natuurinclusief bouwen.pdf

Natuurlijkvriendelijke oevers Zachte, natuurlijke oevers hebben veel meer natuurwaarde dan steile oevers. Vogels kunnen er dan broeden en kleine zoogdieren kunnen gemakkelijk in en uit het water gaan. Een flauw aflopend talud is daarnaast veiliger voor kleine kinderen dan een hoge kade. Minimaal wordt een verhouding van 1:3 aangehouden, maar bij voorkeur een talud van 1:10. Het talud van de noordoever dient zo flauw mogelijk gemaakt te worden (bij voorkeur 1:8 of 1:10) en het diepste punt moet zich op 50 cm onder de laagste grondwaterstand bevinden.

Let op! Met deze maatregelen wordt niet een vijver met een kunstmatige waterkerende laag bedoeld (zoals van beton of vijverfolie).

Tip Let ook op de omliggende elementen naast een natuurlijke oever. Het is bijvoorbeeld niet wenselijk om een goed toegankelijke oever te maken bij een drukke weg.

0,8-1,5 m 0,8-1,5

Tip Is een natuurvriendelijke oever niet haalbaar? Zorg dan voor uitstapplekken waar dieren het water in en uit kunnen gaan. Dit kan met een eenvoudige loopplank, maar ook van een flauw talud.

Ecologische wadi Een wadi ('waterdoorlating door infiltratie') is een beplante greppel of sloot met een waterdoorlatende bodem. Ecologische wadi’s zijn wadi’s die natuurlijk zijn ingericht en niet alleen uit gras bestaan. Met hoog opgaande planten versterken ze de ecologische infrastructuur, omdat ze dienstdoen als ecologische verbindingszone of stepping stone. Ze zorgen ook voor meer biodiversiteit. Zo vinden egels en spitsmuizen dekking en voedsel in wadi's. Wadi's voor klimaatadaptatie Bij een 'wadisysteem' stroomt het water van de daken en de wegen niet in het riool, maar via de bovengrondse goten en/of greppels in de wadi en vervolgens naar het grondwater in de bodem. Onderdelen van een wadi Het is wenselijk om zo veel mogelijk dood hout, losse stenen en andere natuurlijke materialen

aan te brengen die zorgen voor beschutting voor insecten, amfibieën en kleine zoogdieren. Denk voor de beplanting aan moerasplanten voor de natte zone, zoals zwanenbloem, riet, mattenbies, en grote lisdodde. Plant hoog opgaande plantensoorten voor de oever: wilgenroosje, moerasspirea, gewone kattenstaart, watermunt. Volg daarna met laag blijvende planten voor de droge zone, zoals gewoon ereprijs, grasmuur, kruipend zenegroen en pinksterbloem. Daarna komen struiken en bomen voor de droge zone, zoals boswilg en els.

Tip Combineer een wadi met een natuurspeeltuin.

1-1,5 m

helling: 1:3 - 1:5

>0,5 m

4,5 - 7,5 m

Natuurinclusief Ontwikkelen

66

67

10 — Bodem

Hoofdstuk 10 Bodem De bodem Als we het hebben over natuurinclusief bouwen wordt de bodem vaak vergeten, terwijl een kwart van de soorten in de bodem leeft. Bovendien is een gezonde bodem een belangrijk onderdeel van het voedselweb en zo van essentieel belang voor de natuur die daarboven leeft. Een gezonde bodem draagt bij aan klimaatadaptatie en een gezonde leefomgeving.

Een vereenvoudigd bodemvoedselweb Macrofauna Roofdieren Mesofauna Worteleters

Meso- en macrofauna Versnipperaars

Planten Scheuten en wortels

Vogels

Mesofauna Schimmels Macrofauna Roofdieren

Bacteriën Protisten

Organisch materiaal Dode planten- en dierenweefsels

Zoogdieren

Aardwormen

Trofische niveaus Niveau 0

Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Reducenten bijvoorbeeld bacteriën en schimmels.

Producenten vooral algen en landplanten.

Primaire consumenten herbivoren zoals runderen, en plantenparasieten.

Secundaire consumenten carnivoren, zoals parasieten en roofdieren.

Tertiaire consumenten carnivoren, bijvoorbeeld roofdieren.

Vereenvoudigde weergave van het ‘bodemvoedselweb’, Global Soil Biodiversity Atlas 2015

Voordelen van een gezonde bodem: Een gezonde bodem vormt de basis van onze natuur en biodiversiteit. Gezonde bodems zorgen voor een gevarieerde, groene omgeving bovengronds. Een gezonde bodem zorgt voor betere ontwikkeling van de vegetatie. Het is daarmee goedkoper in beheer. Een gezonde bodem functioneert als waterbuffer. De bodem zuigt water tijdens hevige regenbuien op en houdt water dan vast. Zo is er in droge tijden water gebufferd om de vegetatie in leven te houden. Een gezonde bodem legt CO2 vast. Een gezonde bodem verwerkt nutriënten zoals stikstof en fosfor. Een gezonde bodem biedt een leefgebied voor veel soorten. Een gezonde bodem reduceert plaagsoorten, omdat er meer evenwicht in het voedselweb zit. De bodemkwaliteit in Nederland staat onder druk. In de bebouwde kom hebben we vaak te maken met verdichting van de bodem, wat resulteert in wateroverlast en minder variatie in planten en dieren. De bodem is een onmisbare factor als we het hebben over natuurinclusief ontwikkelen. Gelukkig zijn er een paar universele maatregelen die zorgen dat we onze bodem gezonder kunnen maken.

Maatregelen om te bouwen voor een gezonde bodem: Neem zo veel mogelijk de bodem en het bestaande groen mee in het ontwerp. Beperk het grondverzet. Bewaar indien mogelijk de originele grond of pas grond toe vanuit de omgeving, zodat deze beschikt over de planten en zaden die in de omgeving thuishoren. Zet ecologisch relevante bodem op depot en breng dit later terug. Beperk waar mogelijk het gebruik van zware machines en ontzie de bodem zo veel mogelijk. Na oplevering van een project kun je de bodem weer open maken, bijvoorbeeld door de bodem te frezen of eggen. Gebruik een goede grondsoort met 4-6% organische stof. Werk met inheemse en streekeigen soorten om zo aan te sluiten op het lokale en oorspronkelijke landschap. Creëer geleidelijke overgangen naar watergangen in plaats van harde scheidingen met damwanden. Lever tuinen op met de gezonde grond als basis voor een goede tuin, dus gezonde grond in plaats van klapzand en tegels. Zo worden toekomstige bewoners gemotiveerd om een natuurinclusieve tuin aan te leggen. Communiceer met de kopers over het waarom van een natuurinclusieve tuin. Dit draagt bij aan de bewustwording. Borg ecologisch beheer en onderhoud voor het behouden of verbeteren van de bodemkwaliteit. De bodem is een complex systeem. Raadpleeg daarom altijd experts tijdens het natuurinclusief ontwikkelen.

68

Natuurinclusief Ontwikkelen

Hoofdstuk 11 Groene daken en omgevingen

Er zijn verschillende mogelijkheden voor een groen dak: een extensief dak, een intensief dak, en een combinatie met wateropvang. Een extensief dak is opgebouwd uit een dunne grondlaag van ongeveer 5 tot 7 centimeter en een mos- of sedumbegroeiing, bij voorkeur aangevuld met inheemse kruiden en grassen. Door te variëren met de gronddikte kunnen microklimaten ontstaan. Dat bevordert de biodiversiteit. Een intensief dak heeft in alle opzichten de hoogste diversiteit. Op een dikke substraatlaag van tussen de 80 en 120 centimeter groeien

11 — Groene daken en omgevingen

Groene omgevingen Zoomvegetatie Zoomvegetatie is een kruidachtige vegetatie direct langs een houtopstand of een struweel. Deze vegetatie bestaat vooral uit hoog opschietende, overblijvende plantensoorten, zoals grazige planten en ruigtekruiden van open terreinen, maar ook meer soorten die van schaduw houden. Dankzij de combinatie van dekking en voedsel heeft een zoom extra kwaliteit als leefgebied voor dieren.

belang voor kleine zoogdieren, zoals bijvoorbeeld egels. Zij kunnen zich zo veilig verplaatsen. Takkenwal of houtril Het aanleggen van een takkenwal of houtril biedt de mogelijkheid om snoei- en kaphout netjes en goedkoop weg te werken. Een takkenwal of houtril is ongeveer 1,5 meter hoog. Zo’n wal heeft veel waarde voor natuur: hij biedt voedsel- en schuilgelegenheid aan vogels, zoals winterkoning, en insecten. Een takkenwal of houtril ziet er daarnaast beter verzorgd uit dan een takkenhoop.

Leg de zoom aan langs de zuid- en westkant van bomenrijen, windsingels, wilde hagen, heggen en bossen: hierop valt de meeste zonneschijn. Dat leidt tot een grotere soortenrijkdom aan planten, dagvlinders en andere insecten.

Groene daken Groene daken zijn daken die voorzien zijn van beplanting. Ze hebben, behalve ecologische waarde, ook water-bufferende en klimaattemperende waarde. Ze zijn uitstekend geschikt om regenwater op te vangen. Het opgevangen regenwater kan in een later stadium worden gebruikt om bijvoorbeeld de daktuin water te geven. Zonnepanelen op een groen dak leveren meer winst op, omdat ze beter presteren door de verkoeling die de beplanting geeft. Bovendien zijn groene daken een verrijking van het stadslandschap en hebben ze een recreatieve functie. Groene daken bieden ook prima basis voor allerlei dieren en planten en zijn zo waardevol voor de biodiversiteit. Groene daken zijn vooral goed voor vogels, vlinders, bijen en vleermuizen.

69

grassen, kruiden, struiken en zelfs bomen. Een intensief dak is net een echte tuin, maar dan boven op een gebouw. Bruin dak en vogeltuin Bruine daken hebben een ecologische en waterbufferende waarde. Bij bruine daken bestaat de dakbedekking voornamelijk uit zand en steen, bijvoorbeeld gerecycled puin. Vooral vogels die van origine op zandig terrein broeden gebruiken bruine daken als nestplaats. Een bruin dak in een kustgebied is dus een goede afwisseling met een groen dak, doordat veel soorten in deze omgeving goed aarden op zanderige grond. Diersoorten die baat hebben bij een bruin dak zijn onder andere de scholekster, plevier, visdiefje, zwarte roodstaart, en verschillende insecten. Variatie: schelpeneiland op een plat dak Er kan ook een schelpeiland (een bak met schelpengruis) op het platte dak geplaatst worden als broedlocatie voor de scholekster en de kleine plevier. Het dak waar de schelpenbak op geplaatst wordt, moet minimaal 150 m2 oppervlak hebben. De dikte van de laag moet voldoende zijn om een kuiltje te kunnen maken voor de eieren. Zorg ook dat de regenwaterafvoeren worden voorzien van gaas, zodat jonge scholeksters niet in de regenpijpen terecht kunnen komen.

Bermen Veel bermen zijn nu nog onnodig verhard. Er kunnen groene bermen aangelegd worden of bestaande verharde bermen kunnen vergroend worden en vervolgens (deels) extensief beheerd. Nog beter is het als de berm gelijk geschikt wordt gemaakt voor afwatering. Hagen als groene erfafscheidingen Plaats geen schutting maar een haag, zodat dieren vrije doorgang hebben tussen tuinen. Of als dat niet kan, plaats dan een klimop of bijvoorbeeld leifruit voor de schutting. Vogels vinden er beschutting, ze maken er nesten en de bessen in de struiken bieden voedsel, net als de insecten die erop afkomen. Huismussen houden van hagen. Door de lijnvormige vegetatie zijn hagen van

Voor het realiseren van een takkenril kan een constructie van een dubbele rij met palen gemaakt worden met daar tussen de takken. De lengte van de palen is dan 1,5m, waarvan 50cm in de grond steekt. De onderlinge afstand is ongeveer 3m in de lengte van de ril en 1m in de breedte. Behoud waardevolle, bestaande natuur Natuur doet er jaren over om robuust te worden. Daarom is het belangrijk om te zorgen dat bomen en andere ecologisch waardevolle beplanting behouden blijft. Dat geldt ook voor water en zandplekken.

Tip Maak een haag van verschillende soorten, zoals de 'Zeeuwse haag' die bestaat uit meidoorn, sleedoorn en veldesdoorn.

Vegetatielaag

Substraatlaag 15-30cm 15-30cm 15-30cm

7-15 cmcm 7-15 7-15 cm

5-7 cm 5-7 cm 5-7 cm

vegetatiemat vegetatiemat vegetatiemat

substraatlaag substraatlaag substraatlaag

Drainagelaag

drainagelaag drainagelaag >10 cm drainagelaag

5-7cm

7-15cm

15-30cm

>10cm

Extensief dak

Kruidenrijk dak

Intensief dak

Bruin dak

Natuurinclusief Ontwikkelen

70

Over de auteurs

71

Over de auteurs

Timo Roeke, Vogelbescherming Nederland

Deze gids is tot stand gekomen in opdracht van Synchroon door nauwe afstemming en samenwerking met de Vogelbescherming en Nest Natuurinclusief. Bij Synchroon werken we aan (gebieds-)ontwikkelingen die op positieve wijze impact hebben op mens, natuur en maatschappij en écht het verschil maken. Timo zet zich in voor in het wild levende vogels in de snelst groeiende biotoop ter wereld: Het stedelijk gebied. Timo: “Het gaat helaas niet goed met onze stadsvogels. We zijn zelfs een aantal iconische soorten verloren. Ik ben overtuigd dat mens en dier in balans samen kunnen leven. De mens heeft enkel een handreiking nodig.”

We geloven in de noodzaak van circulaire ontwikkeling. Investeren in natuur en biodiversiteit is een belangrijk onderdeel van de circulaire economie. Daarom is uitgangspunt bij elke ontwikkeling te investeren in natuur en herstel van biodiversiteit.

Noor Aghina, Synchroon

Ingrid Sloots, Nest Natuurinclusief

Noor is binnen Synchroon werkzaam als projectontwikkelaar en werkt nauw samen met de Vogelbescherming met als doel projecten natuurinclusiever te maken.

Ingrid is de oprichter van Nest Natuurinclusief en Ambassadeur Natuurinclusief Bouwen bij Provincie Zuid-Holland. Samen met haar team verbindt ze ecologie en architectuur. Bij Nest Natuurinclusief zien ze ieder bouwproject en gebiedsontwikkeling als een kans om groene, gezonde en toekomstbestendige leefomgevingen voor mens en dier te realiseren.

Natuurinclusief Ontwikkelen

72

Colofon Handige links en geraadpleegde documenten Algemene informatie natuurbescherming Wet Natuurbescherming Waarneming.nl Nationale Database Flora & Fauna Kennisplatforms Bouwnatuurinclusief.nl KAN Bouwen Platform Checklist Groen Bouwen Wageningen University en Research, Groen in de Stad Gemeente Amsterdam, Natuurinclusief Bouwen en Ontwerpen in 20 ideeën RVO, Natuurinclusieve gebouwde omgeving

Dankwoord De volgende mensen hebben meegewerkt om deze gids zo compleet en relevant mogelijk te maken: Fiona Boonk, Omgevingsdienst Haaglanden Claudia Bouwens, Neprom en KAN Bouwen Loulou de Bruijn, Vidomes Marcel Schillemans, Zoogdierenvereniging Hanne Sinninghe, Nest Natuurinclusief Nora Thierry, Vlinderstichting Nadine van Wijngaarden, Provincie Zuid-Holland Ella Wildenberg, Nest Natuurinclusief Ontwerp George&Harrison Drukwerk NPN Drukkers B.V.

Technische detaillering Mitigatiecatalogus Arcadis Mitigatiecatalogus Unitura

Deze publicatie is op CO2-neutrale wijze geproduceerd met technieken, materialen en inkten met een minimale milieubelasting.

Soortenverenigingen Vogelbescherming Zoogdiervereniging Vlinderstichting

©Synchroon, 2023

Dit is een uitgave van