Nadere onderzoeken_ Heritage, externe veiligheid, archeologie en bezonning
Tekst van het document
HIA Tussen de Rails Tijdelijke woningbouw en werkgelegenheid nabij UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies 7 februari 2024
Inhoudsopgave 1
Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Achtergrond 1.3 Doelstelling 1.4 Aanpak 1.5 Leeswijzer
4 4 4 6 6 7
2
UNESCO Werelderfgoed 2.1 Werelderfgoedstatus 2.2 Selectiecriteria 2.3 Integriteit en authenticiteit 2.4 Bescherming en management 2.5 Heritage Impact Assessment
8 8 9 10 12 14
3
Methode 3.1 Onderzoeksopzet 3.2 Visuele impact 3.3 Impact integriteit en authenticiteit 3.4 Mate van impact 3.5 Mitigerende maatregelen
16 17 18 19 21 22
4
Kernkwaliteiten Hollandse Waterlinies 4.1 De Nieuwe Hollandse Waterlinie 4.2 Kernkwaliteiten 4.3 Statement of Outstanding Universal Value 4.4 Kernkwaliteiten rond het plangebied 4.5 Tijdlijn gebied 4.6 Huidige situatie in het plangebied 4.7 Beschrijving van het initiatief
24 24 26 26 28 34 35 36
Effectbeoordeling 5.1 Visuele impact
38 40
Conclusies en aanbevelingen 6.1 Conclusies 6.2 Aanbevelingen
58 59 59
Colofon Land-iD Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205
5
6824 BV Arnhem Rapport februari 2024 Alle afbeeldingen zijn eigen werk, tenzij anders vermeld.
2
6
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Luchtfoto van Lunet II (onder) en Lunet III (boven). Rechts van Lunet II de begraafplaats Kovelswade. Op Lunet III is de in 1936 gebouwde kazemat zichtbaar. Bron: Nederlands Insitituur voor Militaire Historie, Foto Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (1936-1937) Obj. nr. 2011-1004.
3
1. Inleiding
1.1
Aanleiding
1.2 Achtergrond
In 2021 is in de Ruimtelijke Strategie Utrecht
schoots-
onderdeel
Ter verkenning van de mogelijkheden in het
(RSU) 2040 het gebied Lunetten-Koningsweg
zijn van de linie. Sommige van deze elementen
plangebied is in 2020 door Land-iD en bureau
als een stedelijk knooppunt voor de stad
zijn met de tijd opgegaan in het stedelijk
Must een QuickScan uitgevoerd in opdracht
aangemerkt. Het duurt nog meerdere jaren
weefsel.
voordat de definitieve ontwikkeling van de
zich
stedelijke
van de ministeries I&W, OCW en BZK. Het betrof
verdedigingswerk
Lunetten
een vingeroefening om te illustreren welke
gerealiseerd.
in de eerste fortenring en de forten Vechten
invloed de Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft bij
Een tijdelijke ontwikkeling voor de komende
en Rijnauwen in de tweede fortenring. In het
concrete planuitwerking. Doel van de QuickScan
10 à 15 jaar is wél mogelijk in het deelgebied
plangebied bevinden zich enkele elementen die
was om nog scherper in beeld te krijgen welke
‘Tussen de Rails’. Het plan is om gefaseerd ca.
onderdeel uitmaken van de Nieuwe Hollandse
randvoorwaarden, kansen en ontwerpprincipes
500 tijdelijke woningen en andere functies te
Waterlinie waaronder de verboden kringen van
relevant zijn bij een transitieopgave in de directe
realiseren in dit deelgebied. Het gebied ‘Tussen
de Lunetten, het acces Houtense Vlakte, de
nabijheid
de Rails’ bevindt zich in de attentiezone van
spooraccessen
inundatievelden. Voor
QuickScan betrof een ontwerpend onderzoek
UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
ontwikkelingen in of nabij een Werelderfgoed
op basis van een fictieve casus. Ten tijden van
een
zich
dient zorgvuldig onderzocht te worden of de
het opstellen van deze QuickScan was de
en Amsterdam.
waarden van het erfgoed niet worden aangetast.
Nieuwe Hollandse Waterlinie nog niet officieel
bestaat
de
Een Heritage Impact Assessment (HIA) is de
benoemd
historische linies Nieuwe Hollandse Waterlinie
methode om te bepalen wat het effect is van
deelgebied ‘Tussen de Rails’ bevond zich buiten
en de Stelling van Amsterdam. De Stelling
de voorgenomen ontwikkeling op het UNESCO
de beoogde contouren van de property en de
van
Werelderfgoed.
attentiezone van het Werelderfgoed. Sindsdien
voormalige
De
worden
verdedigingslinie
tussen
Hollandse
kan
Gorinchem Waterlinies
Amsterdam
die uit
tussen
beoogde
die
bevindt
knoop
De
inundatievelden
ontwikkeling
uitstrekt
het
en
de
van
als
de
Hollandse
UNESCO
Waterlinie.
Werelderfgoed.
De
Het
werd
in
1996
UNESCO
juli
2021
is
Nieuwe
is de attentiezone van de Nieuwe Hollandse
Hollandse Waterlinie daaraan toegevoegd. Aan
Waterlinie rondom Utrecht aangescherpt. Het
de oostzijde van de stad Utrecht liggen onder
plangebied bevindt zich nu in de attentiezone.
Werelderfgoed.
In
de
andere verschillende forten, accessen en open 4
en
Property en Buffer Nieuwe Hollandse Waterlinie Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Buffer NHW
Kader plangebied
Property NHW
Fort Rijnauwen A27 eg w ie
Lunetten
lin
Rivierenwijk
er at W
Plangebied
Lunetten noord
Hoograven
A12
A27 Lunetten zuid
A12 Fort Vechten Knooppunt Lunetten
Fort t’Hemeltje
0
500
1000 Meter
5
1.3 Doelstelling
1.4 Aanpak
Dit rapport heeft als doel om op transparante
De aanpak voor het opstellen van de HIA is
en navolgbare wijze de effecten van de beoogde
erop gericht dat de kennis en argumenten
transformatie op het UNESCO Werelderfgoed
zorgvuldig worden afgepeld en de effecten van
• Nominatiedossier Hollandse Waterlinies (2018)
de Hollandse Waterlinies in beeld te brengen.
de ontwikkeling op de kernkwaliteiten van de
• Gebiedsanalyse
De
Hollandse Waterlinie helder en navolgbaar zijn.
HIA
is
een
onafhankelijk
advies
voor
beleidsbepalers over de negatieve, neutrale of
De beoordeling komt tot stand in drie stappen:
positieve effecten van de beoogde transformatie op de Hollandse Waterlinies. Daarnaast geeft de
1. Beschrijving
van
de
uitgangssituatie,
de
aanwezige kernkwaliteiten van de Nieuwe
Werelderfgoed te neutraliseren, minimaliseren
Hollandse Waterlinie en het beoogde initiatief.
het
Werelderfgoed
te
versterken.
Het
2. Beoordeling van de effecten van het beoogde
resultaat van de HIA vormt uitgangsmateriaal (of
initiatief op de kernkwaliteiten ten opzichte
‘beslismateriaal’) dat gebruikt kan worden voor
van de uitgangssituatie.
het maken van een gedegen en onderbouwde afweging in verdere besluitvorming over het al
Kernkwaliteiten
Hollandse
Waterlinies Utrecht Oost (2021) • Cultuurhistorische
Atlas
Provincie
Utrecht
(2012-2023)
HIA ook aanbevelingen om de aantasting van het of
Belangrijke bron documenten zijn:
3. Conclusies,
• Adviesrapport Visuele integriteit Waterlinies (2018) • Rijksmonumentenregister, monumentbeschrijvingen Lunet I t/m IV. Door ICOMOS, de adviesorganisatie van UNESCO,
mitigerende
maatregelen
en
aanbevelingen.
is recent een nieuwe leidraad gepubliceerd voor het uitvoeren van Heritage Impact Assessments:
dan niet transformeren van de locatie en onder welke voorwaarden.
Deze stappen zullen verder worden toegelicht in
in a World Heritage Context (2011 en 2022)
hoofdstuk 3 ‘Methode’. Naar
dit
deelgebied
van
de
Hollandse
Waterlinies is al veel onderzoek gedaan. De HIA maakt gebruik van de beschikbare documenten en bouwt daarop voort. 6
• Guidance and Toolkit for Impact Assessment
Voor het opstellen van deze HIA wordt gebruik gemaakt van de richtlijnen uit deze leidraad.
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
1.5 Leeswijzer De hoofdstukken hebben de volgende opbouw: In hoofdstuk 2 wordt meer verteld over UNESCO Werelderfgoed
en
de
daartoe
behorende
begrippen, richtlijnen en leidraden. In hoofdstuk 3 wordt de HIA-methodiek verder toegelicht waaronder ook de beoordelingsmethodiek die in dit onderzoek aangehouden wordt. In hoofdstuk 4 worden de kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies
besproken
op
verschillende
schaalniveaus. De uiteindelijke effectbeoordeling vindt 6
plaats
worden
in
de
hoofdstuk 5. conclusies
en
In
hoofdstuk
aanbevelingen
besproken. Luchtfoto van Fort Vossegat vanaf 300 m hoogte. Op de voorgrond de bad- en zweminrichting in de Kromme Rijn. Achter het middelste bastion van het fort is het reduit met de verdedigingsbaan en wachtgebouwen zichtbaar. Linksboven de Kromhoutkazerne. Bron: Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Fotoafdrukken Koninklijke Landmacht (8 juli 1927), Obj.Nr. 2155_005401
UNESCO Werelderfgoed
HIA-methodiek
Kernkwaliteiten
Effectbeoordeling
Conclusies Aanbevelingen
7
2. UNESCO Werelderfgoed
2.1
Werelderfgoedstatus
UNESCO
Werelderfgoed
de
Hollandse
Waterlinies bestaat uit twee onderdelen: de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Stelling van Amsterdam is in 1996 opgenomen op de Werelderfgoedlijst, in 2021 is daar de Nieuwe Hollandse Waterlinie aan toegevoegd. Wanneer een erfgoed wordt benoemd
als
Werelderfgoed
betekent
dat
dat het erfgoed van wereldwijd belang is. UNESCO beschrijft Werelderfgoed als erfgoed met
‘Outstanding
Universal
Value’
(NL:
Uitzonderlijke Universele Waarde). Outstanding Universal Value
definieert
dat
het
erfgoed
“onbetaalbare en onvervangbare culturele en/ of natuurlijke kwaliteiten heeft die van belang
De drie dragers van de Outstanding Universal Value: de selectie criteria, integriteit en authenticiteit en bescherming en management. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
zijn voor de huidige en toekomstige generaties van
de
gehele
World
In de beoordeling of een erfgoed Outstanding
3. Het erfgoed wordt op een adequate manier
Heritage Committee, 2021). Het verlies van
Universal Value heeft dient het erfgoed aan drie
beschermd en er is een managementsysteem
deze erfgoederen door verval of verdwijning
voorwaarden te voldoen:
om
betekent dan ook verarming van het erfgoed
1. Het
(UNESCO
erfgoed
voldoet
aan
één
of
meer
voor de wereldgemeenschap. Zodoende is het
selectiecriteria, opgesteld door UNESCO;
van wereldwijd belang dat Werelderfgoederen
2. Het erfgoed voldoet aan de voorwaarden voor
beschermd worden. 8
mensheid”
of
in
positieve
zin
ontwikkeld
integriteit en authenticiteit;
de
veiligheid
van
het
van
deze
erfgoed
te
verzekeren. Wordt
er
aan
een
voorwaarden
niet voldaan dan komt het erfgoed niet in aanmerking voor de Werelderfgoedlijst.
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
2.2 Selectie criteria Om te beoordelen of een erfgoed in aanmerking
goed behouden en geconserveerd is gebleven
beton
komt om op de Werelderfgoedlijst te komen
sinds
architectuurgeschiedenis
zijn
van de 19e eeuw. De doorlopende lijn aan
er
door
UNESCO
tien
selectiecriteria
de
ontwikkeling
in
aan
die
de
Europese
slechts
zelden
bewaard is gebleven.
de Werelderfgoedlijst wanneer het aan één
tijd en is tot aan de tweede wereldoorlog van
Selectiecriterium v
van deze criteria voldoet. Op het moment
invloed geweest.
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
wordt
door
op
UNESCO
de
op
onderdeel van
verdedigingsmaatregelen
inschrijving
vooruit
begin
een
opgesteld. Erfgoed komt in aanmerking voor
van
liep
het
is
de
Werelderfgoedlijst
het
Statement
of
voorbeeld
van
de
Nederlandse
expertise
Selectiecriterium iv
op het gebied van landschapsinrichting en
Outstanding Universal Value gepubliceerd. In
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
waterbouwkunde. De Waterlinies zijn opvallend
dit Statement wordt beschreven aan welke
voorbeeld
geniaal
door de unieke manier waarop waterbouwkunde
selectiecriteria het erfgoed voldoet en op basis
systeem van militaire verdediging door middel
is geïntegreerd in de militaire verdediging van
van welke kernkwaliteiten dit beoordeeld is. De
van
inundatie
waarbij
het administratieve en economische hart van
Hollandse Waterlinies zijn ingeschreven op de
het
natuurlijke
landschap
Werelderfgoedlijst als cultureel landschap: er
De goed behouden selectie van forten en
is sprake van een samenwerking tussen natuur
verdedigingswerken
en mens. De Hollandse Waterlinies voldoen
context
aan drie van de tien selectiecriteria: ii, iv en v
architectuurgeschiedenis. De forten illustreren
(Nominatiedossier Hollandse Waterlinies, 2018).
de
is
van
een
uniek
ontwikkeling
omvangrijk
in in van
en
eigenschappen gebruikt
de de
van
worden.
het land, waaronder de hoofdstad.
landschappelijke
Europese
militaire
militaire
architectuur
tussen 1815 en 1940. Voornamelijk de transitie Selectiecriterium ii
van baksteen naar versterkt beton is goed
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
te zien in de Stelling van Amsterdam. Deze
voorbeeld van een omvangrijk, geïntegreerd,
transitie, tezamen met de experimenten in het
modern
betongebruik en de nadruk op niet versterkt
Europees
verdedigingssysteem
dat
9
2.3 Integriteit en authenticiteit De tweede voorwaarde waar Werelderfgoed
formeel
aan
Outstanding
hoofdverdedigingslijn en de inundatievelden zijn
Universal Value te kunnen overbrengen zijn de
duidelijk herkenbaar in het landschap omdat
Authenticiteit
voorwaarden voor integriteit en authenticiteit.
deze vaak een dubbele functie droegen. De
Het
karakteristieke openheid van de inundatievelden
waarheidsgetrouwe
is vrijwel overal bewaard gebleven, ook nadat
verbeelding van de historische en culturele
meet
de militaire functie opgeheven werd. Zeker in
significantie
van
het
urbane gebieden heeft beleid ervoor gezorgd
Authenticiteit
gaat
erfgoed en de daarbij horende attributen. Van
dat de visuele integriteit van de inundatievelden
en de leesbaarheid van het Werelderfgoed.
culturele landschappen wordt verwacht dat de
en de hoofdverdedigingslijn intact is gebleven.
De
belangrijkste onderdelen van het landschap in
De inundatievelden die hun visuele integriteit
overgebracht door de aanwezige elementen en
goede staat verkeren. Het overgrote deel van de
hebben verloren zijn niet opgenomen in de
hun eigenschappen. UNESCO hanteert hierbij
oorspronkelijke elementen dient nog aanwezig
property.
de volgende eigenschappen: vorm en ontwerp,
te zijn. Hierbij wordt verwacht dat ook de
De waterwerken en de militaire fortificaties
materiaal en substantie, gebruik en functie,
onderlinge relaties en de belangrijkste functies
die het inundatiesysteem ondersteunen zijn
tradities, technieken en managementsystemen,
nog in stand gehouden worden.
een complete en intacte eenheid met een
locatie en positionering en geest en gevoel.
moet
voldoen
om
zijn
Integriteit De
integriteit van
de
compleetheid
het Werelderfgoed en
de
gaafheid
van
sterke
10
buitengebruik
samenhang
gesteld
met
het
in
1963.
landschap.
De
kwetsbaar zijn voor toekomstige ontwikkelingen.
begrip
authenticiteit
authenticiteit
refereert
en
van
de
geloofwaardige
het over
aan
Werelderfgoed. de
beleefbaarheid
Werelderfgoed
wordt
De
Statement of integrity
serie forten en batterijen vormen een groep
Statement of authenticity
De Hollandse Waterlinies en de bijbehorende
waarin opeenvolgende fases in de militaire
De Hollandse Waterlinies zijn een door de
elementen
geïntegreerd
architectuur duidelijk herkenbaar zijn. Door de
mens gemaakt landschap waarin water, bodem
verdedigingssysteem. Het verdedigingssysteem
Kringenwet, die de verboden kringen rondom de
en technische werken een samenhangend en
is niet meer gebruikt voor militaire doeleinden
forten openhield, is de open ruimte rond veel
duidelijk herkenbaar militairlandschap vormen.
sinds
forten intact gebleven hoewel deze gebieden
Hoewel de linies niet langer gebruikt worden
de
zijn
een
tweede
compleet,
wereldoorlog
en
is
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Uitsnede van een kaart van de stad Utrecht met gedeelten van De Bilt en Bunnik waarop enkele verdedigingswerken en inundatievelden aangegeven staan. Bron: Utrechts Archief (1875-1876) Inv. Nr. 216126
voor militaire doeleinden zijn het landschap
niet gewapend beton), het vakmanschap, en
elementen gerenoveerd. Veel forten hebben een
en
de ligging in het wijdere landschap (de relatie
economische, educatieve of recreatieve functie.
aanwezig. Het overgrote deel van de fortificaties
tussen
De militaire geschiedenis, verbonden aan het
bevindt zich nog in oorspronkelijke staat. De
polders en het geürbaniseerde landschap).
landschap, blijft tastbaar en beleefbaar doordat
Outstanding Universal Value wordt overgebracht
Sinds de jaren 90 wordt de linie onderhouden,
het verhaal in het gebied en via verschillende
in
gerenoveerd,
media verteld wordt.
de
de
gebouwde
authenticiteit
elementen
van
het
nog
steeds
ontwerp
(de
het
mensgemaakte
toegankelijk
landschap,
gemaakt,
de
gebruikt
typologie van de forten, sluizen, batterijen en
en duurzaam geëxploiteerd. Er hebben geen
de hoofdverdedigingslijn), het specifieke gebruik
grote
hersteloperaties
van bouwmaterialen (baksteen, gewapend- en
voor
educatieve
plaatsgevonden
doeleinden
zijn
maar
sommige 11
2.4 Bescherming en management De
derde
voorwaarde
aan
moet
voldoen
waar
van deze grenzen wordt beschreven in de
Werelderfgoedstatus. Ruimtelijke ontwikkelingen
en
Operational Guidelines for the implementation
met een positieve impact op de integriteit en
managementmaatregelen om de integriteit en
of the World Heritage Convention (UNESCO,
authenticiteit van de kernkwaliteiten van het
authenticiteit van het Werelderfgoed te kunnen
2021).
Werelderfgoed worden
is
Werelderfgoed
bescherming
bewaren of met de tijd in positieve zin te
12
gestimuleerd
om
de
weerbaarheid en de beleefbaarheid van het
kunnen ontwikkelen. De verantwoordelijkheid
Property
erfgoed te versterken. De gebieden binnen
voor het behouden en/of ontwikkelen van het
De
grenzen
Werelderfgoed ligt zowel op nationaal als op
alle
gebieden,
omvatten
de property die niet direct bijdragen aan de
attributen
Outstanding Universal Value maar wel potentie
regionaal en lokaal niveau. De belangrijkste
die een directe, tastbare uiting geven aan
hebben om daar in de toekomst aan bij te
verantwoordelijkheid van deze partijen is het
de
dragen staan extra onder druk. Het risico om
beschermen
tegen
Werelderfgoed én alle gebieden, elementen
de
ontwikkelingen die het erfgoed in negatieve
en attributen die de potentie hebben om in de
aan te tasten is hier aanzienlijk hoger. Voor
zin
beïnvloeden.
Zoals
is
toekomst bij te dragen aan de beleving en het
deze gebieden is er extra aandacht nodig om
de
Outstanding
Universal
het
begrip van de Outstanding Universal Value.
de aanwezige eigenschappen, elementen en
Werelderfgoed onbetaalbaar en onvervangbaar.
Voor de gebieden, elementen en attributen
attributen te beschermen of in positieve zin te
Een negatieve aantasting van de kernkwaliteiten
binnen
ontwikkelen.
van het erfgoed kan dus gevolgen hebben voor
zijn aan de expressie van de Outstanding
de Werelderfgoedstatus. Ter ondersteuning van
Universal Value is het van belang bij ruimtelijke
Buffer
deze bescherming zijn er bij nominatie voor
ontwikkelingen in beeld te brengen hoe deze
De bufferzone, of attentiezone, is een gebied
op de erfgoedlijst grenzen voor het erfgoed
de
rondom
aangewezen. Er wordt onderscheid gemaakt
beïnvloeden. Een ruimtelijke ontwikkeling met
maatregelen die bijdragen aan de bescherming
tussen twee grenzen: de property (het bezit),
negatieve effecten op de kernkwaliteiten van
van
en de buffer (de attentiezone). De betekenis
het Werelderfgoed kan gevolgen hebben voor de
directe
van
het
Werelderfgoed eerder
vermeld
Value
van
van
Outstanding
de
de
property
elementen Universal
property
kernkwaliteiten
die
van
en Value
direct
het
van
het
verbonden
Werelderfgoed
kernkwaliteiten
de
de
van
property
property.
Dit
aangrenzende
het
met
Werelderfgoed
beschermende
betreft
bijvoorbeeld
gebieden,
belangrijke
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Nederlandse Regelgeving In Nederland geniet Werelderfgoed zijn eigen bescherming maar valt het ook onder de bescherming van de erfgoedwet en, indien van toepassing, onder de regelgeving voor Rijksmonumenten.
De
regels
die
specifiek
gelden voor de bescherming van Werelderfgoed zijn
opgenomen
in
het
Besluit
kwaliteit
leefomgeving (Bkl) en het Besluit activiteiten leefomgeving
(Bal).
Zowel
binnen
het
Bkl
(art. 5.131) àls het Bal (art. 14.7) wordt de verplichting gesteld dat er rekening moet worden gehouden met het belang van de instandhouding van Werelderfgoed; óók als een Verstedelijking rondom het Werk aan de Hoofddijk tast de compleetheid en de gaafheid van de kernwaliteiten in het gebied aan, (1989). Bron: Het Utrechts Archief. Obj. nr. 85404
activiteit buiten het Werelderfgoed gelegen is. De Uitzonderlijke Universele Waarde van een Werelderfgoed mag dus niet aangetast worden
zichtrelaties of attributen die bijdragen aan
van de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed
door een activiteit of ontwikkeling ongeacht
het functioneren het Werelderfgoed. Ondanks
kan negatieve aantasting ook in de attentiezone
of deze gelegen is binnen de property, de
dat
onderdeel
gevolgen hebben voor de Werelderfgoedstatus.
attentiezone
uitmaakt van het Werelderfgoed moet ook hier
Ruimtelijke ontwikkelingen met een positieve
Per
voor
impact op de integriteit en authenticiteit van
Werelderfgoed opgenomen in de Provinciale
worden hoe deze de kernkwaliteiten van het
de
omgevingsverordening.
Werelderfgoed beïnvloeden. Net als binnen de
worden ook in de attentiezone gestimuleerd om
bescherming van de Uitzonderlijke Universele
property is het in de attentiezone mogelijk de
de weerbaarheid en de beleefbaarheid van het
Waarde van Werelderfgoederen zijn sinds dit
Outstanding Universal Value in negatieve zin
erfgoed te versterken.
jaar opgenomen in de Omgevingswet.
de
attentiezone
ruimtelijke
geen
direct
ontwikkelingen
onderzocht
kernkwaliteiten
van
het
Werelderfgoed
of
provincie
buiten
het
is
bescherming
de
Regels
Werelderfgoed.
omtrent
van
de
aan te tasten. Gezien de onvervangbare aard 13
2.5 Heritage Impact Assessment Om
er
zeker
van
ruimtelijke
Een HIA wordt uitgevoerd om weerbaarheid
beoordeling van de mogelijke effecten én geeft
plannen of activiteiten binnen de property,
van de Outstanding Universal Value op de
randvoorwaarden voor potentiële mitigerende
de
lange termijn de verzekeren. In een HIA worden
maatregelen. In het volgende hoofdstuk wordt
kernkwaliteiten van het Werelderfgoed niet in
positieve
een
beschreven wat de HIA-systematiek precies
negatieve zin aantasten óf de kernkwaliteiten
ontwikkeling op de OUV in beeld gebracht,
inhoudt en hoe deze in dit onderzoek wordt
op
ontwikkelalternatieven
toegepast.
attentiezone
de
juiste
of
te de
manier
zijn
dat
bredere
versterken
setting
wordt
de
er
en
negatieve
gevolgen
van
geïdentificeerd
en
voorafgaand een Heritage Impact Assessment
mogelijke mitigerende maatregelen voorgesteld.
(HIA) uitgevoerd. Een HIA (Heritage Impact
De HIA is een systematiek die ontwikkeld
Assessment) lijkt op een Cultuurhistorische
is
Effect
Rapportage
cultuurhistorische
(CHER)
of
door
ICOMOS
(International
Counsil
On
op
de
Monuments and Sites), het adviesorgaan van
effectbeoordeling van
een
UNESCO.
De
leidraad wordt
beschreven
in
MER. Het onderscheidende aspect van een HIA
de in 2022 hernieuwde ‘Guidance in Heritage
is dat deze zich volledig richt op de beoordeling
Impact Assesment for Cultural Heritage’. Deze
van effecten op UNESCO Werelderfgoederen.
leidraad beschrijft tools en richtlijnen voor de
De drie voornaamste doelstellingen van een HIA: Negatieve impact voorkomen, negatieve impact terugbrengen tot een acceptabel niveau en positieve impact versterken. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
14
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Gezicht op voorzijde en de toegangsbrug van het reduit op het Fort bij Rijnauwen bij Bunnik uit het noordwesten. Op deze afbeelding is goed te zien hoe het fort verborgen ligt in het landschap met een bakstenen voorzijde en een beplante achterzijde. Het water is herkenbaar als verdedigingsmiddel door de fortgracht. Bron: Het Utrechts Archief (1988 Obj. nr. 5517
15
3. HIA Methodiek
De stad Utrecht heeft te maken met een woningtekort. Om dit probleem op korte termijn op te lossen zet de gemeente in op tijdelijke woningbouw. Een van de kansrijke locaties is het gebied ‘Tussen de rails’. Dit gebied, tussen de spoorlijnen Utrecht-Den Bosch en UtrechtArnhem, is opgenomen in de attentiezone van het Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies. Om het behoud en de weerbaarheid van de Hollandse Waterlinies op de lange termijn te kunnen verzekeren is er besloten een Heritage Impact Assessment uit te laten voeren. In deze HIA worden de positieve en negatieve effecten van de tijdelijke woningbouw op de kernkwaliteiten
van
het
Werelderfgoed
Indicatieve voorstelling van de invloedsfeer van een project in de attentiezone van een Werelderfgoed.
in
beeld gebracht en onderzocht hoe eventuele
16
negatieve effecten gemitigeerd zouden kunnen
van
onderzoek
in het plangebied zoals deze was ten tijde van
worden. Conform de HIA-leidraad wordt de
worden de uitstralingseffecten van het initiatief
nominatie voor de Werelderfgoedlijst. In het
impact van het initiatief op de Outstanding
op de integriteit en de authenticiteit van de
geval van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is dat
Universal
verbonden
kernkwaliteiten en bijbehorende elementen van
januari 2019. In dit hoofdstuk worden de HIA-
integriteit en authenticiteit in dit onderzoek
het Werelderfgoed binnen de property in beeld
methodiek en de daarbij behorende begrippen,
beoordeeld aan de hand van de visuele impact.
gebracht met een visual impact assessment.
randvoorwaarden
Het plangebied is gelegen in de attentiezone
Uitgangspunt voor de beoordeling is de situatie
toegelicht.
Value
en
de
daaraan
het
Werelderfgoed.
In
dit
en
richtlijnen
verder
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
3.1
Onderzoeksopzet
In dit onderzoek worden verschillende stappen
Stap 2. De eigenschappen van het initiatief
omvang, de duur, de visuele dominantie en de
doorlopen om tot een gedegen advies te komen.
In stap 2 wordt het voorgestelde initiatief
omkeerbaarheid.
geanalyseerd. Hier wordt onder andere gekeken Stap 1. Kernkwaliteiten Werelderfgoed
naar de voetafdruk, de hoogte, de functie en
Stap 4. Advies
In stap 1 worden alle kernkwaliteiten van de
de hieraan verbonden eigenschappen. Op de
In stap 4 wordt, op basis van de resultaten
Hollandse Waterlinie in beeld gebracht. Deze
effecten van deze eigenschappen wordt in stap
uit stap 3 een advies gegeven. Dit advies kan
analyse
3 getoetst.
suggesties
vindt
plaats
op
drie
verschillende
schaalniveaus: de kernkwaliteiten van de gehele
voor
mitigerende
maatregelen
omvatten om een eventuele negatieve impact
waterlinie, de kernkwaliteiten van de dubbele
Stap 3. Mate van impact
te voorkomen of beperken. Dit kan bijvoorbeeld
fortenring rondom Utrecht en de voormalige
In stap 3 wordt de mogelijke visuele impact van
een advies zijn om de hoogte van de bebouwing
en nog aanwezige kernkwaliteiten in de directe
het initiatief op de aanwezige kernkwaliteiten
te beperken, om voor andere materialen te
omgeving van de beoogde ontwikkeling. In dit
geanalyseerd.
beoordeeld
kiezen om zo beter bij de authentieke uitstraling
geval betreft dit de zone tussen de Lunetten en
hoe groot de impact is. Factoren die hierbij
van het linielandschap aan te sluiten of om
de forten Vechten en Rijnauwen.
meewegen zijn bijvoorbeeld de frequentie, de
belangrijke zichtlijnen te herstellen.
Kernkwaliteiten
+
Eigenschappen initiatief
Hierbij
wordt
Effectbeoordeling
Conclusies Aanbevelingen
17
4
5
5
1
3 6
3.2 Visuele Impact 2
In de beoordeling van de visuele impact van een ontwikkeling op een Werelderfgoed, in dit geval de Hollandse Waterlinies, wordt de visuele integriteit van het erfgoed als uitgangspunt genomen.
De
visuele
integriteit
betreft
de
visuele herkenbaarheid en de visuele relatie tussen het erfgoed en zijn omgeving behorend tot de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed. Dit zijn onder andere zichtlijnen, panorama’s, zichtpunten
en
silhouetten.
In
het
advies
Belangrijke zichtpunten voor de visuele integriteit van de Waterlinies. Bron: Advies rapport Visuele Integriteit Waterlinies, (2018).
rapport Visuele Integriteit Waterlinies (2018) wordt
er
wanneer
gesproken het
van
erfgoed
visuele
visueel
integriteit
moet
visueel
samenhangend zijn; zichtvelden spelen hierin
weggedrukt of gemarginaliseerd door latere
een belangrijke rol. In het advies rapport voor
toevoegingen,
of
visuele integriteit van de Waterlinies worden
buiten de begrenzing van het werelderfgoed
zes belangrijke zichtpunten geïdentificeerd die
gesitueerd zijn. In het geval van de Hollandse
van belang zijn om de visuele integriteit van de
Waterlinie gaat het daarbij om de gebouwde
waterlinie te behouden:
of
die
binnen
verdedigingswerken, maar ook het samenstel van
de
gebruikte
agrarische,
natuurlijke,
waterstaatkundige en militaire landschappelijke elementen. zichzelf, 18
verdedigingssysteem
wordt
ongeacht
niet
als
Niet
maar
alleen ook
hun
de
onderdelen
onderlinge
op
relatie
1. Vanaf de hoofdverdedigingslijn richting inundeerbaar gebied; 2. Vanaf inundeerbaar gebied richting de hoofdverdedigingslijn; 3. Vanaf de hoofdverdedigingslijn richting verdedigd gebied; 4. Vanaf verdedigd gebied richting de hoofdverdedigingslijn; 5. Op de hoofdverdedigingslijn in de lengterichting; 6. Op en rondom de forten, waterwerken en vestingen.
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
3.3 Impact integriteit en authenticiteit In het nominatiedossier voor de Hollandse
Om de Outstanding Universal Value van het
Integriteit
Waterlinies (2018) wordt in het Statement of
Werelderfgoed over te kunnen brengen dient
Compleetheid
Integrity nog een specifieke referentie gemaakt
het erfgoed te voldoen aan de voorwaarden voor
Compleetheid gaat over de feitelijke omvang
naar de visuele integriteit van de openheid van
integriteit en authenticiteit. In dit onderzoek
van het Werelderfgoed en de aanwezigheid
de inundatievelden en de schootsvelden en de
wordt de impact van het initiatief getoetst
van oorspronkelijke waarden en elementen die
herkenbaarheid van de hoofdverdedigingslijn.
op de vsuele impact op de integriteit en de
noodzakelijk zijn voor de expressie van de OUV.
In de beoordeling van de visuele impact wordt
authenticiteit. De impact van een ontwikkeling
Een compleet Werelderfgoed is van adequate
in dit onderzoek zowel het adviesrapport voor
op de integriteit wordt gemeten op basis van de
omvang en bevat alle nodige waarden en
de visuele integriteit van de Waterlinies als het
compleetheid en de gaafheid van het erfgoed en
elementen om representatie te garanderen.
Statement of Integrity uit het nominatiedossier
de daarbij horende attributen. Heeft de beoogde
meegenomen.
ontwikkeling een impact op de compleetheid of
Gaafheid
de gaafheid van het Werelderfgoed? De impact
Gaafheid
van een ontwikkeling op de authenticiteit van
aanwezige
het Werelderfgoed wordt getoetst op basis
Werelderfgoed is gaaf wanneer de waarden
van de invloed op vorm en ontwerp, materiaal
en elementen intact zijn, er geen essentiële
en
elementen ontbreken en er geen negatieve
substantie,
gebruik
en
functie,
locatie
gaat
over
de
kwaliteit
waarde
en
elementen.
en positionering en geest en gevoel. Heeft
effecten
de
verwaarlozing hebben plaatsgevonden.
beoogde
ontwikkeling
impact
op
deze
van
bijvoorbeeld
van
ontwikkeling
de Een
of
eigenschappen van de authenticiteit van het Werelderfgoed?
Authenticiteit Vorm en ontwerp Feitelijke vorm en ontwerp van elementen. Het culturele landschap en de bijbehorende 19
attributen
en
elementen
hebben
hun
oorspronkelijke, authentieke vorm en ontwerp behouden en deze zijn goed te herkennen. Materiaal en substantie Het materiaal of de substantie van het culturele landschap en
en
de
bijbehorende
elementen
zijn
nog
in
attributen
oorspronkelijke,
authentieke staat. Bij reparaties en/of renovaties is gebruik gemaakt van originele materialen. Lunet II op de Houtense Vlakte bij Utrecht als onderdeel van de eerste fortenkring. De Houtense Vlakte ligt hoger dan de omgeving, en vormde zodoende een zwakke plek in de Waterlinie. Bron: Fotocollectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, (2009) Inv. Nr 546.427.
Gebruik en functie Het gebruik of de functie van het culturele landschap en
en
de
bijbehorende
elementen
zijn
nog
in
attributen
oorspronkelijke,
ontwikkelingen
waardoor
deze
beleefbaar
blijven.
nog een zichtbare, fysieke en werkende relatie hebben met het landschap en elkaar.
authentieke staat óf zijn, ondanks een nieuwe bestemming, nog herkenbaar en beleefbaar.
20
Locatie en positionering De locatie, de positionering en de onderlinge
Geest en gevoel
Tradities, technieken en managementsystemen
verbanden en relaties tussen de structuren
Het culturele landschap en de bijbehorende
Tradities, technieken en managementsystemen,
en attributen in het culturele landschap zijn
attributen en elementen dragen in samenhang
verbonden aan het culturele landschap en de
nog aanwezig en/of herkenbaar en beleefbaar.
bij aan de beleving van de geest van de plek.
bijbehorende attributen en elementen worden
Het systeem en de context kan goed begrepen
Het karakter en de sfeer van de omgeving
in stand gehouden óf gehonoreerd in nieuwe
worden omdat de structuren en elementen
ondersteunen de beleving van het erfgoed.
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
3.4 Mate van Impact Om
te
kunnen
groot
de
Grote impact
Geringe impact
nieuwbouw
de
De ontwikkeling heeft een significante impact
De ontwikkeling heeft een beperkte impact op
Hollandse Waterlinies is wordt er door UNESCO
op de (visuele) integriteit en authenticiteit van
de (visuele) integriteit en authenticiteit van
onderscheid
gradaties
het Werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden
het Werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden
van impact: neutraal, gering, matig en groot.
aanzienlijk aangetast of versterkt. Met behulp
gering aangetast of versterkt. Met behulp van
Factoren die onder andere van invloed zijn
van
enkel
mitigerende maatregelen kan het mogelijk zijn
op de mate van impact zijn omkeerbaarheid
mogelijk de impact terug te brengen tot een
de negatieve impact te vermijden of terug te
(omkeerbaar/onomkeerbaar) en duur (tijdelijk/
matig niveau.
brengen tot een verwaarloosbaar niveau.
negatief zijn. Hoewel de beoogde ontwikkeling
Matige impact
Neutrale impact
een voor een deel een positieve impact kan
De ontwikkeling heeft enige impact op de
De ontwikkeling heeft geen impact op de
hebben op de Waterlinie benadrukt UNESCO
(visuele) integriteit en authenticiteit van het
(visuele) integriteit en authenticiteit van het
expliciet dat deze voordelen niet behaald mogen
Werelderfgoed.
De
werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden niet
worden ten koste van de kernkwaliteiten van
aangetast
versterkt.
het Werelderfgoed. Vanwege de onvervangbare
mitigerende maatregelen kan het mogelijk zijn
aard van de Outstanding Universal Value is het
de negatieve impact terug te brengen naar een
ook niet mogelijk een grote en een geringe
gering niveau.
potentiële
impact
beoordelen van
gemaakt
de
hoe
tussen
4
mitigerende
maatregelen
is
het
permanent). Deze impact kan zowel positief of
of
kernkwaliteiten Met
worden
behulp
van
aangetast of versterkt. Er vindt geen verandering plaats ten opzichte van de uitgangssituatie.
negatieve impact of een positieve en een
Negatieve impact
negatieve impact tegen elkaar op te wegen om
Neutraal
Positieve impact
zo tot een matig negatief of neutraal effect te komen. Voor elke vorm van negatieve impact dient apart onderzocht te worden hoe deze vermeden kan worden of teruggebracht kan
Groot
Matig
Gering
Neutraal
Gering
Matig
Groot
Beoordelingschaal mate van impact van een ontwikkeling op UNESCO Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies.
worden tot een acceptabel niveau. 21
3.5 Mitigerende Maatregelen Om een negatieve impact terug te brengen tot een acceptabel of verwaarloosbaar niveau is het mogelijk mitigerende maatregelen toe te passen. In de leidraad voor Heritage Impact Assessments van UNESCO wordt onderscheid gemaakt tussen twee vormen van mitigerende maatregelen: vermijden en beperken. Onder vermijden
verstaat
UNESCO
onder
andere
het niet uitvoeren van de ontwikkeling, het verplaatsen van de ontwikkeling naar een gebied buiten het Werelderfgoed of het elimineren van een problematisch element van de ontwikkeling. De doelstelling is hierbij dat de negatieve
22
Mitigerende maatregelen in een Werelderfgoed Context: vermijden, beperken, herstellen, verminderen en compenseren. Op volgorde van wenselijkheid. De grijze maatregelen zijn onwenselijk. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
impact van de ontwikkeling in zijn geheel
bestaat er een uitzondering voor het herstellen
of verwijderen van het initiatief (enkele dagen)
vermeden kan worden. Onder het beperken
van tijdelijke schade zoals de schade die
valt onder deze categorie. Het verminderen of
van negatieve impact verstaat UNESCO onder
aangericht wordt tijdens de aanleg van een
compenseren van negatieve impact is expliciet
andere het verkleinen van de omvang van het
initiatief of de schade die aangericht wordt bij
niet toegestaan omdat de Outstanding Universal
initiatief, het selecteren van een andere locatie
het verwijderen van bestaande, verstorende,
Value van het Werelderfgoed onvervangbaar is
of het herontwerpen van elementen van het
objecten uit het Werelderfgoedgebied.
en een negatieve impact van elke omvang niet
initiatief.
De volledige exploitatietermijn van de beoogde
acceptabel is.
In de context van Werelderfgoed is het niet
tijdelijke
mogelijk de negatieve impact te herstellen, te
volgens UNESCO niet in de categorie tijdelijke
verminderen of te compenseren. Voor herstel
impact. Enkel de impact tijdens het aanleggen
woningbouw,
10
tot
15
jaar,
valt
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Luchtfoto van Fort Vechten Bron: Beeldbank, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (1977) Obj. nr. 223.780
23
4. Kernkwaliteiten
24
4.1
De Nieuwe Hollandse Waterlinie
De
Nieuwe
kon een drie tot vijf kilometer brede zone land
ingevoerd. Deze wetten hebben ervoor gezorgd
samen met de Stelling van Amsterdam een
onderwater
waterdiepte
dat de ‘onveilige’ zone grotendeels onbebouwd
waterverdedigingslijn
door
De
tussen de 0,5 en 1 meter was te diep om te
is gebleven, ook in dichtbevolkte gebieden
linies
samen
een
doorwaden maar te ondiep om te bevaren
rondom Utrecht en Amsterdam.
afstand van 220 kilometer door de provincies
waardoor het gebied ontoegankelijk werd voor
In het gebied ten noorden en oosten van de
Noord-Holland,
Noord-
vijanden. Dit geïnundeerde gebied vormt een
stad Utrecht was de aanleg van inundatievelden
Brabant en Zuid-Holland. De verdedigingslijn,
buffer voor de hoofdverdedigingslijn die het
een
aangelegd tussen 1815 en 1940, beschermde het
veilige binnengebied scheidt van het onveilige
ligging
economische en politieke hart van Nederland
buitengebied.
de
Heuvelrug was het moeilijk om dit gebied goed
tegen vijanden. De Nieuwe Hollandse Waterlinie
accessen, zoals doorgaande (water-)wegen en
te inunderen. Daarnaast lagen in het gebied ook
is het vervolg op de Oude Hollandse Waterlinie
spoorlijnen werden verdedigingswerken zoals
veel accessen zoals waterwegen, stroomruggen
uit 1672. Deze Oude Waterlinie liep, net als de
forten aangelegd. Langs de gehele Nieuwe
en polderkades, ook de in de negentiende eeuw
Nieuwe Hollandse Waterlinie, van de voormalige
Hollandse waterlinie zijn 51 forten aanwezig. De
aangelegde spoorwegen vormden een probleem.
Zuiderzee tot de Biesbosch. In 1815 werd de
forten werden aangelegd met een tweeledige
Gedurende de eerste bouwfase werd tussen
hoofdverdedigingslijn verlegd zodat ook de stad
functie. Zij boden de verdedigende troepen
1816 en 1826 op de kwetsbare accessen rondom
Utrecht beschermd zou worden. Deze Nieuwe
een breed uitzicht over het landschap maar
Utrecht een vijftal forten gebouwd. De forten
Hollandse Waterlinie strekt zich nu uit over een
moesten aan de buitenzijde voor aanvallende
werden omgeven door een gracht en op de
afstand van 85 kilometer. Vanwege hun omvang
troepen
meeste
hoofdwal was de opstelplaats voor het geschut.
zijn waterlinies tot op heden de grootse militaire
forten hebben om deze reden een bakstenen
De vorm en de omvang van de forten werden
verdedigingsprojecten van Nederland.
binnenkant maar een groene buitenkant. Om
bepaald door de breedte van het acces en de
De waterlinies beschermden Nederland met
de inundatiegebieden en de zichtlijnen vanaf de
ligging van de inundatiemiddelen. Verder werden
een slim hydrologisch systeem. Met behulp van
forten te beschermen werden de Kringenwet
op de hoog gelegen - en dus niet te inunderen
een stelsel van sluizen in rivieren en kanalen
(1853-1963) en de Inundatiewet (1896-heden)
- Houtense Vlakte vier lunetten gebouwd. Deze
strekken
Hollandse
zich
Utrecht,
Waterlinie
vormt
Nederland. uit
over
Gelderland,
gezet
slecht
Op
worden.
De
kwetsbare
zichtbaar
zijn.
plekken,
De
grotere op
uitdaging. Vanwege het
dekzand
van
de
de
hogere
Utrechtse
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
V-vormige versterkingen werden voorzien van zware bakstenen bekledingsmuren. Vanaf ca. 1875 werden de lunetten onderling en met de forten Vossegat, De Bilt en Blauwkapel verbonden
door
zogenaamde
gemeenschapswegen’.
Deze
lagen
‘gedekte achter
beplante wallen en dienden om materieel en manschappen tussen de forten te verplaatsen zonder in het zicht te zijn van de vijand of hinder te kunnen ondervinden van eventueel vijandelijk vuur. Om de dus kwetsbare stad te beschermen tegen het steeds verder reikende geschut
werd
in
dit
gebied
een
tweede
fortenring aangelegd om zo toch de vijand buiten te kunnen houden. Ten (zuid-)oosten van de lunetten liggen de forten ‘t Hemeltje, Vechten en Rijnauwen, die deel uitmaken van de tweede, vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht.
Kaart van de ligging van de Nieuwe Hollandsche Waterlinie en de stelling in de Geldersche Vallei, De kleuren indiceren de verschillende polders. (1882). A.J. Bogaerts naar: M. van Meurs. Bron: Rijksmuseum .Obj. nr. RP-P-2018-1885 25
4.2 Kernkwaliteiten
4.3 Statement of Outstanding Universal Value
Door de omvang van de Hollandse Waterlinies
De
Waterlinies
is
met
het
er
sprake
van
een
grote
hoeveelheid
hebben
Nederlandse
een
sterke
relatie
polderlandschap.
Het
verschillende structuren en daartoe behorende
landschap voorzag de linie van de perfecte
kernkwaliteiten. Om goed te kunnen begrijpen
ingrediënten
wat de kernkwaliteiten zijn in het plangebied
basis van inundatie. De hoofdverdedigingslijn
is het van belang het plangebied in zijn context
werd zo gepositioneerd in het landschap dat
te
deze het economische hart in het westen
plaatsen.
In
dit
hoofdstuk
worden
de
kernkwaliteiten van de waterlinies beschreven
van
op
ingenieus
drie
schaalniveaus:
nationaal,
regionaal
voor
Nederland
een
kon
systeem
verdedigingslinie
op
beschermen.
Met
van
kanalen,
sloten,
een
en lokaal. Op nationale schaal betreft dit de
pompstations en sluizen kon het landschap
kernkwaliteiten op hoofdlijnen, de belangrijkste
worden
structuren
samenhang.
afstand te houden. Om de kwetsbare punten
Op regionale schaal wordt er gekeken naar
in het systeem te kunnen verdedigen werden
het deelgebied tussen Utrecht en de Bilt.
er militaire werken aangelegd op strategische
Welke
vinden
plekken. De Outstanding Universal Value van
en hoe dragen deze bij aan het begrijpen en
de Hollandse Waterlinies komt voort uit de
onderhouden van de kernkwaliteiten van de
samenhang tussen deze kernkwaliteiten: het
gehele linie? Lokaal wordt er specifiek gekeken
strategische landschap, het watermanagement
naar de kernkwaliteiten die aanwezig waren en
systeem
in de huidige situatie nog aanwezig zijn in en om
deze kernkwaliteiten wordt in het landschap
de beoogde ontwikkeling.
gerepresenteerd
en
hun
onderlinge
hoofdstructuren
zijn
hier
te
geïnundeerd
en
de
om
zo
militaire door
elementen/attributen.
de
vijand
werken.
een De
Elk
samenhang
op
van van
Outstanding
Universal Value van deze kernkwaliteiten en de 26
bijbehorende elementen wordt beschreven in de statements of integrity en authenticity zie paragraaf 2.3 p. 10)
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Watermanagementsysteem
Militaire werken
het
Bij een onderwaterzetting werd polderland, in
De
militair-strategische
plaats van drooggemalen, gecontroleerd onder
op plaatsen waar de vijand het water kon
functie. De hoofdverdedigingslijn van de Nieuwe
water gezet voor het militaire doel waardoor
ontwijken. Dit was op hoger gelegen delen van
Hollandse Waterlinie laat de grens van hoog-
een
Bestaande
het landschap en kruisende infrastructuur, zoals
naar laaggelegen Nederland zien. Onderdelen
waterwerken en speciaal aangelegde militaire
wegen, spoorwegen en rivieren. Onderdelen van
van het strategisch landschap zijn:
inundatiewerken zorgden hiervoor. Onderdelen
de militaire versterkingen zijn:
Strategisch landschap De
Hollandse
cultuurlandschap
Waterlinies een
gaven
tijdelijke
barrière
ontstond.
militaire
versterkingen
zijn
gebouwd
van de waterstaatkundige werken zijn: • Hoofdverdedigingslijn
• Versterkende dijken en kaden
• Vestingsteden
• Komkeringen
• Waterwegen en inundatiekanalen
• Forten en werken
• Inundatiekommen
• Inundatiesluizen
• Batterijen en stellingen
• Accessen
• Ondersteunende waterwerken (duikers,
• Kazematten, groepsschuilplaatsen
• (onbebouwde) “Verboden Kringen” • Karakteristieke houten huizen
gemalen, doorlaatsluizen en plofsluizen) • Schotbalkenloodsen
• Tankgrachten, versperringen • Gedekte wegen
27
Plangebied Lunetten noord
4.4 Kernkwaliteiten rond het plangebied Inundatievelden
Strategisch landschap • De
hoofdverdedigingslijn,
met
tracés
uit
verschillende periodes, is in delen van het gebied goed zichtbaar door de ligging op
Lunet III
de grens van het stedelijke gebied of in een
Lunet II
landschappelijke context. • Het gebied ‘Tussen de rails’ heeft een relatief open
karakter.
Hierdoor is
de
reikwijdte
van de innundatiekom in het plangebied
Vogelvlucht van het plangebied tussen de rails gezien vanaf de Lunetten. Onderaan de Waterlinieweg, de voormalige hoofdverdedigingslijn. Rond Lunet II (Linsks) zijn de inundatievelden en de verboden kringen nog grotendeels leeg. Rond Lunet III (Rechts) heeft buiten de verboden 300 m kring verstedelijking plaats gevonden. Bron: Google Maps
waarneembaar.
• Buiten de bebouwde kom is de complexe
van de verboden kringen en de openheid
Vlakte)
was
een
kwetsbaar
punt
in
de
• Na de afschaffing van de Kringenwet is het
verdediging van Utrecht in het landschap
verdediging van de stad. In de huidige situatie
innundatieveld nabij de zuidelijke 2 Lunetten
leesbaar aan de forten Rijnauwen en Vechten.
is de relatie tussen de Houtense Vlakte en
sterk verstedelijkt. De oorspronkelijke functie
van
de
forten
en
de verdedigingswerken buiten de bebouwde
binnen
de
bebouwde
kom herkenbaar aan het open landschap
verdwenen/
en het agrarische grondgebruik. Binnen de
agrarische
onherkenbaar door bebouwing en soms ook
bebouwde kom, bij de Lunetten, is deze
grondgebruik is in delen van het plangebied
door opgaande beplanting. Bij de tweede ring,
relatie beperkt zichtbaar.
de
rond de forten Rijnauwen en Vechten zijn de
als inundatieveld is beperkt herkenbaar. • Door
de
open
inundatievelden relatie
tussen
verboden en de
het
kringen,
accessen
en
• De
verboden
kringen
verdedigingswerken de
de
verdedigingswerken herkenbaar en beleefbaar.
28
Waterlinieweg
kom
zijn
gedeeltelijk
verboden kringen nog grotendeels open.
• In het bebouwde gebied zijn de Lunetten
• Vanwege de relatief hoge ligging was dit
en de accessen, de ‘dragers’ van de linie. De
deelgebied rond Utrecht slecht inundeerbaar.
Lunetten maken de waterlinie hier zichtbaar.
Dit slecht te inunderen gebied (de Houtense
• Enkele de
houten
huizen,
oorspronkelijke
niet
allemaal
in
context,
maken
de
regelgeving en reikwijdte van de verboden kringen inzichtelijk en beleefbaar.
Strategisch Landschap Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Accesvlakte
Accessen
Inundatiekom
Hoofdverdedigingslijn 1940
Polder
Hoofdverdedigingslijn 1915
s ce Ac
Verboden kringen Cirkels
Hoofdverdedigingslijn 1880
Kader plangebied
eg w ie
ijk
Property NHW
ed
Houten huis
s at eg
Buffer NHW
ss Vo
Hoofdverdedigingslijn 1815
lin
er at W
Plangebied ijn
mme R
Kro Acces
Ac ce
sS po
orw eg
es
c Ac
Utr ech t-
Arn
he
m
Acces Koningsweg -
Koningslaan
g we
or
o Sp ht
c re
Ut ch
ten
os
ou sH
nB De
ce Ac se Pad eg sew
cht
tre -U
0
500
1000 Meter
29
Watermanagement systeem • De inundatiesluis bij het voormalige fort Vossegat is nog steeds waarneembaar als de huidige ‘brug met twaalf gaten’. • Om het lagere gedeelte van de Houtense vlakte onder water te kunnen zetten, was een innundatiesyteem nodig. In het plangebied bestaat het systeem uit meerdere kanalen, sluizen, plofduikers en stuwen. Deze zijn deels nog steeds aanwezig en zichtbaar rondom de Lunetten. • De
inundatiekades
langs
de
eerste
ring,
die ervoor zorgde dat het water niet de bebouwde kom in zou lopen, zijn deels nog aanwezig en waarneembaar langs de Kromme Rijn en de Lunetten. • Het
inundatiegebied
ten
zuiden van
het
plangebied is grotendeels volgebouwd en daardoor niet meer waarneembaar. • Water
werd
natuurlijke
in
het
manier
plangebied
aangevoerd
op
een
vanuit
de
Kromme Rijn. • Om inundatie in het gebied te verbeteren 30
Inundatie van de Houtense Vlakte met op de voorgrond Lunet III. In het voorjaar van 1945 zetten de Duitsers grote delen van Nederland onderwater om de geallieerden te weren. Rondom Utrecht maken zij gebruik van de bestaande infrastructuur van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. (Voorjaar 1945). Bron: Regionaal Archief Zuid-Utrecht. Obj. nr. 45779
werd Inundatiekanaal Lunetten aangelegd.
Dit
inundatiekanaal,
Inundatiekanaal
Hiermee werd water uit de zuidelijk gelegen
Lunetten, is in de huidige situatie nog goed te
Lek en het Amsterdam Rijnkanaal aangevoerd
herkennen.
Watermanagement Systeem Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Inundatiekom
Loods
Aangelegd water
Coupure
Natuurlijk water
Dam
Waterwegen
Sluis
Kade
Buffer NHW Kader plangebied
Plangebied
Rijn
atiek a
naal
Lune tten
Kromme
Inun d
Property NHW
0
500
1000 Meter
31
Militaire Werken • Het gebied is uniek vanwege de dubbele fortenring. De twee ringen illustreren de ingewikkelde verdediging van de stad Utrecht. • De drie forten uit de tweede ring (gebouwd na 1860); Fort Rijnauwen, Fort Vechten en Fort ’t Hemeltje zijn intact en (deels) toegankelijk voor publiek. • Fort Vossegat is grotendeels verdwenen. Van ooit een groot fort met drie bastions, aarden wallen en een fortgracht zijn nog enkel het bomvrije wachthuis, de ‘brug met de twaalf gaten’ en de Tamboershut te vinden. • Op en rondom de forten zijn bomen geplant als directe camouflage. Deze beplanting is
Groepsschuilplaatsen op de tussenstelling tussen Fort Rijnauwen en Fort Vechten aangelegd in 1918. (2009). Bron: Beeldbank, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Obj. nr. 543.426
ingepast in het stroomruggen-landschap en is ook aansluitend op de toen al aanwezige laanbeplanting. Dit heeft bijgedragen aan
hier een tussenstelling met militaire objecten
het hedendaagse groene karakter van het
gerealiseerd. Er is een veelheid aan militaire
landschap
door
landschap.
objecten in de tussenstelling: kazematten,
militaire
objecten
groeps-schuilplaatsen
groepsschuilplaatsen,
• Gezien slecht inundeerbare Houtense Vlakte
32
en
antitankgracht.
was het gebied ten oosten van de stad extra
Deze markeren de tweede fortenring en zijn
kwetsbaar. Als aanvullende verdediging werd
deels nog waarneembaar in het landschap.
• De
forten
worden
gemarkeerd
een
grote zoals
in
het
hoeveelheid kazematten,
tankversperringen
op enkele plekken de hoofdverdedigingslijn.
en
Militaire werken
Fort Vossengat Vesting Utrecht
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
Fort
Batterij Schuilplaats
Lunet
Kazematten Versperring
Vesting
Gedekte wegen Tankgrachten Buffer NHW Property NHW
eg w ie
Kader plangebied
Lunet I
lin
er at W
Lunet II
Lunet III
Fort bij Rijnauwen
Plangebied
Lunet IV Tussenstelling
Fort bij Vechten
Tussenstelling
0 Fort bij ‘t Hemeltje
500
1000 Meter
33
4.5 Tijdlijn gebiedsontwikkeling
1874 - 1932 Eerste station Lunetten geopend in 1874 en gesloten in 1932. Het stationsgebouw was een simpel houten bouwwerk. Indien nodig voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie kon het snel worden afgebroken.
1939-1945
1816-1830
1870
Tweede Wereldoorlog. Vlak voor de aanval van de Duitsers werd
Frans-Duitse Oorlog. Tijdens deze oorlog is de Nieuwe
de Nieuwe Hollandse Waterlinie voor de derde keer in gereedheid
Hollandse Waterlinie in gereedheid gebracht. Hierna bleek
gebracht. Bommenwerpers vlogen over de waterlinie heen en de
dat de voltooide linie niet voldeed. Er was een groot tekort
inundatie bleek zinloos. Utrecht kreeg tijdens de bezetting ruim
aan soldatenonderkomens en munitieopslag plaatsen. Extra
60 kazematten en een aantal grote commandobunkers erbij.
watertoevoer werd aangelegd en er werden kazernes en
In 1944-1945 hebben de Duitsers grote delen van de inundatie
magazijnen bijgebouwd.
ingezet in een poging om de geallieerden tegen te houden. Na de
2019 Opening Uithoflijn.
bevrijding in 1945 werd het systeem niet langer onderhouden.
Bouw van de eerste fortenlinie rond Utrecht. Hierbij horen ook de Lunetten (1818-1828), ter verdediging van de Houtense Vlakte en de stadstoegangen
2018
(Koningsweg en Houtensepad) aan
Nominatie Nieuwe
deze zijde.
Hollandse Waterlinie als
ca. 1950
werelderfgoed.
Sportpark Koningsweg gevestigd in het gebied.
1844
1875
Aanleg spoorlijn Utrecht-Arnhem
De Lunetten werden
1963
tussen de Lunetten door.
onderling verbonden
Opheffing Kringenwet. Na de opheffing van deze
met de forten
wet begon de bouw van het kantorenpark en de
Vossegat, De Bilt
woonwijk Rijnsweerd en de ontwikkeling van het
en Blauwkapel door
universiteitsterrein de Uithof.
Romeinse tijd
1868
In de Romeinse tijd stroomde
Aanleg spoorlijn Utrecht-
een geul van de Kromme Rijn
Den Bosch tussen de
door het plangebied. Het tracé
Lunetten door.
zogenoemde ‘gedekte gemeenschapswegen’.
1989 - 2002 Uitbreidingen langs de randen
1885 Uitvinding van de brisantgranaat. Hierdoor
van de woonwijk
verloren de forten hun waarde. De inundatie
Lunetten.
kreeg een nog groter belang.
is nog te herkennen aan de Oud Wulverbroekwetering.
1814
1951
2004
Invoer Kringenwet, herzien
1865 -1880
Definitieve opheffing van de Nieuwe
1995
Aanwijzing NHW
in 1853. Deze gaf de
Bouw van de tweede,
Hollandse Waterlinie.
NHW op
als nationaal
Verboden Kringen rondom
vooruitgeschoven, fortenlinie
Nederlandse
landschap.
verdedigingswerken
rond Utrecht. Hierbij horen
voorlopige lijst
1938 - 1942
onder andere fort Rijnauwen en
strikte bouw- en beplantingsvoorschriften.
werelderfgoed.
Aanleg Waterlinieweg. De weg dankt zijn
fort Vechten.
naam aan de ligging parallel aan de Lunetten op de Houtense Vlakte.
1976 - 1984 Bouw van de woonwijk Lunetten en station Bronnen:
1861
1914-1918
• Nominatiedossier Nieuwe Hollandse Waterlinie
Introductie van een nieuw soort geschut met
Eerste Wereldoorlog. De Nieuwe Hollandse
• Atlas van de verstedelijking van Nederland
getrokken loop. De hoge bakstenen torenforten
Waterlinie werd voor de tweede keer in
• Wikipedia over Lunetten en Galgenwaard
bleken hier kwetsbaar voor. Dit leidde tot extra
gereedheid gebracht. Er werden betonnen
dekkingswallen en versterking van de torenforten
groepschuilplaatsen aan de linie toegevoegd en de
met grond.
term ‘hoofdverdedingslinie’ werd geintroduceerd.
• Koningshof website • Topotijdreis
34
Utrecht Lunetten. In 2016 is het station vernieuwd.
• Tastbare tijd
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
4.6 Huidige situatie in het plangebied In de huidige situatie bevindt zich in het plangebied grotendeels een open grasland. De enige bebouwing in het plangebied is boerderij ‘De Ketel’ (herbouw 1931; oorsprong 16e/17e eeuw) met het bijbehorende erf. Het gebied wordt begrensd door de Oud Wulverbroekwetering. In de Romeinse tijd bevond zich op de plek van de wetering een geul van de Kromme
Het plangebied gezien vanaf het sprinterstation Lunetten. Het is een open en groen gebied.
Rijn. Tegenwoordig dient deze wetering als belangrijke
recreatieve,
landschappelijke
en
ecologische verbinding. Een aanvulling op de groen-blauwe structuur zijn de stroken langs de spooraccessen. Deze stroken zijn nu ingericht met lage beplanting en watergeulen. Het gehele
Boerderij ‘de Ketel’
plangebied heeft op dit moment een enkele ontsluiting voor automobilisten. Deze smalle weg loopt vanaf de Mereveldseweg, via een bruggetje over de A27, langs de zuidzijde van de spoorweg Utrecht - Arnhem. Daarnaast ligt er in het gebied een noord-zuid fietspad met een lokale en regionale functie. Langs het zuidelijke spoor bevindt zich het sprinterstation Utrecht Lunetten.
Het plangebied gezien vanaf de zuidelijke grens van het gebied (locatie deelgebouw C). Op de achtergrond voormalige hofstede Boerderij de Ketel. Op de voorgrond natte natuur.
35
4.6 Beschrijving initiatief Het
beoogde
initiatief
betreft
verschillende
elementen. De elementen die zijn aangeduid met een cijfer zijn bestaande elementen die al dan niet een ontwikkeling ondergaan. De elementen die zijn aangeduid met een letter zijn onderdeel van de beoogde ontwikkeling. 1. Oud Wulverbroekwetering In het beoogde initiatief worden ontwikkel kansen gezien op basis van de verbindende groen-blauwe eigenschappen van de wetering. Deze ontwikkelingen betreffen het aanleggen van natuurvriendelijke oevers, het verbeteren van de bestaande fietsroute en het toevoegen
Indicatie van de beoogde ontwikkeling. Objecten 1 t/m 4 zijn bestaande objecten die al dan niet een ontwikkeling ondergaan. Objecten A t/m F zijn beoogde ontwikkelingen. Bronnen: IDOC (2023) en Google Earth (2023)
van nieuwe wandelroutes. Om dit te realiseren
36
wordt de wetering verbreed waardoor de totale
2. Stroken langs de spoorwegen
breedte van het profiel circa 35-40 meter wordt.
De
spoorwegen
In het beoogde initiatief wordt de boerderij
Dit
opwaardering.
worden in het nieuwe initiatief zo veel mogelijk
behouden voor maatschappelijke doeleinden. De
Daarnaast worden er twee bruggen over de
ontzien als vorm van ruimtereservering voor
boerderij gaat fungeren als ontmoetingsplek met
wetering aangelegd om het gebied toegankelijk
toekomstige spooropgaven. Er worden kansen
vrije toegankelijkheid.
te maken voor verkeer.
genoemd voor tijdelijke ontwikkeling van deze
betreft
een
permanente
groene
stroken
langs
de
3. Boerderij ‘De Ketel’
stroken op gebied van groen, water, recreatie en
4. De toegangsweg
(wandel)routes.
Om het plangebied te ontsluiten voor verkeer
Land-iD | HIA Tussen de Rails | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 |
wordt de Mereveldseweg verlengd langs de Oud Wulverbroekwetering en worden er twee bruggen gerealiseerd over de wetering. A t/m F. Bebouwing In de beoogde ontwikkeling is de bebouwing verdeeld over 6 bouwvlekken. Binnen deze vlekken is het de intentie om verschillende tijdelijke gebouwen met verschillende functies te
realiseren.
In totaal zullen
er ca.
500
tijdelijke woningen gerealiseerd worden met daarbij
ruimte
werken
en
voor
cultuur.
andere
functies
Deelgebouw
D
zoals wordt
naar verwachtinig in gebruik genomen door stichting Klank. Mogelijke invullingen voor het gebouw zijn: werkruimten voor professionele musici en/of een werkvoorziening voor sociaal maatschappelijk achtergestelden in combinatie met een buurtvoorzieningen met bijvoorbeeld
3D impressie van de beoogde ontwikkeling. Bron: IDOC (2023)
horeca. De gebouwen hebben een maximale hoogte van 5 bouwlagen (ca. 15 meter). De vorm- en maatvoering van de bouwvlekken is nog indicatief. 37
5. Effectbeoordeling
De effectbeoordeling bestaat uit een Visual
Hierbij wordt de in paragraaf 3.4 beschreven
Impact
Impact
schaal gehanteerd. De resultaten van deze stap
het verdedigde gebied bij fort Vechten. Dit
groot
worden samengevat in een overzichtelijke tabel.
zichtpunt is gelegen op de Marsdijk.
Assessment.
Assessment
In
wordt
het
Visual
beoordeeld
hoe
8. Vanaf
de
hoofdverdedigingslijn
richting
de visuele impact van het initiatief is op de kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies.
1. Vanaf het verdedigde gebied richting de
Voor de effectbeoordeling zijn 9 potentieel
hoofdverdedigingslijn. Dit zichtpunt bevindt
attentiezone van het Werelderfgoed heeft het
relevante zichtpunten geselecteerd op basis
zich op begraafplaats Kovelswade.
initiatief geen directe impact op de integriteit
van de eerder beschreven zichtpunten uit het adviesrapport
Visuele
Integriteit
Waterlinies
(2018) (zie pagina 39). De keuze voor deze
de
ligging van
het
initiatief in
de
2. Vanaf de hoofdverdedigingslijn richting de
en de authenticiteit van het Werelderfgoed. De
inundatievelden. Dit zichtpunt bevindt zich op
impact op de integriteit van het Werelderfgoed
de Waterlinieweg,
beperkt zich tot de impact op de visuele
zichtpunten is tot stand gekomen in overleg
3. Vanaf Lunet II richting de inundatievelden.
integriteit. Het initiatief heeft mogelijk wel
met
4. Vanaf Lunet III richting de inundatievelden.
uitstralingseffecten op de binnen de propery
5. Vanuit
gebied
gelegen elementen. Hierbij valt bijvoorbeeld
deze
richting de hoofdverdedigingslijn. Zichtpunt
te denken aan verdwerging. De impact van
zichtpunten wordt de visuele integriteit vanaf
5a bevindt zich op de Koningsweg. Zichtpunt
het initiatief op de buiten property gelegen
dat zichtpunt kort beschreven. Vervolgens wordt
5b bevindt zich op Glofterrein Amelisweerd.
elementen van het waterlinie systeem, zoals
de
opdrachtgever
(gemeente
Utrecht),
de provincie Utrecht en de Rijksdienst voor het
Cultureel
Erfgoed.
Voor
elk
van
er een visualisatie gepresenteerd waarin een
6. Vanuit
de
de
property/het
onveilige
inundatievelden
richting
de
de
schootsvelden
of
de
inundatievelden,
indicatieve weergave van het initiatief zichtbaar
hoofdverdedigingslijn en de Lunetten. Dit
wordt meegenomen in de beschrijving en de
is. Hierbij wordt beschreven hoe het initiatief
zichtpunt is gelegen op het fietspad naast de
beoordeling van de visuele impact.
invloed uitoefent op de eerder beschreven
Oud Wulverbroekwetering.
visuele
38
Gezien
integriteit
van
het
Werelderfgoed.
7. Vanaf de hoofdverdedigingslijn richting het
Voor elk van de zichtpunten wordt de mate
verdedigde gebied bij fort Rijnauwen. Dit