Gemeente Utrecht - Definitief acountantsverslag 2021.pdf

Accountantsverslag 2021 Gemeente Utrecht 25 mei 2022

Deloitte Accountants B.V. Wilhelminakade 1 Postbus 2031 3000 CA Rotterdam Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl

Aan de gemeenteraad van de gemeente Utrecht Postbus 16200 3500 CE UTRECHT Datum

Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Utrecht. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2021 van de gemeente Utrecht.

25 mei 2022

Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Utrecht hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt

Ons kenmerk

De jaarrekening 2021 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Utrecht. Bij deze jaarrekening hebben wij op 25 mei 2022 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.

Behandeld door

Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 15 september 2021 en met ons auditplan, dat op 23 september 2021 is besproken in uw adviescommissie Controle & Financiën.

2205174C3E/CVD drs. R.M.J. van Vugt RA 088 288 1108 N.R. Fritz RA 088 288 0915

Wij bespreken onze bevindingen met de adviescommissie Controle & Financiën Wij bespreken onze bevindingen op 2 juni 2022 tijdens de bijeenkomst met uw adviescommissie Controle & Financiën, en beantwoorden daarbij ook uw vragen. De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, en met de betrokken medewerkers van de afdeling Financiën. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V.

drs. R.M.J. van Vugt RA

Op alle opdrachten verricht door Deloitte zijn de ‘Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020’ gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NWE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting

4

•

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

5

•

Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring

12

Bevindingen jaarrekening

14

•

De financiële positie van uw gemeente

15

•

Belangrijkste bevindingen uit onze controle

20

Interne beheersing

28

•

29

Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing

Overige aangelegenheden

31

•

32

Overige aangelegenheden

Bijlagen

33

•

Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen

34

•

Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle

35

•

Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen

36

•

Bijlage B1 - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2021

38

•

Bijlage B2 - Bevindingen controle SiSa-bijlage Tozo 2021

41

•

Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging

42

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/3

Bestuurlijke samenvatting

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid en rechtmatigheid

•

Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid.

•

De voor fouten en onzekerheden gehanteerde materialiteit bedraagt € 17,7 miljoen, respectievelijk € 53,1 miljoen.

Welke verbeteringen zien wij?

Wij zien dat uw gemeente de volgende verbeteringen heeft gerealiseerd:

Belangrijke aandachtspunten

Bestuurlijke samenvatting

•

Als actie op het verloop van het jaarrekeningtraject 2020 heeft u het project ‘Versterken accountantscontrole’ uitgevoerd. Hiertoe is er een plan opgesteld waarin minimaal de belangrijk(st)e aandachtspunten in het verantwoordings- en controletraject worden geraakt. Het ten uitvoer brengen van dit plan vergt veel aandacht en energie van de betrokken medewerkers. Wij onderkennen dan ook gezamenlijk met u dat het slagen van het project ‘Versterken accountantscontrole’ vooral samenhangt met de capaciteiten en de kennis van de hierbij betrokken medewerkers van de verschillende organisatieonderdelen. Wij concluderen dat het project heeft geleid tot: een verbetering van de kwaliteit en de consistentie van de controle-informatie en de onderbouwende stukken (op een groot aantal onderwerpen), een kortere doorlooptijd van de controle, en een transparante communicatie over de status van de controle aan beide kanten. Een aantal aandachtspunten blijft nog wel bestaan (zie hierna bij ‘Belangrijke aandachtspunten’).

•

In 2021 hebben wij samen met u een aantal belangrijke verbeteringen doorgevoerd: •

Wij verrichten de controle weer op locatie, in nauw contact met het team FIJ. Hiermee borgen wij een transparante controle en een tijdige communicatie over eventuele knelpunten.

•

Voorafgaand aan de controlewerkzaamheden stemmen wij concreet de aard en de omvang van controlewerkzaamheden met u af (welke populaties, welke selecties en welke werkzaamheden). Ook hebben wij aandacht besteed aan onderwerpen als: materiële vaste activa, grondexploitatie, en SiSa.

•

U besteedt op een goede manier aandacht aan de thema’s ‘fraude’ en ‘integriteit’, en treedt daarover tijdig met ons in contact.

•

Het controleproces is als gevolg van de bovengenoemde verbeteringen effectiever verlopen in vergelijking met voorgaand jaar. Ten aanzien van de controle van de grondexploitatie, IT en SiSa is er in het komende jaar nog een belangrijke stap te zetten. Hierover gaan wij met uw organisatie in overleg.

Daarnaast onderkennen wij de volgende belangrijke aandachtspunten: •

Het versterken van de kwaliteit van de controle-informatie en van de onderbouwingen die betrekking hebben op verslaggevingsonderdelen in het fysieke domein. Wij constateren dat de gemeente Utrecht een grote ontwikkelambitie heeft, die veel vraagt van het fysieke domein. Los van het uitvoeren van de plannen dient echter ook de administratie van een goed niveau te zijn om deze ambitie (financieel) beheersbaar te kunnen uitvoeren. In 2021 hebben wij vastgesteld dat de kwaliteit van de controle-informatie, oftewel de dossiers die ten grondslag liggen aan de financiële verantwoording met betrekking tot deze ontwikkelingen, een impuls nodig heeft. Wij vragen uw aandacht hiervoor in 2022 en attenderen u gelijktijdig op het spanningsveld dat kan bestaan en ontstaan tussen uw ambitie en de daarvoor beschikbare capaciteit.

•

Wij signaleren, net als vorig jaar, een spanningsveld ten aanzien van uw capaciteit. U kunt nog stappen zetten wat betreft het beter met de realisatiekracht in balans brengen van uw ambities. Hierbij kan het noodzakelijk zijn om uw organisatie te versterken. Specifiek zien wij dit terug in de investeringsrealisatie (lager dan begroot), waarbij de materiële vaste activa per 31 december 2021 voor € 1.776 miljoen zijn begroot en er € 1.731 miljoen is gerealiseerd. De achterblijvende investeringen en de (veelal voordelige) verschillen tussen de baten en de lasten leiden tot een lagere netto schuldquote dan begroot. N.B. De afwijkingen zijn niet geheel terug te voeren op de realisatiekracht. Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/5

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Belangrijke aandachtspunten (vervolg)

•

In de aanloop naar de jaareindecontrole hebben wij op basis van het project ‘Versterken accountantscontrole’ regelmatig contact met elkaar gehad over potentiële knelpunten in de verantwoording en de controle. De belangrijkste onderwerpen hierbij waren: materiële vaste activa (verbetering ten opzichte van 2020), grondexploitatie, SiSa en voorzieningen. Wij concluderen naar aanleiding van onze controle dat er aandachtspunten blijven bestaan met betrekking tot de verantwoording over en de controle van de drie laatstgenoemde onderwerpen.

•

Het aantal SiSa-regelingen is fors toegenomen ten opzichte van vorig boekjaar. De verantwoording over en interne controle van de SiSa-bijlage zijn belegd bij een beperkt aantal medewerkers, waardoor het niet is gelukt om voorafgaand aan onze controle uw (interne controle) werkzaamheden af te ronden. Overigens onderkennen wij ook organisatieonderdelen waarbij de organisatie wel slaagt in een soepel verantwoordings- en controleproces, zoals bij MO.

•

Belangrijke afwijkingen tussen de begroting en de realisatie (resultaat en kengetallen). In de jaarstukken (samenvatting financiële positie) zijn de belangrijkste invloeden toegelicht: - Ontwikkelingen na de 2e Berap met betrekking tot corona, waardoor diverse werkzaamheden en projecten zijn vertraagd of geen doorgang hebben gevonden (investeringsimpuls Ruimtelijke Strategie Utrecht, diverse projecten met betrekking tot bereikbaarheid, onderwijs, openbare ruimte en ICT/HRM-projecten): € 21 miljoen. - Landelijke maatregelen (TONK/TOZO) en Utrechtse maatregelen met betrekking tot corona: € 14 miljoen. - Incidentele meevallers, zoals erfpachtconversies, beschermd wonen en Wmo: € 15 miljoen.

•

Uw budgetrecht ten aanzien van investeringen blijft een punt van aandacht. Kredietoverschrijdingen worden gemeld, maar leiden in de praktijk nog niet altijd tot een kredietaanpassing.

•

Wij vragen blijvend uw aandacht voor een adequate wisselwerking tussen de centrale en de decentrale organisatie. Dit vraagt om een centrale kaderstelling richting de organisatieonderdelen, met vanuit díe onderdelen een versterking van de informatievoorziening. Dit is bijvoorbeeld vorm te geven via: - Het (blijven) verbeteren van de input voor een uniforme en consistente documentatie. Wij zien dit jaar een verbetering ten aanzien van het verantwoorden en controleren van de materiële vaste activa en de debiteuren. Belangrijk aandachtspunt vormt de uniformering en consistente documentatie bij de SiSa-regelingen. - Het verbeteren van de projectbeheersing, om te komen tot een consistente werkwijze en tot dossiervorming per organisatieonderdeel. - Het vormgeven van het risicomanagement voor het kwantificeren en afdekken van risico’s. Als duidelijke trend is waarneembaar dat de jaarrekeningen van gemeenten steeds meer integrale documenten worden, met een duidelijke toename van het aantal (verplichte) onderwerpen. Reeds geïntegreerde onderdelen zijn bijvoorbeeld: de WNT (Wet normering topinkomens), het Schatkistbankieren en de SiSa. In de afgelopen twee jaar is het aantal SiSa-regelingen sterk toegenomen (met een verdubbeling naar ongeveer 40 regelingen voor Utrecht).

Voor 2022 zijn de rechtmatigheidsverantwoording van het college en de verantwoording inzake de Wet open Overheid nieuw. Wat betreft de langere termijn is het mogelijk dat ook duurzaamheidsaspecten deel gaan uitmaken van de verantwoording. Al met al gaat het om onderwerpen die passende aandacht vragen van uw organisatie, en die onzes inziens druk zetten op het opstelproces van de jaarrekening. Daarbij constateren wij dat er op dit moment al sprake is van krapte. Wij geven u derhalve in overweging om samen met de organisatie de mogelijkheden te verkennen met betrekking tot het jaarrekeningproces. Zo hebt u als raad voldoende tijd om de jaarrekening te beoordelen en deze los van de tussentijdse informatie te behandelen, en heeft ook de organisatie voldoende tijd om een in kwalitatief opzicht betrouwbare jaarrekening aan ons op te leveren.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/6

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Financiële positie

Interne beheersing

Kwaliteit verslaggeving

•

De reservepositie ultimo 2021 is verbeterd ten opzichte van 2020.

•

De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2021 bedraagt € 54,8 miljoen (2020: € 60,5 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is lager dan de door de gemeente Utrecht onderkende en aanwezige risico’s van € 75,6 miljoen (2020: € 78,5 miljoen).

•

Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en de realisatie, en kent een relatief hoog voordelig rekeningresultaat 2021 ad € 55 miljoen (2020: voordelig € 200 miljoen, met de kanttekening van de impact van de mutatie in Leidsche Rijn, met een resultaateffect van € 144 miljoen in boekjaar 2020). Wij verwijzen naar de ‘belangrijke aandachtspunten’ in deze bestuurlijke samenvatting voor een nadere toelichting bij de verschillen tussen de begroting en de realisatie.

•

Op basis van de interim-controle 2021 hebben wij tekortkomingen geïdentificeerd in de interne-beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u (gemeenteraad) gedeeld, en zijn besproken in de adviescommissie Controle & Financiën van 9 november 2021. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.

•

Wij hebben in 2021 een IT-audit uitgevoerd, waarover wij op 15 april 2022 een conceptrapportage aan uw ambtelijke organisatie hebben verstrekt. Zodra de rapportage definitief is uitgebracht, bespreken wij deze tijdens een fysieke bijeenkomst met de adviescommissie Controle & Financiën. Onze conclusie is dat er tekortkomingen zijn die van invloed zijn op de interne beheersing en op de controle van de jaarrekening. Onze belangrijkste conclusies hebben betrekking op de logische toegangsbeveiliging, namelijk op het toewijzen van hogerechtenaccounts, het blokkeren van de accounts van uitdiensttreders en de periodieke review op de gebruikersrechten. Vanwege deze conclusie konden wij tijdens onze controle 2021 niet zonder meer steunen op de IT-omgeving en op (de informatie uit) de applicaties. Wij hebben daarom (extra) gegevensgerichte controlewerkzaamheden verricht, waaronder detailcontroles. Hierbij zijn geen afwijkingen geconstateerd.

•

Wij trekken samen met uw gemeente op in het proces van het digitaliseren van de interim- en de jaarrekeningcontrole. Op dit moment ontwikkelen wij een dashboard voor het verder digitaliseren en automatiseren van de rechtmatigheidscontrole van de Europese Aanbestedingen, door middel van een koppeling tussen de financiële administratie, het contractenregister en de openbare database van TenderNed. In het najaar van 2022 wisselen wij met uw organisatie verder van gedachten over de vereisten in de automatiseringsomgeving en over de inrichting van uw financiële administratie, met als doel de diverse mogelijkheden van data-analyse maximaal te benutten.

Er zijn in 2021 geen belangrijke wijzigingen doorgevoerd in de verslaggevingsvoorschriften. Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Hierbij valt te denken aan het proces om tot schattingen te komen, zoals bij de grondexploitatie en de voorzieningen. Bij díe processen waarbij wij dat nodig achtten, hebben wij specialisten betrokken, zoals bij de controle van de grondexploitatie.

Effecten coronacrisis • (exclusief sociaal domein) en oorlog Oekraïne

De coronacrisis was, net als vorig jaar, van invloed op de jaarrekening, de interne controle en de accountantscontrole. Wij hebben vorig jaar inzicht verkregen in de impact hiervan op uw organisatie, processen en financiële stromen. Van belang zijn dit jaar de extra controlewerkzaamheden op de verantwoording van de Tozo-regeling en de nieuwe SiSa-regelingen.

•

De paragraaf ‘Corona’ in de jaarstukken geeft op een transparante wijze de financiële impact weer van het coronavirus, inclusief de weerslag hiervan op de cijfers in de jaarrekening. In de jaarstukken is daarnaast onder de ‘Gebeurtenissen na balansdatum’ in de jaarrekening een toelichting opgenomen in verband met de oorlog in Oekraïne en de impact daarvan op uw gemeente.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/7

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Grondexploitatie

Wat betreft de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Deze beoordeling heeft bestaan uit: •

Het analyseren van de geactualiseerde grondexploitatiebegrotingen ultimo 2021 versus ultimo 2020, alsmede de realisatie over 2021 versus de prognoses die hiervoor waren opgenomen in de schattingen 2020 (‘backtesting’).

•

Het uitvoeren van detailwerkzaamheden op belangrijke schattingsonderdelen in de voor de accountantscontrole relevante grondexploitatiebegrotingen, waarbij aandacht besteed is aan de aannemelijkheid van de gedane veronderstellingen en aan de juiste toepassing van het Besluit Begroting en Verantwoording hierin.

Wij hebben specialisten betrokken bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen betreffende de grondexploitaties Leidsche Rijn, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier. Wij concluderen dat de uitgangspunten die in de grondexploitaties, en dus in de jaarrekening 2021, zijn verwerkt, door ons zijn getoetst en als aannemelijk zijn aangemerkt, met uitzondering van de opbrengstenraming van het deelproject Leidsche Rijn Centrum, binnen de grondexploitatie Leidsche Rijn en de kostenraming van Merwedekanaalzone 4: Defensieterrein. Binnen de ramingen van deze grondexploitaties hebben wij twee fouten geconstateerd, met een effect van € 1,78 miljoen op het vermogen en het resultaat 2021 van de gemeente Utrecht. Daarnaast signaleren wij aandachtspunten op het gebied van: het naleven van het Besluit Begroting en Verantwoording bij de waardering van de grondexploitaties, de aannemelijkheid van de opbrengstenramingen, en de kwaliteit en actualiteit van de (financiële) projectdossiers. Wij hebben onze detailbevindingen verder uitgewerkt in het onderdeel ‘Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)’. Sociaal domein | gevolgen corona

Bestuurlijke samenvatting

•

Voor het boekjaar 2021 is de controle soepel verlopen. De vanuit de zorgaanbieders verantwoorde bestedingen waren op een eenvoudige wijze aan te sluiten op de financiële administratie.

•

De financiële impact van het coronavirus op het sociaal domein is beperkt. De gemeente heeft tijdig voldoende beheersmaatregelen getroffen, waarmee het de financiële effecten van corona op het sociaal domein over 2021 tot een minimum heeft beperkt.

•

Eén van de maatregelen die het kabinet heeft gebruikt om ondernemers te steunen tijdens de coronacrisis is de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). Als onderdeel van de controle van de SiSa-bijlage hebben wij deze regeling gecontroleerd. Wij hebben hierbij vastgesteld dat de Tozo-uitkeringen (circa € 32 miljoen) op de juiste wijze en rechtmatig zijn verstrekt. Tevens hebben wij vastgesteld dat uw gemeente een M&O-beleid heeft vastgesteld en geïmplementeerd dat zichtbaar wordt nageleefd, waarmee ook is voldaan aan deze kwalitatieve vereiste.

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/8

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Realiteitsgehalte begroting

•

Uit het overzicht van baten en lasten over 2021 blijken (forse) afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, de baten als de saldi. Deze afwijkingen, in combinatie met de absolute omvang en de oorzaken van het voordelige resultaat van circa € 55 miljoen ten opzichte van de Tweede Bestuursrapportage 2021, geven ons de indruk dat de ramingen in de begroting en in de tussentijdse informatievoorziening wat betreft (investerings)projecten en activiteiten wat te ambitieus zijn, en mogelijk niet in lijn met de beschikbare (personele) capaciteit die nodig is om alle geplande (investerings)projecten en activiteiten daadwerkelijk in het boekjaar te kunnen realiseren. Hierbij moet worden opgemerkt dat niet alle afwijkingen in de uitgaven zijn terug te voeren op de realisatiekracht van de organisatie. Voor de investeringen hebben de afwijkingen in de begrote uitgaven van projecten niet altijd te maken met een vertraging in de projecten. Daarnaast zijn er bijvoorbeeld ook resultaten op afgesloten projecten. Tevens blijken er oorzaken zoals nagekomen en vooruitbetaalde inkomsten van het Rijk.

Dit blijkt uit de analyse van uw financiële positie in de samenvatting van de jaarstukken (pagina 19), waarin is vermeld dat er een raadsvoorstel wordt gedaan om € 47,5 miljoen (2020: € 40,8 miljoen) aan niet-uitgenutte budgetten over te hevelen naar 2022 en naar de bij de diverse programma’s achterblijvende uitgaven en kapitaallasten voor projecten en investeringen.

•

Wij blijven uw aandacht vragen voor een nadere analyse van de (structurele) oorzaken van het rekeningsaldo 2021, en vragen u te bezien hoe het realiteitsgehalte en de voorspellende waarde van de begroting en de tussentijdse informatievoorziening (verder) kunnen worden verbeterd.

Naleving van de Europese aanbestedingsregels

Wij constateren een toename in de omvang van de onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Uit de controle 2021 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 3,5 miljoen (2020: circa € 250.000). Naast het implementeren van het ‘Transitieplan inkoop’ zijn er door u integraal controlewerkzaamheden uitgevoerd op de vanuit het boekjaar 2020 doorwerkende contracten en op aflopende contracten uit de controle van voorgaand jaar. Verder zijn er door u een spendanalyse en detailcontroles verricht. Op basis van deze combinatie van interne-beheersmaatregelen en controles zien wij dat er een fout is geconstateerd ten aanzien van zes crediteuren. Daarom onderkennen wij als aandachtspunt de primaire registratie van contracten en looptijden, waaronder verlengingsopties, zodat tijdig kan worden gesignaleerd dat opdrachten opnieuw moeten worden aanbesteed. Wij hebben zelfstandig gegevensgerichte controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels, en komen tot dezelfde conclusie als u.

Begrotingsrechtmatigheid

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding(en) naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2021. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. Daarnaast zijn er zes (investerings)kredieten overschreden, waarvan uw college concludeert dat de totale overschrijding van € 650.000 meeweegt in ons rechtmatigheidsoordeel. Wij delen deze conclusie, hoewel deze overschrijding niet heeft geleid tot een andere strekking van ons rechtmatigheidsoordeel.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/9

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Speerpunten adviescommissie Controle & Financiën

Wij hebben tijdens onze controle blijvende aandacht gehad voor de aandachtspunten die uw adviescommissie Controle & Financiën ons heeft meegegeven: • Kwaliteit en voorspellende waarde van de begroting: opgenomen in dit accountantsverslag (hoofdstuk: ‘De financiële positie van uw gemeente’). • Trendanalyse van uw financiële positie: opgenomen in dit accountantsverslag (hoofdstuk: ‘De financiële positie van uw gemeente’).

Frauderisicoanalyse

Via onderzoeken en audits besteedt uw gemeente aandacht aan de onderwerpen ‘fraude’ en ‘integriteit’. U actualiseert iedere vier jaar uw interne frauderisicoanalyse. Volgens uw Jaarplan Concernaudit april 2021 - maart 2022 worden er, naar aanleiding van de frauderisicoanalyse, verdiepende frauderisicosessies uitgevoerd. Wij maken, net als vorig boekjaar, tijdens onze frauderisicoanalyse en gesprekken gebruik van onze interne forensisch specialisten. Dit draagt bij aan een robuuste frauderisicoanalyse en ondersteunt ons in de advisering over uw interne frauderisicoanalyse en over de werkzaamheden op het gebied van fraudepreventie. Dit boekjaar willen wij onze adviserende rol graag verder uitbreiden, door onze specialisten te betrekken bij de frauderisicogesprekken. Wij hebben in ons accountantsverslag over vorig boekjaar enkele observaties gedaan met betrekking tot uw interne frauderisicoanalyse, die in onze managementletter zijn opgenomen.

IT

In het kader van de jaarrekeningcontrole over het boekjaar 2021 heeft Deloitte IT-auditwerkzaamheden uitgevoerd bij de gemeente Utrecht. Over onze observaties ten aanzien van de opzet en het bestaan van de General IT Controls (GITC) van de applicaties SAP ECC & SAP SRM, inclusief de onderliggende IT-infrastructuur, hebben wij separaat gerapporteerd. Wij hebben daarbij uitsluitend díe maatregelen getest die relevant zijn in het kader van de jaarrekeningcontrole, en rapporteren hierbij uitsluitend over de daarbij geconstateerde observaties. Deze rapportage valt onder de geheimhouding.

Overig

Wij vragen uw aandacht voor:

Bestuurlijke samenvatting

•

De onderbouwing van de egalisatievoorzieningen onderhoud.

•

De actualisatie van het Plan Gemeentelijke Watertaken 2016 – 2019, ter onderbouwing van de voorziening voor vervangingsinvesteringen (riolering).

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/10

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2021. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •

Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).

•

Het normenkader 2021, dat op 16 maart 2022 ter kennisgeving is aangeboden aan de gemeenteraad.

De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2021 voldoende voor de doelstelling van onze controle. Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Utrecht hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Utrecht uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid. Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat

Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de rechtmatigheid

Er zijn geen belangrijke wijzigingen doorgevoerd in de verslaggevingsregels

De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2021, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2021.

Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn.

Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat een bedrag van € 650.000 aan kredietoverschrijdingen meeweegt in ons oordeel. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de in de SiSa-bijlage 2021 verantwoorde informatie geconstateerd. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT.

De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2021, onder ‘Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling’. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij hebben specialisten betrokken bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen. Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en dat ze consistent zijn gebruikt.

Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/12

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Utrecht Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.

De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.

Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.

Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar

•

De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2021.

Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.

•

Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.

•

Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2021 van uw gemeente bestaan uit: •

Het jaarverslag 2021 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).

•

De jaarrekening 2021 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/13

Bevindingen jaarrekening

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerde totaalsaldo van de baten en lasten over het boekjaar 2021 bedraagt € 30 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 25 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2021 € 55 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans. In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2021 41% van het balanstotaal (ultimo 2020: 41% van het balanstotaal), en ligt hiermee in lijn met 2020.

Eigen vermogen (x € 1 miljoen)

2021

2020

Correctie beginbalans Eigen vermogen per 1 januari

2019

2018

2017

5

-

-

822

662

633

645

657

-/- 25

-/- 40

-/- 53

-/- 43

-/- 55

Gerealiseerd resultaat

55

200

82

26

43

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

30

160

29

-/- 17

-/- 12

Eigen vermogen per 31 december

852

822

662

628

645

Tussentijdse resultaatbestemming

Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten, plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in de reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in de reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.

Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)

Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente, hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.

Bij: onttrekkingen aan reserves

235

Saldo mutaties reserves

25

Gerealiseerd resultaat

55

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Totale baten

1.590

Totale lasten

-/- 1.560

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

30

Af: stortingen in reserves

Overige aangelegenheden

-/- 210

Bijlagen

2205174C3E/CVD/15

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2021 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 30 miljoen zien, ten opzichte van een begroot nadelig saldo van € 56 miljoen (begroting na wijziging).

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen)

De jaarrekening 2021 sluit – na het verwerken van de mutaties in de reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 55 miljoen.

100

In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging.

(50)

De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.

200 150

Totaalsaldo van baten en lasten (in € 1 miljoen) € 160,0

50 2017 2018 2019 2020 2021

€ 110,0

Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 5 € 60,0

(15) (35) (55) (75)

€ 10,0 2017 2018 2019 2020 2021

Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 200

-€ 40,0

150 100 50 -

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

-€ 90,0 2017 2018 2019 2020 2021

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Begroot

Begr na wijz

Bijlagen

Werkelijk

2205174C3E/CVD/16

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor de gemeente Utrecht (begroot en werkelijk over de periode 2017-2021)

60,0%

Solvabiliteit

15%

40,0%

10%

20,0%

5%

0,0%

2016 2017 2018 2019 2020 2021

Begroot

0%

Werkelijk

80% 60% 40% 20% 2016 2017 2018 2019 2020 2021

Begroot

Bestuurlijke samenvatting

Grondexploitatiequote

2016 2017 2018 2019 2020 2021

De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.

Werkelijk

Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen, en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie.

Structurele exploitatieruimte

100%

0%

De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als er sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en de bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.

Begroot

Netto schuldquote

Solvabiliteit

Grondexploitatiequote

Werkelijk

3% 2% 1% 0% -1% -2% -3% -4%

2016 2017 2018 2019 2020 2021

Begroot

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Werkelijk

Structurele exploitatieruimte Voor het beoordelen van de financiële positie is het ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerendezaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten, die worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te kunnen dekken.

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/17

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2021 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 55 miljoen. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad de financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college zijn beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan is echter niet altijd in balans met de beschikbare capaciteit en de mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op uw politiek-bestuurlijke ambities dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en capaciteit kan realiseren. In de samenvatting van uw financiële positie op pagina 19 van de jaarstukken is dit onderkend. Behalve door incidentele voordelen en nagekomen inkomsten van het Rijk wordt het positieve saldo met name veroorzaakt door een vertraging van projecten en specifieke coronaregelingen. In een afzonderlijk raadsvoorstel wordt een groot deel van het voordelige resultaat gereserveerd voor het (oorspronkelijke) doel. Uw organisatie is zich bewust van de problematiek dat de realiteit niet in balans is met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden.

Wij vragen u om blijvende aandacht te besteden aan het uitvoeren van nader onderzoek, en om eventueel maatregelen te nemen waarmee de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar kunnen worden gebracht.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Saldo baten en lasten | Begroting vs. realisatie (x € 1 miljoen) 175 125 75 25 (25) (75)

Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2019 2019 2020 2020 2021 2021

Baten | Begroting vs. realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.650 1.600 1.550 1.500 1.450

Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2019 2019 2020 2020 2021 2021

Lasten | Begroting vs. realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.650 1.600 1.550 1.500 1.450 1.400

Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2019 2019 2020 2020 2021 2021

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/18

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is afgenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beide zijn gemuteerd in 2021; de ratio weerstandsvermogen is met 0,07 (beperkt) afgenomen.

Uw weerstandscapaciteit van € 54,8 miljoen is niet toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 75,6 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.

Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 54,8 miljoen (2020: € 60,5 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van de risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is er een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 75,6 miljoen (2020: € 78,5 miljoen). Ten opzichte van 2020 is hiermee sprake van een afname van de gekwantificeerde risico’s met € 2,9 miljoen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen) 85 80 75 70 65 60 55 50

2017

2018

2019

2020

2021

Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio weerstandsvermogen 1,25 1,00 0,75 0,50

2017

2018

Interne beheersing

2019

2020

2021

Overige aangelegenheden

Bijlagen

2205174C3E/CVD/19

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •

De voorraad onderhanden werk De balanspost waaraan de belangrijkste schattingen in de jaarrekening ten grondslag liggen, betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is vanwege het saldo ultimo 2021 ad € 108,4 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook vanwege de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2022 e.v. nog te realiseren baten ad € 917,1 miljoen en de lasten ad € 876,6 miljoen. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij het afsluiten van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is, en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van de grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of zij de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, kan terugverdienen. De gemeente Utrecht schat ultimo 2021 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 117,2 miljoen bedraagt (2020: € 112.6 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is voor een bedrag van € 104 miljoen in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie.

Het resterende deel van deze verliesvoorzienig is aan de passivazijde van de balans gepresenteerd. Dit is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording. Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s:

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

•

•

•

•

Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt? Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn. Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen? Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen, en dus naar bouwcapaciteit, is er sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten.

Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen? Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en vanuit de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?

De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 150 100 50 0 (50)

2019

2020

2021

Ontwikkeling boekwaarde

Overzicht nog te realiseren baten en lasten per project (x € 1 miljoen) 600 500 400 300 200 100 -

LR

SG

BS

Nog te realiseren baten Nog te realiseren lasten

Uit deze figuren blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2021 fors is toegenomen (€ 38,6 miljoen). De belangrijkste oorzaak hiervan is het openen van drie nieuwe binnenstedelijke grondexploitaties in 2021, te weten: Merwede: OPG en Busstalling, Zuilense Vecht en Beurskwartier, die gezamenlijk een boekwaardestijging ad € 30,8 miljoen genereren.

Bijlagen

2205174C3E/CVD/20

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijgingen en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •

•

Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd. Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op een passende wijze weerspiegelen. Met andere woorden: is er sprake van consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?

•

Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.

•

Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).

De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2021 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeenten voor een tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2021 voor€ 26,52 miljoen tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2020: € 16,78 miljoen). Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).

Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat het schatten van de kosten en de opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Leidsche Rijn, Stationsgebied, Merwedekanaalzone 4: Defensieterrein, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waarbij wij de grondexploitatie Leidsche Rijn voor onze controle op deelcomplexniveau hebben geanalyseerd en – waar wij dat noodzakelijk achtten op grond van onze professionele oordeelsvorming – hebben geselecteerd voor een nadere controle. Van deze (deel)projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst, en is tevens de getroffen verliesvoorziening of de verantwoorde (tussentijdse) winstneming gecontroleerd.

Gezien de verhoogde complexiteit van bepaalde onderdelen binnen de grondexploitaties Leidsche Rijn, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier, hebben wij eveneens specialisten ingeschakeld bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen en/of de van toepassing zijnde financiële verslaggeving. Naast de hierboven benoemde projecten die wij geselecteerd hebben voor een diepgaande inhoudelijke controle, hebben wij op grond van onze risicoanalyse ook aandacht besteed aan de volledigheid van de tussentijdse winstneming op Ouderijn West en aan de compliance van het verwerken van de scopewijzigingen binnen Centrum Overvecht en Befu. Bijlagen

2205174C3E/CVD/21

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2021 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •

Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.

•

Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de in de grondexploitaties gehanteerde uitgangspunten.

•

Op specifieke onderdelen externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen en grondopbrengsten.

•

Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.

Wij merken volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2021 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten hebben betrokken bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente. Wij concluderen dat de uitgangspunten die in de grondexploitaties, en dus in de jaarrekening 2021, zijn verwerkt, door ons zijn getoetst en als aannemelijk zijn aangemerkt, met uitzondering van de opbrengstenraming van het deelproject Leidsche Rijn Centrum, binnen de grondexploitatie Leidsche Rijn en de kostenraming van Merwedekanaalzone 4: Defensieterrein. Het effect hiervan op het vermogen en het resultaat 2021 van de gemeente Utrecht bedraag € 1,78 miljoen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Belangrijke bevindingen en doorgevoerde correcties

Het krediet dient na de votering vervolgens als immaterieel vast actief te worden verantwoord, tot het moment dat de beoogde grondexploitatie geopend wordt. Bij Merwede OPG en bij Busstalling is er historisch gezien geen voorbereidingskrediet gevoteerd door de raad. Hierdoor was er geen immaterieel vast actief en heeft de toerekening plaatsgevonden middels het terugboeken van de in het verleden aan de reserve grondexploitatie ten laste gebrachte plankosten. Dit is niet toegestaan binnen het Besluit Begroting en Verantwoording. De toerekening is derhalve gecorrigeerd in de jaarrekening 2021 en in de grondexploitatiebegroting, waardoor het plansaldo van Merwede OPG en Busstalling met een gelijk bedrag, voordelig, is gestegen. De risicovoorziening is hierdoor met hetzelfde bedrag verlaagd. Per saldo heeft deze correctie derhalve geen budgettair effect.

Wij constateren dat de gemeente Utrecht een grote ontwikkelambitie heeft, die veel vraagt van het fysieke domein. Los van het uitvoeren van de grondexploitatieplannen dienen echter ook de administratie en de dossiervorming van de plannen van een goed niveau te zijn om deze ambitie (financieel) beheersbaar te kunnen uitvoeren. In 2021 hebben wij vastgesteld dat de kwaliteit van de controle-informatie, oftewel de dossiers die ten grondslag liggen aan de grondexploitatieberekeningen en hiermee de financiële verantwoording inzake deze ontwikkelingen, kwalitatief gezien een impuls nodig hebben. Deze omvat het begrijpelijk en op een integrale wijze documenteren van de uitgangspunten, het versterken van de compliancetoetsen op de naleving van het Besluit Begroting en Verantwoording, en het aanscherpen van de aannemelijkheidstoets van de grondprijzen. Wij vragen uw aandacht hiervoor in 2022 en attenderen u gelijktijdig op het spanningsveld dat kan bestaan en ontstaan tussen uw ambitie en de beschikbare capaciteit. De bovenstaande constatering vloeit voort uit diverse detailbevindingen die wij naar aanleiding van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden op de waardering van de grondexploitaties hebben geconstateerd en die in een aantal gevallen hebben geleid tot correcties in de jaarrekening 2021 en/of in de grondexploitatiebegrotingen.

Deze bevindingen zijn: Compliance Besluit Begroting en Verantwoording •

Wij hebben geconstateerd dat bij het openen van de grondexploitatie Merwede OPG en Busstalling historische plankosten zijn toegerekend aan de grondexploitatie. Het toerekenen van historische plankosten is volgens het BBV echter alleen toegestaan als de raad een voorbereidingskrediet heeft gevoteerd. Interne beheersing

Overige aangelegenheden

•

Wij hebben geconstateerd dat er bij het openen van de grondexploitatie Zuilense Vecht en Beurskwartier eveneens historische plankosten zijn toegerekend aan het grondexploitatiecomplex, terwijl er geen immaterieel vast actief was. Uit de besluitvorming van de raad is gebleken dat voor deze historische plankosten wel een voorbereidingskrediet gevoteerd was, maar dat deze kredieten niet als immaterieel vast actief zijn verwerkt in de voorgaande jaarrekening. Via het toerekenen van de historische plankosten aan deze grondexploitaties is deze administratieve omissie gecorrigeerd in de jaarrekening 2021. Deze administratieve correctie heeft geen budgettair effect.

Bijlagen

2205174C3E/CVD/22

Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Utrecht

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •

•

Wij hebben geconstateerd dat er in de projecten Centrum Overvecht en Befu scopewijzigingen verwerkt waren in de grondexploitatiebegrotingen, die na het verantwoordingsjaar zijn vastgesteld door de raad (Befu) of die in 2022 nog ter vaststelling aan de raad moeten worden aangeboden (Centrum Overvecht). Het Besluit Begroting en Verantwoording staat echter alleen verwerking van scopewijzigingen toe indien hiertoe in het verantwoordingsjaar is besloten. De jaarrekening 2021 en de grondexploitatiebegrotingen zijn hierop gecorrigeerd. Wij hebben vastgesteld dat er in de grondexploitatie Merwedekanaalzone 4: Defensieterrein, een kostenraming is opgenomen waarvan op grond van het causaliteitsbeginsel onvoldoende aannemelijk gemaakt kan worden dan deze kosten volledig zijn toe te rekenen aan de grondexploitatie. Het Besluit Begroting en Verantwoording stelt een deugdelijke proportionaliteits en causaliteitsanalyse echter verplicht bij het toerekenen van bovenplanse kosten, waar deze raming onder valt. Ondanks het feit dat de raad heeft besloten om het oorspronkelijk voor een brug bestemde budget te herbestemmen voor het verbeteren van de mobiliteitsmaatregelen in het gebied, is vanwege het nog ontbreken van een nadere invulling van dit budget de proportionaliteits- en causaliteitsanalyse nog niet beschikbaar en dus nog niet te beoordelen.

Wij achten de grondexploitatieberekening op dit aspect derhalve niet aannemelijk. Het effect hiervan op het vermogen en het resultaat bedraagt € 1,12 miljoen. Dit bedrag weegt mee in ons oordeel.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Actualiteit grondprijzenbrief en opbrengstenramingen Wij hebben als onderdeel van controle van de aannemelijkheid van de opbrengstenramingen, betreffende de elementen die nog niet onder contract liggen, de voor de accountantscontrole relevante bandbreedtes van de grondprijzenbrief van de gemeente Utrecht beoordeeld, te weten: Kantoren, Bedrijfsruimte regulier, Bedrijfsruimte logistiek, Vrije sector MGW 100 m² BVO en 140 m² BVO en vrije sector EGW 140 m² BVO. Wij concluderen dat de gehanteerde minimale grondprijzen op basis van de door ons op hoofdlijnen uitgevoerde analyse niet onaannemelijk zijn.