Bijlage 2 - Heritage Impact Assessment Steck Utrecht
Tekst van het document
Heritage Impact Assessment Steck Utrecht
23-04-2024
Inhoudsopgave
Colofon Land-id Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem Versie 2, april 2024 Alle afbeeldingen zijn eigen werk, tenzij anders vermeld.
2
1
Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doelstelling 1.3 Aanpak 1.4 Leeswijzer
4 4 4 6 6
2
HIA Methode 2.1 Onderzoeksopzet 2.2 Mate van impact 2.3 Visuele impact 2.4 Impact integriteit en authenticiteit 2.5 Mitigerende maatregelen
8 11 12 13 14 16
3
Kernkwaliteiten Hollandse Waterlinies 3.1 De Nieuwe Hollandse Waterlinie 3.2 Kernkwaliteiten 3.3 Statement of Outstanding Universal Value 3.4 Kernkwaliteiten in de regio 3.5 Kernkwaliteiten in het plangebied 3.6 Nulsituatie in het plangebied 3.7 Beschrijving initiatief
18 18 20 20 24 27 32 36
4
Effectbeoordeling 4.1 Visuele impact 4.2 Impact kernkwaliteiten
46 47 63
5
Conclusies en aanbevelingen 5.1 Conclusies 5.2 Aanbevelingen
68 68 68
Bijlage 1. UNESCO Werelderfgoed
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Afbeelding van de werkplaats op fort Blauwkapel, deze was in juli 1955 in gebruik bij de 103 Verbindingsdienst Basisgroep van de Koninklijke Landmacht. Bron: Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Obj. nr. 2155 043523
3
1. Inleiding
1.1
Aanleiding
De herontwikkellocatie Steck is gelegen aan
is de Nieuwe Hollandse Waterlinie daaraan
Dit rapport heeft als doel om op transparante
de noordrand van de stad Utrecht, aan de
toegevoegd. Samen vormen ze het UNESCO
en navolgbare wijze de effecten van de beoogde
Gageldijk en naast de Noordelijke Randweg
Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Hiermee
transformatie op het UNESCO Werelderfgoed
Utrecht. Men is voornemens het bestaande
wordt wereldwijd erkend hoe de linies een uniek
Hollandse Waterlinies te bepalen. De HIA is
tuincentrum met woonhuis te transformeren
samenspel zijn tussen het landschap, het water
een onafhankelijk advies over effecten van de
tot een publiek toegankelijke, groene schakel
en de forten. De Nieuwe Hollandse Waterlinie
ontwikkeling op de waarden van de Hollandse
tussen stad en land. In deze groene schakel
is een voormalige verdedigingslinie die zich
Waterlinies. De HIA geeft aanbevelingen om de
zijn diverse nieuwe bouwwerken en functies
uitstrekt van Gorinchem tot Amsterdam. Aan
eventuele aantasting van het Werelderfgoed te
voorzien, zoals een creatieve broedplaats, hotel
de
liggen
neutraliseren, minimaliseren of versterken. Het
en een restaurant. Het bestaande tuincentrum
verschillende
accessen,
resultaat van de HIA kan gebruikt worden voor
wordt
Ook
open schoots- en inundatievelden die onderdeel
het maken van een onderbouwde afweging
ingericht
zijn van de linie. Sommige van deze elementen
bij de besluitvorming over het vervolg van de
waarbij
zijn in de tijd opgegaan in het stedelijk weefsel.
ontwikkeling.
wil
De locatie Steck bevindt zich op de rand van
De aanpak voor het opstellen van de HIA is
park.
het stedelijke gebied direct ten westen van
erop gericht dat de kennis en argumenten
De locatie wordt recreatief verbonden met
Fort
Randweg
zorgvuldig worden afgepeld en de effecten van
het Noorderpark. De kavel is gelegen in de
Utrecht ligt tussen beide. Voor ontwikkelingen
de ontwikkeling op de kernwaarden van de
property van het UNESCO Werelderfgoed de
in of nabij een Werelderfgoed dient zorgvuldige
Hollandse Waterlinies helder en navolgbaar zijn.
Hollandse Waterlinies. De Hollandse Waterlinies
afgewogen te worden of de waarden van het
bestaan uit de historische linies de Nieuwe
erfgoed worden aangetast. Een Heritage Impact
Hollandse
van
Assessment (HIA) is de methode om het effect
Amsterdam. De Stelling van Amsterdam werd
van een voorgenomen ontwikkeling op UNESCO
in 1996 UNESCO Werelderfgoed. In juli 2021
Werelderfgoed te bepalen.
getransformeerd
de
buitenruimte
en
openbaar
men
het
versterken
4
1.2 Doelstelling
tot
wordt
opnieuw
toegankelijk
historische middels
Waterlinie
tuinwinkel. gemaakt,
slagenlandschap een
en
productief
de
Stelling
noordzijde van
de
forten,
Blauwkapel.
De
stad
Utrecht
kazematten,
Noordelijke
De locatie ‘Steck’ is gelegen tussen de forten Ruigenhoek en Blauwkapel 5
1.3 Aanpak
1.4 Leeswijzer
Deze HIA start met een toelichting op het
De hoofdstukken hebben de volgende opbouw:
UNESCO Werelderfgoed en de HIA-systematiek,
In
zoals de werkwijze, begrippen en definities en
UNESCO Werelderfgoed en de in dit onderzoek
uitleg van de beoordelingscriteria. Het rapport
toegepaste methodiek. In hoofdstuk 3 worden
vervolgt met een toelichting op de context
de kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies
van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de te
verder toegelicht. De effectbeoordeling vindt
onderscheiden
plaats in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 bevat de
kernkwaliteiten,
waarop
het
effect van het initiatief beoordeeld wordt. Aan de
hand
van
de
effectbeoordeling
hoofdstuk
2
wordt
meer
verteld
over
conclusies en aanbevelingen.
worden
conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor het vervolg.
UNESCO Werelderfgoed
6
HIA-methodiek
Kernkwaliteiten
Effectbeoordeling
Conclusies Aanbevelingen
Luchtfoto van fort Ruigenhoek (circa 1920). Bron: Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Obj. nr. 2011 1076
7
2. HIA Methodiek
Om
er
zeker
van
te
zijn
dat
ruimtelijke
plannen of activiteiten binnen de property, de attentiezone of de bredere setting van het Werelderfgoed de kernkwaliteiten niet in negatieve zin aantasten óf de kernkwaliteiten op
de
juiste
manier
versterken
wordt
er
voorafgaand een Heritage Impact Assessment (HIA)
uitgevoerd.
Cultuurhistorische
Een
HIA
lijkt
op
Effect
Rapportage
een
(CHER)
of op de cultuurhistorische effectbeoordeling van een MER. Het onderscheidende aspect van een HIA is dat deze zich volledig richt op de beoordeling van effecten op UNESCO
in
de in 2022 hernieuwde ‘Guidance in Heritage
Value (Uitzonderlijke Universele Waarde) van
voor
HIA
Impact Assesment for Cultural Heritage’. Deze
het werelderfgoed op de lange termijn te
worden positieve en negatieve gevolgen van
leidraad beschrijft tools en richtlijnen voor de
verzekeren.
de ontwikkeling op de OUV in beeld gebracht,
beoordeling van de mogelijke effecten én geeft
definieert dat het erfgoed “onbetaalbare en
ontwikkelalternatieven
randvoorwaarden voor potentiële mitigerende
onvervangbare
natuurlijke
mogelijke mitigerende maatregelen voorgesteld.
maatregelen.
kwaliteiten heeft die van belang zijn voor
De HIA is een systematiek die ontwikkeld
De
de
is
On
tuincentrum Steck bevindt zich volledig in
Monuments and Sites), het adviesorgaan van
de property van het UNESCO Werelderfgoed
huidige
en
culturele
Universal Value
en/of
toekomstige
generaties
van
door
wereldgemeenschap.
ICOMOS
verdwijning,
beschreven
betekent dan ook verarming van het erfgoed
Outstanding
of
leidraad wordt
om weerbaarheid van de Outstanding Universal
De
verval
De
erfgoederen, de
door
UNESCO.
Werelderfgoederen. Een HIA wordt uitgevoerd
de gehele mensheid”. Het verlies van deze 8
Indicatieve voorstelling van de invloedsfeer van een project in een Werelderfgoedcontext, UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
In
een
geïdentificeerd
(International
Counsil
en
herontwikkellocatie
van
het
huidige
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
de Hollandse Waterlinies, op de rand van het
Uitgangspunt
de
hoe eventuele negatieve impact gemitigeerd
stedelijke gebied naast fort Blauwkapel. In
situatie in het plangebied zoals deze was ten
kan worden. Paragraaf 2.3 betreft de visuele
deze HIA worden de mogelijke positieve en
tijde van nominatie voor de Werelderfgoedlijst.
integriteit van de Hollandse Waterlinies en
negatieve effecten van het initiatief op de
In het geval van de Nieuwe Hollandse Waterlinie
tevens de beoordelingscriteria voor de visuele
Outstanding Universal Value van de Hollandse
is dat 2018. In dit hoofdstuk wordt eerst
impact van de voorgestelde alternatieven. In
Waterlinies geïdentificeerd. Deze beoordeling
beschreven welke stappen in dit onderzoek
paragraaf 2.4 worden de begrippen integriteit en
bestaat uit twee onderdelen: de beoordeling
worden doorlopen om tot een heldere en
authenticiteit in relatie tot de kernkwaliteiten
van
beoordeling
inzichtelijke beoordeling te komen. Paragraaf
van het Werelderfgoed nader toegelicht.
van de impact op de kernkwaliteiten en de
2.2 beschrijft de beoordelingsschaal die wordt
daartoe behorende integriteit en authenticiteit.
gebruikt om de mate van impact te bepalen en
de
visuele
impact
en
de
voor
deze
beoordeling
is
De drie voornaamste doelstellingen van een HIA: Negatieve impact voorkomen, negatieve impact terugbrengen tot een acceptabel niveau en positieve impact versterken. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context. 9
Buffer & Property property and buffer Hollandse Waterlinies bufferzone property Basiskaarten_Topo
Fort Ruigenhoek
Locatie beoogde ontwikkeling
Fort Blauwkapel
10
Ligging van het onderzoeksgebied ten opzichte van de property en de attentiezone van het Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies.
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
2.1
Onderzoeksopzet
In dit onderzoek worden verschillende stappen
Stap 2. De eigenschappen van de beoogde
hoe groot de impact is. Factoren die hierbij
doorlopen om tot een gedegen advies te komen.
ontwikkeling
meewegen zijn bijvoorbeeld de frequentie, de
In stap 2 wordt de beoogde ontwikkeling
omvang, de duur en de omkeerbaarheid. De
Stap 1. Kernkwaliteiten Werelderfgoed
geanalyseerd. Hier wordt onder andere gekeken
resultaten van stap 3 worden weergegeven in
In stap 1 worden alle kernkwaliteiten van de
naar de voetafdruk, de hoogte, de materialen,
een overzichtelijke tabel.
Hollandse Waterlinie in beeld gebracht. Deze
de
analyse
eigenschappen.
vindt
plaats
op
drie
verschillende
functie(s)
en
de
hieraan
verbonden Stap 4. Advies In stap 4 wordt, op basis van de resultaten
schaalniveaus: de kernkwaliteiten van de gehele
uit stap 3, advies gegeven. Dit advies kan
waterlinie, de kernkwaliteiten van de dubbele
Stap 3. Mate van impact
fortenring rondom de ontwikkellocatie en de
In
voormalige en nog aanwezige kernkwaliteiten
ruimtelijke impact van de beoogde ontwikkeling
omvatten om een eventuele negatieve impact
binnen de grenzen van de beoogde ontwikkeling.
geanalyseerd.
te voorkomen of beperken en/of een positieve
stap
3 wordt
de
Hierbij
mogelijke visuele wordt
en
beoordeeld
suggesties
voor
mitigerende
maatregelen
impact te versterken.
Kernkwaliteiten
+
Eigenschappen initiatief
Effectbeoordeling
Conclusies Aanbevelingen
11
2.2 Mate van impact Grote impact
Geringe impact
potentiële impact van de beoogde ontwikkeling
De ontwikkeling heeft een significante impact
De ontwikkeling heeft een geringe impact op
op de Hollandse Waterlinies is wordt er door
op de (visuele) integriteit en authenticiteit van
de (visuele) integriteit en authenticiteit van
UNESCO
4
het Werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden
het Werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden
gradaties van impact: neutraal, gering, matig
aanzienlijk aangetast of versterkt. Met behulp
minimaal aangetast of versterkt. Met behulp van
en groot. Deze impact kan zowel positief of
van
enkel
mitigerende maatregelen kan het mogelijk zijn
negatief zijn. Hoewel de beoogde ontwikkeling
mogelijk de impact terug te brengen tot een
de negatieve impact te vermijden of terug te
voor een deel een positieve impact kan hebben
matig niveau.
brengen tot een verwaarloosbaar niveau.
dat deze voordelen niet behaald mogen worden
Matige impact
Neutrale impact
ten koste van de kernkwaliteiten van het
De ontwikkeling heeft enige impact op de
De ontwikkeling heeft geen impact op de
Werelderfgoed.
(visuele) integriteit en authenticiteit van het
(visuele) integriteit en authenticiteit van het
aard van de Outstanding Universal Values is het
Werelderfgoed.
De
werelderfgoed. De kernkwaliteiten worden niet
ook niet mogelijk een grote en een minimale
aangetast
versterkt.
negatieve impact en/of een positieve en een
mitigerende maatregelen kan het mogelijk zijn
negatieve impact tegen elkaar op te wegen
de negatieve impact terug te brengen naar een
om zo tot een gemiddeld negatief of neutraal
gering niveau.
Om
te
kunnen
beoordelen
onderscheid
hoe
gemaakt
groot
tussen
de
mitigerende
maatregelen
is
het
op de Waterlinie benadrukt UNESCO expliciet
Vanwege
de
onvervangbare
of
kernkwaliteiten Met
worden
behulp
van
aangetast of versterkt. Er vindt geen verandering plaats ten opzichte van de uitgangssituatie.
effect te komen. Voor elke vorm van negatieve impact dient apart onderzocht te worden hoe
Negatieve impact
deze vermeden kan worden of teruggebracht kan worden tot een acceptabel niveau. Voor de
Groot
Matig
Neutraal Gering
0.Neutraal
Positieve impact Gering
Matig
Groot
beoordeling van de impact wordt in de leidraad een 7 punts schaal gehanteerd. 12
Beoordelingschaal mate van impact van een ontwikkeling volgens Interim richtlijn weergave impactbeoordeling lopende HIA’s Gemeente Utrecht
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
4
5
5
1
3 6
2.3 Visuele impact 2
In de beoordeling van de visuele impact van een ontwikkeling op een Werelderfgoed, in dit geval de Hollandse Waterlinies, wordt de visuele integriteit van het erfgoed als uitgangspunt genomen.
De
visuele
integriteit
betreft
de
visuele herkenbaarheid en de visuele relatie tussen het erfgoed en zijn omgeving, behorend tot de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed. Dit zijn onder andere zichtlijnen, panorama’s, zichtpunten
en
silhouetten.
In
het
advies
Belangrijke zichtlijnen voor de visuele integriteit van de Waterlinies. Bron: Advies rapport Visuele Integriteit Waterlinies, (2018).
rapport Visuele Integriteit Waterlinies (2018) wordt
er
gesproken
van
visuele
integriteit
als
verdedigingssysteem
moet
visueel
wordt
samenhangend zijn; zichtlijnen spelen hierin
weggedrukt of gemarginaliseerd door latere
een belangrijke rol. In het adviesrapport voor
toevoegingen, ongeacht of die binnen of buiten
visuele integriteit van de Waterlinies worden
de begrenzing van het werelderfgoed gesitueerd
zes belangrijke zichtlijnen geïdentificeerd die
zijn. In het geval van de Nieuwe Hollandse
van belang zijn om de visuele integriteit van de
Waterlinie gaat het daarbij om de gebouwde
Waterlinie te behouden:
wanneer
het
erfgoed
visueel
niet
de
gebruikte
agrarische,
natuurlijke,
waterstaatkundige en militaire landschappelijke elementen. zichzelf,
Niet
maar
alleen ook
hun
de
onderdelen
onderlinge
op
relatie
de
hoofdverdedigingslijn
richting
verdedigd gebied; 4. Vanaf
verdedigd
gebied
richting
de
hoofdverdedigingslijn; 5. Op
de
hoofdverdedigingslijn
in
de
lengterichting; 6. Op en rondom de forten, waterwerken en vestingen.
verdedigingswerken, maar ook het samenspel van
3. Vanaf
1. Vanaf
de
hoofdverdedigingslijn
richting In het nominatiedossier voor de Hollandse
inundeerbaar gebied; 2. Vanaf
inundeerbaar
hoofdverdedigingslijn;
gebied
richting
de
Waterlinies (2018) wordt in het Statement of Integrity nog een specifieke referentie gemaakt 13
naar de visuele integriteit van de openheid van
goede staat verkeren. Het overgrote deel van de
Authenticiteit
de inundatievelden en de schootsvelden en de
oorspronkelijke elementen dient nog aanwezig
Het
herkenbaarheid van de hoofdverdedigingslijn.
te zijn. Hierbij wordt verwacht dat ook de
waarheidsgetrouwe
In de beoordeling van de visuele impact wordt
onderlinge relaties en de belangrijkste functies
verbeelding van de historische en culturele
in dit onderzoek zowel het adviesrapport voor
nog in stand gehouden worden.
significantie
van
Authenticiteit
gaat
de visuele integriteit van de Waterlinies als het
begrip
authenticiteit
refereert
en
de
geloofwaardige
het over
aan
Werelderfgoed. de
beleefbaarheid Werelderfgoed.
Statement of Integrity uit het nominatiedossier
Compleetheid
en
leesbaarheid
van
het
meegenomen.
Compleetheid gaat over de feitelijke omvang
De
authenticiteit
van
Werelderfgoed
van het Werelderfgoed en de aanwezigheid
overgebracht door de aanwezige elementen en
van oorspronkelijke waarden en elementen die
hun eigenschappen. UNESCO hanteert hierbij
Om de Outstanding Universal Value van het
noodzakelijk zijn voor de expressie van de OUV.
de volgende eigenschappen: vorm en ontwerp,
Werelderfgoed over te kunnen brengen dient
Een compleet Werelderfgoed is van adequate
materiaal en substantie, gebruik en functie,
het erfgoed te voldoen aan de voorwaarden voor
omvang en bevat alle nodige waarden en
tradities, technieken en managementsystemen,
integriteit en authenticiteit. In dit onderzoek
elementen om representatie te garanderen.
locatie en positionering en geest en gevoel.
Gaafheid
Vorm en ontwerp
2.4 Impact integriteit en authenticiteit
wordt
wordt de impact van het initiatief getoetst op deze elementen.
Gaafheid aanwezige
Integriteit
14
gaat
over
de
kwaliteit
van
waarden
en
elementen.
de
Feitelijke vorm en ontwerp van elementen.
Een
Het culturele landschap en de bijbehorende
meet
Werelderfgoed is gaaf wanneer de waarden
attributen
het
en elementen intact zijn, er geen essentiële
oorspronkelijke, authentieke vorm en ontwerp
erfgoed en de daarbij horende attributen. Van
elementen ontbreken en er geen negatieve
behouden en deze zijn goed te herkennen.
culturele landschappen wordt verwacht dat de
effecten
belangrijkste onderdelen van het landschap in
verwaarlozing hebben plaatsgevonden.
De
integriteit van
de
compleetheid
het Werelderfgoed en
de
gaafheid
van
van
bijvoorbeeld
ontwikkeling
of
en
elementen
hebben
hun
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Materiaal en substantie Het materiaal of de substantie van het culturele landschap en
en
de
bijbehorende
elementen
zijn
nog
in
attributen
oorspronkelijke,
authentieke staat. Bij reparaties en/of renovaties is gebruik gemaakt van originele materialen. Gebruik en functie Het gebruik of de functie van het culturele landschap en
en
de
bijbehorende
elementen
zijn
nog
in
attributen
oorspronkelijke,
authentieke staat óf zijn, ondanks een nieuwe bestemming, nog herkenbaar en beleefbaar.
Luchtfoto van Fort Blauwkapel, Unieke samenkomst van een fort en een bestaand gehucht, (Feb 1960). Bron: Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Fotoafdrukken Koninklijke Landmacht. Obj. nr. 2155_005370
Tradities, technieken en managementsystemen
Locatie en positionering
Geest en gevoel
Tradities, technieken en managementsystemen,
De locatie, de positionering en de onderlinge
Het culturele landschap en de bijbehorende
verbonden aan het culturele landschap en de
verbanden en relaties tussen de structuren
attributen en elementen dragen in samenhang
bijbehorende attributen en elementen worden
en attributen in het culturele landschap zijn
bij aan de beleving van de geest van de plek.
in stand gehouden óf gehonoreerd in nieuwe
nog aanwezig en/of herkenbaar en beleefbaar.
Het karakter en de sfeer van de omgeving
ontwikkelingen
Het systeem en de context kan goed begrepen
ondersteunen de beleving van het erfgoed.
blijven.
waardoor
deze
beleefbaar
worden, omdat de structuren en elementen nog een zichtbare, fysieke en werkende relatie hebben met het landschap en elkaar. 15
2.5 Mitigerende Maatregelen Om een negatieve impact terug te brengen tot een acceptabel of verwaarloosbaar niveau is het mogelijk mitigerende maatregelen toe te passen. In de leidraad voor Heritage Impact Assessments van UNESCO wordt onderscheid gemaakt tussen twee vormen van mitigerende maatregelen: vermijden en beperken. Onder vermijden
verstaat
UNESCO
onder
andere
het niet uitvoeren van de ontwikkeling, het verplaatsen van de ontwikkeling naar een gebied buiten het Werelderfgoed of het elimineren van een problematisch element van de beoogde ontwikkeling. De doelstelling is hierbij dat de
Mitigerende maatregelen in een Werelderfgoed Context: vermijden, beperken, herstellen, verminderen en compenseren. Op volgorde van wenselijkheid. De grijze maatregelen zijn onwenselijk. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
negatieve impact van de beoogde ontwikkeling
16
in zijn geheel vermeden kan worden. Onder
mogelijk de negatieve impact te herstellen, te
objecten uit het Werelderfgoedgebied.
het beperken van negatieve impact verstaat
verminderen of te compenseren. Voor herstel
Het
UNESCO onder andere het verkleinen van de
bestaat er een uitzondering voor het herstellen
negatieve impact is expliciet niet toegestaan
omvang van het initiatief, het selecteren van
van tijdelijke schade zoals de schade die
omdat de Outstanding Universal Value van
een andere locatie of het herontwerpen van
aangericht wordt tijdens de aanleg van een
het
elementen van het initiatief.
initiatief of de schade die aangericht wordt bij
een negatieve impact van elke omvang niet
In de context van Werelderfgoed is het niet
het verwijderen van bestaande, verstorende,
acceptabel is.
verminderen
Werelderfgoed
of
compenseren
onvervangbaar
is
van
en
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Luchtfoto van de locatie Steck en zijn ligging ten opzichte van Utrecht, fort Blauwkapel, fort Ruigenhoek en het Noorderpark.
Fort Ruigenhoek
A27
Groenekan Gagelbos
Noorderpark
Locatie beoogde ontwikkeling Steck
NR
U/N 2
30
Utrecht - Overvecht Fort Blauwkapel
Utrecht - Voordorp
17
3. Kernkwaliteiten
18
3.1
De Nieuwe Hollandse Waterlinie
De
Nieuwe
vormt
een stelsel van sluizen in rivieren en kanalen
(1853-1963) en de Inundatiewet (1896-heden)
samen met de Stelling van Amsterdam een
kon een drie tot vijf kilometer brede zone land
ingevoerd. Deze wetten hebben ervoor gezorgd
waterverdedigingslijn
door
De
onderwater
waterdiepte
dat de ‘onveilige’ zone grotendeels onbebouwd
linies
samen
een
tussen de 0,5 en 1 meter was te diep om te
is gebleven, ook in dichtbevolkte gebieden
afstand van 220 kilometer door de provincies
doorwaden maar te ondiep om te bevaren
rondom Utrecht en Amsterdam.
Noord-Holland,
Noord-
waardoor het gebied ontoegankelijk werd voor
Brabant en Zuid-Holland. De verdedigingslijn,
vijanden. Dit geïnundeerde gebied vormt een
In het gebied ten noorden en oosten van de
aangelegd tussen 1815 en 1940, beschermde het
buffer voor de hoofdverdedigingslijn die het
stad Utrecht was de aanleg van inundatievelden
economische en politieke hart van Nederland
veilige binnengebied scheidt van het onveilige
een
tegen vijanden van buiten. De Nieuwe Hollandse
buitengebied.
ligging
Waterlinie is het vervolg op de Oude Hollandse
accessen, zoals doorgaande (water-)wegen en
Heuvelrug was het moeilijk om dit gebied goed
Waterlinie uit 1672. Deze Oude Waterlinie liep,
spoorlijnen werden verdedigingswerken zoals
te inunderen. Daarnaast lagen in het gebied ook
net als de Nieuwe Hollandse Waterlinie, van de
forten aangelegd. Langs de gehele Nieuwe
veel accessen zoals waterwegen, stroomruggen
voormalige Zuiderzee tot de Biesbosch. In 1815
Hollandse waterlinie zijn 51 forten aanwezig. De
en polderkades, ook de in de negentiende eeuw
werd de hoofdverdedigingslijn verlegd zodat
forten werden aangelegd met een tweeledige
aangelegde spoorwegen vormden een probleem.
ook de stad Utrecht beschermd zou worden.
functie. Zij boden de verdedigende troepen
Om de dus kwetsbare stad te beschermen
Deze Nieuwe Hollandse Waterlinie strekt zich
een breed uitzicht over het landschap maar
tegen het steeds verder reikende geschut werd
nu uit over een afstand van 85 kilometer. Tot op
moesten aan de buitenzijde voor aanvallende
in dit gebied een dubbele fortenring aangelegd
heden zijn de waterlinies de grootse militaire
troepen
om zo toch de vijand buiten te kunnen houden.
verdedigingsprojecten van Nederland.
forten hebben om deze reden een bakstenen
strekken
Hollandse
zich
Utrecht,
Waterlinie Nederland. uit
over
Gelderland,
gezet
slecht
Op
worden.
De
kwetsbare
zichtbaar
zijn.
plekken,
De
de
meeste
grotere op
uitdaging. Vanwege het
dekzand
van
de
de
hogere
Utrechtse
binnenkant maar een groene buitenkant. Om
Grenzend aan Steck, aan de overzijde van N230,
De waterlinies beschermden Nederland met
de inundatiegebieden en de zichtlijnen vanaf de
ligt Fort Blauwkapel. Fort Blauwkapel is één van
een slim hydrologisch systeem. Met behulp van
forten te beschermen werden de Kringenwet
de grootste forten van de Waterlinie.
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Fort Blauwkapel stamt uit 1818 en bestond oorspronkelijk uit aarden wallen die beplant waren. Later werden hier militaire gebouwen aan
toegevoegd,
zoals
een
bomvrij
reduit.
Bijzonder is dat het al eeuwenlang rond het kruispunt
van
wegen
liggende
kerkdorpje
Blauwkapel in zijn geheel binnen het fort werd zijn
opgenomen. naam.
Fort
Het
fort
Blauwkapel
dankt is
hieraan
het
enige
fort waarin een dorpje binnen de wallen is opgenomen. werd
De
hiermee
straatweg gedekt.
naar
De
Hilversum
straat
bleef
door het fort lopen, maar er werd ook een omleidingsweg aangelegd. Ten tijde van dreiging kon de weg door het fort worden afgesloten. In
1921
werden
voor
de
nieuwe
spoorlijn
de
wallen
het In
zuidoosten 1960
verloor
aanleg en
afgegraven het
fort
zijn
en
van
een
gracht
in
verlegd.
functie
als
verdedigingswerk. De gemeente Utrecht kocht het in 1997 en er werd een plan gemaakt waarin
Kaart van de ligging van de Nieuwe Hollandsche Waterlinie en de stelling in de Geldersche Vallei, De kleuren indiceren de verschillende polders. (1882). A.J. Bogaerts naar: M. van Meurs. Bron: Rijksmuseum .Obj. nr. RP-P-2018-1885
wonen, werken en recreëren centraal staan. 19
3.2 Kernkwaliteiten
3.3 Statement of Outstanding Universal Value
Door de omvang van de Hollandse Waterlinies
De
Waterlinies
is er sprake van een grote hoeveelheid aan
met
het
verschillende structuren en daartoe behorende
landschap voorzag de linie van de perfecte
kernkwaliteiten. Om goed te kunnen begrijpen
ingrediënten
wat de kernkwaliteiten zijn in het plangebied
basis van inundatie. De hoofdverdedigingslijn
De Hollandse Waterlinies en de bijbehorende
is het van belang het plangebied in zijn context
werd zo gepositioneerd in het landschap dat
elementen
te
deze het economische hart in het westen
verdedigingssysteem. Het verdedigingssysteem
kernkwaliteiten van de waterlinies beschreven
van
is niet meer gebruikt voor militaire doeleinden
op
ingenieus
plaatsen. drie
In
dit
hoofdstuk
schaalniveaus:
worden
nationaal,
de
regionaal
hebben
Nederlandse voor
Nederland
een
systeem
relatie
polderlandschap.
een
kon
sterke
verdedigingslinie
Het op
beschermen.
Met
van
kanalen,
sloten,
een
of integrity en authenticity. Statement of integrity zijn
een
sinds
de
tweede
buitengebruik
compleet,
geïntegreerd
wereldoorlog
1963.
De
formeel
kernkwaliteiten op hoofdlijnen, de belangrijkste
worden
op
hoofdverdedigingslijn en de inundatievelden zijn
structuren en hun onderlinge samenhang. Op
afstand te houden. Om de kwetsbare punten
duidelijk herkenbaar in het landschap, omdat
regionale schaal wordt er gekeken naar het
in het systeem te kunnen verdedigen werden
deze vaak een dubbele functie droegen. De
deelgebied tussen Utrecht, Fort Blauwkapel
er militaire werken aangelegd op strategische
karakteristieke openheid van de inundatievelden
en
hoofdstructuren
plekken. De Outstanding Universal Value van
is vrijwel overal bewaard gebleven, ook nadat
zijn hier te vinden en hoe dragen deze bij
de Hollandse Waterlinies komt voort uit de
de militaire functie opgeheven werd. Zeker in
aan
het
begrijpen
en
onderhouden
van
samenhang tussen deze kernkwaliteiten: het
urbane gebieden heeft beleid ervoor gezorgd
de
kernkwaliteiten
van
de
linie?
strategische landschap, het watermanagement
dat de visuele integriteit van de inundatievelden
Lokaal wordt er specifiek gekeken naar de
systeem
van
en de hoofdverdedigingslijn intact is gebleven.
kernkwaliteiten die aanwezig waren en in de
deze kernkwaliteiten wordt in het landschap
De inundatievelden die hun visuele integriteit
huidige situatie nog zijn in en om de beoogde
gerepresenteerd
door
hebben verloren, zijn niet opgenomen in de
ontwikkeling.
elementen.
Outstanding
Fort
Ruigenhoek. Welke
gehele
en
de
De
om
militaire
zo
de
werken.
een
vijand
Elk
samenhang
van
Universal Value
property.
in
is
pompstations en sluizen kon het landschap geïnundeerd
gesteld
en
en lokaal. Op nationale schaal betreft dit de
van deze kernkwaliteiten en de bijbehorende 20
elementen wordt beschreven in de statements
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
De waterwerken en de militaire fortificaties die het inundatiesysteem ondersteunen zijn een complete en intacte eenheid met een sterke
samenhang
met
het
landschap.
De
serie forten en batterijen vormen een groep waarin opeenvolgende fases in de militaire architectuur duidelijk herkenbaar zijn. Door de kringenwet, die de verboden kringen rondom de forten openhield, is de open ruimte rond veel forten intact gebleven hoewel deze gebieden kwetsbaar zijn voor toekomstige ontwikkelingen.
Schematische weergave van de kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies.
Statement of authenticity in
mens gemaakt landschap waarin water, bodem
typologie van de forten, sluizen, batterijen en
grote
hersteloperaties
en technische werken een samenhangend en
de hoofdverdedigingslijn), het specifieke gebruik
voor
educatieve
duidelijk herkenbaar militairlandschap vormen.
van bouwmaterialen (baksteen, gewapend- en
elementen gerenoveerd. Veel forten hebben een
Hoewel de linies niet langer gebruikt worden
niet gewapend beton), het vakmanschap, en
economische, educatieve of recreatieve functie.
voor militaire doeleinden zijn het landschap
de ligging in het wijdere landschap (de relatie
De militaire geschiedenis, verbonden aan het
en
tussen
landschap, blijft tastbaar en beleefbaar doordat
de
gebouwde
elementen
nog
steeds
de
authenticiteit
het
van
het
mensgemaakte
ontwerp
landschap,
(de
en duurzaam geëxploiteerd. Er hebben geen
De Hollandse Waterlinies zijn een door de
de
plaatsgevonden
doeleinden
zijn
maar
sommige
aanwezig. Het overgrote deel van de fortificaties
polders en het geürbaniseerde landschap).
het verhaal in het gebied en verschillende media
bevindt zich nog in oorspronkelijke staat. De
Sinds de jaren 90 wordt de linie onderhouden,
verteld wordt.
Outstanding Universal Value wordt overgebracht
gerenoveerd,
toegankelijk
gemaakt,
gebruikt 21
Hoofdverdedigingslijn
Hoofdinlaatsluis
Gefortificeerde stad
Schotbalkenloods Pompstation
Rivier
Fort
Rivier toegang Verboden kringen
Inundatie- en toevoerkanaal
Sluis
Houten huizen
Fort
Inundatiekom
Groepsschuilplaats Komkering
Tankversperring
Batterij Kazemat Hoofdverdedigingslijn
Hoofdverdedigingslijn
Loopgraaf
Anti-tank gracht
Groepsschuilplaats
Watermanagementsysteem
Militaire werken
het
Bij een onderwaterzetting werd polderland, in
De
militair-strategische
plaats van drooggemalen, gecontroleerd onder
op plaatsen waar de vijand het water kon
functie. De hoofdverdedigingslijn van de Nieuwe
water gezet voor het militaire doel waardoor
ontwijken. Dit was op hoger gelegen delen van
Hollandse Waterlinie laat de grens van hoog-
een
Bestaande
het landschap en kruisende infrastructuur, zoals
naar laaggelegen Nederland zien. Onderdelen
waterwerken en speciaal aangelegde militaire
wegen, spoorwegen en rivieren. Onderdelen van
van het strategisch landschap zijn:
inundatiewerken zorgden hiervoor.
de militaire versterkingen zijn:
Strategisch landschap De
Hollandse
cultuurlandschap
Waterlinies een
gaven
tijdelijke
barrière
ontstond.
Onderdelen
militaire
versterkingen
zijn
van de waterstaatkundige werken zijn: • Hoofdverdedigingslijn
• Versterkende dijken en kaden
• Vestingsteden
• Komkeringen
• Waterwegen en inundatiekanalen
• Forten en werken
• Inundatiekommen
• Inundatiesluizen
• Batterijen en stellingen
• Accessen
• Ondersteunende waterwerken (duikers,
• Kazematten, groepsschuilplaatsen
• (onbebouwde) “Verboden Kringen” • Karakteristieke houten huizen
22
gemalen, doorlaatsluizen en plofsluizen) • Schotbalkenloodsen
• Tankgrachten, versperringen • Gedekte wegen
gebouwd
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
STECK
Afbeelding vanuit het Noorderpark en de tussenstelling Gagel-Ruigenhoek met op de achtergrond de locatie Steck en de stad Utrecht. Bron: collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Obj. nr. 546.267
Afbeelding van gehucht Blauwkapel binnen de wallen van het gelijknamige fort. Bron: collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Obj. nr. 543.732
Afbeelding van fort Blauwkapel en omgeving uit 1824. J.A. van der Monde. Bron: R.A.U., coll. Top.Atlas 2097.
23
strategisch landschap
Strategisch landschap
Houten woning houten woning Acces acces Kerkeindsche Vaart acces Maartensdijksche Vaart
de
militaire
werken
en
het
watermanagementsysteem zijn aanwezig in de regio rondom het plangebied.
hoofdverdedigingslijn 1880 Basiskaarten_Topo hoofdverdedigingslijn woi hoofdverdedigingslijn woii Strategisch landschap vlakken inundatiekom
enh
Strategisch landschap • De hoofdverdedigingslijn, met tracés uit
HV
L(1
815
, 18
80,
WO I,
verschillende periodes, is in delen van het
WO II)
gebied goed herkenbaar. De Gageldijk volgt WO I)
de hoofdverdedigingslijn en markeert de nog
oorspronkelijke tracé verloren gegaan. Ook
• Verschil tussen veilige en onveilige zijde op veel plekken herkenbaar door relatie met natte, groene buitenzijde. • De komkering tussen kom III en IV benoorden de Lek ligt haaks op de Gageldijk, richting fort Ruigenhoek en eindigt bij de Kooijdijk. 24
(WO
II)
, 18
noorden afbuigt is de herkenbaarheid van het
doorsnijdingen, het geval.
HVL
HVL (181 5
het landelijk gebied. Waar de N230 naar het
is dit, door de vele infrastructurele
ijk
80,
scherpe overgang van het stedelijk- naar
aan de oost- en zuidzijde van fort Blauwkapel
oek sch
eD
Locatie beoogde ontwikkeling
polder verboden kring Basiskaarten_Topo
Kom V
ksc Ac he Vaa orw ces & rt eg k Utr omke ech r i n g tHilv ers um
landschap,
sR uig
spo
De volgende attributen van het strategisch
acces Maartensdijksche Vaart inundatiekom Hoofdverdedigingslijnen polder hoofdverdedigingslijn 1815 verboden kring
Kom IV
Acc e
Maa rten sdij
3.4 Kernkwaliteiten in de regio
Acces acces Kerkeindsche Strategisch landschap vlakken Vaart
Kom III
Acc es
strategisch landschap hoofdverdedigingslijn 1880 Houten woning hoofdverdedigingslijn woi houten woning woii hoofdverdedigingslijn
A Ac cces htt ien & ko ho ven mker sch ing eK ade
Hoofdverdedigingslijnen hoofdverdedigingslijn 1815
Het gehele tracé wordt aan weerszijden
het afschaffen van de kringenwet, wat de
geflankeerd door water en is daardoor goed
oorspronkelijke openheid en samenhang
herkenbaar, dit is tevens een access.
van de inundatiekom heeft aangetast. De
• De spoorlijn Utrecht - Hilversum vormt tussen
oorspronkelijke functie als inundatieveld is
fort Blauwkapel en de N234 de komkering
hierdoor beperkt herkenbaar. De noord-zuid
tussen kom IV en V, dit is tevens een acces.
oriëntatie van het slagenlandschap is nog wel
• Inundatiekom IV bevindt zich tussen fort Ruigenhoek en fort Blauwkapel. In het gebied is relatief veel dynamiek geweest na
duidelijk aanwezig. • Beide accessen richting Ruigenhoek zijn intact en via zichten op de inundatiekom als zodanig
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Watermanagementsysteem
watermanagement Watermanagement Punten gemaal
Watermanagement vlakken aangelegd water dam
Kom III
-H ilve rsu m
Watermanagement lijn kade
Kom IV
inundatieveld
tre cht
natuurlijk water
Locatie beoogde ontwikkeling Inu
nd
Kom
kee rka
de
spo orw eg U
Ach Kom ttie k nho eerk ven ade sch eK ade
sluis Basiskaarten_Topo
Kom V
Watermanagementsysteem • Aanwezige afwateringskanalen, min of meer haaks op de Vecht, werden benut voor de inundatie, de langsliggende kades fungeerden als
keerkades
kad e
Ga
gel
de
inundatiekommen
van elkaar scheidden. De kommen lagen naast
ati e
die
elkaar,
ook
haaks
op
de
Vecht.
Uitwateringssluizen werden verbouwd om ook
dijk
.
water te laten instromen in plaats van alleen water af te voeren. • De
St. Antoniedijk ten
Ruigenhoek
en
de
zuiden
van
Fort
Achttienhovensche
Dijk ten noorden daarvan fungeerden als keerkade tussen de kommen 3 en 4. Omdat dit lage kades zijn zou bij daadwerkelijke herkenbaar. Al is zeker de Ruigenhoeksedijk
Noorderpark, wat de openheid verkleint.
onderwaterzetting kom 3 en 4 één geheel
aan weerszijden verder verdicht geraakt met
• Fort Blauwkapel wordt volledig omringd door
gaan vormen. Het water voor kom 4 werd
infrastructurele werken en dichte, opgaande
aangevoerd via het Utrechtse stadswater (de
beplanting. Vanaf het fort zijn de open
grachten) en van daar het Zwartewater;
bebouwing. • Het acces Oosterspoorweg Utrecht Hilversum richting Blauwkapel is ingeklemd geraakt tussen bebouwing en de A27 en is daarom als acces nauwelijks nog beleefbaar.
schootsvelden niet beleefbaar. • Aan de Gageldijk, recht voor tuincentrum Steck, is een houten huis bewaard gebleven
• De verboden kringen rond Ruigenhoek zijn
welke in de omringende, stedelijke dynamiek
nog redelijk onbebouwd, wel is er veel
de historische aanwezigheid van de verboden
opgaande beplanting in het Gagelbos en het
kringen herkenbaar maakt.
• De
spoorlijn
Utrecht
-
Hilversum
(1874)
fungeerde als keerkade tussen de kommen 4 en 5.
25
Militaire werken • Het gebied aan de noord- en oostzijde van Utrecht is uniek vanwege de dubbele forten ring. De twee ringen en de latere tussenliggende werken illustreren de ingewikkelde verdediging van de stad Utrecht. Door het nog grotendeels open landschap is de relatie tussen de twee fortenringen op deze plek herkenbaar en beleefbaar. • Fort Blauwkapel, binnen de eerste ring rond Utrecht, heeft een duidelijke ligging aan de hoofdverdedigingslijn; • Fort Blauwkapel is een uniek voorbeeld van het samengaan van een fort en een al eerder bestaand dorpje; • Fort Ruigenhoek, in de tweede ring, is meer in het inundatiegebied geschoven, strategisch gelegen op het kruispunt van twee accessen. • De forten worden gemarkeerd in het landschap door een grote hoeveelheid militaire objecten zoals kazematten, groepsschuilplaatsen, loopgraven en tankversperringen.
26
Militaire werken
militair werk Militair werk punten aardwerk kazemat schuilplaats versperring waarnemingspost Militair werk vlakken (anti-)tankgracht aardwerk brug kazemat kazerne magazijn remise schuilplaats stelling versperring waarnemingspost wachtgebouw Militair werk lijnen gedekte gemeenschapsweg Basiskaarten_Topo
Locatie beoogde ontwikkeling
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
60
0m
Strategisch landschap
Ko m
IV
3.5 Kernkwaliteiten in het plangebied De volgende attributen van het strategisch landschap,
de
militaire
werken
en
het
watermanagementsysteem zijn aanwezig in het 30
0m
plangebied. Strategisch landschap
e ks
De beoogde ontwikkeling is direct aan de HV
L(1
hoofdverdedigingslijn gelegen, aan de onveilige, noordzijde. Het tracé volgt hier sinds 1815
815
, 18
80,
WO I,
de Gageldijk, tot aan fort Blauwkapel. Het
e ho
I)
n
ge
i Ru
r
de
l po
I WO ( L
HV
WO II)
oorspronkelijke tracé is door de hogere ligging van de Gageldijk ten opzichte van de onveilige polder nog te herkennen tot het punt waar de NRU/N230 afbuigt naar het noorden en deze de hoofdverdedigingslijn doorsnijdt. In 1940 is de hoofdverdedigingslijn bij fort Blauwkapel verlegt. Tot die tijd boog ze langs het fort af richting het zuiden, waarna ze de Prof. Jordanlaan volgde. Het tracé na 1940 volgt de noord- en oostzijde van het fort, waarna ze verder richting het oosten afbuigt, richting fort Voordorp. De ontwikkellocatie ligt gedeeltelijk binnen de 300m verboden kring en gedeeltelijk binnen de
fort Blauwkapel
600m verboden kring van fort Blauwkapel. Ten
van Inundatiekom IV benoorden de Lek loopt
noordwesten van fort Blauwkapel is in de eerste
dwars door het plangebied. In de huidige
twee verboden kringen nog maar gering sprake
situatie is deze beperkt herkenbaar door het
van
het
oorspronkelijke
De
grote
hoeveelheid
open
schootsveld.
grotendeels verdwijnen van het oorspronkelijke
opgaande
beplanting,
slotenpatroon van het slagenlandschap en het
doorsnijding door de N230, aanleg van de
bouwvolume van het huidige tuincentrum.
golfbaan en de bebouwing van het tuincentrum zijn hiervan belangrijke factoren.
Langs de Gageldijk, aan de hoofdverdedigingslijn bevindt zich nog een houten woningen die de
De ontwikkellocatie is in zijn geheel onderdeel
oorspronkelijke aanwezigheid van een verboden
van de Ruigenhoekse veenpolder. De grens
kring waarneembaar maakt.
27
Watermanangementsysteem
Watermanagementsysteem
Het plangebied is direct aan de Gageldijk gelegen.
Deze
fungeerde
als
inundatiekade.
Het oorspronkelijke tracé liep door tot aan de omwalling van fort Blauwkapel, maar wordt nu
Ko m
IV
onderbroken door de N230.
Inu n
Na tte g
dat
28
iek ade
Gag
eld
ijk
ra ch t
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Militaire werken
Militaire werken
Binnen het plangebied zijn, en waren geen militaire werken aanwezig.
29
=
Hoofdverdedigingslijn
= Verstedelijking
= Veilig gebied
1850
1875
1950
1850
1875
Steck
Fort Blauwkapel (1818 - 1821) ligt vrij in het
Aanleg
waterlinie
slagenlandschap, zijn oorspronkelijke context.
(1869 - 1870) dient ter afsluiting van de smalle
aanzienlijk veranderd. Na het opheffen van de
Het slotenpatroon van de veenpolder is volledig
accessen de Ruigenhoeksedijk (tevens keerkade)
kringenwet
schootsvelden
intact. Op het kruispunt van de accessen
en
tussen fort Blauwkapel en Ruigenhoek aan
Utrecht - Hilversum en De Bilt - Maarsseveen
richting Amersfoort
authenticiteit ingeboet. Hoewel de distinctie
is het fort gepositioneerd. De tweede fortenring
van bebouwing langs acces Utrecht-Hilversum,
tussen
de
is nog niet aanwezig. De onveilige zijde van de
tussen spoor en vaart.
onbebouwde, onveilige zijde aan deze kant van
hoofdverdedigingslijn is grotendeels onbebouwd
1950
Utrecht nog relatief goed te herkennen is. Het
en
Hoofdverdedigingslijn is verlegd ten noorden
is een tussenzone, gelegen tussen de twee
element in het landschap. Ook aan de veilige
fort
fortenringen. In de kaartenreeks is te zien hoe
kant van het fort is de 300m kring van het fort
bebouwing
het gebied zich in de tijd heeft ontwikkeld.
grotendeels onbebouwd
Groenekansche Dijk & Maartensdijk en tussen
Ontwikkelgeschiedenis plangebied De
context
is
sinds
de
rondom
het
ontwikkellocatie
ontstaan
hebben
de
bebouwde,
van open
veilige
de
zijde
en
open.
De
Gageldijk
is
een
herkenbaar
de
tweede
St.
fortenring.
Antoniedijk.
Blauwkapel, rond
en
Fort
Aanleg
Ruigenhoek
spoortracés,
Hilversum.
richting
oosten.
Groenekan
en
Toename
Toename kruising
spoor en Maartensdijk toename van industrie. 30
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
1980
2000
volgt
1980
het
oorspronkelijke
tracé
van
de
2023
2023
hoofdverdedigingslijn. Het gebied tussen de
Ontwikkeling
Overvecht in aanbouw, nieuw stadsdeel met
voormalige
recreatiegebied
uiteindelijk 35.000 inwoners. Schaalvergroting
verandert sterk van functie en uitstaling. De
Aanleg
agrarische bebouwing in polder, verdichting
van
raken
beplanting en recreatieve functies (crossbaan,
lintbebouwing langs accessen en dijken.
meer bebost en binnen de 300m cirkel van
basketbalveld, skatepark, moestuinencomplex,
2000
het
Utrecht
Tussen grote
rukt
1980
en
tot
snelweg
Aanleg A27.
hoofdverdedigingslijn,
oorsprong fort
wordt
open
en
de
inundatievelden
op
naar
aanleg
Noorderpark.
oppervlaktewater,
opgaande
Utrecht
strak
golfbaan. Toename bedrijvigheid tussen Kon.
tegen
N230
Schaalvergroting agrarische bebouwing zet door.
de
door
landschap
etc.). Verdere ontwikkeling Gagelbos. Aanleg
plaats
van
agrarisch
plekken
ontwikkelingen deel
van
verschillende
bebouwing
weg
ontwikkeld.
A27
enkele
hebben
provinciale Een
hoofdverdedigingslijn
er
1985
infrastructurele
gevonden. en
op
hoofdverdedigingslijn
nu
aangegroeid.
Wilhelminaweg, spoorlijn en A27.
N230
31
Verharding 36.000m2 asfalt, betonplaten en klein deel klinker verharding Bebouwing 11870 m2
3.6 Nulsituatie plangebied
Totaal verhard (inc bebouwing) 47.870m2
De effecten worden beoordeeld ten opzichte van de nulsituatie. Dit is het moment van indiening van het nominatiedossier. Hieronder volgt
een
beschrijving
hoe
het
plangebied
er in der tijd uitzag. In de nulsituatie staat op het terrein een kassencomplex met daarin een
tuincentrum.
Ten
noorden
van
het
tuincentrum ligt een woning met een privetuin. Direct
grenzend
twee
particuliere
aan
de
Gageldijk
woningen,
staan
waaronder
een
oorspronkelijke houten woning. Tussen beide woningen door loopt de inrit naar woning achter op het terrein. Rondom de woning ligt een organisch vormgegeven tuin, met slingervijver, theehuis,
bosschages
en
boomgroepen
bestaande uit inheemse en uitheemse soorten. Rechts van de houten woning (oranje) liggen twee inritten vanaf de Gageldijk. Deze ontsluiten het bijna volledig geasfalteerde parkeerterrein van het tuincentrum. Het parkeerterrein ligt ingeklemd
tussen
het
tuincentrum
en
de
Gageldijk. Ook aan de oost- en noordzijde van het tuincentrum is veel verharding aanwezig, ten behoeve van buitenverkoop, laden & lossen, opstelplaatsen, totaal gaat oppervlak. 32
het
extra om
parkeerruimte, ca.
etc.
In
36.000m2 verhard Kaartweergave van de nulsitatie binnen het plangebied
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Luchtfoto van de huidige situatie 33
De rest van het terrein, richting het oosten, tot de naar het noorden afbuigende Gageldijk, heeft een overwegend groen karakter. Ook liggen er restanten van een in onbruik geraakte, verharde weg en er is een bosschage van doorgeschoten bamboe aanwezig. Ook is er veel inheemse opgaande beplanting en het oorspronkelijke slotenpatroon van het slagenlandschap is deels bewaard gebleven. Het terrein is momenteel ontoegankelijk en afgesloten van zijn omgeving. Het woonhuis is opgetrokken uit baksteen en is gebouwd in 1977. Ze heeft een footprint van 243m2 en een, planologische, nokhoogte van max. 10m met een goothoogte van max. 3m. Het kassencomplex bestaat overwegend uit
glas,
met
aan
de
Gageldijkzijde
een
bakstenen basement. Het complex stamt uit 1969, is meermaals uitgebreid en heeft in zijn huidige omvang een footprint van 10.475m2. De
planologische
maximale
bouwhoogte
is
9 meter. De nokrichting staat haaks op het slagenlandschap.
Belangrijke notie, in het verleden zijn al intenties voor
de
herontwikkeling
van
Gageldijk 3. Dit is gedaan in het kader van de overdracht van gronden van de toenmalige
34
eigenaar ten behoeve van de aanleg van het
voor
de
aanleg
van
het
Noorderpark,
Noorderpark. Het idee was om deze afgestane
intentie is om over te gaan tot herontwikkeling
ruimte in te gaan zetten voor de herontwikkeling
Gageldijk 3. Daarvoor is onder andere een
van het tuincentrum.
wijzigingsbevoegdheid
opgenomen
in
de
het
vigerend bestemmingsplan welke het volgende
Afspraken uit het verleden uitgesproken
Vigerend bestemmingsplan met inzet rechts de gesloopte kassen en overgedragen gronden tbv de aanleg van het Noorderpark
Het vigerend bestemmingsplan maakt al veel
mogelijk maakt:
mogelijk, maar er zal een nieuw Omgevingsplan
• max.
nodig zijn voor de andere functies. In het convenant uit 1997 is opgenomen dat ten aanzien van de overdracht van de gronden
30.000m2
bebouwd
oppervlak
en
5000m2 buitenverkoop. • Bestemming tuincentrum (roze): ca. 35.000m2 voor detailhandel - tuincentrum.
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
Zicht op tuincentrum vanaf inrit Gageldijk in nulsituatie
Terrein deels afgesloten van de omgeving en ontoegankelijk
Houten woning aan Gageldijk, aangrenzend aan parkeerterrein tuincentrum
Zicht op oostkant van het tuincentrum
Doorgeschoten bamboebos 35
3.7 Beschrijving initiatief & proces Het beoogde initiatief betreft de herontwikkeling
recreatie in Overvecht en omstreken. Een plek
Steck als productief parklandschap tussen stad
van
die, 60 jaar nadat de eerste kas er gebouwd
en land.
werd, opnieuw een broedplaats zal zijn voor
Een
nieuwe concepten en nieuwe verbindingen.
van park Ruigenhoek. Een park dat stromen
het
woning
kassencomplex en
aanverwante
met
bijbehorende
gronden
tot
een
‘broedplaats’ en ‘een groene schakel tussen stad en land’. Ten behoeve van deze ontwikkeling
36
productielandschap
produceert,
reinigt
en
dat
onderdeel
hergebruikt
is
maar
is door ZECC architecten en flux landscape
Voortbouwend op de bestemming van de plek
tegelijk boeiend is om te bezoeken en een
architecture een Stedenbouwkundig Plan van
en de familiegeschiedenis wil men toe naar
schakel vormt tussen stad en landschap. Een
Eisen opgesteld. De in dit hoofdstuk getoonde
een tuincentrum van de 21e eeuw dat ingebed
gelaagd park met een rijke mix aan functies,
beelden komen uit het door hen opgestelde
ligt in een publiek toegankelijke parkomgeving,
de ruimtelijke indeling is gebaseerd op het
document ‘Steck’ van 11-04-2024. Hier is tevens
gedragen door een krachtige functiemix waarbij
oorspronkelijke landschap, een wisselwerking
de HIA op gebaseerd.
ruimte is voor maken, leren en recreëren. De
tussen open en gesloten. In het park zijn
ambitie is het gebied te transformeren tot
meerdere
STECK: ‘Groene schakel tussen stad en land’
een groene schakel tussen stad en land. Het
vinden die gerelateerd zijn aan het productie
Voortbouwend op de historie van groen en
gebied wordt omgeven door de rijke historie
landschap.
ondernemerschap
nieuwe
van
het
dromen en ambities. In een stad die groeit is
de
Nieuwe
het de missie groen toegankelijk te maken voor
historische forten. Het herstel van de verbinding
Op basis van de bestaande beleidskaders heeft
iedereen. Met Steck wil men een duurzame
met de omgeving is uitgangspunt voor het
het college van burgemeester en wethouders
groenlocatie ontwikkelen waar ruimte is voor
stedenbouwkundig plan van Steck. De drager
in mei 2023 een uitgangspuntennotitie voor
winkelen,
De
van het gebied is een groen productief park dat
de
komende jaren zet men in op een geleidelijke
aangelegd wordt in aansluiting op de structuur
ruimtelijke
transformatie van het huidige tuincentrum en de
van
verwerkt in het ontwerp.
familiegrond naar een publiek toegankelijk park.
gebouwde volumes worden met respect voor
Twee zones waarin bebouwing is toegestaan:
Een groene schakel tussen stad en land. Een
de historische “verboden kringen” en vanuit
• Zone A: Maximale footprint van 15.500m2
proeftuin voor groenmakers waar innovaties een
circulaire principes zoveel mogelijk in hout en
• Zone B; Maximale footprint van 1.750 m2 (bij
kans krijgen. Een aangename verblijfsplek die
remontabele (kas)constructies gerealiseerd. Ook
vermindering van footprint in zone A met
Utrechters inspireert groen te doen in de eigen
voor energie, de waterhuishouding en ecologie
500m2 kan footprint zone B naar 2.250m2)
omgeving. Een impuls voor werkgelegenheid en
vormen duurzame principes het uitgangspunt.
maken,
is
het
leren
tijd
en
voor
recreëren.
het
Middeleeuwse Hollandse
historische
slagenlandschap Waterlinie
met
kleine
paviljoens
en
plekken
te
en haar
slagenlandschap.
De
Uitgangspuntennotitie
ontwikkeling van
Steck vastgesteld.
randvoorwaarden
hieruit
De zijn
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture) 37
• Overgangszones
van
20
meter
zonder
bebouwing aan de randen van het perceel • Afstand tot NRU wordt gewaarborgd. Tot 15 meter vanaf de plangrens van de NRU komt geen bebouwing. • Zichtas van 35m over gehele lengte van het perceel, vanaf Gageldijk naar Noorderpark Ruigenhoek. • Verminderen van de bebouwing in de 300m zone rond Fort Blauwkapel. • Verbeteren
van
het
zicht
op
en
de
verbindingen met de forten Blauwkapel en Ruigenhoek HIA QuickScan In
2021
is
op
basis
van
het
toenmalige
concept plan een HIA QuickScan uitgevoerd. Met de Quickscan is de kansrijkheid van de plannen in relatie tot de kernkwaliteiten van de
Linie
onderzocht.
Geconcludeerd
werd
dat de beoogde ontwikkeling een kans biedt voor het verbeteren en versterken van de kernkwaliteiten
van
het
Linielandschap.
De
inschatting was dat de Werelderfgoedwaarde niet significant aangetast zal worden. Het advies is gegeven de planvorming te vervolgen, met in achtneming van de aanbevelingen voor het ontwerp en vervolgproces. Een groot deel van de aanbevelingen is verwerkt in het plan wat nu voor ons ligt. 38
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture)
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
STECK UTRECHT
INUNDATIEGEBIEDEN De inundatiegebieden mogen meer vernat worden. Er kunnen plekken worden gerealiseerd met natte natuur of open water.
STECK UTRECHT
35
36
1.1. Uitgangspunten Nieuwe Hollandse Waterlinie & slagenlandschap
SCHOOTSVELDEN (Park) objecten en gebouwen binnen 300 meter van het fort voornamelijk realiseren in hout of riet, vanaf 300 meter is het mogelijk om de eerste 50cm in steen te realiseren.
bossages benutten bestaand, nieuwe doorzichten en meer open aan achterzijde, ,met behoud bomen,. toevoegen twee bossages om zicht te benadrukken
STECK UTRECHT
OPENHEID Behoud en vergroot de ervaring van de openheid van het omliggende landschap.
FORTEN Behoud en versterk de huidige zichten van en naar de forten. Creëer zichtpunten om de forten beter te kunnen beleven.
Nieuw oppervlaktewater en inundatiegebieden
37
ZICHTLIJNEN Gebruik beplanting en bebouwing om zichtlijnen naar de forten en het open landschap te benadrukken.
KORRELMAAT Korrelgrootte van de bebouwing mag groter zijn langs de acces en de dijk. De korrelgrootte van de gebouwen binnen de inundatievelden is kleiner.
Gageldijk en gebouwen voegen zich naar slagenlandschap
bebouwing zo veel mogelijk in hout: volledig hout =donkerrood, hout met stenen basis= licht rood en glas met houten accenten = roze.
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture) 39
STECK UTRECHT
44
3.1 DRIE HOOFDLAGEN
De plekken voor interactie De gebouwen en hun directe omgeving zijn de meest dynamische plekken waar veel mensen samen kunnen komen en diverse activiteiten een plek krijgen. Ze voegen zich in het casco en zorgen voor de levendigheid van het terrein.
De beleefbaarheid en routing
DE LANDSCHAPPELIJKE BASIS
Door een slimme routing en unieke vormgeving van bruggen en entrees voelt het terrein als een echt park en wordt je langs de functies geleid, maar zijn er ook plekken waar weinig mensen komen.
PLEKKEN VOOR INTERACTIE
Om aan te sluiten bij het kenmerkende slagenlandschap maken we gebruik van gebiedseigen landschappelijke elementen als de basis voor het plan. Deze opgaande beplanting vormt het groene raamwerk van het gebied. De waterstructuur is het blauwe raamwerk. Deze twee samen vormen het casco waarbinnen een grote diversiteit mogelijk is.
ROUTINGA EN BELEVING
De landschappelijke basis
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture) 40
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
MET EEN LOGISCH RITME TUSSEN LANDSCHAP EN GEBOUWEN
STECK UTRECHT
20
STECK UTRECHT
50
STECK UTRECHT
A
A
Tuinwinkel
Groene entree met activiteiten in het groen
Binnenstraat
Patio en Shop-in-shops
Verblijfplek en terras
Dichte bestaande bosschage en natte natuur
Studio’s en ateliers
STECK UTRECHT
51
B
Bestaande bamboe haag als scheiding en grens
C
Landschappelijk ingepaste parkeerplaatsen
Tuinwinkel
Buitenverkoop
B
Hoger gelegen route, zicht-as van circa 35m
Verblijfplek en terras
Natte natuurzone met zicht op Noordepark Ruighoek
Hotel
Zicht-as
Het plan heeft een logisch ritme in zowel de lengte Doorsnede A Doorsnede B Doorsnede C
Natte teelten en bloemrijk grasland
Dichte bestaande bosschage en natte natuur
Restaurant
Studio’s en ateliers
Kwekers en moestuinen
Het plan heeft een logisch ritme in zowel de lengte als de breedte van het perceel. Doorsnede A Doorsnede B Doorsnede C
C
Kwekers en moestuinen SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture)
41
ONTWERP IN CIJFERS
BESTAAND EN NIEUW VERHARDING
STECK UTRECHT
21
STECK UTRECHT
88
parkeren, gebouwen
Steck valt onder de C2 parkeernorm (buitengebied) van de Verharding nu gemeente Utrecht.
Nieuwe verharding
Volgens de eerste berekeningen hadden we ca 400 parkeerplaatsen nodig. Deze zijn door dubbelgebruik afgenomen naar ca 275 parkeerplekken.
De footprint van de gebouwen valt binnen de gestelde eisen
HOTEL
van de gemeente: Tuinwinkel: 9500m2 footprint, 12.500m2 programma
GROENE BROEDPLAATS
RESTAURANT
waarvan max 30% shop in shop Groene Broedplaats 5000m2, 7.500m2 programma Hotel: 1500m2 footprint, 3000m2 programma Restaurant 1000m2 footprint & programma Overige gebouwen totaal: 700m2 footprint & gebouwen
Zone A: 15.500m2 Footprint 23.000m2 programma Verharding 36.000m2 asfalt, betonplaten en klein deel klinker verharding Bebouwing 11870 m2 Zone B:
Totaal verhard (inc&bebouwing) 1700 m2 footprint programma 47.870m2
Totaal verhard oppervlak 36427 m2 nu op tekening = 30% van totaal oppervlak perceel Het verhard oppervlak bestaat uit: TUINWINKEL • Weg voor auto en vrachtverkeer 3.345m2. • Wegen op parkeerterrein 2.864m2 • Parkeerplaatsen (semi verhard) 1.768m2 (70% van 2525m2) • Fietspaden 2.750m2 • Voetpaden 2.340m2 • Plein 3.220m2 (60% van plein is verhard) • Buitenverkoop 2.890m2 (70% van terrein is verhard) • Gebouwen 17.250m2
InFlux vervolg nog nader onderzoek naar breedte paden en inrichting pleinen en parkeren. SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & landschape architecture) 42
Marge van 10% verharding dan wordt het maximaal 40.000m2 dus altijd een afname
BESTAAND EN NIEUW BEBOUWING
STECK UTRECHT
90
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
410 m2
139 m2
10.705m2
280m2
280m2
Bebouwing nu:
Bebouwing toekomst:
Tuincentrum: 10.705m2 volgens BAG Woonhuis: 615 m2 Gebouw de clique: 140m2 volgens BAG (niet in tekening) Loods de Clique: 410m2 volgens BAG (niet in tekening)
Tuinwinkel: 9.000m2 Groene Broedplaats 5.000m2, Hotel: 1.500m2 Restaurant: 1.000m2 Overige gebouwen: 750m2 Houten huis 280m2 (buiten herontwikkeling)
Houten huis: 280m2 volgens BAG (buiten herontwikkeling)
Totaal: 11.870m2
Totaal: 17.250m2
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture) 43
STECK UTRECHT
59
‘Aanzicht vanaf het slagenlandschap naar de groene broedplaats’ 1. 2. 3.
Het hogere gelegen lineaire pad resulteerd in lange zichtlijn waarin de slagenstructuur van het ontwerp te lezen is. De paden in het park zijn openbaar waardoor bezoekers uit de hele omgeving kunnen genieten van de rust en reuring die het plan brengt. Het ritme van de verschillende sloot en perceelstructuren maakt naast het slagenlandschap ook de verschillende invullingen herkenbaar.
1. 2.
SchetsOntwerp van het planvoornemen waarop onderhavige HIA is gebaseerd - d.d. 11-04-2024 (bron: Zecc & Flux landschape architecture) 44
STECK UTRECHT
75
Land-id | HIA Steck | UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies | 2024 Versie 2 |
3.13 TUINCENTRUM
STECK UTRECHT
74
3.13 TUINCENTRUM
STECK UTRECHT
74
STECK UTRECHT
WINKELEN IN HET GROEN WINKELEN IN HET GROEN
3.15 HOTEL
STECK UTRECHT
HOTEL
STECK UTRECHT
de sfeer van de architectuur
3.15 HOTEL
3.14 GROENE GROENE BROEDPLAATS BROEDPLAATS de sfeer van de architectuur 3.14 GROENE BROEDPLAATS
In het tuincentrum worden straks de groene producten verkocht. Het park wordt hier in de beleving letterlijk doorgetrokken naar binnen. Zowel de gevel als het dak krijgen In het tuincentrum worden straks de groene producten een grote mate van transparantie. Uiteraard om voldoende verkocht. Het park wordt hier in de beleving letterlijk doordaglicht binnen te krijgen voor de beplanting, maar ook voor getrokken naar binnen. Zowel de gevel als het dak krijgen een open uitstraling naar het park. Door de generieke opzet een grote mate van transparantie. Uiteraard om voldoende is het wel mogelijk open en gesloten delen op langere termijn daglicht binnen te krijgen voor de beplanting, maar ook voor uit te kunnen wisselen naar gelang de invulling wijzigt. een open uitstraling naar het park. Door de generieke opzet is het wel mogelijk open en gesloten delen op langere termijn 75 Vanuit duurzaamheid en het energie concept zal in de veruit te kunnen wisselen naar gelang de invulling wijzigt. dere uitwerking rekening gehouden moeten worden met het opwarmen en afkoelen van dit gebouw. De uitwerking van de Vanuit duurzaamheid en het energie concept zal de verarchitectuur speelt aar een eerste essentiële rol in onderdere uitwerking rekening gehouden moeten worden met het steund en aangevuld met een integraal installatieconcept. opwarmen en afkoelen van dit gebouw.
De uitwerking van de architectuur speelt daar een eerste essentiële rol in onderHet volume krijgt door de verschillende kapvormen en steund en aangevuld met een integraal installatieconcept. kaprichtingen een herkenbaar silhouet. Aan de zijde van de Gageldijk accentueren de kappen de entree naar het gebied Het volume krijgt door de verschillende kapvormen en en halverwege het volume wordt de kaprichting 90 graden kaprichtingen een herkenbaar silhouet. Aan de zijde van de gedraaid en wordt het gebouw georiënteerd naar het park. Gageldijk accentueren de kappen de entree naar het gebied en halverwege het volume wordt de kaprichting 90 graden De entree bevindt zich in het midden en wordt duidelijk hergedraaid en wordt het gebouw georiënteerd naar het park. kenbaar door een accent en/of verbijzondering in de kap. De lengterichting van het volume wordt opgebroken door opeDe entree bevindt zich in het midden en wordt duidelijk herningen en/of sprongen in de rooilijn. Een idee is om net zoals kenbaar door een accent en/of verbijzondering in de kap. De in de huidige situatie een deel van de constructie open te lengterichting van het volume wordt opgebroken door opelaten en deze te laten begroeien. Daarnaast is er binnen het ningen en/of sprongen in de rooilijn.