Cultuurhistorische waardenstelling Ockhuizen (4MB).pdf

RCE, 2013, p. 13. RCE, 2013, p. 12.

39

SB4

uitsnede van de Cultuurhistorische Atlas van provincie utrecht, met provinciaal erfgoedbeleid naar speerpunt: historische buitenplaatsen (roze) en agrarisch cultuurlandschap (groen). (Bron: provincie utrecht, ChAt.)

uitsnede van de Cultuurhistorische Atlas van provincie utrecht, ingedeeld naar thema: wonen (geel), bedrijvigheid (bruin), infrastructuur (grijs), kastelen en buitenplaatsen (roze), waterbeheersing (blauw) en agrarisch cultuurlandschap (groen). (Bron: provincie utrecht, ChAt.)

40

Ockhuizen te Haarzuilens

Complex Kasteel De Haar In het onderzoeksgebied zijn de volgende aangeduide waarden van belang: • als voorbeeld van een voor Nederland uniek complex van Kasteel of hoofdgebouw, Châtelet, bij- en dienstgebouwen, historische tuinen, tuinsieraden en parkaanleg, dat naar omvang, gevarieerde samenstelling en verscheidenheid van de onderdelen, tot stand is gekomen tijdens één restauratie- en herbouwperiode. Dit complex kan alleen vergeleken worden met enkele internationale voorbeelden. • vanwege de bij de buitenplaats behorende parkaanleg in landschapsstijl, die een representatief voorbeeld is van het werk van de tuin- en landschapsarchitect Hendrik [Henri] Copijn.46 De historische tuin- en parkaanleg van Kasteel De Haar is in cultuurhistorisch opzicht van algemeen belang: • vanwege de ontstaansgeschiedenis; • als zeldzaam gaaf bewaard voorbeeld van een aanleg in landschapsstijl van Hendrik Copijn, aansluitend op de geometrische delen van de aanleg en liggend in het landgoed van De Haar; • vanwege het belang van de aanleg voor de geschiedenis van de tuin- en landschapsarchitectuur; • vanwege de, ook in detail, gaaf bewaarde structuur; • vanwege de voor Nederland ongebruikelijke omvang; • vanwege de esthetische kwaliteit van het ontwerp.47 Landschap Het onderzoeksgebied wordt in belangrijke mate bepaald door het rurale karakter van open gebied met grasland, opstrekkende percelen,

rechte sloten en een handvol erven. Het ligt in het overgangsgebied van de oeverwallen en stroomruggen van de Oude Rijn (met de dorpen Vleuten, De Meern en Harmelen) naar het open veenweidelandschap (met lintdorpen als Gerverscop, Portengen of Kamerik). Voor het Utrechtse deel van het Groene Hart zijn door de provincie de volgende kernkwaliteiten aangegeven: • openheid; • (veen)weidekarakter, inclusief strokenverkaveling, lintbebouwing, etc.; • landschappelijke diversiteit; • rust en stilte.48 Voor het onderzoeksgebied geldt dat de verkavelingsstructuur van Ockhuizen nog relatief gaaf aanwezig is. De occupatiegeschiedenis met de relatief kleinschalige ontginningsbasis van Ockhuizen is nog herkenbaar en karakteristiek voor de relatief late ontginning van het gebied, of in ieder geval in contrast met de aanliggende grootschalige cope-ontginningen. Daartoe behoren enkele typische landschapselementen, zoals de eendenkooi, geriefhoutbosjes, hoogstamboomgaard, (voormalige) houtkades en knotwilgenrijen; sommige van hoge ouderdom. Hierin tekent zich tevens een gradiënt in het landschap af, als gevolg van de natuurlijke ondergrond. Namelijk een geleidelijke wijziging van het landgebruik van zuid naar noord, waarbij de openheid van het gebied toenam. Daarbij kwam dat het van oudsher een relatief geïsoleerd gebied betrof met doodlopende insteekwegen.

De aanleg van de Polderweg heeft hier omstreeks 1900 al een belangrijke wijziging in gebracht. De wandel- en fietspaden creëren een meer ontsloten en doorgaanbaar gebied.

46 47 48

RCE, complexnr. 527891. RCE, mon.nr. 527893. https://www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/natuur/landschap?PagClsIdt=1257376#groene_hart; OKRA landschapsarchitecten, Kwaliteitsgids Utrechtse Landschappen - Katern Groene Hart, Provincie Utrecht, 2011.

41

SB4

h

C A

F G

B d

E

hoge waarde positieve waarde Indifferent

Waardering: beoordeling per deelgebied van de cultuurhistorische waarde. (Bron ondergrond: Kadaster, pdok.nl.)

42

Ockhuizen te Haarzuilens

4.3. Waardering van deelgebieden Per deelgebied is gekeken naar het ‘totaalbeeld’ van cultuurhistorische waarden voor betreffend terrein, beoordeeld naar de verschillende deelwaarden. Deelgebied

Toelichting

Waardering

Waarde

A.

Open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling, herkenbaar als afzonderlijk ontginningsblok.

Relatief gaaf historisch landschap, van waarde door ouderdom van landschapsstructuren en continuïteit van landgebruik, in samenhang met omliggende ontginningen, met hoge landschappelijke belevingswaarde

Hoog

B.

Open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling, doorsneden door de Polderweg. Beïnvloed door de parkaanleg op De Haar door aanleg bosjes (en bouw boerderij Dijkzicht).

Relatief gaaf historisch landschap, van waarde door ouderdom van landschapsstructuren en continuïteit van landgebruik, in samenhang met omliggende ontginningen, onderdeel van het ontworpen landschap rondom Kasteel De Haar, met hoge landschappelijke belevingswaarde

Hoog

C.

Open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling.

Relatief gaaf historisch landschap, van waarde door ouderdom van landschapsstructuren en continuïteit van landgebruik, in samenhang met omliggende ontginningen, met hoge landschappelijke belevingswaarde

Hoog

D.

Bebouwingslint van Ockhuizen, bepaald door de oorspronkelijke boerderijerven, aansluitend op de in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling, met enkele (restanten van) kavelrandbeplanting.

Ontginningsbasis met historische boerderijen, van waarde door oude bebouwingslocaties en herkenbaar lint, mede bijzonder vanwege de geringe omvang, met enkele oudere en karakteristieke agrarische (onderdelen op de) erven, in samenhang met omliggende ontginningen, met hoge landschappelijke belevingswaarde

Hoog

E.

In oorsprong open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling. Later met tijdelijk gebruik als boomgaard en invoeging van enkele woonhuizen met grote tuinen, beïnvloed door de ligging nabij dorp Haarzuilens.

Van waarde in relatie tot het oorspronkelijke landschap, als onderdeel van het ontginningsblok, doch minder herkenbaar door later ingevoegde bebouwing met tuinen

Positief

F.

In oorsprong open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling. Relatief recent in aanzicht en gebruik gewijzigd door fruitteelt, natuurontwikkeling, bebouwing aan de Ockhuizerweg en recreatieve voorzieningen.

Van waarde in relatie tot het oorspronkelijke landschap, als onderdeel van het ontginningsblok, doch minder herkenbaar door later ingevoegde functies

Positief

G.

Open weidelandschap, met in hoofdzaak middeleeuwse verkaveling. Met historische eendenkooi (16e of 17e eeuw). Lichtelijk beïnvloed aan noordzijde door de A2.

Relatief gaaf historisch landschap, van waarde door ouderdom van landschapsstructuren en continuïteit van landgebruik, in samenhang met omliggende ontginningen, met hoge landschappelijke belevingswaarde

Hoog

H.

Randen van ontginningsblokken: achterzijde van de ontginning van Ockhuizen, met de Haarrijn met voormalige molenplaatsen; achterzijde van de ontginning Maarssenbroek (Oudenaarskade), aangesneden door de A2

Van waarde als randzone, in samenhang met de ontginningsblokken en de bijzondere functie in de waterhuishouding, doch aangetast door het verdwijnen van de molens en aansnijding door de A2, waardoor de historische context minder herkenbaar is geworden.

Positief

43

SB4

Waardering: beoordeling per element van de cultuurhistorische waarde. (Bron ondergrond: Kadaster, pdok.nl.)

hoge waarde positieve waarde Indifferent

44

Ockhuizen te Haarzuilens

4.4. Waardekaart met elementen Op de kaart zijn aangeduid als elementen van hoge cultuurhistorische waarde: • De eendenkooi met (erf van de) kooikerswoning en verbindingspad (RM) • De Ockhuizerdijk • De Thematerkade • Het oorspronkelijke tracé van de Westdijk met beplantingsrijen • De kavelsloten (vóór 1832 aanwezig) • De Haarrijn, wetering langs de Oudenaarskade, Uitschuit en Middelwetering • Het erf van Ockhuizerweg 20 (Het Klaverblad) (RM) • Het erf van Ockhuizerweg 24 • De boomgaard tegenover Ockhuizerweg 20 • De 2 geriefhoutbosjes aan de zuidoostzijde • De 2 parkbosjes aan Polderweg en Thematerkade • De 3 zichtlijnen vanaf Kasteel De Haar • Voormalige boerderijen Polderweg 2 (Dijkzicht) en Polderweg 4 (De Bom) en Ockhuizerweg 22 • Voormalige 2 molenplaatsen aan de Haarrijn De volgende elementen zijn onder meer aangeduid met een positieve cultuurhistorische waarde: • De erven van voormalige boerderijen Polderweg 2 (Dijkzicht) en Polderweg 4 (De Bom) en Ockhuizerweg 22 • Het gemaal aan het einde van de Thematerkade, met dienstwoning De overige, niet aangeduide elementen en structuren behoren niet tot de essentie of uitzonderlijke aspecten van Ockhuizen en zijn als zodanig ondergeschikt. Indifferent beoordeelde elementen en structuren zijn in het algemeen relatief recent of verkeren buiten de samenhang.

De waardering van bebouwing is indicatief vanuit een algemene historische invalshoek. Een nadere waardenstelling zou op architectuur- en bouwhistorische gronden moeten plaatsvinden.

45

SB4

Verdwenen elementen. (Bron ondergrond: Kadaster, pdok.nl.)

Boomgaarden Bos of beplantingsrij

46

Ockhuizen te Haarzuilens

5. AAnBEVELInGEn

5.1. Algemeen Bij elke ontwikkeling die van invloed kan zijn op de cultuurhistorische waarden geldt dat een zorgvuldige afweging gemaakt moet worden, waarin (ook) de cultuurhistorische waarde van het betreffende onderdeel wordt meegewogen. Achter de aanduiding van de cultuurhistorische waarde in voorliggende rapportage schuilt tevens een richtlijn voor de omgang: • hoog (blauw): dit betreft een essentieel en onlosmakelijk onderdeel van het complex, dat gerespecteerd dient te worden en waarvan aantasting effect heeft op het gebied als geheel; • positief (groen): dit betreft een belangrijk onderdeel van het complex, dat beschermenswaardig is, maar dat aanpassing of verandering kan verdragen, zolang het als (oorspronkelijk) onderdeel herkenbaar blijft; • indifferent (geel): dit betreft een ondersteunend onderdeel van het complex en voegt (thans) geen (cultuurhistorische) waarde toe, zodat zowel versterking als vernieuwing tot de mogelijkheden behoort. Het streven naar behoud van hoog gewaardeerde historische objecten geldt eveneens voor diens directe omgeving of invloedszone. Een effect binnen de omgeving van een monument, bijvoorbeeld doorsnijding, wijziging van (land)gebruik of een (bouw)volume, kan een aantasting van de historische waarde tot gevolg hebben.

Behoud en versterking van de thans aanwezige, historisch belangwekkende onderdelen, welke behoren tot de essentie van het gebied en/of overgebleven zijn van de vroege periode, strekken tot aanbeveling: • verkavelingsstructuur met slotenstelsel, afwateringssysteem (o.a. Haarrijn) en ontsluiting (Thematerkade, Ockhuizerweg); • bebouwingslint van Ockhuizen met erven en boomgaard; • de eendenkooi met kooikerswoning en omgeving. Vanuit de historische achtergrond en kenmerken van deelgebieden en structuren verdient het aanbeveling om in te zetten op: • behoud van de openheid; • behoud (en waar mogelijk versterking) van de compositorische en visuele relaties met De Haar.

5.2. Boscompensatie Het aanbrengen van grote oppervlakten bos is in principe een vorm van landgebruik die niet aansluit bij het historisch karakter van het gebied, waar openheid en grasland het kenmerkende beeld bepalen. Vanuit de opgave om binnen het onderzoeksgebied te zoeken naar mogelijkheden waar wél bos kan worden gerealiseerd, kunnen de volgende handreikingen worden gedaan. Voor het aanplanten van nieuw bos zou kunnen worden gekeken naar locaties waar in het verleden bos of beplanting aanwezig is geweest, maar thans is verdwenen. Hiervoor komen in ieder geval enkele verdwenen kleinere boslocaties en perceelrandbeplantingen in aanmerking, zoals in rood aangegeven op naaststaande kaart. Daarnaast kan de natuurlijke gradiënt in het gebied als richtlijn worden genomen, waarbij het aanbrengen van bos of beplanting meer geëigend is aan de zuidzijde van het onderzoeksgebied dan in het open noordelijke deel. De aanwezigheid van boomgaarden in het verleden in het zuidelijk deel vormt hiertoe een indicatie. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de boomgaarden in de loop der tijd zijn verdwenen, maar dat andere opgaande beplantingen in de vorm van tuinen bij de huizen uit de jaren 70, de jonge boomgaard achter nr. 24 en het natuurbos ten westen van de eendenkooi nadien zijn toegevoegd.

Ook dient de karakteristieke vorm van de eendenkooi - als afzonderlijk, rechthoekig bos - herkenbaar

47

SB4

te blijven. In de zuidoostzijde van het onderzoeksgebied is rekening te houden met de zichtlijnen vanuit kasteel De Haar. Aan de zuidwestzijde (tegen de Polderweg) biedt de aansluiting op het kasteelpark kans om (op eigentijdse wijze) in te spelen op de voortzetting van het parklandschap door middel van kleine bosjes (clumps) of hoekbosjes. Ten slotte vormt de oriëntatie in het gebied een richtinggevend principe, waarbij het voor de hand ligt om langgerekte, smalle stroken bos in (globaal) noord-zuidrichting te situeren; dus geen brede blokken bos of bosstroken in oost-westrichting.

5.3. Zonnepanelen Het plaatsen van velden met (liggende) zonnepanelen betreft een eigentijdse, niet-historische activiteit, welke is ingegeven vanuit een actuele maatschappelijke opgave. Liggende zonnepanelen hebben gewoonlijk een beperkte hoogte, waardoor de ruimtelijke werking in het landschap gering is en daarmee de impact op de openheid van het landschap, als één van de historische waarden, relatief beperkt is. De plaatsing kan in principe als een reversibele ingreep worden beschouwd: wanneer de zonnepanelen op termijn worden verwijderd, is het open grasland terug. Plaatsing van zonnepanelen heeft wel invloed op de beleving van het historische landschap met de karakteristieke groene weilanden. Dit speelt des te meer wanneer de panelen in het directe zicht liggen van bewoners of bezoekers van het gebied. Vanuit behoud van cultuurhistorische landschapswaarden volgt dat locaties voor zonnepanelen bij voorkeur binnen de minder hoog gewaardeerde deelgebieden worden gezocht. Dit betreffen echter gebieden waar juist de recreatieve paden liggen, waar beleving een rol speelt. Vanuit de beleving van bewoners en bezoekers kan worden gedacht aan bijvoorbeeld de meest noordelijke percelen tegen de Haarrijn en A2, welke gelegen zijn op afstand van wegen en bebouwing. Dit zijn echter juist vanuit cultuurhistorie hoog gewaardeerde gebieden.

Mogelijk dat toevoeging van beplantingsstroken of hagen (in aansluiting op thans verdwenen historische beplantingen) het zicht op de beoogde velden met zonnepanelen kan verminderen en tot een aanvaardbare inpassing leidt.

48

Ockhuizen te Haarzuilens

BronnEn

Literatuur Akkerman, F. (red.), Ontwerp landinrichtingsplan Haarzuilens, Dienst Landelijk Gebied, 2004. Bemmel, H. van, Het Amsterdam-Rijnkanaal – een streep door het landschap, juli 2014. Blijdenstijn, R., Tastbare tijd 2.0, cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht, vierde druk, Amsterdam 2015. Dekker, C., Afwatering en scheepvaart ten westen van de stad Utrecht tot de 14e eeuw, 1990. Es, Henk J. van, Gravers, grondeigenaren en gevolgen van het Merwedekanaal bij Breukelen, in: Tijdschrift Historische Kring Breukelen, jg. 7 (1992), nr. 3, p. 121-137 Gaasbeek, F., et al., Maarssen, Geschiedenis en Architectuur, Monumenten-inventarisatie Provincie Utrecht, Uitgeverij Kerckebosch/SPOU, Zeist/Utrecht, 2007. Gemeente Utrecht, Bestemmingsplan Haarzuilens, vastgesteld 13-1-2014. Haartsen, A., Ontgonnen Verleden, Regiobeschrijvingen provincie Utrecht, Bureau Lantschap / Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, november 2009. Haartsen, A., B. Olde Meierink, R. de Groot, J. Dam, Cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Lopik, Lantschapsstudies 148, 2017. Hartog, C.M.W. den, e.a., Terug naar Themaat, Het archeologisch onderzoek LR50 en LR52 naar drie huisplaatsen aan de Thematerweg, Basisrapportage archeologie 29, Gemeente Utrecht, 2009. Hendriks, L., R. van Immerseel, Richtlijnen tuinhistorisch onderzoek, Voor waardestellingen van groen erfgoed, 2012.

Huiting, Jan, Domeinen in beweging: Samenleving, bezit en exploitatie in het West-Utrechtse landschap tot in de Nieuwe Tijd, proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, 2020. Kamphuis, M., Met levend materiaal, Copijn 1763-2013, Uitgeverij De Hef, 2014. Landheer, H., De restauratie van kasteel De Haar: van droom tot obsessie, in: Bulletin KNOB, 2004, nr. 5, p. 183-190. Loeff, Karel, Haarzuilens, dorp uit de schaduw van het kasteel, in: Bulletin KNOB, 1996, nr. 2/3, p. 5466. Manten, A.A., M. Laméris, Breukelen, Geschiedenis en Architectuur, Monumenten-inventarisatie Provincie Utrecht, Uitgeverij Kerckebosch/SPOU, Zeist/Utrecht, 2008. Manten, A.A., De oude band van Kockengen en Spengen met kasteel De Haar, in: Tijdschrift Historische Kring Breukelen, jrg 11, nr. 5, 1996, p. 249 - 257. Minkjan, Paul, Henk Baas, Frans Parmentier, Edwin Raap, Marijke van Woerkom, Maarten van der Velden, Hans Renes, Pieter Veen en Floris Bouwman, Handboek cultuurhistorisch beheer, deel I, II en III, Landschapsbeheer Nederland, 2010. OKRA landschapsarchitecten, Kwaliteitsgids Utrechtse Landschappen - Katern Groene Hart, Provincie Utrecht, 2011. Olde Meierink, B., et al., Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht, Uitgeverij Matrijs/Stichting Utrechtse Kastelen, Utrecht, 1995.

49

SB4 Renes, J., Historische landschapselementen; een lijst met definities en literatuur, Rapport 201, DLOStaring Centrum Wageningen, 1992. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Beschermd dorpsgezicht Haarzuilens, Toelichting bij het besluit tot aanwijzing van het beschermd dorpsgezicht Haarzuilens gemeente Utrecht (Utrecht) ex artikel 35 Monumentenwet 1988, 2013. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Cultuurhistorisch onderzoek in de vormgeving van de ruimtelijke ordening, Aanwijzingen en aanbevelingen, Amersfoort, 2013. SB4 en Arcx, Inventarisatie van historische vaarwegen in de provincie Utrecht, Provincie Utrecht, 2017. SB4, Inventarisatie van historische landwegen in de provincie Utrecht, Provincie Utrecht, 2018. Steenhuis, Marinke, Paul Meurs, e.a., Het Groene Hart, Landschapsbiografie en cultuurhistorische waardering, Bestuurlijk Platform Groene Hart/SteenhuisMeurs, 2021. Storm van Leeuwen, J.A., Themaat, van maat tot polder (I), in: Tijdschrift van de Historische Vereniging Vleuten, De Meern, Haarzuilens, jg. 18 1998 nr. 1, p. 18-25. Storm van Leeuwen, J.A., Themaat, van maat tot polder (II), in: Tijdschrift van de Historische Vereniging Vleuten, De Meern, Haarzuilens, jg. 18 1998 nr. 2, p. 29-36. Storm van Leeuwen, J.A., Oude en nieuwe wegen in de ruilverkaveling Vleuten, in: Officieel orgaan van de Historische Vereniging Vleuten, De Meern, Haarzuilens, 8(1988)2, p.

610-621; 8(1988)3, p. 649-659; 9(1989)1, p. 708-713. Tromp, Heimerick, Cuypers, Copijn en het park van kasteel De Haar, in: Bulletin KNOB, 1996, nr. 2/3, p. 67-74. Wink, K., Kok, R.S. en R.A.C. Kroes, Toelichting op de Archeologische Beleidskaart gemeente Utrecht, RAAP-Rapport 3072, Weesp, 2022 (in prep.) Instanties (archieven) AHN - Actueel Hoogtebestand Nederland CHAT - Cultuurhistorische Atlas Provincie Utrecht HUA - Het Utrechts Archief Kadaster - www.topotijdreis, Kadaster Archiefviewer KB - Koninklijke bibliotheek (Het Geheugen; www.delpher.nl) NA - Nationaal Archief te Den Haag (www.gahetna.nl) NAi - Nederlands Architectuurinstituut: Het Nieuwe Instituut, Rotterdam PDOK - Publieke Dienstverlening Op de Kaart (Kadaster en Rijksoverheid; www.pdok.nl) RCE - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort RHCR - Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard Websites www.ahn.nl www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/stad/leidsche-rijn www.cultureelerfgoed.nl www.delpher.nl www.eendenkooien.nl www.hetbelokenland.com www.hetutrechtsarchief.nl www.hisgis.nl www.kadaster.nl www.kasteleninnederland.nl

50

www.kb.nl www.leestekensvanhetlandschap.nl www.opentopo.nl www.pdok.nl www.planviewer.nl www.provincie-utrecht.nl www.rhcrijnstreek.nl www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl www.utrecht.nl

Specialisten in Groen Erfgoed