Bijlagen-Utrechtse-visie-religieus-erfgoed

Door de interieurafwerking gemaakt door betrokken kunstenaars uit diverse perioden hebben koor en schip hoge monumentale waarden. Hoogmonumentaal gerestaureerd orgel, enige Friedrich Meyer orgel in Utrecht.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 28

Diverse waardevolle objecten behorend tot de losse kerkinventaris (kruizen, kandelaars e.d.). Doopvont in doopkapel met afsluitbaar hekwerk. Oorspronkelijke kerkbanken en biechtstoelen. Diverse heiligenbeelden van eikenhout, zandsteen en marmer. Ensemble van altaar, koorhek en/of communiebanken en ambo vermoedelijk uit jaren vijftig, ontwerper onbekend. Hoge ensemblewaarde in het kerkinterieur vanwege hoogaltaar, glas-in-loodramen, kruiswegstatie, beelden, lourdeskapel, zij-altaren, en lambrisering met houtsnijwerk. Samenhangend iconografisch programma in het kerkinterieur. Ensemble kerkinterieur: koorbanken, lambrisering, koorhekken en de beelden van de zijaltaren horen bij elkaar. Het geheel is een geschenk van de parochianen ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de parochie. Bouwhistorie,

Casco gebouwd in één fase, glas-in-loodramen en interieur-

getoetst aan

onderdelen later aangebracht in verschillende perioden. Schade

gaafheid en

door bronbemaling aan fundering waardoor kolommen verzakten

zeldzaamheid

en scheuren in muren, vloeren en gewelven ontstonden. Fundering in 1978 deels hersteld. Gerestaureerd in ca 1990-1997 waarbij huidige kleurstelling in interieur werd aangebracht. De glas-in-loodramen en het orgel zijn gerestaureerd.

Stedenbouw/

Dominant gebouw met kerktoren in kleinschalige omgeving met

ensemble, getoetst

eenduidige kapvorm met hoog zadeldak.

aan gaafheid en

Ensemblewaarde vanwege de samenhang met de voormalige

zeldzaamheid

pastorie, klooster en school.

Uitgangspunten bij eventuele herbestemming en/of verbouwing Het kerkgebouw heeft op dit moment een beperkte religieuze functie (er mogen officieel geen rooms-katholieke erediensten meer gehouden worden). Er is sprake van nevengebruik (beperkte openstelling voor het publiek, en gebruik door wijkbewoners voor verschillende activiteiten). Passende herbestemming behoort tot de mogelijkheden. De kerk behoort tot een van de vijf af te stoten rooms-katholieke kerkgebouwen (20162017). Het toekomstperspectief van dit kerkgebouw is nog onzeker (mei 2017). -

Uitbreidingen niet of nauwelijks door eenduidigheid van massa en gevels en de vrije ligging op de hoek van twee straten en tuin.

-

Toevoegen van vensters of doorgangen in de gevels voorkomen, aangezien de onderste delen van de gevels vanouds een gesloten karakter hebben. De glas-in-loodramen zijn origineel en van hoge monumentale waarde.

-

Eenheid van het koor met hoogaltaar en interieurafwerking zichtbaar en ongewijzigd

-

Behoud van sacristie en bij-sacristie.

-

Behoud van het orgel in de kerk en in het zicht.

-

Behoud van de glas-in-loodramen.

-

Ongewijzigd behoud van de Lourdes/Maria-kapel en doopkapel.

-

Ongewijzigd behoud van de houten lambrisering met houtsnijwerk.

behouden.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 29

-

Het afsluiten van het schip met een transparante wand is denkbaar, met één travee extra

-

De geslotenheid van de dominante kap met kleine dakkapellen is van hoge waarde.

in het schip (voor visuele beleving van het koor). Ingrepen dienen ondergeschikt te zijn in vorm en massa (geen loggia’s), dakramen in beperkte mate en van bescheiden afmeting .

Foto (links): Zijaltaar met Maria en kind. Houtsnijwerk van S. Uiterwaal, 1951. (Bron: www.draaiwegkerk.nl) Foto (rechts): Glas-in-loodraam, Ontwerp O. Mengelberg, 1925. Voorstelling: Joseph als onderkoning van Egypte in het directe gevolg van de farao. (Bron: www.draaiwegkerk.nl)

Foto: Interieur met zicht op het Friedrich Meyerorgel. (Bron: www.draaiwegkerk.nl)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 30

Bijlage 7: Kerkgebouwen van de Protestantse Gemeente Utrecht: onderhoud, beheer en exploitatie De grote en middelgrote protestantse kerken in de binnenstad en de buitenwijken die in eigendom zijn van de Protestantse Gemeente Utrecht (PGU, aangesloten bij de Protestantse Kerk Nederland) worden door de PGU zelf beheerd, geëxploiteerd en onderhouden. In Utrecht betreft het elf als monument beschermde gebouwen, waaronder vijf rijksmonumentale kerken (Janskerk, Jacobikerk, Nicolaïkerk en Domkerk, Buurkerk) en zes gemeentelijke monumenten (Bethelkerk, Nieuwe Kerk, Tuindorpkerk, Wilhelminakerk, Johanneskerk, en Marcuskerk) en de Oranjekapel (niet beschermd). De kerkgebouwen zijn in gebruik bij tien wijkgemeenten. Elke wijkgemeente heeft een eigen predikant, koster en/of beheerder, actieve kerkleden, waaronder zeer veel vrijwilligers die essentieel zijn voor het organiseren van alle nevenactiviteiten zoals concerten, zaalverhuur, congressen, en overige bijeenkomsten of evenementen. De Buurkerk is ook eigendom van de PGU maar vormt een uitzondering: deze is in gebruik als museum (met nog zeer beperkt kerkelijk gebruik) en is voor 500 (!) jaar verhuurd met een onderhoudsplicht voor de huurder. De kerkleden van elke wijkgemeente geven een vrijwillige financiële bijdrage (actie Kerkbalans) die in Utrecht relatief hoog is (gemiddeld meer dan € 500,- per gezinshoofd).

De bijdrage is dus niet verplicht. De bijdragen worden gedoneerd door een eerste cirkel van actieve en betrokken kerkleden, en een tweede cirkel van kerkleden die minder actief betrokken zijn. De bijdragen bestaan naast Kerkbalans uit collecten en giften. Deze bijdragen gezamenlijk omvatten binnen de PGU als geheel ongeveer de helft van alle inkomsten en is daarmee een aanzienlijk onderdeel van de jaarlijkse exploitatie. De kosten van de PGU bestaan uit personeel (predikanten, organisten, kosters, bureau), electra en verwarming, verzekeringen, het reguliere onderhoud van de kerkgebouwen, koffie, thee en overige algemene kosten (drukwerk bijvoorbeeld). Elk kerkgebouw heeft een onderhoudsvoorziening. In het algemeen kan gesteld worden dat in Utrecht ongeveer een derde (30 tot 35%) van de eigen bijdrage van kerkleden besteed wordt aan het reguliere jaarlijkse onderhoud (inclusief brandveiligheidsvoorzieningen) van de kerkgebouwen in eigendom van de PGU. Vervangingen van bestaande keukens en toiletgroepen worden ook gefinancierd uit deze 30 tot 35%. Na aftrek van de subsidies van de rijksoverheid voor instandhouding van de rijksmonumentale kerken reserveert de PGU € 480.000,- per jaar (jaarrekening 2015) voor het onderhoud van de elf kerkgebouwen.

Aan rijkssubsidie voor regulier onderhoud ontvangt de PGU gemiddeld maximaal € 120.000,- per jaar, voor een periode van zes jaar gebaseerd op een meerjarenonderhoudsplan. Kosten van restauraties en verbouwingen worden hierin niet meegerekend en maken geen onderdeel uit van de jaarlijkse onderhoudsbegroting. De dekking van deze kosten is per situatie verschillend. Bij restauraties zijn er mogelijkheden om provinciale subsidie te verwerven en daarnaast worden vermogensfondsen gevraagd om bijdragen en publieke acties gehouden zoals crowdfunding. Vanuit de exploitatie dragen de vier grote rijksmonumentale kerken € 50.000,- per jaar af voor de kostbare instandhoudingsopgave voor regulier onderhoud. Dit betreft de Domkerk, Jacobikerk, Nicolaïkerk en Janskerk. Voor deze kerkgebouwen is in 1991 – na de afronding van de grote kerkrestauraties – het binnenstadskerkenfonds in het leven geroepen waarin drie partijen geld hebben gedoneerd om zodoende het onderhoud van deze rijksmonumentale

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 31

kerken te bekostigen. In dit fonds participeren de provincie Utrecht, gemeente Utrecht en de PGU. De jaarlijkse renteopbrengsten van dit fonds zijn bestemd voor de instandhouding van bovengenoemde vier kerkgebouwen. Omdat de Buurkerk (rijksmonument) langdurig verhuurd is, zijn er voor deze kerk geen onderhoudskosten voor de PGU omdat die door de huurder bekostigd worden. De totale jaarlijkse inkomsten van de PGU omvat de volgende componenten: -

bijdragen en collecten van kerkleden (=kerkbalans): 40%

-

baten van gebouwen: commerciële exploitatie (verhuur, concerten, Open Dom): 30%

-

financiële baten: vermogensopbrengsten uit beleggingen en obligaties: 20%

-

projectsubsidies ten behoeve van kerkelijke activiteiten: 10%

Onder baten vallen niet de incidentele giften van fondsen, incidentele subsidies voor restauraties, en incidentele crowdfunding-opbrengsten. Dit loopt per jaar en per type restauratie en de kosten daarvan zeer uiteen.

Organisatie Protestantse Gemeente Utrecht De PGU is een zelfstandige rechtspersoon. De Algemene Kerkenraad (AK) is het hoogste orgaan. De AK geeft leiding aan een gemeente als geheel. Het dagelijks bestuur van de AK wordt gevormd door de Algemene Kerkenraad Klein. Voor een wijkgemeente geldt dezelfde structuur, waarbij de verantwoordelijkheid zo veel mogelijk op het niveau van de wijkgemeenten is gelegd. De AK is verantwoordelijk voor het algemene beleid in de gemeente zowel op geestelijk als op financieel terrein en draagt ook de verantwoordelijkheid voor de traktementen en vergoedingen van de predikanten en stelt de begrotingen en jaarrekeningen vast. Daarnaast heeft de AK een coördinerende taak. De uitvoering (verzorging) van het beleid, wordt toevertrouwd aan het College van Kerkrentmeesters (vermogensrechtelijke aangelegenheden; financiën, personeelszaken en gebouwen) en het College van Diakenen voor de vermogensrechtelijke aangelegenheden van diaconale aard. De AK heeft steeds de stem van de beheerders in zijn midden, zodat de AK de financiële kant van zijn beleid niet uit het oog verliest en de colleges weten zich als kerkenraadsleden medeverantwoordelijk voor het gehele beleid van de AK, zodat bij het beheren het algemene beleid niet uit het oog wordt verloren.

Voor een goede gang van zaken in de gemeente is het daarom van wezenlijk belang dat de AK en de colleges, elk met in acht nemen van ieders verantwoordelijkheid, goed samenwerken en het samen eens worden. Voor het jaarlijkse onderhoud van de monumentale kerkgebouwen worden per kerkgebouw (meerjaren-)begrotingen gemaakt die worden verantwoord in de (openbare) jaarrekening van de PGU. De PGU heeft een kerkelijk bureau dat zetelt in de Johanneskerk in Overvecht, waar een klein team werkt onder leiding van de directeur. Het Bureau biedt ondersteuning aan de stedelijke bestuursorganen, te weten de Algemene Kerkenraad (AK), het College van Kerkrentmeesters (CvK), de Protestantse Diaconie Utrecht en aan de wijkgemeenten van de Protestantse Gemeente Utrecht (PGU). Die ondersteuning wordt geboden bij secretariële, financiële, personele, administratieve en technische aangelegenheden.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 32

Bijlage 8: Rooms-katholieke kerken en onttrekking aan de eredienst - gevolgen voor de kerkinventaris De gehele (roerende) inventaris van het kerkgebouw is eigendom van de parochie. Op grond van het Algemeen Reglement Bestuur parochie heeft het kerkbestuur een voorafgaande schriftelijke machtiging nodig van de bisschop voor daden, die de grenzen van het gewone beheer te buiten gaan, met name voor: –

het vervreemden, verpanden, in bruikleen geven of op welke wijze ook aan hun bestemming onttrekken van voorwerpen van kunst en wetenschap, geschiedkundige gedenkstukken of andere roerende zaken van bijzondere waarde, die eigendom zijn van de parochie;

–

het oprichten, afbreken, verbouwen of van bestemming veranderen van tot het vermogen van de parochie behorende gebouwen en van kerkmeubelen van bijzondere waarde, alsmede het verrichten van buitengewone herstellingen.

Eind jaren zestig, na het Tweede Vaticaans Concilie, kwamen er veranderingen in de viering van de liturgie die van invloed waren op het kerkgebouw en met name de inrichting van het interieur, zoals de positie van het dienst- of celebratiealtaar, (het verdwijnen van) communiebanken, en een ander gebruik van de preekstoel (vervangen door lezenaar) en doopvont. Zaken die in principe uit de kerken dienen te worden verwijderd na onttrekking aan de eredienst: -

het altaar waaraan de eucharistie gevierd wordt

-

het tabernakel (als dit niet verwijderd kan worden, dienen in elk geval de deuren verwijderd te worden)

-

de doopvont

-

de biechtstoelen

Een uitzondering hierop geldt als het een gemeentelijk- of rijksmonumentaal kerkgebouw betreft en zeker wanneer de desbetreffende zaken zijn opgenomen in de registratie van monument. Daarom is verwijdering minder gewenst, of omdat de desbetreffende zaken niet verwijderd kunnen worden om (bouw)technische redenen of vanwege het kunst- en cultuurhistorische belang van behoud op die bepaalde plaats, dit (mede) ter beoordeling van het aartsbisdom.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 33

Bijlage 9: Rijksmonumentale orgels in Utrecht Domkerk (rijksmonument) a. Hoofdorgel J. Bätz (1831) met ouder materiaal. b. Koororgel. Kabinetorgel G.T. Bätz (1796). In 1970 geplaatst. c. Transeptorgel. Positief Apollonius Bosch (ca. 1680). In 1989 geplaatst in nieuwe kas. Buurkerk (rijksmonument) J.F. Witte (1882), in 1984 uitgebreid met derde manuaal. Janskerk (rijksmonument) C.G.F. Witte (1861). Jacobikerk (rijksmonument) a. Hoofdorgel. Hoofdkas deels begin 16de eeuw. Instrument R. Garrels (1740) met ouder pijpwerk; Rugwerk A. Meere (1823). b. Kabinetorgel. Waarschijnlijk H. Hess (1774). In 2006 geplaatst. Nicolaïkerk (rijksmonument) a. Hoofdorgel Marcussen & Son ( 1956). b. Transeptorgel. Marcussen & Son (1953) gebouwd voor de NCRV-studio. In 2000 geplaatst. Pieterskerk (rijksmonument) Kabinetorgel P. Künckel (ca. 1785). In 1970 geplaatst. St. Catharinakerk (rijksmonument) M. Maarschalkerweerd (1903/07). In 1939 gewijzigd. St. Augustinuskerk (rijksmonument) H.D. Lindsen (1843). In 1897 en 1973 gewijzigd; thans in restauratie. St. Antonius van Paduakerk (rijksmonument) J.J. Elbertse (1922/23). In 1983 gewijzigd. St. Maria Minor (rijksmonument) J.F. Witte (1890). Evangelisch Lutherse Kerk (rijksmonument) J.F. Witte (1880). Doopsgezinde Kerk (rijksmonument) C.G.F. Witte (1870). Geertekerk (rijksmonument) a. Hoofdorgel J.S.

Strümphler (1804) voor de Doopsgezinde Kerk te De Rijp. In 1957 geplaatst. b. Kabinetorgel D. Onderhorst (ca. 1762). In 1957 geplaatst. St. Willibrordkerk (rijksmonument) M. Maarschalkerweerd (1885).

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 34

Kerk Blauwkapel (rijksmonument) Jacob van Eynde. (1711) voor de Sint Trudoabdij in Male. In 1969 geplaatst. O.L.V. Ten Hemelopneming (De Meern) (rijksmonument) M. Maarschalkerweerd (1888) voor de voormalige kerk van Oudenrijn. In 1940 geplaatst. Torenpleinkerk (Vleuten) (rijksmonument) G.T. Bätz (1812) voor de Remonstrantse Kerk te Utrecht. In 1866 geplaatst. St. Aloysiuskerk (gemeentelijk monument, orgel rijksmonument) A. Meere (1810) voor de schuilkerk aan de Biltstraat. In 1993 geplaatst. St. Josephkerk (gemeentelijk monument, orgel rijksmonument) Fr. Meyer (1872) voor de Johanneskirche in Barmen (D). In 1920 geplaatst. Tuindorpkerk (gemeentelijk monument, orgel rijksmonument) C. Ruprecht (?, eind 17de eeuw) voor de Minderbroederskerk van Roermond. In 1985 geplaatst. Westerkerk (gemeentelijk monument, orgel rijksmonument) G.H. Quellhorst (1814) voor de R.K. Plechelmusbasiliek te Oldenzaal. In 1893 geplaatst. Rafaëlkerk (gemeentelijk monument) F.B. Loret (1856) voor het Jezuïtenklooster in Culemborg. In 1974 geplaatst. Bron lijst van monumentale orgels: R. van Dijk

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 35

Bijlage 10: Overzicht van luidklokken in Utrecht: kerk

totaal

binnenstad

buitenwijken

voor 1600

na 1600

St. Aloysius

3

3

3

St. Antonius van Padua

3

3

3

St. Augustinus

4

Joh. de Doper/Bernardus

4

4

4

St. Dominicus

1

1

1

Gerardus Majellakerk

3

3

3

St. Gertrudis

3

3

3

St. Jacobus

2

2

2

St. Jozef

3

St. Catharina

3

Ludgerkapel

1

St. Martinus

1

St. Nicolaas-Monica

1

St. Willibrordus

3

3

3

Domkerk

1

1

1

Jacobikerk

5

5

Janskerk

1

1

Johanneskerk

1

1

1

Marcuskerk

1

1

1

Mattheuskerk

1

1

1

Nicolaïkerk

5

Nieuwe Kerk

1

1

1

Oranjekapel

4

4

4

Vredeskerk/De Wijkplaats

1

1

1

Wilhelminakerk

1

1

1

4

4

3

3

3

3 1

1

1

1 1

1

1

4 1

5

1

4

Pauluskerk

1

1

1

Blauwkapel

1

1

1

Bethelkerk

1

1

1

Immanuelkerk

1

1

1

Triumfatorkerk

1

1

1

Tuindorpkerk

3

3

3

Doopsgezinde kerk

1

1

Geertekerk

2

2

OKK Ste Gertrudis

4

4

Holy Trinity Church

1

Lutherse kerk

1

1

Pieterskerk

1

1

Westerkerk

1

1

2 4 1

1 1 1 1

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 36

Bijlage 11: Complexen en ensembles kerkgebouwen Binnenstad Domkerkcomplex Domkerk met sacristie en librie (Achter de Dom 1), Domtoren (Domplein 21), pandhof met kloostergang (Domplein 30), en kapittelzaal (Domplein 29). Buurkerk met toren – Steenweg 6 Jacobikerk met toren en armenhuisjes – Jacobskerkhof 22/Jacobsstraat 171 Nicolaïkerk en toren, pastorie/kosterswoning – Nicolaaskerkhof 8 Janskerk met hoofdwacht en kosterij – Janskerkhof 26-26A Pieterskerk met pastorie/kosterswoning met grootkapittelzaal – Pieterskerkhof 3-5 Geertekerk met toren, pastorie/kosterswoning– Geertekerkhof 23 Lutherse kerk met kosterswoning – Hamburgerstraat 9-11/11BS St. Catharijnekerk met (voormalige) pastorie, kloosterhof, kloostergang, kapel en bisschopspoort (St. Catharijnegasthuis)– Lange Nieuwstraat 36-38, Nieuwegracht 61-63, Catharijnesteeg 101. St Maria Minor en huis Clarenburgh, Achter Clarenburgh 2-6a St. Martinus en pastorie, Oudegracht 401-403 Doopsgezinde kerk met woonhuis (voormalige kosterswoning/pastorie?) - Oudegracht 270-272 OKK St Gertrudis met schuilkerk, pastorie – Willemsplantsoen 2-3/Mariahoek 9. - ORK aalmoezenierskamer – Mariahoek Vrij Evangelische Gemeente, kerk met pastorie Boothstraat 7 Westerkerk met kosterswoning Catharijnekade 9/Bergstraat 54 St. Jacobuskerk met pastorie Bemuurde Weerd O.Z.

55-56 Voormalige synagoge met woonhuis annex schooltje Springweg 162 In de wijken: Hoograven Immanuelkerk met klokkentoren en bijgebouwen ’t Goylaan 102 Marcuskerk met bijgebouwen – Wijnesteinlaan 2

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 37

Kanaleneiland Triumfatorkerk met beheerderswoning Marco Pololaan 182-183 Lombok H. Antonius van Paduakerk met klokkentoren Kanaalstraat 198 - pastorie en tuin, Kanaalstraat 200 - klooster Kanaalstraat 197 Zusters Franciscanessen van Heythuisen - meisjesschool J.P. Coenstraat / J.P. Coenhof 260 - parochiehuis Kanaalstraat 195 Majellapark Gerardus Majellakerk met pastorie en klokkentoren Thomas a Kempisweg 3 Oog in Al/ Halve Maan St. Dominicuskerk met pastorie, tuin en klooster met woning Palestrinastraat 1 Pniëlkerk met pastorie Lessinglaan 33 Oudwijk/ Wilhelminapark St. Aloysiuskerk met pastorie, Adriaen van Ostadelaan 2 Holy Trinity Church met tuin en pastorie Van Limburg Stirumplein 2 Wilhelminakerk met pastorie en woonhuis, Hobbemastraat 35/ 41 Ondiep Noorderkerk met kosterswoning Royaards van den Hamkade 20 Overvecht H. Rafaëlkerk met pastorie – Lichtenbergdreef 2-6 Johanneskerk met losstaande klokkentoren en binnentuin – Moezeldreef 400

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 38

Rivierenwijk St. Gertrudiskerk met pastorie, tuin en Gertrudisschool Amaliadwarsstraat 2A-2B Tuindorp Tuindorpkerk met klokkentoren, pastorie en wijkzaal Prof. Suringarlaan 1 H.F. van Riellaan 5a Vogelenbuurt St. Jozefkerk Draaiweg 44 met: - Pastorie en tuin Draaiweg 42 - Klooster Fraters van Tilburg Grave van Solmsstraat 2-4 - St. Gerardus Majella (Maria meisjesschool) Van der Mondestraat 30 Wittevrouwen Nieuwe Kerk met klokkentoren en kosterswoning Bollenhofsestraat 138 Chr. Geref. Kerk met pastorie en poortgebouw Wittevrouwensingel 33 Ensemble zonder kerk (OLV ten Hemelopneming – gesloopt) - Deken Roesstraat 13 – klooster franciscanen - School Adriaanstraat - School Pallaesstraat en Badstraat Zuilen H. Jacobuskerk met klokkentoren, pastorie en kloostertuin Pr. Bernhardplein 39 Apostolische Kerk met pastorie en wijkgebouw Prinses Margrietstraat 116 Nieuw Apostolische Kerk met pastorie Werner Helmichstraat 1-3 Leidsche Rijn / Vleuten- de Meern Metaalkathedraal met pastorie Rijksstraatweg 19-20 O.L.V. ten Hemelopneming met pastorie, school Driekoningen Pastoor Boelenslaan 9-10 Torenpleinkerk met toren Schoolstraat 5/Torenplein St. Willibrorduskerk met pastorie en processietuin Pastoor Ohllaan 34

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 39

Bijlage 12: Type en bouwstijl kerken Utrecht Tijd en bouwstijl

Kruiskerk

Romaans

Pieterskerk

Gotisch

vm NH kerk (Blauwkapel)

Gotisch/reconstructie

Geertekerk

Romaans en gotisch

Janskerk

Basiliek

Kruisbasiliek

Zaalkerk

Hallenkerk

Torenpleinkerk Vl

Jacobikerk

Domkerk

Koepelkerk

Buurkerk

Nicolaïkerk

Barok interieur 1600-1700 1700-1800

Doopsgezindekerk

Lodewijk iv 1800-1900 Neoclassicisme/eclecticisme

Ottone Westerkerk Vrij Evangel. Gemeente (Boothstraat) Singelkerk St. Augustinuskerk, Silokerk

Neogotisch

St. Willibrorduskerk Vl

St. Willibrordkerk

Kath. Apostolische kerk

Martinuskerk

Metaalkathedraal Kerkje Alendorperweg Jacobuskerk (Bemuurde W)

1900-1970 1900-1914 Neoromaans

Marekerk (De Meern)

OKK Ste. Gertrudiskerk

Nieuwe Kerk Bollenhofsestraat Laat neogotisch

St. Josephkerk

Neogotisch 1920-1930 1914-1940

Holy Trinity Church

St. Gertrudis (Rivierenbuurt) Noorderkerk

Nieuw Apostolische kerk

Amsterdamse school

Wilhelminakerk

Delftse school Overgangsstijl

H. Antonius van Paduakerk

OLV De Meern

Heilige Hartkerk

Tuindorpkerk

H. Gerardus Majellakerk Art deco Naoorlogs 1945-1970

Synagoge St. Dominicus

Jacobuskerk

Apostolische kerk Heilige der Laatse dagen Immanuelkerk Jeruzalemkerk Rafaelkerk Bethelkerk Johanneskerk Marcuskerk Triumfatorkerk Apostolisch genootschap Pnielkerk Mattheuskerk

Aloysiuskerk

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 40

Tijd en bouwstijl

Stolpkerk

Kloosterkerk

Kapittelkerk

(Huis)kapel

Kathedraal

Schuilkerk

Romaans Gotisch

St. Catharijne-kerk

Gotisch/reconstructie Romaans en gotisch barok interieur 1600-1700

St Gertrudis (Mariahoek)

1700-1800

Lutherse kerk

Lodewijk iv 1800-1900 Neoclassicisme/eclecticisme

Maria Minor

Neogotisch

Kapel De Haar

1900-1970 1900-1914 Neoromaans

Laat Neogotisch Neogotisch 1920-1930 1914-1940 Amsterdamse school Delftse school Overgangsstijl

Art deco Naoorlogs 1945-1970

Pauluskerk (anders zaalkerk)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 41

Bijlage 13: Voorbeelden van herbestemde kerken in Nederland en het buitenland Foto: Herinnerings- en uitvaartcentrum de Einder, voormalige RK-kerk, Rhenoy, herbestemd in 2011-12. (foto SYNarchi).

Foto: Gezondheidscentrum in voormalige Heilig Hartkerk, Roosendaal, herbestemd in 2010. (foto RCE)

Foto: Kantoren Annastede, voormalige St. Annakerk, Breda, herbestemd in 2002. (foto RCE)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 42

Foto: Skatehal in voormalige St. Josephkerk, Arnhem, herbestemd in 2012. (foto RCE).

Foto: Sportschool in voormalige RK-kerk Onbevlekt Hart van Maria, Maastricht, herbestemd in 2015.

Foto: Circusschool in kapel, Klooster Heverlee, Leuven, geopend in 2009. (foto CRKC).

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 43

Foto: Repton Park kapel voor en na verbouwing tot sportcentrum en zwembad in een kerkgebouw, Chigwell, Engeland, jaar van herbestemming onbekend. (Foto’s: Readers Digest)

Foto: Boekhandel in de Broerenkerk in Zwolle, herbestemd in 2015. (foto RCE/ Wouter van der Sar)

Foto: Maarten Lutherkerk Weesp, tandartspraktijk, herbestemd in 2011. (foto Kennisbank herbestemming.nu)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 44

Foto links: Heilig Hart van Jezus, Daltonschool, Hengelo, herbestemd in 2010 (foto LKSVDD architecten, fotograaf Ben Vulkers).

Foto rechts: Het Memorarium in Arnhem, gedenkplaats voor urnen, voormalige Sint Jan of Johannes de Doperkerk, herbestemd in 2013. (foto www.memorarium.nl)

Foto: Bibliotheek in kerkgebouw, Bregenz 2013. (belocal.de)

Foto: Musée des arts et metiers, in de kerk met klooster van Saint-Martin-desChamps, Parijs, Frankrijk. Het museum is al sinds 1794 gevestigd in het klooster. In het jaar 2000 is het museum verbouwd. (foto: arts et metiers.net)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 45

Foto: Artikel uit NRC Handelsblad, 1 december 2010.

Foto: Kruisherenhotel Maastricht. Voormalig klooster met kapel herbestemd tot designhotel in 2005. (foto links: Herbestemming.nu, rechts: Wikimedia Commons)

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 46

In Engeland speelt de leegstand en herbestemming van kerken al decennia. Alleen al in de regio East Anglia staan circa 2000 kerken, die voor het grooste deel geen religieus gebruik meer kennen. Tot op heden worden veel van deze kerken voor verschillende activiteiten gebruikt en verhuurd. Foto: St. Clements, Opleidingscentrum voor natuursteenhouwers in kerk in Norwich, herbestemd in 2014.

Foto: Restaurant in de nieuwe aanbouw tegen de kathedraal van Norwich, geopend in 2010.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 47

Foto (boven en onder): St. Michael at Plea, Revelation, boekwinkel, café en plaats voor ontmoeting en debat, Norwich.

Foto: St. Michael at Plea, Revelation, boekwinkel, café en plaats voor ontmoeting en debat, Norwich.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 48

Foto: St. Edmundsbury Cathedral, galadiner in de kerk, Bury St. Edmund, Engeland.

Foto: St Michael, kapel, cafe, culturele evenementen, Cambridge, herbestemd in 2002.

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 49

Bijlage 14: Literatuur en bronnen: Broek, F. van den, Een toekomst voor Utrechtse kerken. De gemeentelijke visie op religieus erfgoed, Tijdschrift Oud-Utrecht, nr. 5, oktober 2016. Cultural Heritage Counts For Europe, CHCfE Consortium, International Cultural Centre, Krakau 2015. Dam, H., Inventarisatie kerkgebouwen van de jongere bouwkunst [in de stad Utrecht], gemeente Utrecht 1987. Een toekomst voor kerken. Handreiking voor het herbestemmen van vrijkomende kerkgebouwen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort 2011/2012. Eindrapportage lokale agenda religieus erfgoed Deventer, Team Ruimte en Economie/ Team Communicatie, gemeente Deventer 2013. Facts Utrecht – Toeristisch Imago onderzoek 2014, Lagroup – NBTC –NIPO Research, in opdracht van Toerisme Utrecht/ Utrecht Marketing. Geloof in de toekomst, strategisch plan voor het religieus erfgoed, Stichting Jaar van het Religieus Erfgoed, 2008. Herfs, T., Succesvol herbestemmen. Het kerkgebouw in transitie, Master Kunstbeleiden management, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort 2015. Hebben leegkomende kerken in de stad Utrecht een toekomst? Verslag van het symposium gehouden op 22 september 2015. Jongmans, L., Linskens, B., Groot, A. de, Handreiking religieus erfgoed voor burgerlijke en kerkelijke gemeenten. Van kerkelijk gebruik tot herbestemming, VNG/VMBK, Den Haag 2008. Kullberg, J., Noije, L.

van, Berg, E. van den, Mensink, W., Igalla, M., Posthumus, H., Betrokken wijken. Ervaringen van bewoners en professionals met wijkverbetering in vier (voormalige) aandachtswijken, Sociaal Cultureel Planbureau 2015. Ontwikkelingsvisie herbestemming vrijkomende R.K.- kerken, aanzet voor een discussie over religieus erfgoed in Bergen op Zoom, gemeente Bergen op Zoom 2007. Permentier, M., Kullberg, J., Noije, L. van, Werk aan de wijk. Een quasi-experimentele evaluatie van het krachtwijkenbeleid, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2013. Rapport City monitor 2014, deel Utrecht, NBTC, Den Haag 2014. Reinstra, A. (red.), Beyer, M. de (red.), Verhoeven, P. (red.), Kerkinterieurs in Nederland, Wbooks i.s.m. Museum Catharijneconvent en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Zwolle 2017. Schoonhoven, E., ‘Kerk te koop’. Onderzoek naar leegstaande, herbestemde en gesloopte kerkgebouwen in de gemeente Utrecht, stageverslag van stage bij gemeente Utrecht

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 50

(REO-afdeling Erfgoed) in het kader van opleiding Kunstgeschiedenis, Master Architectuurgeschiedenis en Monumentenzorg, Universiteit Utrecht 2013. Stassen, P. (red.), Levende stenen. Een theologie van kerkelijk vastgoed, Berne media, Heeswijk 2017. Toerisme in perspectief, NBTC Holland Marketing, Afdeling Onderzoek, 2016. Wijmans, W., Kijk op kerken. Een onderzoek naar kerkenvisies, Stageverslag in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort 2015. Wittebrood, K., Permentier, M., Pinkster, F., Wonen, wijken & interventies. Krachtwijkenbeleid in perspectief, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2011.

Digitale bronnen Concept-versie Utrechtse Visie religieus erfgoed, 6 juli 2016 http://ibabsonline.eu/LijstDetails.aspx?site=Utrecht&ListId=41b35454-6329-4f11-b803d7e5a6141085&ReportId=31567b82-03fd-4833-9401-2270e0e8ad6b&EntryId=579e3f33bc6e-4866-9ff2-c7191a58a7f8&searchtext=religieus erfgoed Raadsinformatiebijeenkomst 24 november 2016 https://ibabsonline.eu/Agenda.aspx?site=utrecht&agendaid=47842b65-5367-4d3f-8f7b-91b1 f579cee7&FoundIDs=&year=2016 Vereniging Oud-Utrecht, symposium religieus erfgoed, Hebben leegkomende kerken in de stad Utrecht een toekomst? http://www.oud-utrecht.nl/cultureel-erfgoed/298-hebben-leegkomende-kerken-in-de-stadutrecht-een-toekomst Vereniging Oud-Utrecht, van symposium naar visie religieus erfgoed http://www.oud-utrecht.nl/cultureel-erfgoed/326-kerkensymposium-kerkenvisie (Nationale Agenda) Toekomst Religieus Erfgoed www.toekomstreligieuserfgoed.nl Symposium ‘Hoe houdt de gemeente de kerk in het midden? 19 mei 2016 https://toekomstreligieuserfgoed.nl/nieuws/dialoog-gaat-boven-beleid-verslag-symposium19-mei Stichting Orgelland over historische orgels in de provincie Utrecht www.utrechtorgelland.nl Kerken Kijken Utrecht: www.kerkenkijken.nl Congres religieus erfgoed en toerisme, 6 en 7 oktober 2016 https://toekomstreligieuserfgoed.nl/search?search_api_multi_fulltext&node_field_free_tagging[0]=81

Utrechtse visie religieus erfgoed bijlagen: 09-05-2017 - blz. 51

Colofon Tekst en afbeeldingen tenzij anders vermeld: Gemeente Utrecht, Afdeling Erfgoed Alice Gut, Jan van der Hoeve, Henk Jansen, Bettina van Santen Vormgeving opmaak: Gemeente Utrecht, OntwerpStudioRuimte Publicatiedatum: 9 mei 2017