Gemeente Utrecht - Accountantsverslag 2022 t.b.v. adviescommissie - definitief concept.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag 2022 Gemeente Utrecht 26 mei 2023
Deloitte Accountants B.V. Wilhelminakade 1 Postbus 2031 3000 CA Rotterdam Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Utrecht Postbus 16200 3500 CE UTRECHT Datum
Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Utrecht. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Utrecht.
26 mei 2023
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Utrecht hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt
Ons kenmerk
De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Utrecht. Bij deze jaarrekening hebben wij op DD MM 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.
DEFINITIEF CONCEPT Behandeld door
drs. R.M.J. van Vugt RA 088 288 1108 N.R. Fritz RA 088 288 0915
Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 14 september 2022 en met ons auditplan, dat is besproken in uw adviescommissie Controle & Financiën. Wij bespreken onze bevindingen met de adviescommissie Controle & Financiën Wij bespreken onze bevindingen op 8 juni 2023 tijdens de bijeenkomst met uw adviescommissie Controle & Financiën, en beantwoorden daarbij ook uw vragen. De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, en met de betrokken medewerkers van de afdeling Financiën. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. R.M.J. van Vugt RA
Op alle opdrachten verricht door Deloitte zijn de ‘Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020’ gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NWE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Inhoudsopgave
Bestuurlijke samenvatting
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
13
Bevindingen jaarrekening
15
•
De financiële positie van uw gemeente
16
•
Belangrijkste bevindingen uit onze controle
21
Interne beheersing
29
•
30
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
32
•
33
Overige aangelegenheden
Bijlagen
34
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
35
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
36
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
37
•
Bijlage B1 - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022
39
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
43
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 3
Bestuurlijke samenvatting
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid en rechtmatigheid
•
Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid.
•
De voor fouten en onzekerheden gehanteerde materialiteit bedraagt € 19,2 miljoen, respectievelijk € 57,6 miljoen.
Opstel en samenstelproces
-
De jaarrekeningcontrole 2022 is niet binnen de vooraf opgestelde planning afgerond en in vergelijking met eerdere jaren minder voortvarend verlopen. Dit heeft overigens niet geleid tot het naar achteren schuiven van de (politieke) behandeling, maar is opgevangen binnen het bestuurlijk traject. Een positieve uitzondering hierop betreft de controle van de grondexploitatie. Een belangrijke oorzaak betreft de toename van het aantal SiSa-regelingen. Daarnaast is naar onze mening sprake van een aantal andere (potentiële) oorzaken. Eén mogelijke oorzaak is het al jaren op rij toenemende aantal taken en activiteiten, waarbij de beschikbare personele formatie door de krapte op de arbeidsmarkt niet gelijkmatig en gelijktijdig kan meegroeien. De toename van het aantal taken en activiteiten in combinatie met een krapte in de personele formatie leidt tot een hogere werkdruk wat de kans op fouten vergroot. Ook is de mobiliteit (instroom en uitstroom) van de ambtelijke organisatie toegenomen en wisselen ambtenaren vaker van functie of project wat kan leiden tot kennisachterstand en inefficiëncy. Een tweede oorzaak is dat dit het risico in de hand werkt dat er, omwille van het “winnen” van tijd, steeds meer belangrijke informatie in de hoofden en “eigen vastleggingen” van medewerkers zit en er minder vastgelegd c.q. geborgd wordt binnen de processen.
Dit is voor de continuïteit van de bedrijfsvoering eveneens een belangrijk aandachtspunt.
-
Wij adviseren uw gemeente op korte termijn het opstel- en controleproces van de jaarrekening te evalueren en daarbij na te gaan welke verbeteringen mogelijk en nodig zijn op zowel het vlak van cultuur, houding en gedrag (o.a. kennen en nemen alle medewerkers hun (mede)verantwoordelijkheid voor hun aandeel in het proces?) als wat betreft de duidelijkheid over taken, rollen en verantwoordelijkheden (is voldoende duidelijk beschreven en belegd wie waarvoor verantwoordelijk is in het proces?). Ons beeld is dat de organisatieonderdelen – op basis van hun integrale verantwoordelijkheid op dit moment door de bij bullet 1 genoemde factoren te weinig expliciet en zichtbaar de (eind)verantwoordelijkheid (kunnen) nemen voor hun (aan)deel in het opstel- en controleproces van de jaarrekening. Het lijkt erop dat voor nieuwe projecten of (SiSa-)regelingen het verantwoordingsproces dan ook niet altijd goed wordt geborgd. Als gevolg van de combinatie van deze factoren/oorzaken loopt het opstel- en controleproces vertraging op doordat informatie, antwoorden op vragen en onderliggende stukken op een aantal thema’s moeizaam uit de organisatie beschikbaar komen. Ons aandachtspunt van een adequate wisselwerking tussen decentrale- en centrale organisatie blijft actueel.
De informatievoorziening van decentraal naar centraal is op onderdelen ontoereikend om centraal te kunnen monitoren en tijdig beslissingen te nemen. Wij zien dit concreet terugkomen aan de hand van het relatief hoge aantal periode 14 en 15 boekingen (na eerste concept jaarrekening), inconsistentie in initiële SiSa aanlevering en informatie ten aanzien van uitspraken op belangrijke juridische geschillen niet tijdig bekend is voor het opstellen van de jaarrekening.
-
Daarnaast is het essentieel dat bij nieuwe taken, nieuw beleid of het succesvol binnenhalen van nieuwe incidentele specifieke uitkeringen aan de voorkant ook expliciet nagedacht wordt over de impact hiervan op de uitvoering, de bedrijfsvoering en backoffice processen (bijvoorbeeld HR en Control) zodat een integrale afweging van beleid en uitvoering kan plaatsvinden bij de besluitvorming.
-
Medio 2023 evalueren wij zoals gebruikelijk – mede op basis van de actualisatie van de risicoanalyse voor de jaarrekening 2023 – gezamenlijk het proces om te bepalen op welke terreinen/aspecten verdere verbeteringen in het opstel- en controleproces mogelijk zijn. De bij de vorige bullets beschreven ontwikkelingen en aandachtspunten bespreken wij dan ook graag.
-
Bovenstaande onderwerpen hebben wij ambtelijk en bestuurlijk besproken. Daarbij constateren wij dat deze onderwerpen intern de aandacht hebben en ook onderwerp zijn van het bestuurlijk gesprek.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 5
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Belangrijke aandachtspunten (vervolg)
Bestuurlijke samenvatting
In het verlengde van het concernbrede aandachtspunt, zoals beschreven onder het ‘Opstel en samenstelproces’ onderkennen wij de volgende belangrijke aandachtspunten: •
In de aanloop naar de jaareindecontrole hebben wij in ons periodiek regieoverleg regelmatig contact met elkaar gehad over potentiële knelpunten in de verantwoording en de controle. De belangrijkste onderwerpen hierbij waren: materiële vaste activa, grondexploitatie en SiSa. Wij concluderen naar aanleiding van onze controle dat aandachtspunten blijven bestaan met betrekking tot de verantwoording over en de controle van deze onderwerpen. Zie ook ‘Opstel en samenstelproces’.
•
Het Rijk kiest er in toenemende mate voor om nieuwe en specifieke opgaven voor gemeenten te bekostigen via een specifieke uitkering. Daarnaast zet gemeente Utrecht in op het aanvragen van extra middelen voor specifieke Utrechtse opgaven. Dit leidt ertoe dat er over steeds meer specifieke uitkeringen verantwoord moet worden. Deze extra middelen zijn niet ‘binnen’ als de gemeente de beschikking heeft ontvangen, maar als de gemeente zich – vaak - na een aantal jaren heeft verantwoord over de geleverde prestaties en gedane uitgaven. Het inrichten van het verantwoordingsproces is daarmee net zo belangrijk als het inrichten van het proces om extra specifieke middelen voor de gemeente binnen te halen (lobbyproces). Wij constateren dat het inrichten en borgen van het verantwoordingsproces meer aandacht nodig heeft, waarbij een nauwe samenwerking noodzakelijk is tussen de beleidsafdeling en de financiële functie. Zeker nu het aantal specifieke uitkeringen nog verder zal toenemen, is dat van belang. Daarnaast zien we dat er veel personele wisselingen (mobiliteit) zijn op deze langjarige dossiers. Dat vraagt om goede vastlegging en overdracht.
•
De verantwoording over en interne controle van de SiSa-bijlage zijn nog steeds belegd bij een (te) beperkt aantal medewerkers binnen FIJ, waardoor het niet is gelukt om voorafgaand aan onze controle uw (interne controle) werkzaamheden af te ronden. Ook worden de gedeelde werkinstructies (poging tot meer standaardisatie) vanuit FIJ door de organisatieonderdelen niet altijd (volledig) nageleefd. Van belang is dat de organisatieonderdelen gedurende het jaar al starten met de verantwoordingsdossiers conform de gestandaardiseerde werkinstructie.
•
Onze IT bevindingen uit eerdere jaren blijven een belangrijk aandachtspunt. In 2022 heeft uw organisatie de tijd genomen om bevindingen op te lossen. U geeft aan dat de bevindingen uit eerdere jaren op dit moment nog niet zijn opgelost.
•
Uw budgetrecht ten aanzien van investeringen blijft een punt van aandacht. Kredietoverschrijdingen worden gemeld, maar leiden in de praktijk nog niet altijd tot een kredietaanpassing. Aan de hand van het aantal kredietoverschrijdingen dat meeweegt in ons oordeel blijft de grip hierop een aandachtspunt.
•
Wij vragen blijvend uw aandacht voor een adequate wisselwerking tussen de centrale en de decentrale organisatie. Dit vraagt om een centrale kaderstelling richting de organisatieonderdelen, met vanuit díe onderdelen een versterking van de informatievoorziening. Dit is bijvoorbeeld vorm te geven via: - Het verbeteren van de projectbeheersing, om te komen tot een consistente werkwijze en tot dossiervorming per organisatieonderdeel. - Het vormgeven van het risicomanagement voor het kwantificeren en afdekken van risico’s.
•
BghU is uw uitvoeringsorganisatie voor de plaatselijke belastingen en heffingen. Jaarlijks verkrijgen wij bij de financiële verantwoording van BghU een controleverklaring op basis van onze audit instructies aan de accountant van BghU. De financiële verantwoording en controleverklaring zijn de basis voor de verantwoording van deze transactiestroom in de jaarrekening van Utrecht. Wij merken dat dit jaar vertraging is ontstaan in de uitvoering van de controle van de accountant van BghU, waardoor u de benodigde informatie circa een maand na afspraak heeft ontvangen (medio april in plaats van medio maart). De oorzaak is gelegen in een migratie van BghU naar een nieuw systeem. Wij hebben een review uitgevoerd bij de accountant van BghU. Op basis van onze review in combinatie met de verkregen controle-informatie hebben wij geen bijzonderheden geconstateerd ten aanzien van de transactiestroom plaatselijke belastingen en heffingen in uw jaarrekening. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 6
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Financiële positie
Interne beheersing
Kwaliteit verslaggeving
•
De reservepositie ultimo 2022 is afgenomen ten opzichte van 2021. De voornaamste oorzaak betreft de onttrekking robuuste posten grondexploitatie.
•
De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2022 bedraagt € 74,8 miljoen (2021: € 54,8 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Utrecht onderkende en aanwezige risico’s van € 64,7 miljoen (2021: € 75,6 miljoen).
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en de realisatie, en kent een relatief hoog voordelig rekeningresultaat 2022 ad € 35 miljoen (2021: voordelig € 55 miljoen). Het saldo van baten en lasten toont een negatief resultaat van € 21 miljoen. Wij verwijzen naar de ‘belangrijke aandachtspunten’ in deze bestuurlijke samenvatting voor een nadere toelichting bij de verschillen tussen de begroting en de realisatie.
•
Op basis van de interim-controle 2022 hebben wij tekortkomingen geïdentificeerd in de interne-beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u (gemeenteraad) gedeeld, en zijn besproken in de adviescommissie Controle & Financiën van 15 december 2022. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.
•
IT: Uw prioriteit lag het afgelopen jaar bij het oplossen van onze detailbevindingen uit de controle van 2021. Wij hebben daarom gezamenlijk besloten om dit jaar de opvolging van de bevindingen van 2021 niet op detailniveau in kaart te brengen, maar om deze op basis van een interview met de betrokken functionarissen van Utrecht op geaggregeerd niveau in opzet te inventariseren. In een geheime bijlage bij de managementletter hebben wij op basis daarvan verslag gedaan over de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking en ons cyber-assessment. De bestaande tekortkomingen in de IT-omgeving (die vanuit voorgaand jaar blijven staan) leiden ertoe dat de gemeente en ook wij niet zonder meer kunnen steunen op de effectieve werking van algemene IT-beheersmaatregelen. Net als voorgaande jaren hanteren wij bij onze controle op voorhand een aanpak waarbij wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden buiten de IT-omgeving plannen om in te spelen op de onderkende risico’s. Wij hoeven daarom onze aanpak bij de controle niet te wijzigen. U geeft aan dat u de afgelopen periode stappen heeft gezet om IT bevindingen uit voorgaand jaar op te lossen.
•
Wij trekken samen met uw gemeente op in het proces van het digitaliseren van de interim- en jaarrekeningcontrole en toepassen van innovatieve oplossingen. Dit jaar hebben wij payroll analytics ingezet en de uitkomsten besproken met uw organisatie. Wij hebben verschillende mogelijkheden besproken met concernaudit en dit voorjaar hebben wij een presentatie gegeven rondom de analyse van nieuwsberichten. Door middel van kunstmatige intelligentie zijn wij in staat om een omvangrijk aantal nieuwsberichten te categoriseren in (potentieel) relevante onderwerpen voor de jaarrekeningcontrole. Ons controleteam volgt de relevante onderwerpen op bij de controle. Concernaudit onderzoekt op dit moment de mogelijkheden van een dergelijke toepassing en tevens het bredere gebruik van kunstmatige intelligentie. Dit onderwerp krijgt dit najaar gevolg door de mogelijkheden van kunstmatige intelligentie en voorspellende modellen te onderzoeken.
Er zijn in 2022 geen belangrijke wijzigingen doorgevoerd in de verslaggevingsvoorschriften.
Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Hierbij valt te denken aan het proces om tot schattingen te komen, zoals bij de grondexploitatie en de voorzieningen. Bij díe processen waarbij wij dat nodig achtten, hebben wij specialisten betrokken, zoals bij de controle van de grondexploitatie. Wij kunnen ons vinden in de door de gemeente gekozen en gehanteerde schattingen en parameters (zie ook ‘Grondexploitatie’).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 7
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Grondexploitatie
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere een analyse gemaakt van de realisatie in en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 (‘backtesting’). Ook hebben wij de door de gemeente toegepaste parameters voor onder andere de toerekening van kosten- en opbrengstenstijgingen gecontroleerd, waarbij wij door ons ingeschakelde specialisten betrokken hebben bij het beoordelen ervan. Tevens hebben wij detailwerkzaamheden verricht op belangrijke schattingsonderdelen in de voor de accountantscontrole relevante grondexploitatie-begrotingen, waarbij aandacht besteed is aan de aannemelijkheid van de gedane veronderstellingen en aan de juiste toepassing van het Besluit Begroting en Verantwoording hierin. Wij hebben als onderdeel van deze werkzaamheden specialisten ingeschakeld voor het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen betreffende de grondexploitaties Leidsche Rijn, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier.
Op grond van de door ons verrichtte werkzaamheden concluderen wij dat de uitgangspunten die in de grondexploitaties, en dus in de jaarrekening 2022, zijn verwerkt, door ons zijn getoetst als aannemelijk kunnen worden aangemerkt. De belangrijke thema’s die in 2022 gespeeld hebben wij de controle van de waardering van de grondexploitaties, zoals de macro economische ontwikkelingen en de impact hiervan op het verwachte resultaat van de grondexploitaties, hebben wij verder uitgewerkt in het onderdeel ‘Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)’.
Jeugdzorg en Wmo
Bestuurlijke samenvatting
•
De VNG en het Rijk hebben recent een financieel principeakkoord bereikt over de Hervormingsagenda jeugd waarin de eerder aangekondigde bezuinigingen met ingang van 2023 tot en met 2025 worden bevroren. Tegelijkertijd blijft de eerder geformuleerde bezuinigingsdoelstelling van € 1 miljard wel overeind, waarbij het Rijk aangeeft dat een bedrag van € 380 miljoen mogelijk niet haalbaar is. Hoewel autonome groei en onvoorziene omstandigheden met dit akkoord onder de verantwoordelijkheid van het Rijk vallen, blijft het belangrijk voor de gemeente om de ontwikkelingen nauwgezet te blijven volgen.
•
Een belangrijk aandachtspunt voor het sociaal domein in dit kader is de ontwikkeling van de financiële positie van zorgaanbieders van zowel jeugdzorg als aanbieders die zich bezighouden met de uitvoering van de Wmo. In toenemende mate zien wij dat zorgaanbieders moeite hebben om tot een sluitende exploitatie te komen. Daarbij lijken de lonen in de zorg fors toe te nemen op basis van de recent gesloten cao’s, wat zeer waarschijnlijk voor gemeenten een effect gaat hebben op de kosten van jeugdzorg en Wmo (aangezien de verwachting is dat de hogere lonen resulteren in hogere tarieven). Mogelijk heeft dit effect op de vaste afspraken volgens vierkantbekostiging (taakgerichte uitvoeringsvariant) en het (beperkter) deel dat op basis van P*Q (inspanningsgerichte uitvoeringsvariant) wordt afgerekend.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 8
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Realiteitsgehalte begroting
Naleving van de Europese aanbestedingsregels
•
Uit het overzicht van baten en lasten 2022 blijken dit jaar minder (grote) verschillen tussen begroting en realisatie. U heeft nadrukkelijk aandacht vanuit de organisatie voor het reëler ramen om afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi verder in te perken.
•
Uit de analyse van de financiële afwijkingen in de samenvatting in de jaarstukken blijken op verschillende onderdelen, in zowel het fysieke en sociale domein als de bedrijfsvoering, vertragingen in de uitvoering te leiden tot onderrealisatie. Als redenen voor vertragingen worden genoemd: personeelstekort, personeelsmobiliteit, stijgende bouw- en materiaalkosten en planologische procedure. Niet alle genoemde oorzaken zijn eenzijdig door u beïnvloedbaar. Wel wordt rekening gehouden met de gevolgen van deze oorzaken, onder andere door het inzetten van planningsoptimisme in de knelpunten bij de Voorjaarsnota. Daardoor wordt de voorspelbaarheid van de exploitatiebegroting (verder) verhoogd. De investeringen in materiële vaste activa blijven achter op begroting (€ 89,5 miljoen investeringen ten opzichte van €180,8 miljoen volgens begroting). Het is in dit kader belangrijk het realiteitsgehalte kritisch te blijven bezien en te evalueren, en daarbij ook te bekijken in hoeverre de ambities en projecten/activiteiten in evenwicht zijn met wat kan worden gerealiseerd door de organisatie. Dit vraagt nadrukkelijk aandacht omdat voor het realiseren van uw doelen en ambities, de (investerings)uitgaven de komende jaren naar verwachting nog verder toenemen.
Belangrijke opgaven zijn onder anderen het realiseren van een versnelling in de woningbouw, de energietransitie, klimaatadaptatie en mobiliteitsopgave.
•
Naar onze mening is een inventarisatie van de uit eerdere jaren nog doorlopende activiteiten (‘backlog’) en voor komende jaren geplande activiteiten, en de daarvoor benodigde versus beschikbare personele capaciteit essentieel. Dit start bij de ambtelijke capaciteit maar het capaciteitsvraagstuk gaat ook over de vraag of de markt, in een situatie met toenemende personele schaarste, de ambities van uw gemeente aan kan. Om dit inzicht te verkrijgen, adviseren wij u de omvang van de gewenste investeringen over een langere periode inzichtelijk te maken en van daaruit te analyseren in hoeverre ambities realiseerbaar zijn en afhankelijk van de uitkomsten de realisatiekracht in balans te brengen met uw ambities. Op basis van dit inzicht moet de gemeente vervolgens prioriteiten stellen en keuzes (durven) maken, zodat een beter evenwicht ontstaat in ambities en activiteiten versus de beschikbare personele capaciteit. Ook hier is het essentieel dat bij de besluitvorming over ambities, beleid en projecten aan de voorkant expliciet wordt nagedacht over de impact van ambities, beleid en projecten op de uitvoering, realisatie, bedrijfsvoering en backoffice processen (bijvoorbeeld HR en Control).
Wij constateren dit jaar een verdere toename in de omvang van onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. In 2022 blijkt een rechtmatigheidsfout van in totaal circa € 11,2 miljoen (2021: circa € 3,5 miljoen). De fout bestaat uit een veelvoud aan opdrachten, waarvan 85% van de fout is vertegenwoordigd door twee opdrachten bij zes crediteuren (€ 9,5 miljoen van de totale fout van € 11,2 miljoen). U heeft deze fout geconstateerd op basis van een combinatie van repressieve interne-beheersmaatregelen en interne controles. Wij hebben zelfstandig gegevensgerichte controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels en komen tot dezelfde conclusie als u. De rechtmatige naleving van de aanbestedingsregels staat hoog op uw agenda. Wij hebben kennisgenomen van de acties die u heeft ingezet om de interne beheersing te versterken. Ook heeft u specifiek acties genomen ten aanzien van de fouten met grootste aandeel (85% bij de organisatieonderdelen Ruimte en Stadsbedrijven), zoals: acties ten aanzien van de geconstateerde fouten (beëindigen contracten), aandachtspunten voor de interne beheersing en plan van aanpak. Een belangrijk aandachtspunt betreft de primaire registratie van contracten en looptijden, waaronder verlengingsopties, zodat tijdig kan worden gesignaleerd dat opdrachten opnieuw moeten worden aanbesteed.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 9
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Speerpunten adviescommissie Controle & Financiën
Wij hebben tijdens onze controle blijvende aandacht gehad voor de aandachtspunten die uw adviescommissie Controle & Financiën ons heeft meegegeven: • Inzicht in de financiële positie inclusief benchmark 100.000+ gemeenten: een trendanalyse is opgenomen in dit accountantsverslag (hoofdstuk: ‘De financiële positie van uw gemeente’). • Kwaliteit en voorspellende waarde van de begroting: opgenomen in dit accountantsverslag (hoofdstuk: ‘De financiële positie van uw gemeente’).
Begrotingsrechtmatigheid
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding(en) naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. Daarnaast zijn er vijftien (investerings)kredieten overschreden, waarvan uw college concludeert dat de totale overschrijding van € 2,5 miljoen meeweegt in ons rechtmatigheidsoordeel. Wij delen deze conclusie, hoewel deze overschrijding niet heeft geleid tot een andere strekking van ons rechtmatigheidsoordeel.
Frauderisicoanalyse
Via onderzoeken en audits besteedt uw gemeente aandacht aan de onderwerpen ‘fraude’ en ‘integriteit’. In 2022 heeft u diverse verbeteringen ingezet, onder meer met het uitvoeren van een thema-onderzoek (proces van verstrekking reisdocumenten) en de start met interne frauderisicoworkshops, zoals ten aanzien van zorgfraude. Concernaudit heeft een workshop ontwikkelt met als doel om (a) fraudebewustzijn bij medewerkers te verhogen, (b) frauderisico’s te identificeren, en (c) mitigerende maatregelen voor frauderisico’s te ontwerpen. Wij hebben in ons accountantsverslag over vorig boekjaar enkele observaties gedaan met betrekking tot uw interne frauderisicoanalyse, die in onze managementletter wederom onder de aandacht zijn gebracht. Volgens uw Jaarplan Concernaudit april 2023 maart 2024 actualiseert u daarom komend jaar uw interne gemeentebrede frauderisicoanalyse, breidt u de frauderisicoworkshops uit en toetst u interne beheersmaatregelen van kwetsbare processen. Wij maken, net als voorgaande boekjaren, bij onze frauderisicoanalyse en gesprekken gebruik van onze interne forensisch specialisten. Dit draagt bij aan een robuuste frauderisicoanalyse en ondersteunt ons in de advisering over uw interne frauderisicoanalyse en over de werkzaamheden op het gebied van fraudepreventie.
In 2022 zijn onze deskundigen betrokken bij: advisering over uw interne frauderisicoanalyse, besprekingen over de afwikkeling van de casus Rachmaninoffplantsoen (waaronder het taxatieproces) en bespreking van integriteitsmeldingen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 10
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Overig
Energietoeslag studenten Op 17 april jl. heeft de rechtbank uitspraak gedaan in de zaak die een student heeft aangespannen tegen uw gemeente. De rechtbank oordeelt dat het uitsluiten van studenten van categoriale energietoeslag ongerechtvaardigd is. U bent (als gemeenteraad) op 19 april geïnformeerd dat uw college de aanvragen waarbij nog geen sprake is van onherroepelijkheid (maximaal 600 bezwaren) opnieuw gaat beoordelen. De studenten die aan de criteria van de beleidsregel voldoen gaat u individueel € 1.800 toekennen, waarvan € 1.300 toeziet op 2022 en € 500 op 2023. Op basis van de uitspraak door de rechtbank en het aantal bezwaren, constateren wij dat voor het boekjaar 2022 een verplichting bestaat van € 780.000. Deze verplichting is niet opgenomen in de jaarrekening. Wij merken dit bedrag aan als fout die onze rapporteringstolerantie van € 500.000 overstijgt. Vennootschapsbelasting en winsttoets grondbedrijf Uw gemeente is vanaf de invoering van de vennootschapsbelasting voor overheidsondernemingen (2016) in gesprek met de belastingdienst over de toepassing van de vennootschapsbelasting, onder andere over de activiteit grondexploitatie. Hierbij heeft de belastingdienst de clustering van het grondbedrijf (als geheel) voor de toets of de activiteit ‘door de ondernemerspoort gaat’, bevestigt.
Volgens afspraak doet u jaarlijks een winsttoets (quick-scan) voor het grondbedrijf om vast te stellen dat op de activiteit niet structureel overschotten worden gerealiseerd dat kan leiden tot belastingplicht. Voorgaande jaren bleek op basis van de ontwikkelingen van uw grondbedrijf, jaarlijkse uitkomst van de winsttoets (dusdanig negatief saldo) en bevestigend vragenonderzoek geen aanleiding voor nader onderzoek. Op basis van de actuele ontwikkelingen hebben wij dit jaar een gesprek gevoerd in bijzijn met onze Vpb-specialist en concluderen dat een aantal veronderstellingen bij de winsttoets moeten worden aangepast. Wij concluderen naar aanleiding van ons gesprek dat uw interpretatie van de ‘Handreiking vennootschapsbelasting en het gemeentelijk grondbedrijf’ voor het doen van de winsttoets op een tweetal punten niet correct is. Op basis van uw herziene winsttoets (na aanpassing van de veronderstellingen) is het saldo van het grondbedrijf nog steeds negatief. U verwacht dat de winsttoets de komende jaren eveneens een negatief saldo laat zien. Wij vragen u om dit de komende jaren te blijven monitoren en mee te nemen in het gesprek met de belastingdienst. Voorziening verlofsparen
Bestuurlijke samenvatting
•
Met de invoering van de cao gemeenten 2021-2022 kunnen medewerkers vanaf 1 januari 2022 bovenwettelijke vakantie-uren sparen. Deze uren verjaren niet. Het verlofsparen kan leiden tot verlofstuwmeren die medewerkers bijvoorbeeld inzetten voor een sabbatical of om eerder met pensioen te gaan. Bij het bepalen van de omvang van de voorziening verlofsparen zijn landelijk diverse uitvoeringsvragen ontstaan. De commissie BBV heeft daarom eind januari 2023 een nadere toelichting rondom de voorziening verlofsparen gepubliceerd. Hieruit blijkt onder andere dat gemeenten voor het spaarverlof, zoals dit vanaf 2022 van toepassing is, een voorziening moeten vormen omdat hier sprake is van een spaarsaldo dat in de tijd, naar verwachting, niet van gelijke omvang zal zijn wat betreft toevoegingen en opnamen van spaarverlof.
•
Uw gemeente heeft in 2022 in de salarisadministratie voor alle medewerkers de mogelijkheid gegeven om aan te geven of zij gebruik willen maken van de mogelijkheid tot verlofsparen. Op basis van de medewerkers die hebben geopteerd voor spaarverlof is in 2022 een voorziening verlofsparen gevormd van € 961.000.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 11
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle:
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Utrecht hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Utrecht uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid.
•
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het normenkader 2022, dat op 28 maart 2023 ter kennisgeving is aangeboden aan de gemeenteraad.
Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle.
Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen.
Toelichting uitgebreide controleverklaring
Wij hebben controleverschillen (fouten) geïdentificeerd met betrekking tot de rechtmatigheid
De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. In onze controleverklaring van vorig boekjaar hebben wij, vooruitlopend op de wijziging van de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole), reeds een uitgebreidere tekst opgenomen in de controleverklaring bij uw jaarrekening. Dit jaar doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ in onze controleverklaring verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT.
De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat een bedrag van € 2,5 miljoen aan kredietoverschrijdingen meeweegt in ons oordeel. Daarnaast hebben wij Europese aanbestedingsafwijkingen geïdentificeerd voor een bedrag van € 11,2 miljoen.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 13
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
Er zijn geen belangrijke wijzigingen doorgevoerd in de verslaggevingsregels Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn.
Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Utrecht Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.
Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2022, onder ‘Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling’.
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar
•
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022.
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij hebben specialisten betrokken bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen.
De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar.
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en dat ze consistent zijn gebruikt.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 14
Bevindingen jaarrekening
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
De vermogenspositie van uw gemeente is verslechterd
Eigen vermogen (x € 1 miljoen)
Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerde totaalsaldo van de baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 21 miljoen nadelig. Per saldo is tussentijds € 56 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2021 € 35 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans. In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 38% van het balanstotaal (ultimo 2021: 41% van het balanstotaal) en is (beperkt) verslechterd ten opzichte van 2021.
2022
2021
2020
Correctie beginbalans
2019
2018
2017
5
-
-
Eigen vermogen per 1 januari
852
822
662
633
645
657
Tussentijdse resultaatbestemming
-/- 56
-/- 25
-/- 40
-/- 53
-/- 43
-/- 55
Gerealiseerd resultaat
35
55
200
82
26
43
-/- 21
30
160
29
-/- 17
-/- 12
831
852
822
662
628
645
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten Eigen vermogen per 31 december
Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.
Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)
Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Bij: onttrekkingen aan reserves
256
Saldo mutaties reserves
56
Gerealiseerd resultaat
35
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Totale baten
1.734
Totale lasten
-/- 1.755
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
-/- 21
Af: stortingen in reserves
-/- 200
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 16
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een nadelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 21 miljoen zien, ten opzichte van een begroot nadelig saldo van € 31 miljoen (begroting na wijziging, ofwel ‘actuele begroting’ zoals opgenomen in het Overzicht van baten en lasten in de jaarrekening). De jaarrekening 2022 sluit – na het verwerken van de mutaties in de reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 35 miljoen.
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 200 150 100 50 (50)
€ 160,0
€ 110,0
In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
Totaalsaldo van baten en lasten (in € 1 miljoen)
Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 5 € 60,0
(15) (35) (55) (75)
€ 10,0
Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 200
-€ 40,0
150 100 50 -€ 90,0
-
Begroot
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Begr na wijz
Bijlagen
Werkelijk
Blz. 17
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor de gemeente Utrecht (begroot en werkelijk over de periode 2016-2022)
60,0%
Solvabiliteit
15%
40,0%
10%
20,0%
5%
0,0%
0%
Solvabiliteit
Grondexploitatiequote
De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als er sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en de bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente. Grondexploitatiequote 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Begroot
Werkelijk
Begroot
Netto schuldquote
De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.
Werkelijk
Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen, en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie.
Structurele exploitatieruimte
100%
3% 2% 1% 0% -1% -2% -3% -4%
80%
60% 40% 20%
0%
2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Begroot
Bestuurlijke samenvatting
Werkelijk
Begroot
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte Voor het beoordelen van de financiële positie is het ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerendezaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten, die worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te kunnen dekken.
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 18
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2022 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 35 miljoen. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad de financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college zijn beleid en doelen kan realiseren.
In de samenvatting van uw financiële positie op pagina 15 van de jaarstukken beschrijft uw college het planningsoptimisme. Als redenen voor vertragingen worden genoemd: personeelstekort, stijgende bouw- en materiaalkosten en planologische procedure. Kanttekening daarbij is dat niet alle genoemde oorzaken eenzijdig door u beïnvloedbaar zijn. Met name de stijgende bouwkosten en complexe binnenstedelijke investeringen zijn herkenbare oorzaken die niet gemakkelijk en geïsoleerd kunnen worden opgelost. U houdt zoveel mogelijk rekening met de gevolgen van de oorzaken, onder andere door het inzetten van planningsoptimisme in de knelpunten bij de Voorjaarsnota. Daardoor wordt de voorspelbaarheid van de exploitatiebegroting (verder) verhoogd. Ook wordt actief geworven op nieuwe projectleiders, om de voortgang van investeringen zoveel mogelijk te faciliteren. Tegelijkertijd ziet u de financiële druk toenemen. “Nee” verkopen wordt daarbij een steeds reëlere optie. De investeringen in materiële vaste activa blijven achter op begroting (€ 89,5 miljoen investeringen ten opzichte van €180,8 miljoen volgens begroting). Uw organisatie is zich bewust van de problematiek dat de realiteit niet in balans is met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden.
Wij vragen u om blijvende aandacht te besteden aan het uitvoeren van nader onderzoek en om eventueel maatregelen te nemen waarmee de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar kunnen worden gebracht.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Saldo baten en lasten | Begroting vs. realisatie (x € 1 miljoen) 175
Begroting
125
Realisatie
75 25 (25) (75)
2019
2020
2021
2022
Baten | Begroting vs. realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.750
Begroting Realisatie
1.650 1.550 1.450
2019
2020
2021
2022
Lasten | Begroting vs. realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.750
Begroting Realisatie
1.650 1.550 1.450
2019
Interne beheersing
2020
2021
Overige aangelegenheden
2022
Bijlagen
Blz. 19
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Het weerstandsvermogen is toegenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beide zijn gemuteerd in 2022; de ratio weerstandsvermogen is met 0,43 toegenomen.
Uw weerstandscapaciteit van € 74,8 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 64,7 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.
Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 74,8 miljoen (2021: € 54,8 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van de risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is er een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 64,7 miljoen (2021: € 75,6 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een afname van de gekwantificeerde risico’s met € 10,9 miljoen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen) 85 80 75 70 65 60 55 50
2017 2018 2019 2020 2021 2022 Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit
Ratio weerstandsvermogen 1,25 1,00 0,75 0,50 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 20
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •
De voorraad onderhanden werk De balanspost waaraan de belangrijkste schattingen in de jaarrekening ten grondslag liggen, betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is vanwege het saldo ultimo 2022 ad € 80,09 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook vanwege de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten ad € 911,56 miljoen en de lasten ad € 869,31 miljoen. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij het afsluiten van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is, en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van de grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of zij de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, kan terugverdienen. De gemeente Utrecht schat ultimo 2022 in, dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 103,5 miljoen bedraagt (2020: € 117,2 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is voor een bedrag van € 101,5 miljoen in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie.
Het resterende deel van deze verliesvoorzienig is aan de passivazijde van de balans gepresenteerd. Dit is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording.
Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s:
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
•
•
•
•
Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt? Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.
Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 150
Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?
100
Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?
De boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie is in 2022 afgenomen (€ 28,38 miljoen).
Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen, en dus naar bouwcapaciteit, is er sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen? Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en vanuit de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?
50 0 (50)
2019
Overige aangelegenheden
2021
2022
Ontwikkeling boekwaarde
De belangrijkste oorzaken hiervan zijn het afsluiten van vier binnenstedelijke grondexploitaties, die gezamenlijk een boekwaardedaling ad € 11,36 miljoen genereren alsmede de mutatie op de robuuste posten van Leidsche Rijn ad € 35,81 miljoen. Op de overige grondexploitaties is er per saldo een toename van de gemaakte kosten zichtbaar.
Overzicht nog te realiseren baten en lasten per project (x € 1 miljoen) 600 500 400 300 200 100 LR
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.
Interne beheersing
2020
SG
BS
Nog te realiseren baten Nog te realiseren lasten
Bijlagen
Blz. 21
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijgingen en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben in overweging genomen: •
•
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd. Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op een passende wijze weerspiegelen. Met andere woorden: is er sprake van consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?
•
Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.
•
Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd) en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeenten voor een tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2022 voor€ 9,06 miljoen tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2020: € 26,52 miljoen). Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties
Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet). Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat het schatten van de kosten en de opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt.
Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Leidsche Rijn, Stationsgebied, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waarbij wij de grondexploitatie Leidsche Rijn voor onze controle op deelcomplexniveau hebben geanalyseerd en – waar wij dat noodzakelijk achtten op grond van onze professionele oordeelsvorming – hebben geselecteerd voor een nadere controle. Van deze (deel)projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst, en is tevens de getroffen verliesvoorziening of de verantwoorde (tussentijdse) winstneming gecontroleerd. Gezien de verhoogde complexiteit van bepaalde onderdelen binnen de grondexploitaties Leidsche Rijn, Merwede OPG en Busstalling en Beurskwartier, hebben wij eveneens specialisten ingeschakeld bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen en/of de van toepassing zijnde financiële verslaggeving. Naast de hierboven benoemde projecten die wij geselecteerd hebben voor een diepgaande inhoudelijke controle, hebben wij op grond van onze risicoanalyse ook aandacht besteed aan de volledigheid van de tussentijdse winstneming op Ouderijn West en Merwedekanaalzone 4: Defensieterrein.
Bijlagen
Blz. 22
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Utrecht
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •