienst in opdracht geeft, is het van belang dat de deelname van de private partij(en) gelegitimeerd is.

In Overvecht-Noord was deelname van Eneco gelegitimeerd door de uitkomst van de marktconsultatie, en had uiteindelijk moeten leiden tot een concessieovereenkomst. Desondanks bleef er onderhuids ongemak over de samenwerking. Wij sluiten ons aan bij de geleerde lessen die respondenten hierover met ons gedeeld hebben tijdens het onderzoek: verschillende belangen explicieter en vroegtijdig bespreken, eerder in het proces een marktconsultatie organiseren om de deelname van de private partij te legitimeren, eerder gebruikmaken van een onafhankelijk procesbegeleider, en eerder en duidelijker een gezamenlijk uitgangspuntenkader vaststellen en van daaruit werken. Dit had de publiek-private spanning in het project kunnen verminderen, maar waarschijnlijk nooit helemaal kunnen wegnemen, zo lang partijen op andere tafels zulke verschillende lobbyagenda’s nastreven op direct betrokken dossiers. Hoe gaat dit in andere gemeenten? Ook in andere gemeenten waar sprake is van samenwerking met private warmtebedrijven, wordt gesproken over een spanningsveld tussen publiek en privaat. Op de vraag hoe hiermee om te gaan, gaven de die gemeenten aan dat ze vanaf het moment dat er onderhandeld moet worden een onafhankelijk financieel adviseur betrekken.

Wel is het volgens andere gemeenten goed om te beseffen dat private partijen uit concurrentieoverwegingen nooit volledige openheid over kosten, rendement en investeringen kunnen geven.

5.3.3

Het participatieproces was intensief en miste duidelijke kaders

Zowel de gemeente en partners als betrokken bewoners hebben veel tijd en energie in het participatieproces gestoken. Dat heeft op verschillende manieren bijgedragen aan de proeftuin: bewoners zijn door de participatie geïnformeerd, de ideeën vanuit bewoners(initiatieven) zijn meegenomen in onderzoeken en actief betrokken in het project. Ook is opgehaald waar bewoners belang aan hechten bij de verduurzaming van hun woningen. De gemeente heeft, ook op aandringen van de raad, in de beginfase gekozen voor een intensief participatieproces. Daarin was veel ruimte voor inspraak, zoals bij de begeleiding van onderzoeken door buurtinitiatieven en in de vorm van een klankbordgroep. Ook was Energie-U als lokale energiecoöperatie aangesloten in de werkgroep en bestuurlijke overleggen.

65

Berenschot & InvestNL (2022), PPS bij aanleg warmtenetten verlaagt onrendabele top flink

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

44/57

Die beginfase van het traject werd gekenmerkt door onderzoeken naar warmtealternatieven en een breed participatieproces, en eindigde met de oplevering van het onderzoek van Greenvis 66 in oktober 2021, waarin de buurtinitiatieven zijn meegenomen. Uit dit onderzoek werd geconcludeerd dat voor de meeste woningen in Overvecht-Noord uitbreiding van het bestaande warmtenet financieel gezien de meest aantrekkelijk optie was en dat de twee buurtinitiatieven niet tot de voorkeursoptie behoorden. Nadat de buurtinitiatieven deze optie samen met Eneco verder te hebben onderzocht kwamen zij tot dezelfde conclusie. In de daarop volgende fase begonnen de visies op de beste oplossingsrichting echter uiteen te lopen. De gemeente en bestuurlijke partners besloten de optie van het warmtenet van Eneco verder uit te werken, terwijl de buurtinitiatieven bezwaren hadden en alternatieven gingen uitwerken. Bovendien hadden de buurtinitiatieven en klankbordgroep andere ideeën over wat de uitgangspunten voor het project moesten zijn. Hoewel de gemeente, buurtinitiatieven en klankbordgroep met elkaar in gesprek bleven, kwamen ze niet dichter tot elkaar. Ondanks de tijd en energie die in het project gestoken is door de partijen, heeft het participatieproces bij zowel de gemeente als bewonersorganisaties tot ongemak en teleurstelling geleid.

De klankbordgroep en buurtinitiatieven zijn vanaf het begin nauw betrokken in het project en kregen daardoor een belangrijke positie, maar welke invloed zij konden uitoefenen op de uitkomst is voor hen onvoldoende duidelijk geweest. Zij hebben veel tijd en energie gestoken in initiatieven, die uiteindelijk niet in het project zijn opgenomen. Wij concluderen dat de teleurstelling voortkomt uit onduidelijkheid over de kaders van het participatietraject vanaf het begin van het proces. Het gaat dan met name om kaders die aangeven welke invloed bewonersinitiatieven kunnen hebben op de uitkomst van de proeftuin. In deze conclusie past ook de zoektocht van de gemeente naar hoe ‘de Utrechter’, en dan met name de particuliere woningeigenaar, het beste kon worden meegenomen in de projectorganisatie. Geleerde lessen en aanbevelingen Het participatieproces heeft duidelijke kaders nodig en de doorlooptijd en gevraagde inspanning van betrokken bewoners moeten in verhouding staan tot de mate van invloed. Deze kaders waren voor de bewonersorganisaties onvoldoende helder en zij hebben het gevoel veel inspanningen te hebben verricht waar in verhouding weinig mee is gedaan. We raden daarom aan om in volgende buurtaanpakken vanaf het begin een participatiefilosofie te formuleren en op basis daarvan duidelijke kaders vast te stellen.

Formuleer doelen, verantwoordelijkheden, en de mate van invloed die verschillende partijen kunnen uitoefenen zodat de verwachtingen voor alle betrokkenen duidelijk zijn. Maak bijvoorbeeld onderscheid tussen inhoudelijke energiesysteemkeuzes enerzijds, en de uitvoering en implementatie anderzijds, en specificeer voor beiden de mate waarin bewoners invloed hebben. Hoe gaat dit in andere gemeenten? Andere gemeenten herkennen dat participatie een essentieel onderdeel is van de warmtetransitie, omdat de acceptatie en betrokkenheid van bewoners en andere stakeholders cruciaal zijn voor het succes. De geïnterviewde gemeenten hebben hierover veel lessen en inzichten gedeeld: 1. Definieer duidelijke spelregels die gaan over waar bewoners wel of niet over mogen meedenken. Zo krijg je ook focus in de input die je ophaalt en krijg je geen onnodige discussies over waar bewoners over mogen meedenken.

66

Greenvis (2021), Eindrapportage Uitwerking Warmteopties Overvecht Noord

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

45/57

2. Knip elke stap op in deelbesluiten. Neem eerst een besluit over de warmteoplossing, daarna over het oprichten van een publiek warmtebedrijf, en selecteer vervolgens een marktpartij. Hierdoor blijft het proces overzichtelijk en goed te volgen, zowel voor de gemeenteraad als voor bewoners. 3. Laat bewoners een keuze behouden, ook als de warmteoptie op hoofdlijnen al vastligt. Bied dan bijvoorbeeld nog keuze in het aansluitmoment of de mate van ontzorging. Betrek bewoners tevens in het opstellen van het aansluitplan. 4. In het geval er wordt gekozen voor een samenwerking met een marktpartij, denk dan na over het moment waarop je de marktpartij betrekt bij de samenwerking. Door een marktpartij vanaf het eerste moment te betrekken, kun je ook argwaan wekken bij bewoners dat er al is gekozen.

5.3.4

De samenwerking had een ongelukkig einde dat afleidt van de geleerde lessen

Wij stellen ten slotte vast dat de samenwerking op een ongelukkige manier is geëindigd, waar met name de gemeente en Eneco in de publieke berichtgeving tegenover elkaar stonden. De oorzaak lijkt teruggevoerd te kunnen worden op onenigheid tussen de gemeente en Eneco over een bijeenkomst van de gemeente met landelijke, publieke partners voordat de samenwerking formeel beëindigd werd. Wij stellen ook vast dat dit einde zich afspeelde in de tijd dat het spanningsveld tussen publieke en private partijen groter werd in het publieke debat rond de Wcw en diverse warmtenetprojecten die elders gestaakt werden. Die landelijke, publieke partners waren zodoende ook voor Eneco belangrijke stakeholders in het landelijke speelveld. Hoewel die landelijke ontwikkelingen ongetwijfeld van invloed waren op het denken en doen van alle betrokkenen, kunnen wij niet concluderen dat het handelen van partijen in de slotfase het gevolg is van die ontwikkelingen. En bovendien zijn wij vooral van oordeel dat het ongelukkige einde het project ontsiert en afleidt van de waardevolle leerervaring die de proeftuin is. Jarenlang is constructief en intensief samengewerkt door de partijen, tot aan het laatste moment.

Ook tijdens de gesprekken, die wij met de partijen in zowel aparte als gezamenlijke setting hebben gevoerd, blikten betrokkenen vooral terug op een leerzame samenwerking, wat de ongelukkige afloop van het project terecht relativeert. Geleerde lessen en aanbevelingen De samenwerkingspartners en betrokken bewoners hebben zeven jaar lang hard gewerkt aan de proeftuin Overvecht-Noord. Dat heeft veel waardevolle kennis en ervaringen opgeleverd, die ingezet worden ten behoeve van de warmtetransitie binnen en buiten Utrecht. Helaas hebben de inspanningen vooralsnog niet geleid tot een aardgasvrij Overvecht-Noord. Dan rijst de vraag: hoe nu verder? Wij hebben in de gesprekken met de partijen gevraagd aan wat voor nieuwe afspraken nu behoefte is. Over het algemeen zijn de respondenten van mening dat nieuwe afspraken tussen de partners die gewerkt hebben aan de proeftuin Overvecht-Noord nu niet opportuun zijn, met name omdat de Wcw nog niet is vastgesteld en het daarmee nog altijd onduidelijk is of, hoe en wanneer warmtebedrijven een publiek meerderheidsaandeel moeten krijgen. Wij sluiten ons daarbij aan: het is van belang dat het landelijk beleidskader rond warmtebedrijven eerst duidelijk wordt, en indien er inderdaad publieke warmtebedrijven moeten komen, gemeente Utrecht zich oriënteert op de vraag welke rol zij dan daarin ambieert.

De behoefte aan nieuwe samenwerkingsafspraken kan daar dan vervolgens uit voortvloeien.

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

46/57

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

47/57

Bijlage 1. Evaluatiekader

Vooruitkijken

Onderzoeksvraag

Hulpvragen

Welke aanbevelingen kunnen we formuleren voor toekomstige buurtaanpakken?

Aan de hand van de conclusies uit de hieronder beschreven vier kernvragen formuleren we aanbevelingen voor toekomstige buurtaanpakken. Dit kunnen aanbevelingen zijn rondom verschillende thema’s en bouwstenen uit ‘Ketens de Baas’. Een van de aanbevelingen gaat in op de ‘set aan afspraken’ en onderwerpen voor samenwerkingsafspraken. • •

Welke plannen zijn er opgesteld aan de voorkant (beleidstheorie)?

•

• • • • •

Terugkijken

•

Wat is er feitelijk gebeurd?

Wat waren de doelen, (tussen)doelstellingen en beoogde effecten van de buurtaanpak? In hoeverre werden die door alle samenwerkingspartners gedeeld? Welke definities, kaders, uitgangspunten, randvoorwaarden en criteria werden aangehouden? Specifieke aandacht voor het uitgangspunt van betaalbaarheid. Welke activiteiten werden voorzien? Wat waren de verwachte resultaten? Welke belemmeringen en risico’s werden aan de voorkant gezien? Hoe was gepland om daarmee om te gaan? Wat was de sturingsfilosofie van de gemeente? Hoe was de regierol gedefinieerd? Hoe was de participatie van bewoners beoogd? Welke afspraken waren er tussen partners, zoals over samenwerking, besluitvorming, uitvoering, financiën en informatievoorziening? Hoe was de overleg- en organisatiestructuur en het besluitvormingsmodel beoogd?

We maken een feitelijke reconstructie van de buurtaanpak Overvecht Noord Aardgasvrij. Hierin maken we scherp onderscheid tussen feiten, meningen en onze analyse en conclusies. •

• • •

• •

•

Analyse Berenschot op basis van de bevindingen.

Welke lessen zijn er te trekken uit de buurtaanpak Overvecht Noord Aardgasvrij? Wat zijn aanbevelingen voor toekomstige buurtaanpakken?

We kijken naar de aan de start gedefinieerde beleidstheorie en afspraken die de basis zijn geweest voor de aanpak in Overvecht Noord. Daarbij gaan we in op de volgende vragen: •

Bronnen

In hoeverre waren de partners het eens over de doelen en (tussen)doelstellingen van de buurtaanpak? En in hoeverre boden die doelen en (tussen)doelstellingen houvast en inspiratie voor de uitvoering? Welke concrete resultaten zijn behaald? Hoe zijn niet behaalde resultaten te verklaren? Welke belemmeringen en tegenvallers waren er in de uitvoering? Hoe is daarmee omgegaan? In hoeverre boden de afspraken tussen partners, zoals over samenwerking, besluitvorming, uitvoering, financiën en informatievoorziening, voldoende houvast voor de gezamenlijke uitvoering? Waren deze afspraken adequaat geoperationaliseerd? Welke afspraken zijn er nog gedurende het traject gemaakt? In hoeverre was de verdeling van verantwoordelijkheden en taken duidelijk en volledig? Hoe is de organisatie in de praktijk vormgegeven? Hoe waren praktische zaken zoals faciliteiten en ondersteuning geregeld? Hoe werd er informatie gedeeld tussen de samenwerkingspartners?

Documentenanalyse op basis van (onder meer) warmtetransitievisie, transitieplan, beleids- en programmaplannen, intentieovereenkomst, onderzoeken, raadsstukken over de start van Overvecht Noord Aardgasvrij, beleidskaders en wet- en regelgeving, overeenkomsten tussen partners, aanvraag Proeftuinsubsidie.

Aangevuld met inzichten uit interviews met bestuurders en beleidsmedewerkers van gemeente Utrecht, Stedin, Eneco, energiecoöperatie Energie-U, woningcorporaties Mitros, Bo-Ex en Portaal, en bewonersinitiatieven.

Documentenanalyse op basis van (onder meer) onderzoeken en (tussen)evaluaties, raadsstukken, voortgangsrapportages, risicorapportages. Interviews met bestuurders en beleidsmedewerkers van gemeente Utrecht, Stedin, Eneco, energiecoöperatie Energie-U, woningcorporaties Mitros, Bo-Ex en Portaal, en bewonersinitiatieven. Focusgroepen met 1) ambtelijk medewerkers van de gemeente Utrecht, en 2) bestuurders van de samenwerkende partijen.

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

•

• •

•

• In hoeverre past de praktijk bij wat er van tevoren is bedacht?

Externe blik

• • Hoe verhouden de bevindingen over de aanpak in Overvecht Noord zich tot andere buurtaanpakken in Nederland?

Hoe functioneerde het besluitvormingsmodel? Was het duidelijk en transparant wie waarover besluiten moest nemen? Hoe werden resultaten en tegenvallers gedeeld en besproken? Met welke mindset zijn de partners gestart en hebben ze samengewerkt? In hoeverre heeft de mindset invloed op de houding en gedrag van de partners? In hoeverre was er sprake van transparantie en vertrouwen tussen samenwerkingspartners? Wat werd er gedaan om het onderlinge vertrouwen en de samenwerking te versterken? Hoe werd omgegaan met verschillen van inzicht tussen samenwerkingspartners en conflicterende belangen?

We bekijken in hoeverre de praktijk past bij wat er is bedacht in de vooraf gemaakte plannen, en de onderliggende beleidstheorie. Wat is de verklaring voor verschillen of overeenkomsten? Die verklaring kan in de beleidstheorie of de context liggen. Op deze manier kunnen we de oorzaak voor knelpunten herleiden. •

48/57

Analyse Berenschot op basis van de bevindingen.

Op welke manier liep de praktijk anders dan de oorspronkelijke verwachtingen en plannen? Hoe zijn de verschillen te verklaren? Welke invloed heeft de (nationale) context gehad op de ontwikkelingen, keuzes en knelpunten?

Aan de hand van de bevindingen van het ‘terugkijken’ maken we een vergelijking met de buurtaanpakken in Nederland. Aan de hand van de verschillen en overeenkomsten kunnen we de conclusies over de aanpak in Overvecht Noord aanscherpen en aanbevelingen formuleren.

Documentenanalyse: knelpuntenanalyse van NPLW, Warmtetransitievisies, beleids- en programmaplannen, eventuele onderzoeken en evaluaties

•

Interviews met ambtenaren van gemeenten Groningen, Haarlem, Rotterdam en Nijmegen.

• •

Hoe hebben andere gemeenten de buurtaanpak uitgevoerd? Waar zitten de verschillen en overeenkomsten met de Utrechtse aanpak? Wat kan de gemeente Utrecht leren van andere gemeenten?

Analyse Berenschot op basis van de bevindingen.

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

Bijlage 2.

49/57

Complete tijdlijn

Legenda: -

Achtergrondgebeurtenis van indirect belang

-

Gebeurtenis

-

Belangrijke mijlpaal, grote gebeurtenis of kantelpunt

Datum

Gebeurtenis

2015

Klimaatakkoord van Parijs

2016, december

Bestuurlijke opdracht van de Regietafel om te komen tot een plan van aanpak voor Overvecht-Noord aardgasvrij

2017, oktober

Start verkenning Overvecht-Noord aardgasvrij gecommuniceerd met gemeenteraad. Inclusief start gesprekken met bewoners.

2017, oktober

Visie op warmtevoorziening Utrecht

2018, februari

Start van de klankbordgroep Overvecht-Noord aardgasvrij. De klankbordgroep bespreekt onder andere het lopende onderzoekstraject naar alternatieve warmteoplossing in de wijk.

2018, mei

Coalitieakkoord Utrecht ruimte voor iedereen

2018, juni

Aanbieding Overvecht-Noord als proeftuin in het Programma Aardgasvrije Wijken

2018, oktober

Ministerie van BZK wijst Overvecht-Noord aan als proeftuinwijk in het Programma Aardgasvrije Wijken

2019, januari/februari

Er worden buurtgesprekken georganiseerd met bewoners over het aardgasvrij maken van hun woning en buurt.

2019, februari

Uit een interne evaluatie van het programmateam Overvecht-Noord aardgasvrij blijkt dat de samenstelling van het programmateam wordt aangepast. Bewoners worden vertegenwoordigd in de klankbordgroep en nemen niet meer deel aan het programmateam. (klankbordgroep is al actief sinds 2017, bestaande uit ca. 25 bewoners). Daarnaast wordt het programmateam uitgebreid met vertegenwoordigers van Energie-U.

2019, juni

Nederlands Klimaatakkoord gepubliceerd

2019, juni 5

Resultaten onderzoek Openbaar Ministerie Gasexplosie Den Haag. Vanaf dit moment moeten netbeheerders vervanging brosse leidingen versnellen.

2019, oktober

Transitieplan Overvecht-Noord aardgasvrij vastgesteld door Regietafel en gecommuniceerd met gemeenteraad.

2019, december

Uitzetten onderzoeken APPM/CE Delft naar warmtealternatieven.

2020, juli

Update over onderzoek naar warmte-alternatieven gecommuniceerd met gemeenteraad. Inclusief aankondiging elektrisch koken pilot.

2020, november

Resultaten onderzoek APPM/CE Delft naar warmte-alternatieven gedeeld met gemeenteraad.

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

Datum

Gebeurtenis

2020-2021

Doorlooptijd van vier verdiepende studies door Greenvis (oplevering oktober 2021. De studies zijn als één opdracht uitgevoerd. Opdracht gemeente Utrecht in samenwerking met buurtinitiatieven ‘Nieuwe Energie voor de Vechtzoom’ en ‘Klopvaartbuurt Aardgasvrij’: 1. Aansluiting van woningen op het bestaande warmtenet 2. Beoordeling haalbaarheid van buurtwarmtenetten voor woningen in de Vechtzoom en de Klopvaart 3. Een volledig elektrische (individuele) oplossing voor woningen 4. Aansluiting van zakelijk en maatschappelijk vastgoed op het bestaande warmtenet

2021, mei

Geconstateerd dat pilot elektrisch koken onder huidige wetgeving niet kan worden uitgevoerd. Onderzoek naar nieuwe mogelijkheden onder de Crisis- en Herstelwet.

2021, juni

Transitievisie Warmte deel I vastgesteld door gemeenteraad.

2021, juni

Overvecht-Noord aardgasvrij wordt opgenomen in de Regeling Risicovolle Projecten (RRP) na besluit gemeenteraad. Elk half jaar worden vanaf nu voortgangsrapportages vanuit deze regeling met de gemeenteraad gedeeld.

2021, juli

Raadsbrief betaalbaarheid warmtetransitie met lobbyoproep voor nationale wetgeving met nieuwe sturingsinstrumenten.

2021, oktober

Voortgangsrapportage naar de gemeenteraad met aankondiging dat naar aanleiding van de vertraagde invoer van de Omgevingswet en de Wcw ook het wijkuitvoeringsplan niet in 2021 wordt opgeleverd. Ook starten de gesprekken met Eneco ten aanzien van de uitbreiding van het warmtenet.

2021, oktober

Verdiepende studies door Greenvis opgeleverd en gedeeld met gemeenteraad. Uit de onderzoeken blijkt dat een stadswarmtenet de laagste maatschappelijke kosten heeft. Ook blijkt dat de twee onderzochte buurtinitiatieven haalbaar zijn, maar dat aansluiting op het stadswarmtenet betaalbaarder is. Voor het Antoniuskwartier en Klopvaartbuurt-Zuid is het warmtenet niet de beste oplossing, hier wordt voorgesteld over te stappen op een warmtepomp. Voor het zakelijk vastgoed is maatwerk nodig.

2021, oktober

Aanvraag voor subsidie vanuit het Nationaal Groeifonds, vanuit het consortium Nieuwe Warmte Nu! (NWN). NWN is een nationaal consortium, dat zich richt op de financiële ondersteuning van de aanleg van duurzame collectieve warmtenetten als onderdeel van de energietransitie. Het consortium heeft het project OvervechtNoord aardgasvrij als een van de 120 projecten meegenomen in de aanvraag.

2021, november

Transitievisie Warmte deel II vastgesteld door gemeenteraad.

2021, november tot 2022, augustus

Deze periode kent geen specifieke mijlpalen. Er wordt onder andere gewerkt aan het uitwerken van een Wijkuitvoeringsplan (WUP) voor Overvecht-Noord.

2022, februari

Energiepaleis levert onderzoek op naar warmteoplossingen voor de woningen en woonboten aan de Vechtdijk. Hieruit komt naar voren dat na het uitvoeren van isolatiemaatregelen de woningen geschikt zijn voor een warmtepomp. Alternatieve opties zijn groen gas of een lokaal warmtenet.

2022, juli

Webinar voor bewoners van het Antoniuskwartier en Klopvaartbuurt-Zuid over de warmteoplossingen die uit het onderzoek van Greenvis naar voren komen.

50/57

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

Datum

Gebeurtenis

2022, augustus

De subsidie vanuit het Nationaal Groeifonds is toegekend door RVO aan het consortium Nieuwe Warmte Nu! onder voorwaarde dat een beperkt aantal projecten wordt geselecteerd. Overvecht-Noord aardgasvrij is daarbij niet geselecteerd.

2022, september

Standpuntnota verduurzaming stadverwarming vanuit buurtinitiatieven Klopvaartbuurt Aardgasvrij en Nieuwe Energie voor de Vechtzoom. Hierin worden zorgen gedeeld over de verduurzaming van de stadsverwarming.

2022, oktober 21

Minister voor Klimaat en Energie presenteert zijn inzet voor de Wet collectieve warmtevoorziening( Wcw). Hierin wordt bekend gemaakt dat de Wcw inzet op publiek beheer van warmtenetten.

2022, november

Energiepaleis levert onderzoek op naar de warmteoplossingen voor de vier woonwagenterreinen in Overvecht-Noord. Energiepaleis adviseert in eerste instantie een collectieve warmteoplossing te onderzoeken en eventueel terug te vallen op een individuele warmteoplossing.

2022, december

Bestemmingsplan project Elektrisch Koken onder de Crisis- en Herstelwet vastgesteld.

2023

Oprichting Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW)

2023, februari

Start marktconsultatie voor selectie marktpartij voor het realiseren van het warmtenet in Overvecht-Noord.

2023, maart

Er wordt een flyer naar iedere bewoner met een gasaansluiting in Overvecht-Noord gestuurd over de stand van zaken van het project.

2023, april 20

Behandeling in de gemeenteraad van de beantwoording schriftelijke raadsvragen nr. 228 over Eerlijke ruimte voor lokale energieinitiatieven, gedeeld met de raad op 17 januari 2023. Het betreft vragen gesteld naar aanleiding van de standpuntnota gepubliceerd door de buurtinitiatieven in Overvecht-Noord in september 2022. De gemeente geeft daarbij aan hoe met de buurtinitiatieven is omgegaan en waarom deze niet verder te ondersteunen.

2023, mei

Marktconsultatie afgerond. Geconcludeerd wordt dat de uitbreiding van het warmtenet van Eneco in Overvecht-Noord de enige reële mogelijkheid is.

2023, mei

Eerste presentatie businesscase in BO. De eerste businesscase is een zogenaamde ‘best case’ die ervan uitgaat dat alles meezit.

2023, mei 30

Eneco, Portaal, Woonin en gemeente Utrecht tekenen een intentieovereenkomst ten behoeve van de WIS-subsidieaanvraag. Doel van de overeenkomst is de intentie vastleggen om te komen tot een financial close (investeringsbesluit voor de aanleg van het warmtenet en aansluiten van bezit op het warmtenet) binnen een jaar na het afsluiten van de overeenkomst.

2023, juni

Openstelling Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS) door RVO

2023, juni

Aanvraag Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS) door Eneco

2023, juni 30

Wetsvoorstel Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) ingediend bij Tweede Kamer

2023, juli

Opdracht vanuit gemeente en woningcorporaties aan Innoforte voor een second opinion over de businesscase. Oplevering in september.

2023, oktober

Beschikking WIS-subsidie aan Eneco

51/57

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

Datum

Gebeurtenis

2023, november

Constatering dat de businesscase verslechtert en er nog geen aanbod aan bewoners kan worden voorgelegd. Verkleinen plangebied wordt genoemd als mogelijke oplossing. Daarnaast besluit de gemeente om het buurtinitiatief 'Een warmtepomp voor iedereen' niet te ondersteunen.

2023, november

Onafhankelijk procesbegeleider wordt aangesteld om het (besluitvormings)proces rondom de businesscase met de werkgroep en het bestuurlijk overleg te begeleiden.

2023, november

Pilot overstap elektrisch koken afgerond. 300 woningen zijn afgesloten van het kookgas, maar de aanpak met de CHw blijkt kostbaar en niet opschaalbaar.

2023, november

Oplevering verdiepend onderzoek van De Warmtetransitiemakers. Zij onderzochten hoe een mogelijk aanbod aan het zakelijk vastgoed, de woningen aan de Vechtdijk en het Antoniuskwartier en Klopvaartbuurt-zuid eruit kan zien. Er zijn twee inwonersavonden gehouden om dit onderzoek met de bewoners en bedrijven te delen.

2023, december 6

Gemeente Den Haag maakt bekend voorlopig geen werk te maken van warmtenetten in bestaande bouw.

2024, januari 1

Nieuwe warmtetarieven ACM in werking, maakt verhoging van het vastrecht mogelijk. Dit legt extra druk op de betaalbaarheid.

2024, januari 24

BO-besluit om het plangebied te verkleinen om de businesscase te verbeteren.

2024, februari 16

Gesprek tussen gemeente en Eneco: proberen te komen tot oplossing voor de businesscase.

2024, februari 29

Raadsvergadering met twee moties over lokale initiatieven, waarin wordt opgeroepen de lokale warmte initiatieven te blijven steunen. Beide moties worden niet aangenomen.

2024, maart 12

Raadsbrief reactie Eneco op verzoek tot samenwerking: in de brief aan de gemeenteraad trekt het college de conclusie dat er voorlopig geen aanknopingspunten zijn om samen met Eneco een publiek warmtebedrijf op te richten.

2024, maart 14

Werkgroep waarin wordt geconcludeerd dat het niet lukt om het BO van 20 maart door te laten gaan omdat er nog geen haalbaar en betaalbaar aanbod ligt.

2024, maart 18

Gesprek met gemeente en Eneco. Conclusie: een haalbaar en betaalbaar aanbod aan bewoners is nog niet mogelijk. Advies aan bestuurders is om de samenwerking te beëindigen. Voor het BO van 4 april wordt een beslisnotitie voorbereid.

2024, maart 20

Afstemming gemeente en Eneco over communicatiestrategie. Beëindigen samenwerking op agenda BO 4 april gezet.

2024, maart 27

Vattenfall stopt onderhandelingen met gemeente Amsterdam over warmtenetten in bestaande bouw door spoedwet Jetten

2024, april 3

Gemeente organiseert bijeenkomst waarin externe experts van ministeries, VNG en belangengroepen worden gevraagd te reflecteren op de ontstane situatie en te adviseren over het vervolg voor Overvecht-Noord en Utrecht. Het besluit tot stopzetten samenwerking is dan nog niet in het bestuurlijk overleg bekrachtigd.

2024, april 3

Eneco plaatst persbericht dat zij niet verder werken aan het project.

52/57

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

Datum

Gebeurtenis

2024, april 4

Wethouder geeft een toelichting op het persbericht van Eneco en de redenen voor het stopzetten van het project Overvecht-Noord aardgasvrij aan de gemeenteraad in een brief, waarna een spoeddebat volgt. Er wordt ook een wijkbericht over deze stand van zaken naar bewoners gestuurd.

2024, april 4

Laatste bestuurlijk overleg waarin wordt bevestigd dat het project wordt stopgezet. Hier wordt geen formeel besluit meer genomen vanwege het terugtrekken van Eneco op 3 april.

2024, april 23

Wgiw aangenomen in de Tweede Kamer

2024, juli 12

Vattenfall stopt warmtenetprojecten in bestaande bouw

2024, juli 16

Eneco communiceert in de pers geen grootschalige warmteprojecten meer te ondernemen in bestaande bouw vanwege onduidelijkheid in landelijke wetgeving.

2024, juli 19

Raadsbrief over hoe vervolg wordt gegeven aan het project: Er wordt een aanpak gepresenteerd langs vijf uitgangspunten. Hierin wordt zowel naar collectieve als individuele warmteoplossingen gezocht in de Overvecht-Noord. De brief is een eerste stap voor de invulling van de motie M155: Zonder dogma’s kijken naar nieuwe plannen.

2025

Beoogde inwerkingtreding nieuwe wetgeving: Wet Collectieve Warmtevoorziening (Wcw), Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw)

53/57

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

54/57

Bijlage 3. Respondenten Naam

Organisatie

Rol

1.

Lot van Hooijdonk

Gemeente Utrecht

Wethouder

2.

Berend de Vries

Gemeente Utrecht

Concerndirecteur

3.

Joop Oude Lohuis

Gemeente Utrecht

Programmadirecteur (tot 2022)

4.

Paul van Dijk

Gemeente Utrecht

Opgavemanager (vanaf 2022)

5.

Leendert Odijk

Gemeente Utrecht

Programmamanager (2020 tot en met 2022)

6.

Mark Elbers

Gemeente Utrecht

Programmamanager (vanaf 2022)

7.

Bram de Deugd

Gemeente Utrecht

Projectmanager (vanaf 2023)

8.

Daan Giebels

Gemeente Utrecht

Omgevingsmanager

9.

Esther van Baren

Gemeente Utrecht

Jurist

10.

Caroline Moes

Gemeente Utrecht

Manager projectbeheersing

11.

Daniël Heijstek

Gemeente Utrecht

Business controller

12.

Maarten Treep

Gemeente Utrecht

Bestuursadviseur

13.

Koen Gommers

Eneco

City Manager

14.

Chris Vos

Eneco

Ontwikkelaar

15.

Henk Peter Kip

Woonin

Directeur

16.

Ruben Buno Heslinga

Woonin

Adviseur duurzaamheid

17.

Martin van der Spek

Woonin

Assetmanager

18.

Marcel Petersen

Portaal

Adviseur volkshuisvesting

19.

Ron van den Heuvel

Bo-Ex

Strategisch adviseur vastgoed

20.

Warmold ten Zijthoff

Stedin

Regiodirecteur

21.

Wim Mans

Innoforte

Procesbegeleider / adviseur warmtenetten

22.

Jan Dirk Buining

Energie-U

Lid programmateam ET GO

23.

Sander Willemsen

Energie-U

Directeur

24.

Ad Tourne

Lid klankbordgroep en trekker buurtinitiatief

25.

Arjen Bezemer

Lid klankbordgroep en trekker buurtinitiatief

26.

René Iedema

Royal HaskoningDHV

Onafhankelijk voorzitter energietafel

27.

Anne Venema

Gemeente Groningen

Coördinator wijkenergieaanpak

28.

Lydia Hameeteman

Gemeente Rotterdam

Strategisch adviseur gebiedsaanpakken aardgasvrij

29.

Simone Ploumen

Gemeente Nijmegen

Opgavetrekker warmtetransitie

30.

Wienand van Dijk

Gemeente Haarlem

Warmteregisseur

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

55/57

Bijlage 4. Literatuurlijst •

Berenschot & InvestNL (2022), PPS bij aanleg warmtenetten verlaagt onrendabele top flink

•

Bijlage Bestuurlijk Overleg buurtaanpak aardgasvrij van 8 februari 2023: Memo: Onderbouwing eigen bijdrage voor koop- en huurwoningen

•

Bijlage Bestuurlijk Overleg buurtaanpak aardgasvrij van 8 februari 2023: Opzet kaders publieke waarden OVN

•

Bijlage bij Bestuurlijk Overleg OVN (28 oktober 2020) Informeren en ophalen in OVN

•

Bijlage Regietafel van 16 oktober 2019: Stedin, Notitie Utrecht Overvecht-Noord: Urgentie voor gasvervanging

•

Bijlage Bestuurlijk Overleg buurtaanpak aardgasvrij van 8 februari 2023, Terugkoppeling Publieke Waarden Overvecht-Noord Aardgasvrij

•

CE Delft (2022), Warmtenetten in Vesta MAIS

•

Consortium op initiatief van G4-steden (juni 2021), OPROEP: naar een geslaagde warmtetransitie in de gebouwde omgeving

•

EIB (2021), Proeftuinen Aardgasvrije Wijken. Een maatschappelijk-economische analyse van de proeftuinen

•

Eneco (2022), Eneco: kabinet vertraagt warmtetransitie.

•

Eneco (2024), Laagbouwwoningen in Overvecht-Noord niet geschikt voor betaalbaar warmtenet

•

Gemeente Pijnacker-Nootdorp (2024), Evaluatierapport aardgasvrij Klapwijk gereed

•

Gemeente Purmerend (2020), Evaluatie Pilot Aardgasvrij

•

Gemeente Rotterdam (2021), ‘Gebiedsaanpakken aardgasvrij. Een kijkje in de keuken’

•

Gemeente Utrecht (2017), Raadsbrief ‘Overvecht-Noord aardgasvrij in 2030’ van 12 oktober 2017

•

Gemeente Utrecht (2017), Visie op de warmtevoorziening in Utrecht

•

Gemeente Utrecht (2021), Overvecht-Noord aardgasvrij uitkomsten participatietraject

•

Gemeente Utrecht (2021), Raadsbrief ‘Overvecht-Noord aardgasvrij’ van 8 april 2021

•

Gemeente Utrecht (2021), Transitievisie Warmte deel 1

•

Gemeente Utrecht (2022), Voortgangsrapportage Overvecht-Noord aardgasvrij voorjaar 2022

•

Gemeente Utrecht (2023), Beantwoording schriftelijke raadsvragen (2022, nummer 228)

•

Gemeente Utrecht (2023), Raadsbrief ‘Ontwikkelingen in de warmtetransitie - sturen met onzekerheden II’ van 21 november 2023

•

Gemeente Utrecht (2023), Raadsbrief tussenrapportage uitvoeringsprogramma OvervechtNoord Aardgasvrij en ontwikkelingen m.b.t. buurtinitiatieven van 3 november 2023

•

Gemeente Utrecht (2023), Voortgangsrapportage augustus 2022 – februari 2023

•

Gemeente Utrecht (2023), Voortgangsrapportage maart 2023 – augustus 2023

•

Gemeente Utrecht (2024), Concept Agenda Integrale aanpak openbare ruimte Overvecht 2040

•

Gemeente Utrecht (2024), Raadsbrief ‘Overvecht-Noord aardgasvrij’ van 4 april 2024

•

Gemeente Utrecht (2024), Raadsbrief ‘Vervolg project Overvecht-Noord aardgasvrij’ van 4 april 2024

•

Gemeente Utrecht (2024), Voortgangsrapportage september 2023 – februari 2024

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

56/57

•

Gemeente Utrecht (2024), Wijkaanpak Overvecht

•

Gemeente Utrecht en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2018), Convenant Grootschalige Proeftuin met een Aardgasvrije Wijk

•

Gemeente Utrecht, Portaal, Bo-ex, Woonin, Stedin, Energie-U en Eneco (2018), Aanvraag proeftuin aardgasvrije wijken, uitvoeringsplan

•

Gemeente Utrecht, Portaal, Bo-ex, Woonin, Stedin, Energie-U en Eneco (2019), Transitieplan Overvecht-Noord aardgasvrij

•

Greenvis (2021), Eindrapportage Uitwerking Warmteopties Overvecht Noord

•

Innoforte (2024), 2e second opinion business case Eneco Overvecht-Noord

•

Nieuwe Energie voor de vechtzoom (n.b.)http://www.energievechtzoom.nl/buurtwarmtenet/

•

NORA-rapport Ketens de Baas (2018)

•

Notulen Bestuurlijk Overleg Buurtaanpak Aardgasvrij van 4 april 2024

•

NPLW (2024), Monitor Proeftuinen in Beeld 2024

•

NPLW (n.d.), Rollen van de gemeente bij de aanleg van een warmtenet

•

Programma Aardgasvrije Wijken (2020), Monitor 2020 Voortgangsrapportage Programma Aardgasvrije Wijken

•

Staatstoezicht op de Mijnen (2019), Haagse gasexplosie leidt tot versnelde sanering grijs gietijzeren gasleidingen | Nieuwsbericht

•

VNG (2022), VNG-inbreng schriftelijk overleg Wcw.

•

Woonbond (2024), Warmte blijft duur in 2024

Evaluatie Overvecht-Noord aardgasvrij

57/57

WIJ ZIJN BERENSCHOT, GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG Nederland is continu in ontwikkeling. Maatschappelijk, economisch en organisatorisch verandert er veel. Al ruim 85 jaar volgen wij als adviesbureau deze ontwikkelingen op de voet en werken we aan een vooruitstrevende samenleving. De behoefte om iets fundamenteels te betekenen voor mens en maatschappij zit in onze genen. Met onze adviezen en oplossingen hebben we dan ook actief meegebouwd aan het Nederland van vandaag. Altijd op zoek naar duurzame vooruitgang. Alles wat we doen, is onderzocht, onderbouwd en vanuit meerdere invalshoeken bekeken. Zo komen we tot gefundeerde adviezen en slimme oplossingen. Die zijn op het eerste gezicht misschien niet altijd de meest voor de hand liggende. Juist deze eigenzinnigheid maakt ons uniek. Daarbij zijn we niet van symptoombestrijding. En gaan pas naar huis als het is opgelost.

Berenschot B.V. Van Deventerlaan 31-51, 3528 AG UTRECHT Postbus 8039, 3503 RA UTRECHT 030 2 916 916 www.berenschot.nl