Document · PDF

Bureau Steenhuis Cultuurhistorische Verkenning Maliebaan, 2009.pdf

Gemeenteraad 3 februari 2022, gemeente UtrechtBij agendapunt: Raadsvoorstel vaststelling IPvE/FO Maliebaan19.933 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Maliebaan - Utrecht

Cultuurhistorische verkenning en analyse

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Berekuil

Biltstraat

Dom

Het beschermd stadsgezicht van Utrecht omvat sinds 1975 de middeleeuwse binnenstad met haar singels. In het kader van het landelijke Monumenten Inventarisatieproject van jongere bouwkunst en stedenbouw (1850 tot 1940) zijn de Maliebaan, het Wilhelminapark en de directe omgeving van deze laatste voorgesteld als beschermd gezicht Utrecht-Oost. De procedure loopt sinds september 2005. Na de aanwijzing zal er door de gemeente een beschermend bestemmingsplan worden vastgesteld.

Maliebaan - Utrecht

lie

sin

teg

lst

raa

rg. R

eig

ers

Situatie Maliebaan

tra

Voorgesteld beschermd gezicht Oost Beschermd stadsgezicht

Station Maliebaan

Wilhelminapark

Rijksmonument Openbaar groen Bomen Spoorgebied Wanden Maliebaan Bebouwing Maliebaan

Water

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

inhoud

Verantwoording

Maliebaan in buiten- en binnenland In buitenland In Nederland Ontwikkeling Maliebaan

6 8 10 12

Maliebaan analyse Verkeer Groen Wanden Maliebaan Profiel Maliebaan Erven Maliebaan

14 16 18 20 26 28

Aanbevelingen Kwaliteiten Aandachtspunten

30 30 32

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Ruimtelijke ontwikkeling 34 Voor 1636: Kloostergronden 36 1636-1768: Maliebaan als ontspanningslandschap 40 1768-1813: Maliebaan tijdelijk in verval 46 1813-1861: Maliebaan aangesloten op wandeling van Zocher 52 1861-1920: Maliebaan als verkeersweg 64 1920-2009: Maliebaan op de tekentafel 76 Noten en bronnen

Colofon

Verantwoording De Utrechtse Maliebaan is bijna vier eeuwen oud. Al die tijd heeft de baan zijn unieke karakter behouden. Terwijl de stad om deze 750 meter lange parkway heen groeide, werden tuinhuizen patriciërswoningen en veranderden koetsen in auto’s. De Maliebaan is naast een belangrijke verkeersader een cultuurhistorisch ankerpunt in de oostelijke stadsrand van Utrecht. De oorsprong is fascinerend: om studenten te lokken legde de stad Utrecht in 1636 een paille-maillebaan aan, waar het paille-maillespel (een soort cricket) gespeeld kon worden. Dit studenten-ontspanningscircuit lag temidden van voormalige kloostergronden en was via een speciaal poortje in de stadsmuur vanaf het Lepelenburg toegankelijk. Met 1800 bomen, vier rijen aan elke kant, vormde de Maliebaan een lineair stedelijk park. Maliebanen zijn geen exclusief Utrechts fenomeen: op meerdere plekken in Nederland, Europa, en zelfs in Amerika, werden ze aangelegd. De Maliebaan van Hamburg lijkt wat gaafheid en gebruik betreft nog het meest op de Utrechtse.

Maliebaan - Utrecht

Welstandsnota Utrecht: De Schoonheid van Utrecht - juni 2004

Oudwijk - Buiten Wittevrouwen, Wilhelminapark - Rijnsweerd Legenda Beleidskaart Niveau’s

Aanduidingen

Open

Ontwikkelingsgebieden

Respect

Grens van het gebied

Behoud

Spoorlijn

Stimulans

Rijks- en gemeentelijke monumenten

Ligging in de stad

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

De baan in het weiland ontwikkelde zich in de loop der eeuwen tot een voornaam woon- en werkgebied. Maar ook toen het paille-maille spel al lang in onbruik was geraakt en de statige Utrechtse families hier woonden, zo rond 1920, bleef de baan als ontspanningsboulevard in gebruik. De Maliebaan was een stedelijk manifestatieterrein en een vast onderdeel van protestmarsen, rouwstoeten, katholieke arbeidersoptochten en theaterbezoekers. Langs de Maliebaan staan statige panden met bijzondere functies. Er wordt gewerkt, gewoond en naar school gegaan. In het midden van de baan ligt een openbare wandelwereld, achter de bebouwing ligt een groene private zone, met restanten van tuinhuizen, abrupt onderbroken straten (Tulpstraat) en nooit voltooide ontwikkelingen. In deze cultuurhistorische verkenning en analyse zijn vier eeuwen ontwikkeling in beeld gebracht. Aan de hand van historische kaarten en ontwerpen (uitgevoerd en niet uitgevoerd) wordt de functionele

en ruimtelijke ontwikkeling van de Maliebaan geduid en wordt de betekenis van deze structuur in beeld gebracht. Tijdens het onderzoek vonden we bijzondere bronnen, die niet alleen de Maliebaan, maar dit stuk stad meer contour en reliëf geven. Zoals de in schoonschrift geschreven ‘Toestand der bomen’ uit 1830, of het Onteigeningsboek met kaarten van de terreinen langs de Oosterspoorlijn. Vanaf het begin van de 20e eeuw onthullen de archieven een lange reeks aan plannen voor de Maliebaan. Ingehuurde ontwerpers als Berlage, Feuchtinger, Schaechterle en Kuiper maakten de Maliebaan tot onderdeel van hún visie op de stad. Maar vrijwel alle plannen strandden bij B. en W. De Maliebaan lijkt wel te lijden aan ‘the advantage of lagging behind’: het wachten op beslissingen over verkeerspleinen met fly-overs of demping van de singels duurde zo lang, dat het maatschappelijke tij keerde en de Maliebaan vanaf de jaren zeventig in het vizier kwam van erfgoedliefhebbers.

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Dit rapport vormt de eerste stap naar kwaliteitsverbetering voor de Maliebaan. De recente zorgen over de toestand van de bomen blijkt van terugkerende aard. Toen de Maliebaan in 1918 als terrein voor de Jaarbeurs werd gebruikt, werden ten behoeve van de beurskramen takken van de bomen gezaagd en gasleidingen tussen de wortels doorgegraven. Raadslid Van Bolhuis stelde vragen, en hem werd op het hart gedrukt dat het snoeien en graven gebeurde door ‘bekwame plantsoenarbeiders.’ Deze studie is bedoeld als bouwsteen voor een visie en een beheersplan. Het onderzoekt de wonderlijke spankracht die deze structuur in vier eeuwen tijd heeft weten te behouden en brengt de kwaliteiten en aandachtspunten in beeld. De Maliebaan ligt er redelijk goed bij, er is geen acute grote ontwikkelingsdruk, maar er is wel een continue stroom van kleine claims op de ruimte: een doorsteek voor fietsers, een zebrapad voor de school, het tegengaan van keren op de baan, bouwprojecten op de erven, parkeren van auto’s en fietsen, het

plaatsen van fietsenklemmen. Er is een visie en beheersplan nodig, een handboek waarin de unieke betekenis van de Maliebaan duurzaam wordt verankerd. Dit rapport is daar de aanzet toe. Marinke Steenhuis In opdracht van de gemeente Utrecht, Stedenbouw & Monumenten, Bettina van Santen (adviseur architectuurhistorie) Projectteam: drs Chawwah Six, drs Paula Klaver, ir Johanna van Doorn en dr Marinke Steenhuis Schiedam, Steenhuis stedenbouw/landschap, juni 2009 www.steenhuis-onderzoek.nl

d e i n

M a l i e b aan

b u i t e n -

Maliebaan - Utrecht

e n

b i nn e n l an d

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Over de hele wereld zijn maliebanen te vinden. Het zijn stucturen die op de dag van vadaag opvallen in het stedelijk weefsel. Sommige zijn net zoals de Utrechtse Maliebaan nog heel gaaf, herkenbaar en monumentaal (Hamburg, Londen, Washington, Den Haag). Anderen zijn minder opvallend en zijn alleen nog herkenbaar in hun straatbenaming als Maliebaan (Breda, Leiden) of zijn zelfs hun monumentale en groene karakter kwijt (Amsterdam).

Duitsland, Hamburg, Palmaille Aanleg

1638

malige maliebaan ook geschikt als lijnbaan

Bebouwing

Representatieve patriciërs

voor touwslagers. In 1717 herstelde de Ober-

woningen

präsident de stad de baan tot een openbare

Functie

Verkeersweg

wandelpromenade door de herplant van rijen

Breedte

ca 40 m

lindenbomen en de aanleg van wegen buiten

Lengte

650 m

de bomenrijen. Net als in Utrecht ontwikkelde de Palmaille zich vanaf de achttiende eeuw

Maliebaan - Utrecht

Niet alleen studenten speelden het maliespel,

tot een chique woonmilieu en werden in de

het was ook geliefd in adellijke kringen.

negentiende eeuw de meeste patriciërswo-

Landsherr Graf Otto legde in 1638 een ma-

ningen gebouwd die de baan nog steeds haar

liebaan, de Palmaille, aan op de noordelijke

voorname karakter geven. In tegenstelling

oever van de Elbe. Eind zeventiende eeuw

tot de Maliebaan wordt het autoverkeer over

raakte de baan al in verval en werd het voor

ventwegen tussen de bomen en de bebou-

andere doeleinden gebruikt. Vanwege het

wing geleid en is de middenbaan vrij voor

kaarsrechte tracé en de lengte bleek de voor-

wandelaars en fietsers.

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Engeland, Londen, The Mall

Verenigde Staten, Washington, The National Mall

Aanleg

1661

Aanleg

1791

L’Enfant (1754-1825) maakte in opdracht van

Bebouwing

Geen, achtergevels Carlton

Oorspronkelijk werd het maliespel in Londen

Bebouwing

United States Capitol, insti-

president George Washington een plan voor

House Terrace

sinds het begin van de zeventiende eeuw

tuten en musea

Washington. Centraal in het ontwerp voor de

Functie

Toegangsweg Buckingham

gespeeld op de Pall Mall bij het Saint James

Functie

Monumentaal park

hoofdstad stond een ‘public walk’, de National

Palace

Square, later bekend van de vele herenclubs

Breedte

ca 180 m

Mall, tussen Capitol Hill met de regeringszetel

Breedte

ca 60 m

als Athenaeum, de Travellers’ Club en de

Lengte

ca 1300 m

en de rivier Potomac. Ondanks de monumen-

Lengte

ca 1000 m

Reform Club. Volgens de overlevering produ-

tale plannen van L’Enfant was de Mall een

ceerden koetsen, die de baan als verkeers-

In Europa was het maliespel al een tijd in

eeuw lang niet ingericht, maar een ruig park

weg gebruikten, te veel stof, waarop de baan

onbruik toen in de Verenigde Staten, in de

waar koeien graasden. Pas in de twintigste

in 1661 werd verplaatst in zuidelijke richting.

nieuwe hoofdstad Washington in 1791 een

eeuw werd de National Mall uitgevoerd zoals

De nieuwe baan lag toen op de plaats van

National Mall werd aangelegd. De naam refe-

L’Enfant het had bedacht: een monumentale

de huidige Mall, nu een verkeersverbinding

reert alleen aan de uiterlijke verschijningsvorm

rechte wandeling met aan weerszijden in-

tussen Trafalgar Square en Buckingham

van de Europese maliebanen: een monu-

drukwekkende gebouwen voor instituten en

Palace. Beide namen herinneren nog aan het

mentale, brede en kaarsrechte laan. De van

musea.

maliespel.

oorsprong Franse architect Pierre Charles

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Amsterdam,Watergraafsmeer, ter hoogte van Jennerstraat

Den Haag, Malieveld

woningbouw verdwenen alle sporen van de

Aanleg

1606

Beide structuren zijn nog herkenbaar in het

maliebaan die evenwijdig aan de Kruislaan,

Bebouwing

Geen

huidige Den Haag: de maliebaan als een

ter hoogte van de huidige Jennerstraat lag.

Functie

Onderdeel van Malie-

fraaie bomenlaan (Boorstraat) parallel aan de

De droogmakerij Watergraafsmeer was een

veld

Zuid-Hollandlaan en de exercitieterreinen als

geliefde bestemming voor rijke Amsterdam-

Breedte

200 m

het Malieveld.

mers. In de voormalige polder bouwden zij

Lengte

500 m

hun lusthoven. Ter ontspanning werd halver-

In 1606 werd in Den Haag de westkant

wege de zeventiende eeuw een maliebaan

van het Haagsche Bosch ingericht als een

aangelegd, goed passend binnen het ortho-

zeventiende-eeuws sportcomplex, compleet

gonale grid van de polder. Anderhalve eeuw

met exercitieterreinen en een maliebaan. Een

later was het spel niet meer in trek en werd de

eeuw later breidde de stad uit richting het

baan afgebroken. Tot begin twintigste eeuw

oosten met de verplaatsing van de Prinsesse-

waren de contouren van de baan nog her-

gracht. Hierdoor werd de maliebaan een stuk

kenbaar in het landschap. Met de naoorlogse

ingekort en de exercitieterreinen verkleind.

Aanleg

Omstreeks 1650

Contouren zijn niet meer herkenbaar

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Breda, Speelhuislaan

Leiden, Maliebaan Aanleg

1637

1637 een nieuwe maliebaan aangelegd buiten

Aanleg

1620

een kaarsrechte laan aangelegd, beplant met

Bebouwing

universiteits bibliotheek

de Wittepoort, langs de zojuist gegraven

Bebouwing

Vooroorlogse Midden-

iepen, waar ook het maliespel kon worden be-

standswoningen

oefend. Net als het maliespel raakte ook het

Leiden

Haagsche Vaart. De rechte vaart was uiter-

Functie

straat

mate geschikt voor de aanleg van een malie-

Functie

Verkeersweg

speelhuis in verval, dat zelfs gesloopt werd in

ca 40 m

1824. De laan naar het speelhuis, de Speel-

ca 850 m

huislaan, bestaat nog steeds. In tegenstelling

Breedte

onbekend

baan. Net als andere maliebanen raakte ook

Breedte

Lengte

400m

die in Leiden aan het einde van de achttiende

Lengte

tot de Utrechtse Maliebaan ontwikkelde de

eeuw in verval. Omdat het grondgebied nog steeds van de universiteit was, legde deze in

In 1609 koos één van de prinsen van Oranje,

baan in Breda zich niet tot een chique woon-

den met een maliebaan. Al vroeg in de zeven-

1815 een tuin voor ‘Landhuishoudkunde’ aan

Filips Willem van Oranje (1554-1618), Breda

en werkmilieu, maar tot een doorgaande route

tiende eeuw lag er een baan buiten de Rijns-

op het terrein. Inmiddels is op het terrein de

als nieuwe domicilie. Zijn halfbroer volgde en

met middenstandswoningen.

burgerpoort. De maliebaan was hier echter

universiteitsbibliotheek gebouwd en is van

kocht enkele jaren later grond voor de aanleg

een obstakel voor de aanleg en verbetering

zowel de maliebaan als van de tuin niets meer

van een lusthof ten noorden van de stad,

van de vestingwerken. Na een zwerftocht

te herkennen.

waarop een zogenaamd ‘speelhuis’ werd ge-

Leiden was één van de eerste universiteitsste-

langs mogelijke locaties werd uiteindelijk in

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

bouwd. Tussen zijn lusthof en de stad werd

Ontwikkeling maliebaan Biltstraat Herberg ‘t Boompje

Biltstraat

n aa eb ali M

sin

Maliebaan 1813 - 1861

Oudwijk Oudwijk

Wegen (1860)

g Maliebru

Maliebaan 1636 - 1768

Maliehuis

Lepelenburg

Maliebaan Hoornwerk

ieb

ingel

Herberg ‘t Gulden Vlies (Maliehuis)

lie

ieb

Malies

Hogeland

Oorsprong

Biltstraat

Tuinderswoningen en theekoepels Hoveniersgrond

Kavels (1860)

lie

Maliebaan 1768 - 1813 Schans (1787 - 1795)

sin

Bebouwing (1860)

Nieuwe Baan (1853)

l Maliehuis

Maliebaan (1768 -1787)

‘Groene wandeling’ J.D. Zocher (1829 - 1842)

Tuinen Maliebaan

Hoveniersgrond

Pachtgrond

Pachtgronden

Pachtgrond

Bomen

Bebouwing

Water

Tuinderswoningen en theekoepels

Bebouwing

Water

1636-1768

1768-1813

1813-1861

Profiel: aan weerszijden 4 bomenrijen,linden en iepen Inrichting: maliepalen aan begin en einde, omheining aan lange kanten Kop: Maliebaan begon halverwege het bolwerk Lepelenburg Einde: Maliebaan eindigde bij oude Vechtloop (huidige Museumlaan) Bebouwing: theekoepels, priëlen, tuinhuizen en hovenierswoningen Grondgebruik: hoveniersgrond Programma: aanleg Maliebaan voor maliespel / paille maille

Profiel: aan weerszijden 4 bomenrijen, middenbaan verhard in 1812 Inrichting: omheining verwijderd, meer ruimte op mid- denbaan Kop: Maliebaan begon halverwege het bolwerk Lepelenburg Einde: tijdelijke verbinding met Biltstraat 1768-1787 Bebouwing: theekoepels, priëlen, tuinhuizen en hovenierswoningen Grondgebruik: hoveniersgrond en tuinen als lusthoven Programma: maliespel in onbruik, exercitieterrein Franse leger

Profiel: ventwegen, trottoirs en buitenste rij bomen gerooid Inrichting: voorzieningen: waterputten, straatverlichting Kop: terugleggen kop tot hoogte Maliehuis, aanleg van plantsoen Einde: aanleg Nieuwe Baan tussen buitenplaatsen Hogeland en Oorsprong Bebouwing: herenhuizen en stadsvilla’s vervingen langzaam de theekoepels en tuinhuizen Grondgebruik: tuinen als lusthoven Programma: lustlandschap voor wandelaars en ruiters, terrein voor harddraverijen

Chronologie

1636 aanleg Maliebaan 1659 uitdunnen bomenbestand 1693 buitenpaden (huidige ventwegen) geschikt voor koetsen 1730 vaststelling dubbele rooilijn

Maliebaan - Utrecht

1768 verbinding met Biltstraat gemaakt 1787 verbinding met Biltstraat opgeheven voor verdedigingswerken 1812 middenbaan verhard

1824 aanleg buitenplaatsen Hogeland en Oorsprong 1829 Plan Zocher voor voormalige vestinggronden 1848 opheffing tolgelden bij Maliebrug 1853 aanleg Nieuwe Baan 1861 aanleg ventwegen en trottoirs, buitenste rij bomen gerooid, aanleg plantsoen op de kop Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Oorsprong

Hogeland

Hogelandpark

Ve rb

red

M al

ieb

Biltstraat

ing

Maliebaan 1861-1920

teg

lst

Oudwijk

raa

Jaarmarkt (1917 - 1919) Verbreding Nachtegaalstraat (1906 - 1913) en verbreding Maliebrug

Maliebaan 1920 - 2009

Tram ( vanaf 1904) Ma

Bebouwing Maliebaan na 1920

Nieuwe bebouwing (1895) lies

ing

el Maliehuis

Uitbreidingen (vanaf 1895)

Autoweg (?)

Paardentram (1892 - 1907)

Ventweg (?)

Fietspad Maliebaan (1887) Verbreding Maliebrug

Maliebaan (1920)

Maliebaan (na 1860)

Maliehuis

Theekoepels (1879)

Wilhelminapark aanleg: 1898 - 1914 Station Maliebaan

Bebouwing (1920)

Bebouwing Maliebaan (1879)

Tram (1904 - 1938)

Station Maliebaan (1874)

Oosterspoorlijn

Oosterspoorlijn (1874)

Tuin Groen

Tuinen Groen

Water

1861-1920

1920-Heden

Profiel: ventwegen, trottoirs en drie bomenrijen aan weerszijden Inrichting: verkeersstromen gescheiden Kop: aanleg Van Oldenbarneveltlaan, toegangsweg naar Maliebaanstation Einde: Nieuwe Baan doorsneden door de Oosterspoorlijn, spoorwegovergang Bebouwing : herenhuizen en stadsvilla’s Grondgebruik: tuinen als lusthoven Programma: nieuwe verkeersstromen als fiets, auto en tram; ruimte voor parades, optochten en de jaarbeurs

Profiel: ventwegen, trottoirs en drie bomenrijen aan weerszijden Inrichting: strikte scheiding verkeersstromen; eenrichtingsverkeer op ventwegen Kop: eenrichtingsverkeer rond plantsoen Einde: aanleg van rotonde Bebouwing: herenhuizen en stadsvilla’s, nauwelijks nog nieuwbouw Grondgebruik: achtererven als parkeerterrein voor kantoren Programma: bebouwing in gebruik als kantoorruimte, woonfunctie steeds minder

Chronologie

1874 aanleg Oosterspoorlijn en opening Maliebaanstation 1887-1918 aanleg Emmalaan en Wilhelminapark

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

1933 eenrichtingsverkeer rond plantsoen aan kop 1934 aanleg rotonde aan einde 1955 eenrichtingsverkeer op ventwegen 1975 Beschermd stadsgezicht voor binnenstad en omwalling

M a l i ana

Maliebaan - Utrecht

e b aan l y s e

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

verkeer De Maliebaan is onderdeel van de de hoofdstructuur van de stad Utrecht. Het is een belangrijke verbinding tussen het centrum van Utrecht met de snelweg A27. Het verkeer afkomstig van de snelweg rijdt via de Biltstraat, de Museumlaan en de Maliebaan de stad in. Sinds de Bilstraat eenrichtingsverkeersweg is geworden (1999) voor auto- en busverkeer, verlaten de auto’s de stad via de Maliebaan. De kruising Nachtegaalstraat - Burgermeester Reigerstraat is een druk kruispunt, waarbij rekening wordt gehouden met fiets- en autoverkeer uit de Maliebaan (ventwegen en middenbaan), Nachtegaalstraat en Burgermeester Reigerstraat. Tevens zijn de Nachtegaalstraat en de Burgermeester Reigerstraat bestemd voor bovenwijksverkeer, wat wil zeggen dat het openbaar vervoer veelvuldig gebruik maakt van deze straten.

De groenstroken in de Maliebaan worden voornamelijk gebruikt als wandelpromenades. Aan de ventwegen bevinden zich ook voetpaden die toegang dienen tot de bebouwing en de erven aan de Maliebaan. Voor voetgangers zijn op de groenstroken verschillende oversteekplaatsen zonder zebrapad aanwezig.

Het kruispunt Maliebaan, Nachtegaalstraat en Bur-

structuur van de stad Utrecht

germeester Reigerstraat

De kop (Malieblad) en het einde van de Maliebaan

Het profiel van de ventwegen bestaat uit gebouw,

bestaan elk uit een rontonde. Het Malieblad is een

voetpad, ventweg, parkeerplek en groenstrook.

Het spoorwegtracé Utrecht- Hilversum- Amersfoort wordt gebruikt voor het vervoer van goederen. Daarnaast maakt het spoorwegtracé onderdeel van het Spoorwegmuseum en rijdt de recreatietrein af en toe op het spoor.

Fietsen vindt plaats op de ventwegen, die eenrichtingsverkeer zijn. De enige plekken om van de ene kant naar de andere kant van de Maliebaan te komen voor fiets- en autoverkeer zijn op de kop, de staart en de kruising. Het gebeurt vaak dat fietsers tegen het verkeer in rijden op de ventwegen en dat kan tot gevaarlijke situaties leiden.

De middenbaan is onderdeel van de verkeershoofd-

Maliebaan - Utrecht

groter plantsoen dat als rotonde dient.

De groenstrook aan weerszijden van de middenbaan

Op het spoorwegtracé rijdt de goederentrein en soms

fungeert als wandelgebeid.

de recreatietrein van het Spoorwegmuseum.

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Biltstraat naar Berekuil >

Emmalaan

a ra

lst

g te

ies al

M l

Verkeer Maliebaan 2009 Hoofdweg Secundaire weg Ventwegen Maliebaan

eig .R rg Bu

Fietspad Maliebaan Voetgangerspad Maliebaan

aa str

Bomen Oosterspoorlijn

Bebouwing

Station Maliebaan Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Wilhelminapark

groen De groenstructuur van de Maliebaan bestaat uit twee groenstroken aan weerzijden van de middenbaan van de Maliebaan. Deze groenstroken zijn elk voorzien van drie rijen bomen. De vormgeving van de plaatsing van de bomen is afkomstig van de eeuwenoude structuur van de Maliebaan toen het nog een paille-maille speelveld was. De beplanting bestaat voornamelijk uit iepen en linden. Onzeker is nog van wanneer deze bomen stammen, maar deze zijn gelijkmatig beplant over de jaren.

De Maliebaan is in Utrecht een gave en

De bomenstructuurvan de Maliebaan stamt

unieke structuur.

nog uit de tijd dat de Maliebaan een speelveld was.

Het groen van de Maliebaan vormt een schakel tussen het groen aan de singels en het Hogelandpark en Oorsprongpark, de Emmalaan en het WIlhelminapark. Daarnaast is het groen van de Maliebaan een gave en unieke structuur in Utrecht, maar ook in Nederland en buitenland (zie hoofdstuk Maliebaan in context op paginas 84 t/m 89).

Maliebaan - Utrecht

De Maliebaan sluit aan de zuid-oostzijde met

Aan de noord-west zijde sluit de Maliebaan aan

het groen van de singels aan het Lepelenburg.

met het Hogelandpark en de Oorsprongpark.

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Oorsprong Hogelandsepark

an ba e i l Ma

Lepelenburg Groen Maliebaan Openbaar groen Collectief groen Bomen Wanden Maliebaan Spoorgebied

Water

Wilhelminapark Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Wanden De wanden van de Maliebaan bestaan gedeeltelijk uit patricierspanden en uit pandsgewijze blokken. Aan de stadszijde, ten noord-westen van de Maliebaan, is de bebouwing chiquer en groter. De panden zijn grotendeels vrijstaand en de architectuur is rijker aan details (erkers, dakkappelen, risalieten, enz.). Aan de andere kant van de Maliebaan, de zuid-oost zijde bestaat de wand uit kleinere erven. Hoe meer naar het noord-westen toe hoe kleiner de erven zijn. De korrel grotte van de bebouwing is aan deze kant van de baan ook kleiner. De spaties tussen de bebouwing zijn nauw en vaak gesloten door een muur met een deur.

Vrijstaande patricierspanden aan de Malie-

Pandsgewijze stroken bebouwing aan de Ma-

baan.

liebaan.

De spaties tussen de bebouwing geven soms

De inrichting van de spaties tussen bebouwing

doorzichten naar de erven toe.

gebeurt vaak met hekken in verschillende vor-

Vanaf de Maliebaan zijn op sommige plekken doorzichten naar de erven aanwezig. Deze spaties zijn vaak voorzien van een hek in zowel traditioneel als modern vormentaal.

mentalen.

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Biltstraat

aa str

ga te ch

ies

M Wanden Maliebaan

.R rg Bu

Wanden Maliebaan

Station Maliebaan

aa str er

eig

Doorkijken vanuit Maliebaan Bomen Oosterspoorlijn Bebouwing omgeving

Wilhelminapark Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Beschermd stadsgezicht

2-6

Rijksmonument

44 -48

Maliebaan - Utrecht

Maliesingel

Rijksmonumenten zijn: Maliebaan 8, 10, 12, 14-14D, 16 (Maliebaanstation), 18, 20, 22, 24, 26, 40, 42, 44, 46, 48, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 70A, 74, 76, 78, 80, 80BS, 82, 84, 86, 88, 90, 92, 94, 96, 98, 100, 102, 108.

Maliebaan

Rijksmonumenten

50 -52

Rijksmonument

54 - 56

58 - 60

62 - 64

Rijksmonumenten

70A

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Wanden Maliebaan noord-west

Rijksmonumenten

76 - 78

Rijksmonumenten

78A - 84A

Rijksmonument

Rijksmonumenten

20 -26

28 -30

Rijksmonumenten

86 -94

Rijksmonumenten

96 -102

Rijksmonument

104

106

108 Oorsprong

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Rijksmonumenten

145 - 127

125 - 113

111 - 103

Rijksmonumenten zijn: Maliebaan 3, 5, 7, 13, 21, 27, 31, 55, 57, 59, 71, 71M, 73, 73E, 75, 77, 77C, 81, 83, 85, 89, 91, 93, 95, 97, 99, 113, 113BS, 115, 115BS.

Rijksmonument

59 - 55

Rijksmonument

53 - 51

39 - 37

33 - 31

Rijksmonument

29 - 27

Maliebaan

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Wanden Maliebaan zuid-oost

Rijksmonumenten

97 95

Rijksmonument Rijksmonumenten

93 91

87 85 83

Rijksmonument

81A

Rijksmonumenten

75 - 73

Beschermd stadsgezicht

Rijksmonumenten

25 - 23

Rijksmonument

17 - 15

13 - 1 Maliesingel

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Profiel Maliebaan voor 1860

Tuinderswoningen

Toegangsweg voor koetsen

Wandelgebied

Middenbaan

Vier bomen rijen

Wandelgebied

Toegangsweg

Tuinen en boom-

Vier bomen rijen

voor koetsen

gaarden >

geen trottoir

Profiel Maliebaan na 1860

Herenhuizen Trottoir

Ventweg

Dubbele rooilijn

Fietspad Voetpad Drie bomen rijen

Middenbaan

Voetpad

Ventweg

Trottoir

Theekoepels

Drie bomen rijen

gebouwen

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Profiel Maliebaan

Profiel Maliebaan 2009

Voetpad

Ventweg

Parkeren

Voetpad

Middenbaan

Voetpad

gebouwen

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Ventweg

Voetpad Patricierspanden

Patricierspanden Dubbele rooilijn

Parkeren

Drie bomen rijen

Dubbele rooilijn gebouwen

erven De erven aan de noordoostzijde van de Maliebaan liepen oorspronkelijk tot aan de Monseigneur van Weteringstraat. Dit is nog aan het erf van de Aartsbisdom te zien. De andere erven zijn in de loop van de tijd kleiner geworden. De woonfunctie van de Maliebaan is na de Tweede Wereldoorlog langzamerhand verzakelijkt. Veel panden zijn nu in gebruik als kantoren voor kleine en middel grote bedrijven en instellingen (banken, verzekeringsbedrijven, advocatenkantoren, welzijnsinstellingen en instituten). Veel erven achter deze kantoorpanden hebben hun groeninrichting verloren en fungeren als verhard parkeerterrein. Op de erven zijn tuinhuisjes, koetshuizen en stallen te vinden uit vroegere perioden, rudimenten van de ‘service’ zone die tot diep achterin de erven aanwezig is. Daarnaast is ook recente bebouwing te vinden. De bebouwingstypologie op de erven bestaat uit drie soorten: gebouwen haaks op de wanden van de Maliebaan, losse gebouwtjes en gebouwen evenwijdig aan de wanden van de Maliebaan (vooral aan de kant van de Oosterpoorlijn).

Het groen van de erven heeft door de kantoor-

Naast uitbreidingen staat er ook losse

functies plek moeten maken voor parkeerter-

bebouwing op de erven.

reinen en uitbreidingen van de kantoren.

In de erven zijn tuinhuisjes, koetshuizen en

Aan het begin van de Maliebaan, op de 1ste

stallen te vinden uit de 19de eeuw.

korte Baansteeg en de 2de Korte Baansteeg is bebouwing haaks op de wanden van de Maliebaan te vinden.

Langs de groenstroken van de Maliebaan wordt sinds de jaren ‘60 geparkeerd.

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

an ba e i l Ma

Erven Maliebaan 2009 Parkeren Tuinen Openbaar groen Bomen Wanden Maliebaan Spoorgebied

Water

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Maliebaan als geheel

Gave structuur in de stad

Weinig doorsnijdingen, één zichtlijn

Wanden

Kruispunt Nachtegaalstraat- Burgermeester

Dubbele rooilijn bebouwing: erkers en uitbou-

Reigersstraat

wen als rudiment van de vroegere tuinhuizen

Profiel Maliebaan: erf - gebouw - stoep -

Spaties tussen de bebouwing

Bouwhoogtes

Chiquere bebouwing stadszijde Maliebaan

Erkers /risalieten/details

Kleinere percelen spoorzijde Maliebaan

ventweg - parkeren - voetpaden in het groen - verkeersbaan - voetpaden in het groen - parkeren - ventweg - stoep - gebouw - erf spoor

Gave groenstructuur als schakel tussen de singel, het Hogelandpark en het WIlhelminapark

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Gemengde functies

Woonhuizen

Erven

Zichtlijn op erven

Kwaliteiten De Maliebaan is een eeuwenoude structuur die er uitstekend bij ligt in vergelijking met andere maliebanen in zowel binnen en buitenland. Het is een unike structuur die zich kermerkt door een aantal elementen. Deze ruimtelijke karakteristieken zijn kwaliteiten die voor toekomstige interventies behouden en versterkt dienen te worden. Kwaliteiten Maliebaan

Scholen en openbare functies

Groene erven

c. Functies Maliebaan • menging van functies: wonen en werken d. Erven • zichtlijnen • groene erven • ‘service’ zone op de erven, stallen en koetshuizen tot diep achter de erven (Fentener van Vlissingen in Tulpstraat)

a. Maliebaan als geheel • nog een hele gave structuur in de stad • weinig doorsnijdingen • een duidelijke zichtlijn • groene structuur als schakel tussen singel, Hogelandpark en Wilhelminapark • profiel Maliebaan b. Wanden • verschil stadszijde en spoorzijde (chiquere bebouwing stadszijde, kleinere erven spoorzijde) • dubbele rooilijnen bebouwing • spaties tussen de bebouwing • bouwhoogtes • erkers/risalieten/details

Kantoren

‘Service’ zone op de erven, stallen en koetshuizen tot diep achterop de erven

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Maliebaan als geheel

Verhouding Functies

Wanden

Erven

Verdichting van de erven met verschillende bebouwingstypologieën: losse gebouwen en Restauratie/renovatie wanden binnen de vor-

gebouwen haaks en evenwijdig aan de be-

mentaal bebouwing Maliebaan

staande gebouwen van de Maliebaan

Heftigheid Piekenkermis

Verdichting zichtlijn naar erven

Verstening erven

Sleetse inrichting wandelzones in groene

Kwaliteit bomen en gaafheid groenstructuur

Inrichting spaties tussen bebouwing

Parkeren in erven

stroken

goed in de gaten houden

Kop: verkeerskooppunt neemt veel ruimte in

Verzakelijking Maliebaan beperken

en is niet overzichtelijk

uit www. maliebaanfestival.nl

Einde: aansluiting Biltstraat - Maliebaan kan beter

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Aandachtspunten: fysiek en procedureel 1. Fysieke aandachtspunten: In de Maliebaan is er geen acute grote ontwikkelingsdruk, maar wel een continue stroom van kleine claims op de ruimte: doorsteek maken voor fietsers, een zebrapad voor de school, het keren op de baan tegengaan dmv evt. voethekjes, bouwprojecten op de erven, parkeren van auto’s en fietsen, het plaatsen van evt. fietsenklemmen. Er is een visie en beheersplan nodig, die ervoor moeten zorgen dat de uniekheid en gaafheid van de Maliebaan niet verloren door de kleine claims. Aandachtspunten voor de Maliebaan zijn: a. Maliebaan als geheel • kop en staart (aansluitingen op de stad) kunnen beter, kop en staart zijn nooit goed geweest • sleetse inrichting wandelzones op de Maliebaan. • kwaliteit van de bomen in de gaten houden. Tegelijkertijd aanplanten wanneer nodig. • type bestrating in de openbare ruimte van de Maliebaan en de erven b. Wanden • restauratie/renovatie in passende vormentaal (zie kwaliteiten). • hekken en schuttingen aan wanden Maliebaan in passende vormentaal

• let op de spaties en zichtlijnen tussen de wanden van de Maliebaan c. Verhouding functies • verzakelijking Maliebaan terugdringen • Piekenkermis. De grootschaligheid van dit evenement is te heftig voor de groenstructuur van de Maliebaan (voorval kap van 180 jaar oude rode beuk in oktober 2007). Aanbeveling of dit evenement kleinschaliger kan. d. Erven • verdichting en verstening van de erven • bebouwingstypologie op de erven: haaks op de wanden, losse objecten, evenwijdig aan wanden • parkeren in erven 2. Procedurele aandachtspunten: Het Bestemmingsplan, waarin de Maliebaan is opgenomen, maakt onderdeel van het plangebied stadsvernieuwing Buiten Wittevrouwen afkomstig uit 1992. Het plan strekt tot behoud, herstel, verbetering, herindeling of sanering van het gebied ten oosten van de binnenstad en de singels. Voor de Maliebaan gelden als voornaamste drie zaken. Ten eerste de handhaving van de zeer karakteristieke bebouwing die de grootste prioriteit verdient. Het

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

opnemen van de Maliebaan in het gebied van beschermd stadsgezicht wordt sterk bevorderd. De voorschrijdende verzakelijking dient te worden gestopt om zo de de grote parkeeroverlast terug te dringen. Om deze drie hoofdzaken te bereiken dienen in het document een aantal zaken beter geregeld te worden, zoals het bouwen van bouwwerken bestemd voor bedrijfsdoeleinden op erven en het gebruik van erven voor parkeren. Bij herziening van de bestemmingsplan de volgende punten meenemen: a. Aanvullingen op het bestemmingsplan: • Vrijstelling van B&W voor het bebouwen van de erf tot maximaal 70% en met een maximum van 32m, zou uit bestemmingsplan moeten worden gehaald om zo te voorkomen dat de erven helemaal verstenen en verdichten. • 40 % van de gronden mag door B&W gewijzigd worden in de bestemming parkeerdoeleinden. Dit zou aangevuld kunnen worden met een mogelijkheid van een zonering beschrijving. Dit betekent bebouwing achter een strook van xx meter. • In het bestemmingsplan ontbreekt een bepaling over de gewenste richting van eventuele uitbreidingen op de

erven. • Er ontbreekt een bepaling over opstelplaatsen voor vuilcontainers, verlichting, parkeren. Deze elementen zorgen voor een verrommeling van het monumentale straatbeeld van de Maliebaan. • De gebieden die in het bestemmingsplan aangeduid zijn als Tuin zijn de gebieden die als spaties dienen tussen de bebouwing. Er ontbreekt in het plan een verwijzing naar de vormentaal van de inrichting /bouwwerken van deze spaties (de hoogte van maximaal een meter wordt wel vermeld). b. Andere aanbevelingen: • Één loket maken, net als bij het Zocherplantsoen. Dit betekent een parkbeheerder die alle wensen en klachten behartigt en uitwerkt volgens een vaste coherente aanpak. • Mogelijkheid maken van (semi-) openbare tuinen. Creatieve omgang met de kantoortuinen zou een oplossing zijn: bij Staff Planning is een afspraak met de buurman die in het weekend de tuin gebruikt en onderhoudt.

R u i m t e l i j k e o n t w i k k e l i n g

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Vestingstad Utrecht, ommuurd en omgeven door een vestinggracht, op een kaart van Jacob van Deventer, 1569. Aan de oostkant van de stad lagen de Biltstraat met bebouwing en het klooster Oudwijk. [Renes 2005]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Voor 1636 - Kloostergronden

Het klooster Oudwijk met omliggende terreinen, rond 1570. [HUA]

Oostflank Utrecht Aan het einde van de Middeleeuwen, omstreeks 1540, versterkte de ommuurde en omsingelde stad Utrecht haar verdedigingswerken door de aanleg van vier bastions, één in het noorden en drie in het zuiden. Nadat Willem van Oranje in opstand was gekomen tegen de hertog van Alva in 1568, raakte ook de stad Utrecht betrokken bij de Tachtigjarige Oorlog. De stad besloot daarom in 1577 de vestingbouwer Adriaen Anthonisz de vestingwerken te laten uitbreiden met vijf bolwerken: Begijnebolwerk, Wolvenburg, Lucasbolwerk, Lepelenburg en Mariabolwerk.1 Van deze bolwerken zijn de eerste vier nog herkenbaar in de huidige stad en is het Mariabolwerk aan de westflank verdwenen. De enige stadspoort aan de oostkant van de stad, de Wittevrouwenpoort, gaf toegang tot de Biltsestraat, een kaarsrechte weg richting De Bilt. Aan deze straat, buiten de stadspoort, verrees de bebouwing horend bij de landerijen ten oosten van de stad. Sinds de Middeleeuwen was Utrecht een belangrijke stad voor de RoomsKatholieke Kerk, omdat hier de aarts-

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

bisschop zijn zetel had. Hierdoor vestigden zich een groot aantal kloosters in en rondom de stad. Tijdens de Reformatie kreeg Utrecht liefst drie beeldenstormen te verduren, in 1566, 1579 en 1580. Uiteindelijk werd de Rooms-Katholieke Kerk door het stadsbestuur verboden in 1580, nadat een jaar eerder de Unie van Utrecht was gevormd, waarin de noordelijke, protestantse gewesten zich hadden verbonden. De kloosters, inclusief het bezit aan gebouwen en grond, kwamen in bezit van de stad en van de Ridderschap, de politieke vertegenwoordiging van de adel. De kloostergebouwen werden veelal gesloopt om ruimte te maken voor woningbouw binnen de vesting of herbestemd als opslagruimte, kazerne en later als universiteitsgebouw. Aan de oostkant van de stad, bereikbaar via een zijstraat aan de Biltsestraat, was in de twaalfde eeuw het Benedictinessenklooster Oudwijk gesticht. 2 Ook dit klooster werd opgeheven tijdens de Reformatie, maar de ouders van de meestal adellijke Benedictinessen wisten de oorspronkelijke sloopplannen voor het klooster te beperken tot het afbreken van de

Een plan uit 1629 voor de uitbreiding van de vestingwerken. Aan de oostflank van de stad waren een verdedigingswerk aan de Biltstraat en een Hoornwerk ten zuiden van het Lepelenburg getekend. [Renes 2005]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Na de Reformatie werd een deel van de gebouwen van het klooster Oudwijk gesloopt en het overgebleven deel verkocht als landgoed. [HUA]

kerktorens.3 Uiteindelijk werden het kloosterterrein verkocht als landgoed en de landerijen verpacht. De door afzetting van slib vruchtbare terreinen waren onder andere in gebruik als boomgaard, tuinderij of moestuin. Hoewel het gebouw diverse keren ingrijpend verbouwd is en het grondeigendom sterk verkleind is, herinnert het landhuis Oudwijk aan de Oudwijkerlaan nog steeds aan het opgeheven klooster.

Het voormalige klooster als landgoed Oudwijk, rond 1860. [HUA]

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Plattegrond van Utrecht in 1649, met het zuid-

De Maliebaan kort na de aanleg in 1637. De

westelijke deel van de Maliebaan. Duidelijk

baan werd aan beide kanten afgesloten met

zichtbaar zijn de bomenrijen aan weerzijden

een hek en aan weerzijden stonden vier rijen

van de baan en de verkaveling van de wei-

bomen. Op de voorgrond zijn de Maliebrug

landen daarachter. Uit het Toonneel der

van het bolwerk Lepelenburg over de singel

Steden, uitgegeven door Blaeu in 1649-1652.

en de herberg Het Gulden Vlies zichtbaar.

[RUG]

Ets door Hendrik de Winter uit 1645, gemaakt in opdracht van de Vroedschap van Utrecht. [Renes 2005]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

1636-1768 : Maliebaan als ontspanningslandschap

Het maliespel zoals afgebeeld in een boek over oude Engelse sporten. Een bal werd met een lange stok met een houten kop en fluwelen handvat in zo weinig mogelijk slagen van het begin- naar het eindpunt geslagen. [Ditchfield 1891]

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Oostflank Utrecht Na de aanleg van de vijf bolwerken lag de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht nagenoeg stil. Er was nog genoeg ruimte in de stad uit te breiden, mede dankzij de vrijgekomen kloostergronden, zodat uitbreidingen buiten de vesting niet nodig waren. Toch waren er in de jaren zestig van de zeventiende eeuw grootse, utopische plannen om Utrecht uit te breiden. De aanzet hiertoe gaf de ambitieuze burgemeester Hendrick Moreelse met zijn plan in 1664. Zijn plan richtte zich op de westkant van de stad, waar hij een strikt orthogonaal stratenpatroon toepaste. Om zijn nieuwe stad kwam een nieuwe vestinggracht, waarin de bolwerken Wolvenburg, Lucasbolwerk en Lepelenburg werden opgenomen. Aan de ligging en het profiel van de Maliebaan wijzigde Moreelse niets, zodat de baan behouden bleef als een sportterrein buiten de stad. In andere plannen, van onder andere de landmeter Hugo Ruysch en van schrijver Everard Meyster, bleek de Maliebaan wel een obstakel. Zowel Ruysch als Meyster wilden Utrecht

aan alle kanten evenveel uitbreiden, zodat er een nieuwe gordel van vestingwerken concentrisch om de hele stad nodig zou zijn. In zijn plan negeerde Ruysch de Maliebaan en tekende hij de nieuwe vestinggracht dwars over de baan – en over de Biltstraat – heen. Meyster werkte zijn plannen beter uit. In zijn plan zijn de uitbreidingen verkaveld volgens een strak grid dat aan de oostkant is gebaseerd op de rechte Biltstraat. De diagonaal op deze straat gelegen Maliebaan detoneerde in dit stratenpatroon en daarom verlegde Meyster de baan naar een halve maan-vormige restruimte, ingericht als park. Uiteindelijk werden geen van de plannen uitgevoerd. De bevolking van Utrecht nam slechts geleidelijk toe, waarvoor woonruimte nog binnen de singels gebouwd kon worden.4 Maliebaan Ruimtelijk In maart 1636 werd de Illustre School in Utrecht geïnaugureerd tot de universiteit van Utrecht. Om de studenten enige ontspanning en vertier te bieden besloot de Vroedschap in 1637

tot de aanleg van een maliebaan: ‘goetgevonden tot cieraet van deselve hare Stadt, alsmede tot exercitie ende vermaeck van hare inwoonders ende die geene, dewelcke de academie alhier frequenteren te doen maecken den Maillebaen’.5 Op een maliebaan werd het maliespel gespeeld, ook bekend als paille maille. Hierbij was het de bedoeling dat in een beperkt aantal slagen met een maille – een houten stok met fluwelen handvat en een houten kop – een bal van de ene naar de andere kant van een lange baan – maliebaan – gespeeld werd. Het van oorsprong Franse spel werd internationaal door studenten gespeeld, zodat er ook in andere landen maliebanen liggen. Meer over de Maliebaan in zowel Nederlandse als internationale context komt later in het rapport aan de orde. De Utrechtse maliebaan werd aangelegd in het Oudwijkerveld, het gebied rondom het voormalige klooster Oudwijk. Waarschijnlijk werd voor dit gebied gekozen omdat in de omwalling bij het Lepelenburg al een poortje bevond dat toegang gaf aan een herberg buiten de vesting, waar leden van het Gulden Vlies vergaderden. Deze herberg kreeg na 1637 de functie van maliehuis, waar de beheerder van de baan, de maliemeester, woonde.

De maliemeester hield toezicht op de baan, wat betekende dat hij de spelmaterialen verhuurde en de baan onderhield. Het Oudwijkerveld was overwegend verkaveld van zuidwest naar noordoost, wat de ligging van de baan ten opzichte van de stad verklaard.6 Het startpunt van de baan lag net buiten de singel, tussen het bolwerk Lepelenburg en het hoornwerk en het eindpunt bij een oude Vechtloop nabij het landgoed Oudwijk. Zowel het start- als eindpunt werden gemarkeerd door palen en het speelveld zelf werd aan de lange kanten omheind. De totale lengte bedroeg 740 meter. Aan weerszijden van de baan, achter de omheining, werden twee maal vier rijen bomen aangeplant, in totaal 1200 linden en 600 iepen. Ruim twintig jaar later, in 1659, had de Maliebaan zo’n dicht bladerdak dat de boombeplanting sterk werd uitgedund door om de andere boom te rooien. Gaandeweg de werd de buiten de singels gelegen Maliebaan ook aantrekkelijk als wandel- en ruitergebied en ontwikkelde het gebied rondom de Maliebaan zich als een lustlandschap met de voor die tijd gebruikelijke theekoepels, priëlen en tuinhuizen. Ook de chique burgers verpoosden zich eind zeventiende eeuw aan de Maliebaan,

Maliebaan - Utrecht

De Maliebaan in 1697. De ruimtelijke opzet van de Maliebaan was zestig jaar na de aanleg niet gewijzigd. Ets van Casper Specht naar een tekening van Jan van Vianen. [HUA]

Ontwerp voor het buitenhuis Bellevue aan de Maliebaan, 1768. Waarschijnlijk werd deze tekening gebruikt om toestemming voor de bouw te vragen. [HUA]

De Franse koning Lodewijk XIV voor de poorten van Utrecht in 1672. Schets voor een wandtapijt uit de serie L’Histoire du Roy door het atelier van Charles le Brun, 1690. [Louvre] Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Plan voor de uitbreiding van Utrecht, door burgemeester Hendrick Moreelse, 1664. Moreelse concentreerde de uitbreiding aan de westkant en nam de bolwerken aan de oostkant op in een nieuwe gordel van verdedigingswerken. [Renes 2005]

Plan voor de uitbreiding van Utrecht, door Hugo Ruysch, 1666. Ruysch breidde Utrecht aan alle kanten uit, zodat een nieuwe vestinggordel nodig was. Hierin vormde de Maliebaan duidelijk een obstakel. [Renes 2005]

Plan voor de uitbreiding van Utrecht door Everard Meyster, 1667. Net als Ruysch ontwierp Meyster een nieuwe ring van verdedigingswerken. De Maliebaan vormde ook hier een hindernis in het strakke grid, maar

maar gaven de voorkeur aan een ritje per koets boven een wandeling te voet. Om hieraan tegemoet te komen werd in 1693 besloten paden aan de buitenkant van de bomenrijen geschikt te maken voor koetsen. Later, in de achttiende eeuw, groeiden de terreinen rond de theekoepels uit tot kleine buitenplaatsen met hovenierswoningen, maar nog steeds gericht op recreatie en niet op permanente bewoning. Voor een goed uitzicht op de baan werden de tuinhuizen uitgebouwd met erkers. Om te voorkomen dat de erkers steeds groter zouden worden, stelde de Raad in 1730 twee rooilijnen vast. Een rooilijn op een afstand van 28 voet van de buitenste bomenrij voor de tuinhuizen en een rooilijn op een afstand van 24 voet voor de erkers aan de tuinhuizen. Dit besluit tot twee rooilijnen is nog steeds af te lezen aan de onregelmatige gevelwand van de Maliebaan. 7 Behalve voor ontspanning, bleek de Maliebaan enkele decennia na de aanleg ook geschikt voor politieke doeleinden; de Franse Zonnekoning Lodewijk XIV liet zich in 1672 toejuichen door een menigte Frans gezinde Utrechtenaren.8

Programmatisch De Maliebaan werd oorspronkelijk aangelegd als een sportterrein voor studenten, maar werd door de chique burgerij als ontspanningslandschap buiten de singels, om te wandelen en te flaneren in een koets. Net als aan de Vecht, ver buiten Utrecht, bouwden zij een lustlandschap, maar dan dicht bij huis. Aan de baan verrezen eerst bescheiden theekoepels en priëlen, die in de achttiende eeuw uitgroeiden tot grote tuinhuizen.

Meyster verplaatste de baan in noord-zuid-richting. [Renes 2005].

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Kop Oorspronkelijk lag de kop van de Maliebaan een stuk verder naar voren dan in de huidige tijd. Het is niet precies te reconstrueren waar de ban precies begon, maar waarschijnlijk was het halverwege het plantsoen op het Malieblad. De boombeplanting in vier rijen aan weerszijden van de baan sloot aan op de boombeplanting op de oevers van de vestinggrachten, zodat de Maliebaan functioneerde als een groene zijtak van de vesting.

ieb

Biltstraat

Herberg ‘t Gulden Vlies (Maliehuis)

lie

sin

Maliebr

Maliebaan 1636 - 1768 Maliebaan Hoornwerk

Tuinderswoningen en theekoepels

Kruispunt Al voor de aanleg van de Maliebaan in 1637 liep er van de vestinggracht ter hoogte van het Lucasbolwerk een pad richting het landgoed Oudwijk. Dit pad was de basis voor de huidige Nachtegaalstraat en Burgemeester Reigerstraat. Het doorgaande pad werd doorsneden door de aanleg van de Maliebaan. In de zeventiende en achttiende eeuw waren de paden aan weerszijden van de Maliebaan slechts zijstraten, die toegang gaven tot verder gelegen tuinderijen en buitenplaatsen.

Hoveniersgrond Pachtgronden Bomen Bebouwing Water

Maliebaan - Utrecht

Eind De Maliebaan eindigde oorspronkelijk op een oude Vechtloop, iets ten zuiden van de Biltstraat. Net als aan de kop

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

van de baan kwam ook aan het einde een herberg. Aan de Biltstraat, dus voorbij het einde van de baan werd herberg ’t Boompje werd waarschijnlijk gelijk met de aanleg van de Maliebaan gebouwd.

Portret van Rene Descartes (1596-1650) door Frans Hals, 1649. [Louvre]

Pieter Langendijk (1683-1756) schrijver van het blijspel Het Wederzijds Huwelijksbedrog (1714). Ets van C. Pronk en J. Houbraken, 1751. [DBNL]

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Beroemde Maliebaners Rene Descartes (1596-1650) De Franse filosoof Rene Descartes gaf in 1636 aan de net opgerichte Universiteit van Utrecht colleges in de filosofie en woonde daarom bijna een jaar in Utrecht. Volgens de overlevering schreef hij hier zijn ‘Discours de la Méthode’, dat later in Leiden werd uitgegeven. 9 Hij betrok een tuinhuis aan de Maliebaan, waar toen nog nauwelijks bebouwing stond. Het tuinhuis bestaat niet meer, maar lag waarschijnlijk ter hoogte van de huidige nummers 36 en 38. Het Wederzijds Huwelijksbedrog (1714) Pieter Langedijk (1683-1756) schreef in 1714 het blijspel Het Wederzijds Huwelijksbedrog dat zich grotendeels op de Maliebaan afspeelt. Het stuk gaat over een berooide edelman Lodewijk die verliefd wordt op de jongedame Charlotte, vooral omdat ze rijk lijkt te zijn. Beide partijen doen zich beter voor dan ze werkelijk zijn, wat grote consternatie oplevert.

Op deze kaart van D. Kuyper uit 1784 wordt

Links het Maliepoortje en de Maliebrug over

duidelijk hoe de Maliebaan is verbonden met

de singel en rechts de entree naar de Malie-

de Biltstraat. Het profiel van de baan met de

baan. Schilderij van een anonieme schilder

bomenrijen werd doorgezet. [Renes 2005]

omstreeks 1770.[CM]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

1768-1813 - Maliebaan tijdelijk in verval Oostflank Utrecht Door de economische en politieke onrust in de Republiek was er aan het einde van de achttiende eeuw weinig aandacht voor de uitbreiding of verfraaiing van de stad. Utrecht werd in staat van oorlog gebracht met extra versterkingen. De nadruk lag hierbij op de verdediging aan de oost- en zuidzijde van de stad, omdat de dreiging van buiten de Republiek kwam. De kaart van 1787 laat verdedigingswerken zien aan de Ridderschapsvaart, op de Biltstraat, bij de Gildbrug en aan het einde van de Maliebaan. Daarnaast versterkten de inundatievelden aan de oostkant van de stad, tussen de Ridderschapsvaart en De Bilt, de verdedigingswerken van de stad. Tijdens de Franse Tijd onderging Utrecht grote veranderingen, vooral bestuurlijk. Dit had echter geen ingrijpende gevolgen voor de ruimtelijke inrichting van oostelijk Utrecht.

De verbinding met de Biltstraat is opgeheven vanwege de aanleg van versterkingen voor de verdediging van Utrecht. De lijnen geven het schootsveld van de schans op de Biltstraat aan. Kaart uit 1787. [HUA] Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Maliebaan Ruimtelijk Tot 1768 liep de Maliebaan dood op een kleine zijarm van de Vecht. In het-

zelfde jaar kocht het stadsbestuur terreinen van de buitenplaats Hogeland en van het gerecht Bleyenburg, zodat de Maliebaan verlengd kon worden tot aan herberg ’t Boompje, aan de Biltstraat. Een jaar later kwam er een verbinding tussen de baan en de Biltstraat, waarvoor een brug over de Vechtloop werd gebouwd. 10 Deze verbinding van de Maliebaan met de Biltstraat was slechts van korte duur. Sinds 1780 verkeerde de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in een economische en politieke crisis. Er was onrust in zowel de buitenlandse politiek door een oorlog met de Engelsen (1780-1784) als in de binnenlandse politiek door de strijd tussen de patriotten en prinsgezinden. Dit had ook gevolgen voor de Maliebaan. Op kaarten uit 1787 is de verbinding met de Biltstraat alweer opgeheven om plaats te maken voor een schans, een kleine vooruit geschoven versterking. Tijdens deze roerige periode raakte het paille maille in onbruik. Daarbij onttakelden de Utrechtse burgers de Maliebaan op zoek naar goedkoop

Jonas Zeuner (1727-1814) maakte vier schilderijen van de

De Maliebaan vanaf de Biltstraat, met rechts tussen de

De Biltstraat met links herberg ’t Boompje, daarachter be-

Maliebaan, omstreeks 1784. Het begin van de Maliebaan

bomen de Domtoren. [CM]

vindt zich het eindpunt van de Maliebaan. [CM]

met links herberg Het Gulden Vlies. [CM]

Het begin van de Maliebaan met links het Maliehuis, 2009.

De Maliebaan vanaf de rotonde nabij de Oorsprongpark, 2009.

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

De Maliebaan met Franse militairen, omstreeks 1800. Tekening uit het schetsboek van één van de broers G.Th.F. of F.H.J. van Utenhove. [HUA]

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

brandhout, zodat de baan onbespeelbaar werd voor paille maille. Met de komst van de Fransen in 1795 kreeg de Maliebaan een nieuwe functie. De brede baan bleek bijzonder geschikt als exercitieterrein voor het Franse leger onder leiding van maarschalk Ourdinot.11 Hiervoor werden alle hekken, waarvan het grootste deel al verdwenen was, verwijderd en de wandelpaden tussen de bomen verbreed tot ventwegen. Het hoogtepunt in deze periode was ongetwijfeld het bezoek van Napoleon Bonaparte in 1811. De keizer van Frankrijk, waarbij de Republiek ingelijfd was, kondigde slechts een week te voren aan Utrecht te bezoeken. Met grote haast werd de stad klaargemaakt voor het keizerlijk bezoek. Op de Maliebaan hielden vier regimenten infanterie en de burgerschutterij een wapenschouw voor Napoleon. Hiervoor werden een aantal bomen op de baan geveld.12 De verbreding van het profiel voor het exerceren en de wapenschouw gaf niet alleen ruimte aan het Franse leger, maar ook voor de aangrenzende percelen met tuinhuizen, zomerverblijven en dergelijke.

Programmatisch Aan het einde van de achttiende eeuw werd paille maille nog nauwelijks gespeeld en was de Maliebaan vooral in gebruik als gebied om te wandelen of om paard te rijden. In 1790 probeerde een oud-burgemeester de baan officieel te bestemmen voor een nieuwe functie als een paardenrenbaan, waarvoor de baan toch al regelmatig gebruikt werd, maar de stad wees dit voorstel af. 13 Wel werd enkele jaren later, in 1796, bepaald dat paarden alleen nog op de middenbaan mogen rijden en niet meer tussen de bomen of op de ventwegen. 14 Uiteindelijk werd de functie van maliemeester in 1812 officieel opgeheven en daarna de middenbaan verhard tot rijweg. 15

Biltstraat Herberg ‘t Boompje

b lie

Malies ingel

Oudwijk

Maliehuis

Lepelenburg

Maliebaan 1768 - 1813 Schans (1787 - 1795) Maliebaan (1768 -1787) Tuinen Maliebaan Hoveniersgrond Pachtgrond Bomen Tuinderswoningen en theekoepels Bebouwing

Water

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Kop De kop van de Maliebaan bleef in deze periode ongewijzigd. Kruispunt De paden aan weerszijden van de Maliebaan, ter hoogte van het huidige kruispunt met de Nachtegaalstraat/ Burgemeester Reigerstraat, bleven in deze periode ongewijzigd. Eind De Maliebaan werd in de periode 1768-1787 kortstondig verbonden met de Biltstraat. Vanwege de versterking van de oostflank van Utrecht werd deze verbinding opgeheven.

Beroemde Maliebaners Napoleon Bonaparte (1769-1821) De Corsicaan Napoleon Bonaparte wist met zijn legers Frankrijk uit te breiden tot een keizerrijk op Europese schaal, waarbij ook De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd ingelijfd. In 1811 bracht Napoleon een bezoek aan Utrecht waar verschillende legeronderdelen een wapenschouw hielden op de Maliebaan.

Hieronymus van Alphen (1746-1803) Hiernonymus van Alphen (1746-1803) woonde in Oudwijk en hij kocht er terrein bij, zodat zijn bezit tot aan de Maliebaan liep. 1786: huis in Oudwijkerveld, tot aan Maliebaan 1789 pensionaris geworden in Leiden, verkocht zijn huis: ‘een hoff of plaisiertuyn groot circa eene morgen met een huysinge, coepel en hovenierswoning strekkende voor van de Maliebaan tot aan ’t warmoezeniersland van de buitenplaats Oudwijk.’

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

De Maliebaan was door het profiel en de lengte ook geschikt voor harddraverijen. Deze wedstrijden werden gehouden omstreeks 1826-1829. Litho van J.P. Houtman naar een tekening van W. Hoevenaar. [HUA]

< De Maliebaan in 1821. De verbinding met de Biltstraat was opgeheven en de voornamelijk achttiende eeuwse bebouwing was geconcentreerd aan de kant van de stad. [www.watwaswaar.nl]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

1813-1861 - Maliebaan aangesloten op wandeling van Zocher

Begin van de Maliebaan met links het Maliehuis, 1830. Tekening uit G. Westendorp. [HUA]

De buitenplaats De Oorsprong omstreeks 1828. De tekening is gebaseerd op een prent van J.P. Houtman voor een publicatie over buitenplaatsen uit 1829. [HUA] Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Oostflank Utrecht Na de aftocht van de Fransen en de oprichting van het Koninkrijk der Nederlanden besloot de nieuwe koning Willem I een solide verdedigingslinie aan de leggen, die de belangrijkste steden in de nieuwe staat zou beschermen. De Nieuwe Hollandse Waterlinie verdedigde westelijk Nederland van de Zuiderzee tot aan de Biesbosch. Het belangrijkste wapen was het onder water zetten van terreinen, het zogenaamde inunderen. De linie veranderde in aaneenschakeling van gebieden onder een laag water met een diepte van nog geen halve meter. Dit water was te diep voor mensen, paarden en militaire voertuigen, maar te ondiep voor boten. Daarbij waren greppels onzichtbaar onder het water, wat het doorwaden zeer verraderlijk maakte. In tegenstelling tot de meer westelijk gelegen oude Hollandse Waterlinie was Utrecht opgenomen in de linie. Dit maakte de vestingwerken rond de stad overbodig. Voor de ambitieuze burgemeester H.M.A.J. van Asch van Wijk gaf dit in 1827 aanleiding tot de oprichting van een Commissie tot Uitbrei-

ding en Verfraaiing der Stad Utrecht. De commissie besloot een prijsvraag uit te schrijven voor een nieuwe inrichting van de vrijgekomen vestinggronden. De burgemeester had echter al onderhands contact gehad met de vermaarde tuinarchitect J.D. Zocher (1791-1870), zodat deze nog voor het uitschrijven van de prijsvraag al de opdracht kreeg. In 1829 presenteerde Zocher zijn ontwerp: de oostelijke vestinggronden, met de vier bolwerken Begijnebolwerk, Wolvenburg, Lucasbolwerk, Lepelenburg, transformeerde hij tot een zogenaamde ‘wandeling’, een groene strook met kronkelende paden, waterpartijen, bloemperken, heestergroepen en bomenlanen. In zijn toelichting nam Zocher de wandelaar vanaf het Lucasbolwerk aan de hand: ‘Gaan wij nu langs den oever voort, het water aan de linkerhand en verder in het verschiet aangenaam kronkelend; ter regterzijde de beplanting met afwisseling van verschillende groepen hout, en alleen staande boomen, tot aan de Botanische Tuin [huidige binnentuin van Centraal Museum].’16 Aan de noord- en westkant van Utrecht maakte Zocher een stadsuitbreiding

met zowel woningen als bedrijfsgebouwen. Eigenlijk ontwierp hij een compleet nieuw stadgezicht voor alle kanten van de stad. De uitvoering van het plan begon met de sloop van de stadsmuur rond het Begijnebolwerk in 1830 en de aanleg van een park op de oude stadswallen. Deze aanleg vorderde langzaam van de Wittevrouwenpoort richting het zuiden. In 1842 werd het plantsoen bij de Tolsteegpoort voltooid. Zocher bleef tot 1861 bezig met de uitvoering van zijn plannen, maar de stadsuitbreidingen met bebouwing werden nooit uitgevoerd.17 Maliebaan Ruimtelijk In zijn plan voor Utrecht sloot Zocher de Maliebaan aan op de ‘wandeling’ die hij ontwierp op de oostelijke vestinggronden. Dit ging echter niet eenvoudig, zoals hij schreef in zijn toelichting: ‘Alleen merk ik hier nog aan dat de Maliepoort hinderlijk was om de wandeling te bevorderen, alsook dat het water tusschen het bolwerk Lepelenburg en de stad noodzakelijk gedempt moest worden.’18 Ondanks deze hindernissen wist Zocher de Maliepoort op te nemen in het ontwerp door de Maliebrug als verbindend element tussen de ‘wan-

Het plan van J.D. Zocher voor de vrijgekomen vestinggronden en de uitbreiding van de stad. De tekening wordt omlijst door de nieuw ontworpen stadsgezichten. [Renes 2005]

Maliebaan - Utrecht

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

Stadsplattegrond van Utrecht, 1838. De plannen van Zocher voor de vestinggronden zijn grotendeels voltooid. De parken op de vestinggronden vormen een geheel van wandelroutes. [Renes 2005]

Steenhuis stedenbouw/landschap | Urban Fabric

deling’ en de Maliebaan en singel te beschouwen. Op de plek van het voormalige hoornwerk was in het plan een ovaal gebied opgenomen. Waarschijnlijk hield Zocher hier rekening met een bestaande buitenplaats in de as van de Malieburg. De gebogen rooilijn aan de singel kopieerde hij aan de oostkant, zodat een ovaal perceel ontstond. De aansluiting van de Maliebaan op de singel gaf hij vorm met twee ronde plantsoenen, verschillend van afmetingen, in de as van de baan. Slechts een deel van zijn plan voor de aansluiting van het bolwerk Lepelenburg met de Maliebaan werd uitgevoerd. Een stenen boogbrug verving vanaf 1833 de oorspronkelijke houten Maliebrug en een tolhuis (‘barrière’) kwam in de plaats van de Maliepoort in de omwalling. 19 Het Lepelenburg werd echter niet ingericht, net als de ruimte tussen de singel en de kop van de Maliebaan. Toen in 1848 de tol bij de Maliebrug werd opgeheven en vrij verkeer mogelijk werd, nam de bouw van permanente woningen aan de Maliebaan sterk toe. 20 Dit leidde tot een vraagstuk waar Zocher geen rekening mee had gehouden in zijn ontwerp uit 1829. De nieuwe bewoners van de Maliebaan vroegen om een betere bereikbaarheid van hun woningen per koets.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Utrecht&id=659d7c56-5e74-4452-b609-e924bc936ecc