Bibliotheek Utrecht Beleidsplan 2025-2028
Tekst van het document
De Bieb deelt toekomst Beleidsplan 2025–2028
Dit is de bibliotheek van Ramses
Boeken die ik geleend heb om thuis te lezen, lees ik alsnog in de Bieb. Thuis is het te stil. Met een beetje afleiding kan ik beter lezen. Wat ik lees? Nu toneel, maar ook wel eens stripboeken.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
2
▶
Voorwoord
Voorwoord 30 SEPTEMBER 2024 — Een tijdje geleden hoorde ik filosoof en
psychiater Damiaan Denys spreken. Hij schetste een beeld van een ‘gelukkig en gestoord’ Nederland. Als land staan we op de zesde plek in het World Happiness Report. Tegelijkertijd krijgt de helft van alle Nederlanders ooit last van angst, depressie, verslaving, stress of eenzaamheid. Denys komt tot twee conclusies: grip op de complexe wereld waarin we leven is nodig, maar begrip voor elkaar is minstens zo belangrijk. En: de norm is welzijn, maar het begint met er zijn. De Bibliotheek Utrecht gaat over alle vier: over grip, begrip, welzijn en er zijn. We helpen mensen met het ontwikkelen van lezen, schrijven, digitale vaardigheden en weerbaarheid. Zodat ze mee kunnen doen in onze maatschappij. We zijn er ook om hen op andere vlakken te helpen ontwikkelen en hun verbeelding te voeden. En om elkaar te ontmoeten, van elkaar te leren, verschillen te leren waarderen en ons samen in te zetten voor onze gemeenschap. Ondertussen mag je er bij ons ook gewoon zijn, zonder dat je iets moet of er iets van je wordt verwacht. Onze bezoekers ervaren de bibliotheek als een veilige plek. Een gevoel dat vaak stevig wortelt in hun kindertijd. Dat is goud waard in een tijd waarin we meer verwijdering en wantrouwen ervaren. Dit DNA koesteren en beschermen we dan ook. En we verstevigen het. Door Utrechters de ruimte te geven er ook zelf hun plek van te maken. Door te delen dus.
Want de bibliotheek is een basisvoorziening voor iedereen. We doen graag een stapje extra voor mensen die dat nodig hebben. Maar het blijft van belang dat álle Utrechters zich er thuis voelen. Alleen dan blijft de bibliotheek een plek waar we allemaal samen (be)leven. Laatst was ik op een woensdagochtend in de Bibliotheek Kanaleneiland. In de ene hoek las een schrijfster voor uit haar boek aan een groep moeders
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
3
▶
Voorwoord
en spraken ze over het belang van voorlezen aan kinderen. In de andere hoek kregen senioren les in digitale vaardigheden. Verderop had een groep mbo-studenten met een vluchtelingenachtergrond extra taalles en zaten studenten te werken. Aan de leestafel dronken mensen koffie. En toen ik naar buiten liep, kwam er een schoolklas binnen. In één oogopslag kreeg ik een inkijkje in al die levens, die zich op andere momenten gescheiden van elkaar afspelen. Onze bibliotheken zijn de dorpspleinen van de stad. We hebben inmiddels bijna 100.000 leden en telden 2,2 miljoen bezoeken in 2023, waarvan steeds meer van niet-leden. Dat zo veel Utrechters van alle leeftijden en achtergronden ons weten te vinden, is de reden dat voor tientallen organisaties in de stad de bibliotheek een waardevolle plek is om activiteiten te organiseren. Daar werken we graag aan mee. Waardoor we nu een belangrijke, domein-overstijgende schakel zijn in de educatieve, sociale en culturele ecosystemen van de stad. De komende jaren willen we onze rol in die ketens scherper definiëren. Zo werd onze bijdrage aan het onderwijs de afgelopen jaren duurzamer met de introductie van ‘de Bibliotheek op school’. Al op achtenveertig scholen werken we samen aan taalontwikkeling, leesbevordering en mediawijsheid van kinderen en jongeren. Ons programma en dat van partners heeft een stevig fundament nodig.
Twee aspecten daarvan benadrukken we in dit plan: ons team en ons netwerk van fysieke bibliotheken. Voor beide geldt dat we voortdurend in de kwaliteit ervan moeten investeren. Zo kunnen we in onze missie blijven slagen en goed aansluiten bij wat de stad van ons nodig heeft. Dit beleidsplan is in eerste instantie geschreven als subsidieaanvraag voor de gemeente Utrecht. Tegelijkertijd is het ook een leidraad voor onze organisatie. Én het geeft anderen, die meer over ons willen weten, inzicht in wat de bibliotheek doet en welke keuzes we maken. De rode draad is dat we verder gaan op de weg die we de afgelopen jaren zijn ingeslagen en daarin van nog meer betekenis worden voor Utrechters. De vraag aan openbare bibliotheken is groot en groeit. De steun en de betrokkenheid van de gemeente Utrecht onderschrijft dit. Dat geldt ook voor het Rijk, dat in 2027 een zorgplicht voor gemeenten wil invoeren. De komende jaren werken we hier met inzet en plezier aan. Uiteraard kunnen en willen we dit niet alleen. Dus: doe je mee? Namens alle medewerkers, vrijwilligers en de Raad van Toezicht,
directeur-bestuurder de
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
Bibliotheek Utrecht
4
▶
Inhoud
Inhoud 1 Vooraf
Onze context
Voorwoord Leeswijzer
→ Terugblik → De wereld om ons heen → Onze kaders
2
Onze koers → Ons DNA → Onze impact → Onze kernwaarden → Onze positionering
3
Onze plannen → Onze ontwikkeling in vijf ambities → Onze impactdoelen → Ons fundament → Monitoring en verantwoording
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
5
Bijagen
Eindnoten Verandertheorie Gesprekspartners
▶ Leeswijzer
Leeswijzer In dit beleidsplan beschrijven we onze missie, welke impact we willen maken en welke activiteiten we hiervoor ondernemen in 2025-2028. 1
Onze context Eerst kijken we terug: welke ontwikkeling maakten we de afgelopen jaren door? Dan beschrijven we relevante ontwikkelingen in de wereld om ons heen en in onze groeiende stad. Vervolgens schetsen we de kaders die we van de overheid meekrijgen.
2
Onze koers In het tweede deel gaan we in op het DNA van de Bibliotheek Utrecht. We steunen op ruim 130 jaar geschiedenis en ervaring. Samen met de kaders en ontwikkelingen bepalen die onze missie en impactdoelen, hoe we hieraan werken en hoe we die uitdragen.
3
Onze plannen Daarna blikken we vooruit op onze inzet in de jaren 2025-2028. We schetsen welke ontwikkeling we in die jaren willen doormaken en welke specifieke activiteiten daar in de eerste één tot twee jaar bij horen. We sluiten af met een overzicht van de kwantitatieve indicatoren, waarmee we onze voortgang meten. Voor 2026, 2027 en 2028 gaan we jaarlijks bondig onze doelen en activiteiten in een jaarplan omschrijven, met dit beleidsplan als basis. We verantwoorden onze inzet na elk jaar in een jaarverslag en -rekening.
Dit is een interactieve PDF Deze iPDF is makkelijk navigeerbaar en goed te lezen op zowel smartphone, tablet als desktop. Daarmee willen we het gebruik van papier en printer zo veel mogelijk voorkomen. Wil je deze iPDF of een gedeelte ervan toch graag afdrukken? Dat kan op A4. Afdrukken in zwart-wit is milieuvriendelijker dan in kleur.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
6
1
Onze context → → →
Terugblik De wereld om ons heen Onze kaders
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
7
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Terugblik
INTRODUCTIE DEEL 1 — Om onze koers te bepalen, blikken we eerst terug op de belangrijkste ontwikkelingen in de afgelopen periode. Dan richten we onze blik naar buiten: we benoemen relevante ontwikkelingen in onze samenleving en onze stad. Tot slot geven we een overzicht van de kaders van de overheid, waartoe wij ons moeten verhouden.
Openbare Leeszaal Voetiusstraat Utrecht in 1936 BRON: UTRECHTS ARCHIEF
Terugblik De Bibliotheek Utrecht vindt haar oorsprong in het voormalige Logement Het Zeepaard. Daar opende in 1892 de Volksleeszaal. Het was de eerste openbare bibliotheek in Nederland. Sindsdien sloot de bibliotheek steeds aan bij ontwikkelingen in de samenleving. De afgelopen tien jaar vormen daarin een bijzondere periode van grote verandering. De bibliotheek ontwikkelde zich, net als in andere gemeenten, van een organisatie voor boeken en lezen tot een ontmoetings plek. Een plek, waar wij met veel partners bijdragen aan allerlei maatschappelijke opgaven in de stad. Van het verminderen van eenzaamheid tot het vinden van je weg in onze digitale samenleving. Daarmee zijn we nu de ‘maatschappelijk-educatieve bibliotheek’.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
8
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Terugblik
Ook ons netwerk van bibliotheken in de stad ontwikkelde zich de laatste jaren sterk. Grotendeels opgebouwd in de decennia na de Tweede Wereldoorlog, kreeg dit meer recent een flinke impuls met de bouw van Bibliotheek Leidsche Rijn Centrum (2018) en de verhuizing van de centrale bibliotheek van de Oudegracht naar het voormalige postkantoor aan de Neude (2020). Beide locaties trekken veel bezoekers. Leidsche Rijn Centrum bedient met haar aanbod en programma de vele, vaak jonge Utrechters aan de westkant van de stad. De Neude is in korte tijd uitgegroeid tot een bruisende ontmoetings- en studieplek en een cultureel podium voor de stad, de regio en het land. Een plek die nu al niet meer weg te denken is. Nieuwe Bieb Bibliotheek Leidsche Rijn Centrum opent in 2018
Groei van bezoekers
2.157.557 miljoen bezoekers in 2023
1.651.160 miljoen bezoekers in 2022
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
Dat de stad hecht aan dit fijnmazige vestigingennetwerk, bleek toen het vanaf 2021 onder druk kwam te staan door een structureel financieel tekort in de bibliotheekbegroting. Zonder hulp zouden zeven wijkbibliotheken de deuren moeten sluiten. De gemeente sprong bij, waarmee de dreigende sluiting in 2023 werd afgewend. Gelukkig maar. Want het aantal inwoners van Utrecht groeit, net als de populariteit van de bibliotheek. Dit is mede dankzij haar brede functie. Veel mensen ervaren de Bieb als een betrouwbare en laagdrempelige wijkplaats, tijdloos én actueel. De bijna 2,2 miljoen bezoeken in 2023 – van baby tot student en senior – is een groei van 32% ten opzichte van het jaar ervoor. Meer en meer Utrechters realiseren zich wat je vandaag de dag allemaal kunt doen in de bibliotheek. Ze komen er steeds vaker niet alleen iets halen, maar ook iets delen: Utrechters zelf organiseren inmiddels een groeiend deel van ons programma. Daarbij delen ze hun kennis en verhalen met stadsgenoten. En we zijn op meer plaatsen dan onze eigen bibliotheken actief. In 2021 introduceerden we in Utrecht het landelijke concept ‘Bibliotheek op school’. In korte tijd openden we op achtenveertig scholen bibliotheken, waar onze lees-mediaconsulenten intensief begeleiding (gaan) bieden. Al deze ontwikkelingen vroegen ook om een nieuwe inrichting van de organisatie.
Een reorganisatie in 2022 maakte het mogelijk ook programma te gaan maken in de wijken. We maakten ons klaar voor meer en betere samenwerking en we professionaliseerden onze bedrijfsvoering.
9
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Terugblik
Opening Turkse Kinderboekencollectie Bibliotheek Leidsche Rijn
In 1892 werd in Utrecht de eerste openbare bibliotheek van Nederland geopend “opdat een ieder vrij zoude kunnen binnenkomen en vinden de kennis en de wijsheid die hij zoekt of behoeft”. Nu, in 2024, ervaren veel mensen de Bieb als een betrouwbare en laagdrempelige plek, tijdloos én actueel.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
10
▶
DEEL 1 Onze context 〉 De wereld om ons heen
De wereld om ons heen De veranderende maatschappij We zien vier universele, langetermijnontwikkelingen in onze maatschappij, die de relevantie en het belang van de bibliotheek benadrukken. Alle Utrechters hebben hier, ongeacht hun leeftijd, achtergrond of leefsituatie, mee te maken.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
11
▶
DEEL 1 Onze context 〉 De wereld om ons heen
2 Zelfontwikkeling is van wezenlijk belang 1 De complexiteit van de samenleving neemt toe De wereld om ons heen verandert in een steeds sneller tempo, vaak met behulp van digitale technologieën. Dagelijks krijgen we een berg keuzes en informatie te verwerken. En dat in een tijd waarin de vrijheid om je eigen leven en identiteit vorm te geven nog nooit zo groot was. Tegelijkertijd kampen we wereldwijd met gigantische uitdagingen die in elkaar grijpen. Denk aan het klimaat, migratie en armoede. Het kan overweldigend zijn om hier doorheen te navigeren en je eigen mening of keuze te bepalen. Daarnaast maken veel mensen zich zorgen over de (negatieve) effecten van desinformatie, het internet, sociale media en algoritmes. → Dit leidt tot de behoefte aan ondersteuning en begeleiding bij het omgaan met een digitale en complexe wereld.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
Ieder mens heeft van nature de intrinsieke motivatie om te leren, te experimenteren en zichzelf te ontwikkelen. Zelfontplooiing draagt bij aan meer tevredenheid over je leven, werk en sociale relaties. Het leren gebeurt al lang niet meer alleen formeel, maar ook steeds vaker informeel (georganiseerd, maar niet gericht op het behalen van een diploma/certificaat) en non-formeel (onbedoeld, toevallig leren). En nu we langer gezond leven, is dit voor steeds meer leeftijdsgroepen weggelegd. Persoonlijke ontwikkeling draagt bij aan je zelfvertrouwen en zelfredzaamheid, en daarmee aan het ervaren van regie over je leven. Juist in een tijd waarin mentaal welzijn onder druk staat, is dit extra belangrijk. Daar komt bij dat iedereen zich continu moet aanpassen, om mee te kunnen blijven doen aan onze snel veranderende samenleving. Jezelf ontwikkelen is essentieel voor een betekenisvol en gelukkig leven. → Dit leidt tot de behoefte aan een leven lang ontwikkelen.
12
▶
DEEL 1 Onze context 〉 De wereld om ons heen
3 Sociale connecties staan onder druk In onze geglobaliseerde wereld zijn we met behulp van technologieën digitaal meer verbonden dan ooit. Toch voelen veel mensen zich eenzaam. Trends als individualisering, vergrijzing, een toenemend aantal alleenwonenden en urbanisatie kunnen leiden tot een gemis aan verbondenheid met de gemeen schap. En door polarisatie en een toenemende verdeeldheid in de (digitale) wereld worden extremere meningen uitvergroot. Als onze fundamentele behoefte aan sociale verbondenheid onder druk staat, kan ons mentale en fysieke welzijn afnemen. Sociale verbindingen zijn essentieel voor een betekenisvol leven. → Dit leidt tot de behoefte aan dichter tot elkaar, de gemeenschap en de stad komen.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
4 Verlangen naar transcendentie In een wereld die is ingericht op efficiëntie, pragmatiek, data en het individu, zijn mensen steeds meer op zoek naar verwondering en immateriële ervaringen. Want transcendentie – het gevoel deel te zijn van iets groters dan jezelf – is belangrijk voor het ervaren van betekenis in je leven. Sensorische en interactieve ervaringen kunnen dit gevoel teweeg brengen. Daarbij zijn ze ook nog eens heel effectieve middelen om iets te leren. → Dit leidt tot de behoefte aan inspirerende en verwonderende ervaringen.
13
▶
DEEL 1 Onze context 〉 De wereld om ons heen
De groeiende stad Kenmerkend aan Utrecht is de groei van de stad. De bevolking neemt al jaren toe en blijft dit doen. De verwachting is dat de stad in 2029 de grens van 400.000 inwoners passeert en doorgroeit naar 473.000 inwoners in 2040.
r dan 400.000 inwoners
Utrecht groeit naar mee
Het aantal woningen en voorzieningen stijgt mee. De komende jaren blijven alle wijken van de stad groeien, waarvan Zuidwest het meest. Utrecht kiest hierbij voor verdichting, waardoor de bevolkingsdichtheid toeneemt. De bevolkingssamenstelling is jong, met veel studenten en starters. De vergrijzing is lager dan het gemiddelde in Nederland, maar procentueel groeit het aantal 65-plussers de komende jaren het hardst. Anno 2024 kent de stad 171 nationaliteiten en is 23% geboren buiten Nederland.1 Vergeleken met andere grote steden in ons land, gaat het sociaal en economisch goed met Utrecht. De stad scoort hoog op ‘brede welvaart’; dit is een manier om de kwaliteit van leven te bepalen aan de hand van de staat van de economie, de natuur, het milieu en de samenleving. Het merendeel van de Utrechters voelt zich gelukkig en gezond, en de werkloosheid is relatief laag.2 Dit betekent niet dat de stad geen uitdagingen kent. En ook niet dat dit in de toekomst vanzelfsprekend zo blijft. Ook Utrecht kampt met grootstedelijke problematieken, zoals verschillen tussen buurten, sociale ongelijkheid en relatief veel hoge en lage inkomens.3 Vooral wel of niet goed kunnen rondkomen, leidt tot grote verschillen tussen gezondheid, welzijn en levensverwachting in goede gezondheid. Door de populariteit van de stad lopen de prijzen op.
Dit vergroot de kloof tussen in de stad kunnen wonen en mee kunnen doen. En landelijke negatieve ontwikkelingen als een laag overheidsvertrouwen en klimaatstress zie je ook terug in onze stad.4 De gemeente kiest daarom voor het principe van ‘ongelijk investeren voor gelijke kansen’: de inzet en middelen van de gemeente gaan vooral naar diegenen die deze het hardst nodig hebben.5
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
14
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Onze kaders
Onze kaders De Koninklijke Bibliotheek (KB), provinciale ondersteunings instellingen (POI’s) en lokale bibliotheken vormen samen het stelsel van openbare bibliotheken. De overheid geeft dit stelsel doelstellingen mee in verschillende beleidskaders. De gemeente schetst haar ambities voor de komende tien jaar in de Beleidsnota Bibliotheek 2024-2034. Op landelijk niveau zijn ze vastgelegd in de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Deze wet is verder uitgewerkt in een Bibliotheekconvenant tussen de drie bestuurslagen van de overheid en openbare bibliotheken. Als Bibliotheek Utrecht moeten wij ons tot al deze kaders verhouden en hierover verantwoording afleggen. Gemeente Utrecht Meer informatie Beleidsnota Bibliotheek 2024-2034
De gemeente Utrecht benoemt het bevorderen van taalvaardigheden, digitale vaardigheden en burgerschap als de drie belangrijkste ambities in haar Beleidsnota Bibliotheek 2024-2034. Voor de realisatie geeft zij ons vijf doelstellingen mee: 1 Een bibliotheek van de wijk. 2 Optimaal bereik in de stad. 3 Toegankelijkheid als uitgangspunt voor gelijke kansen voor alle Utrechters. 4 Een toekomstgerichte en vooruitstrevende maatschappelijke voorziening. 5 Versterken en vergroten van samenwerking. De gemeente is een van onze belangrijkste partners. Zij verstrekt een basissubsidie voor onze exploitatie. Aan de ene kant zijn wij voor de gemeente een bondgenoot in de uitvoering van haar beleid. Aan de andere kant hebben wij de hulp van de gemeente nodig in het scheppen van randvoorwaarden voor onze inhoudelijke doelstellingen en ruimtelijke
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
15
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Onze kaders
ontwikkelingen. We ervaren daarbij een breed draagvlak bij bestuur en organisatie. Aan de gemeente Utrecht leggen we verantwoording af via (vier) jaarlijkse beleidsplannen en -begrotingen, en jaarverslagen en -rekeningen na afronding van een jaar.
Het Rijk Meer informatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoor zieningen (Wsob)
De Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) omschrijft de rollen en verantwoordelijkheden van bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen en de Koninklijke Bibliotheek. Om bij te dragen aan de persoonlijke ontwikkeling en verbetering van de maatschappelijke kansen van iedereen, stelt de wet dat een openbare bibliotheek in ieder geval de volgende functies omvat: 1 2 3 4 5
Ter beschikking stellen van kennis en informatie. Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie. Bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur. Organiseren van ontmoeting en debat. Laten kennismaken met kunst en cultuur.
Daarnaast benoemt de wet waarden voor de bibliotheek: onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, toegankelijkheid, pluriformiteit en authenticiteit. De onafhankelijke Certificeringsorganisatie Bibliotheekwerk, Cultuur en Taal (CBCT) toetst ons elke vier jaar. Daarbij leggen we onder meer verantwoording af over onze uitvoering van de Wsob. Binnenkort actualiseert het Rijk de Wsob. Er komt een zorgplicht voor gemeenten, gericht op het duurzaam ondersteunen van de brede, maatschappelijke taak van bibliotheken. En een landelijk normenkader voor bibliotheken op het gebied van inhoud, aanwezigheid, bekostiging en bemenste openingstijden. Op het moment van schrijven is de precieze invulling hiervan nog niet bekend. Samen met de gemeente volgen we deze ontwikkeling en de gevolgen voor ons beleid op de voet.
Provincie Utrecht
Meer informatie Cultuur- en erfgoedprogramma 2025-2028
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
De provincie ondersteunt en faciliteert via BiSC (de provinciale ondersteuningsinstelling (POI) voor de openbare bibliotheken in Utrecht), het Utrechtse bibliothekennetwerk en de doorontwikkeling van de maatschappelijk-educatieve bibliotheek. Haar beleid is vastgelegd in het Cultuur- en erfgoedprogramma 2025-2028. De wettelijke taken voor de POI’s zijn vastgelegd in de Wsob. Onderdeel hiervan is hun verantwoordelijkheid voor het Interbibliothecair Leenverkeer (IBL).
16
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Onze kaders
Dit garandeert dat elk bibliotheeklid toegang heeft tot de collecties van alle openbare bibliotheken in Nederland.
Bibliotheekconvenant Meer informatie Bibliotheekconvenant
De openbare bibliotheken en overheden sluiten een Bibliotheekconvenant af, als uitwerking van de Wsob. Ondertekenaars zijn de Vereniging van Openbare Bibliotheken, de Koninklijke Bibliotheek, SPN (het samenwerkingsverband van Provinciale Ondersteuningsinstellingen voor Openbare Bibliotheken), het Rijk, het Interprovinciaal Overleg (IPO, de koepel van de twaalf provincies) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG, de koepel van alle gemeenten). Het convenant wordt binnenkort geactualiseerd, passend bij de aangekondigde wijziging van de Wsob. Het convenant is verder uitgewerkt in een Netwerkagenda. Met het convenant hebben bibliotheken en de overheid vastgelegd dat zij zich gezamenlijk inzetten voor drie grote maatschappelijke opgaven: 1 Een geletterde samenleving. 2 Participatie in de informatiesamenleving. 3 Een leven lang ontwikkelen.
Week van de Mediawijsheid Lezing over fake nieuws in Bibliotheek Neude
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
17
▶
DEEL 1 Onze context 〉 Onze kaders
Dit is de bibliotheek van Rudie
Zowat elke dag kom ik hier de krant lezen, al jaren. Af en toe ben ik in Overvecht te vinden, maar Tuinwijk is mijn vaste honk. Ik ken hier inmiddels ook veel mensen. Heel gezellig om af en toe een babbeltje te maken. Niet alleen met vaste bezoekers maar ook met de medewerkers.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
18
2
Onze koers → → → →
Ons DNA Onze impact Onze kernwaarden Onze positionering
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
19
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Ons DNA
INTRODUCTIE DEEL 2 — Wat is onze koers voor de komende periode? Dat beschrijven we in dit hoofdstuk aan de hand van ons DNA, onze impactstrategie, onze kernwaarden en onze positionering. We realiseren ons dat we leven in een tijd van snelle en grote veranderingen. En dat die effect hebben op maatschappelijke vraagstukken, financiering, hoe we ons werk uitvoeren en nog heel veel meer. Deze koers is hierbij ons kompas. Dat helpt ons om in alles wat we doen te reflecteren op onze maatschappelijke waarde en de keuzes die we maken.
Ons DNA Sinds 1892 is de Bibliotheek Utrecht een plek waar je kunt leren en je kunt ontwikkelen, persoonlijk en met elkaar. We delen onze collectie, kennis, faciliteiten, netwerk en meer. We inspireren je om op onderzoek uit te gaan. En we zijn je gids in het vinden van informatie. We omschrijven ons DNA aan de hand van drie karakteristieken. 1 We maken de bibliotheek samen met Utrechters De bibliotheek maken we samen met Utrechters. Met individuen, collectieven en organisaties in buurt, wijk en stad. Of het nou gaat om programmeren, collectioneren, onze dienstverlening of het inrichten van onze bibliotheken. Dat samen doen zit in ons DNA – we zijn opgericht door Utrechters. En de intensiteit en creativiteit waarmee we dat doen, onderscheidt ons van veel andere bibliotheken. We doen dit, omdat we geloven dat dit bijdraagt aan sociale verbinding en daarmee het welzijn van Utrechters. En de betrokkenheid van buurtgenoten kan helpen om de drempel voor anderen te verlagen. Ook past deze werkwijze bij de huidige tijd, waarin instituties zich meer dan voorheen vanuit gelijkwaardigheid moeten verhouden tot hun omgeving. Ten slotte draagt onze aanpak bij aan continue vernieuwing van de bibliotheek en houdt ons blijvend relevant voor Utrechters. Dit betekent
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
20
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Ons DNA
dat we regelmatig de regie uit handen geven. Dat we samenwerken vanuit vertrouwen en gelijkwaardigheid. En dat we het proces van leren net zo waardevol vinden als het resultaat. We staan open voor iedereen die iets wil ondernemen in of met de bibliotheek. En we zijn zelf alert op nieuwe samenwerkingskansen. Vanwege de beschikbare middelen en faciliteiten ontkomen we tegelijkertijd niet aan het maken van keuzes. Zo blijft ons profiel helder en voorkomen we dat onze inzet versnippert. Leidend hierbij zijn onze impactdoelen en het profiel van de wijk waarin de bibliotheek staat. We geven voorrang aan partners met wie we duurzame samenwerkingsverbanden kunnen sluiten. En wat een andere organisatie beter doet, doen wij niet.
2 We zijn er voor iedereen én investeren ongelijk in gelijke kansen Onze deur staat voor alle Utrechters open, op elk moment in het leven. Wij zijn en blijven een publiek toegankelijke plek, waar iedereen terecht kan zonder te hoeven betalen, zonder verplichtingen. Dit maakt de Bieb tot een van de weinige plekken waar iedereen samenleeft. Daarbij zijn we er net iets meer voor diegenen die steun kunnen gebruiken. We zetten extra in op die doelgroepen en wijken waar de (kans op) achterstand, en daarmee onze impact, het grootst is. Dit telt mee in het vormgeven van onze bibliotheken, programma en collectie.
We zetten extra in waar
t is onze impact het groots
3 We zijn een openbare bibliotheek We dragen met overtuiging bij aan een stadscultuur waarin ruimte is voor verschillen, iedereen zich thuis voelt en zichzelf kan zijn. De grondwet en wederzijds respect zijn hierbij leidend. Onze bezoekers vertellen dat ze ons ervaren als een betrouwbare organisatie en een veilige plek. Dit vinden we een groot goed en een flinke verantwoordelijkheid, zeker in een tijd waarin politiek en instituten worstelen met polarisatie en een gebrek aan vertrouwen. We spreken ons als organisatie publiekelijk uit over onze impactdoelen: digitaal meedoen, lezen en schrijven, burgerschap en ontmoeten. De relevantie en urgentie agenderen we uitgesproken en proactief bij ons publiek, beleidsmakers en media. We geven onze visie op actualiteiten, vertellen over relevant onderzoek van anderen of voeren dit zelf uit als het nodig is. Denk aan het delen van actuele kennis op sociale media door onze programmaleiders, het schrijven van een opiniestuk over een ontwikkeling in de stad of het op touw zetten van een actie.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
21
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Ons DNA
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
22
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze impact
Onze missie
In de Bibliotheek Utrecht krijgen alle Utrechters de kans om het beste in zichzelf en elkaar naar boven te brengen, grip te krijgen op de complexe samenleving en deel uit te maken van de gemeenschap.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
23
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze impact
Onze impact De geschetste ontwikkelingen in de maatschappij, de kaders die de overheid ons meegeeft en ons DNA bepalen onze koers voor de komende jaren. Hiervoor ontwikkelden we in de afgelopen periode een impactstrategie. Dit is een methodiek die organisaties helpt te onderzoeken hoe ze een positieve impact kunnen maken op maatschappelijke opgaven. Start was het omschrijven van de stip op de horizon: de missie van onze organisatie en onze impactdoelen. Vervolgens onderzochten we welke maatschap pelijke veranderingen nodig zijn voor het behalen hiervan. En we bepaalden welke activiteiten we kunnen ondernemen om tot deze veranderingen te komen. Deze route van activiteit, naar resultaat, naar maatschappelijk effect, naar missie heet een ‘verandertheorie’. Nu de verandertheorie staat, kunnen we die de komende jaren gaan implementeren. Ook gaan we aan de slag met het opstarten van impactmeting. Bekijk hier onze volledige verandertheorie
Onze vier impactdoelen
1
Utrechters doen digitaal mee Utrechters zijn digitaal- en informatievaardig en -weerbaar. Daardoor kunnen zij beter meedoen aan de digitaliserende samenleving.
2
Utrechters lezen en schrijven Utrechters vergroten hun taalvaardigheid en lezen en schrijven met plezier. Dit draagt bij aan hun algemene ontwikkeling en zelfredzaamheid.
3
Utrechters zetten zich in voor hun gemeenschap Utrechters zijn betrokken bij elkaar en geven samen vorm aan hun gemeenschap en maatschappelijke opgaven.
4
Utrechters ontmoeten elkaar Utrechters ervaren de bibliotheek als een veilige, inspirerende en toegankelijke leer-, verblijf- en ontmoetingsplek.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
24
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze kernwaarden
Onze kernwaarden Onze kernwaarden getuigen hoe we werken aan onze impactstrategie, samen met Utrechters, partners en elkaar. B
A
Betrouwbaar Wij geloven in de kracht van ieder mens. Daarom maken we de bibliotheek samen met Utrechters. En samen met Utrechtse organisaties die hetzelfde nastreven als wij. Dat vereist vertrouwen en betrouwbaarheid. Dus zeggen we wat we doen en doen we wat we zeggen. Zo weten we altijd wat we aan elkaar hebben.
Actief We tonen ondernemerschap door dagelijks (pro)actief en innovatief te werken aan de ontwikkeling van onze bibliotheken. Onze collectie, onze dienstverlening en ons programma zijn relevant.
N
Nieuwsgierig
D
Dichtbij
We zijn er voor nieuwsgierige Utrechters. En wij zijn nieuwsgierig naar wat er om ons heen gebeurt. Wij willen graag weten wat Utrechters nodig hebben. En wat zij zelf zouden kunnen bijdragen. Door nieuwsgierig te zijn en te blijven, leren we van en met elkaar.
De bibliotheek staat letterlijk en figuurlijk dicht bij de Utrechtse samenleving. Waar je ook woont, wie je ook bent, we zijn altijd nabij. Met onze bibliotheken, in scholen en op andere locaties, waar iedereen welkom is en zich thuis mag voelen.
‘De band met de Bieb heb je voor het leven’ BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
25
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze kernwaarden
2
3
De Bibliotheek Utrecht De Bibliotheek op school Pop Up Bibliotheek
De Bieb is altijd dichtbij Met alle vestigingen van de Bibliotheek Utrecht, Bibliotheken op school en Pop Up Bibiliotheken is de Bieb altijd dichtbij.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
26
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze positionering
Onze positionering Door de breedte van onze taken en activiteiten merken we dat het beeld over ons al snel versnippert. Dit vraagt om een heldere positionering in onze marketing en communicatie. Een positionering die wortelt in ons DNA, ruimte biedt om onze brede maatschappelijke doelen uit te dragen en tegelijkertijd eenduidig is. En lenig genoeg om op buurt-, wijk-, stad- en soms ook regionaal of landelijk niveau te functioneren. Herkenbaar voor iedereen – voor anderstaligen, laaggeletterden, studenten en nog heel veel meer doelgroepen. Die hebben we gevonden in het DELEN van onze bibliotheek. Want in en met de bibliotheek delen Utrechters ideeën, inzichten, verhalen, kennis, perspectieven, plezier en ervaringen met elkaar. En als bibliotheek delen wij onze collectie, ruimte, kennis, faciliteiten, idealen en netwerk met Utrechters, samenwerkingspartners en de stad. Zo maken we van stadsgenoten onze deelgenoten. We introduceerden deze positionering al geleidelijk en experimenterend. Komende tijd bouwen we die verder uit.
Van boeken lenen naar
ek
he het delen van de bibliot
Feest in Bibliotheek Hoograven Sofia Fachtali el Khouli leent het miljoenste jeugdleesboek van 2023
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
27
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze positionering
Samen Ontmoetingen Taal Ervaringen Nieuwsgierigheid Kranten Ideeën Overvecht Belasting invullen Rituelen Oplossingen Boeken Utrecht Blijdschap Kennis Cultuur Religie Leidsche Rijn Verhalen Werkplekken Advies Kanaleneiland Computers BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
delen
28
▶
DEEL 2 Onze koers 〉 Onze positionering
Dit is de bibliotheek van Esma
’Ik ben heel blij met de Bieb op mijn school. Vroeger was er een boekenkast met allemaal saaie dingen, nu hebben we de allernieuwste boeken.’ Een andere leerling vult aan: ‘ik ben ook andere soorten boeken gaan lezen, omdat hier van alles is en ik goede tips krijg’.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
29
3
Onze plannen → → → →
Onze ontwikkeling in vijf ambities Onze impactdoelen Ons fundament Monitoring en verantwoording
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
30
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze ontwikkeling in vijf ambities
INTRODUCTIE DEEL 3 — Wat zijn onze doelstellingen en activiteiten in 2025-2028? Dat vertellen we in dit deel. We lichten eerst vijf ambities uit. Die schetsen samen onze grootste ontwikkeling in deze periode. Vervolgens gaan we in op onze impactdoelen en op wat wij ‘ons fundament’ noemen (dienstverlening, collectie, huisvesting, bedrijfsvoering en financiën, en marketing en communicatie). We eindigen met een hoofdstuk over het monitoren en verantwoorden van onze resultaten.
Zondagse Gezelligheid Waar iedereen van harte welkom is voor een ontspannen zondagmiddag met gratis koffie en gezelligheid
Onze ontwikkeling in vijf ambities 1 Utrechters maken de bibliotheek Onze wens is om de bibliotheek met Utrechters te maken. Daarom werken we al een tijd aan onze ontwikkeling tot een flexibele netwerkorganisatie. Waarin we met aandacht, vertrouwen en vanuit gelijkwaardigheid samenwerken. Deze lijn zetten we voort; we intensiveren deze aanpak tot een leidend principe in onze organisatie. Hiermee dragen we bij aan de gemeentelijke doelstelling om samenwerking te versterken en te vergroten.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
31
▶
Verder lezen Impactdoel 3: Utrechters ontmoeten elkaar We collectioneren met Utrechters
In 2025 gaan we door met het Huis van Actief Burgerschap. En in 2025 en 2026 voeren we het project Collectie & Communities uit. Verder ligt het open. Dat is inherent aan deze werkwijze; je weet niet wie er op je pad komt en wat er gaat gebeuren. We verweven de activiteiten die langskomen zoveel mogelijk in onze dagelijkse gang van zaken. Zijn ze te intensief om met de huidige formatie te doen, dan maken we ze mogelijk met aanvullende financiering.
2 De Bibliotheek op school groeit door Verder lezen Impactdoel 2: Utrechters lezen en schrijven Primair en voortgezet onderwijs: De Bibliotheek op school
Leesvaardigheid, digitale vaardigheden en digitale weerbaarheid van kinderen en jongeren staat onder druk. Met de Bibliotheek op school (dBOS) werken we structureel samen met lagere, middelbare en mbo-scholen aan het verbeteren van deze vaardigheden, op school én thuis. We ondersteunen onderwijsprofessionals en zorgen voor een aantrekkelijke collectie binnen de school. Hiermee bereiken we ook kinderen en hun ouders/verzorgers die niet vanzelfsprekend thuis boeken lezen of lid zijn van de bibliotheek. Zo dragen we bij aan kansengelijkheid. In het najaar van 2021 begonnen we met de Bibliotheek op school. Nu, drie jaar later, werken we samen met vijfenveertig scholen in het primair onderwijs (PO) en drie in het voortgezet onderwijs (VO). Binnen de huidige financiële kaders kunnen we in de periode 2025-2028 groeien met vijf PO-samenwerkingen en één VO-samenwerking per jaar. We hopen ook uit te breiden naar het mbo en de pabo. Dit is een grote operatie, die gevolgen heeft voor ons overige onderwijsaanbod. Een belangrijke kanttekening hierbij is, dat de financiering van Bibliotheek op school tot nu toe incidenteel is. We hopen in de nabije toekomst samen met de (Rijks)overheid en scholen een duurzame financiering te realiseren.
3 Stevige rol in digitale informatievoorziening
Kom naar de Bibliotheek voor
n Centrum
t/m vrijdag
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze ontwikkeling in vijf ambities
Tijd 14.00 - 17.00
vragen over
Overheid
Taal
13.00 - 15.00 12.00 - 14.00 13.00 - 15.00
e Tijd
g
10.00 - 12.00
g
10.00 - 12.00
g
14.00 - 15.00
Tijd
Geld en administratie Digitaal Werk en inkomen
Bibliothe ek Leidsch e Rijn Ce ntrum, Vleuterw eide & De Meern
14.00 - 16.00
gen gelden vaak andere
ctuele overzicht van alle
l/informatiepunt Uitgave: sept 2024
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
Overheden en instanties digitaliseren in rap tempo hun diensten en informatievoorziening. Het maken van een afspraak bij een zorgverlener, bijvoorbeeld, gebeurt steeds meer digitaal. En een DigiD is inmiddels onmisbaar. Het versnipperde landschap van zorg en welzijn zorgt er ook nog eens voor dat veel mensen de veelheid aan informatie en instanties niet meer overzien. Dit zijn zorgwekkende ontwikkelingen, zeker voor Utrechters die moeite hebben met taal en/of digitale vaardigheden. Ons spreekuur voor de omgang met de digitale overheid (Informatiepunt Digitale Overheid, IDO) is uitgegroeid tot een plek waar je terechtkunt met allerlei hulpvragen: het Informatiepunt. Hier beantwoorden we direct vragen of verwijzen we mensen door, vaak naar partners die in de bibliotheek spreekuren houden. Op basis van bovengenoemde ontwikkelingen
32
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze ontwikkeling in vijf ambities
IDO-spreekuur Informatiepunt Digitale overheid Bibliotheek Overvecht
verwachten we dat deze rol groeit. Daarom onderzoeken we de komende periode hoe we onze Informatiepunten verder kunnen uitbouwen. Dat doen we samen met stedelijke partners die digitale vaardigheden bevorderen. Ons doel: bijdragen aan een goede informatievoorziening en basisvaardigheden. Dat past bij onze kerntaken. Én het sluit aan bij het streven van de gemeente naar een meer decentrale informatievoorziening in het sociaal domein. De komende tijd buigen we ons over de vraag hoe wij hierin als laagdrempelige en vertrouwde plek een grotere rol kunnen spelen.
4 Bouwen aan een toekomstbestendige organisatie De veranderende wereld om ons heen en de verbreding van onze taken vragen om nieuwe competenties en meer wendbaarheid. In 2022 maakten we een reorganisatie door. Nu zijn we bezig met het duurzaam implementeren van onze nieuwe werkwijzen. Dit doen, tegelijkertijd inspelen op kansen én de drukbezochte bibliotheken draaiende houden, is niet altijd makkelijk. Daarom hebben we komende periode extra aandacht voor resultaat- en impactgericht werken, leiderschap en cultuur in onze organisatie. Onder de titel ‘Voor Elkaar; Door Elkaar’ doorlopen we een meerjarig programma van opleidingen en coaching. Ondersteunend HR-beleid en het verhelderen van processen,
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
33
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze ontwikkeling in vijf ambities
doelen en verantwoordelijkheden zijn belangrijke randvoorwaarden. Doel is dat iedereen in de organisatie de ruimte krijgt, voelt én neemt om keuzes te maken en te handelen. Zo ontwikkelen we met elkaar verantwoordelijkheid en verandervermogen.
5 We ontwikkelen een huisvestingsplan Optimale spreiding van onze bibliotheken over de stad, op een goede locatie en met passende faciliteiten, is een essentiële basis en succesfactor voor ons bibliotheekwerk. Hiervoor werken we de komende periode aan een huisvestingsplan. Want een aantal van onze vestigingen sluit steeds minder goed aan bij de verbrede taken van een moderne bibliotheek en bij de behoefte van de wijk. Het aantal vierkante meters is niet voldoende om partners de ruimte te bieden die ze nodig hebben. Of de juiste faciliteiten ontbreken. Zoals voldoende werkplekken voor scholieren of de mogelijkheid om bij het Informatiepunt privacygevoelige vragen te beantwoorden. Als een bibliotheek uit één ruimte bestaat, is het lastiger om verschillende doelgroepen met verschillende behoeften te bereiken. Ook de groei en verdichting van de stad spelen een rol. Die zorgen ervoor dat onze bibliotheken steeds meer inwoners bedienen. In sommige gevallen staan die Biebs niet meer op de juiste plek. En om inhoudelijke meerwaarde te realiseren, willen we het liefst samenwonen met andere culturele, educatieve en maatschappelijke partners. Onze ervaring is dat investeren in huisvesting leidt tot een toename van gebruik. Het tegenovergestelde effect zien we ook, bijvoorbeeld in de wijk Lunetten.
In afwachting van de renovatie van de Musketon investeren we al jaren niet in deze locatie. En ook de buitenkant van de wijkbibliotheken laat te wensen over. Allemaal redenen om een visie voor het ontwikkelen van onze huisvesting te maken.
bruik
dt tot een toename in ge
g lei Investeren in huisvestin
Het bibliotheekbeleid van de gemeente biedt concrete aanknopingspunten voor het maken van zo’n huisvestingsplan. Conform de Ruimtelijke Strategie Utrecht moet de bibliotheek in elk geval voor iedereen binnen 10 minuten bereikbaar zijn. Ook moet er per 30.000 inwoners één vestiging zijn. Als dit meerwaarde biedt, is het streven dat de bibliotheek is gevestigd in een multifunctionele accommodatie met wijkpartners. In 2024 en 2025 werken we daarom, samen met de gemeente, aan een huisvestingsplan voor de komende tien jaar. Het onderzoek dat bureau AEF in 2022 en 2023 uitvoerde naar onze huisvesting is hiervoor een goede basis.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
34
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze ontwikkeling in vijf ambities
Workshop Cultuurtraject Activatie van de kernwaarden
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
35
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Onze impactoelen
Onze impactdoelen Buku Nanga Kuku Surinaams cultureel festival
Wat is onze inzet op de impactdoelen? Dat omschrijven we in dit hoofdstuk. Bij elk impactdoel geven we eerst een korte duiding van relevante trends en ontwikkelingen in de maatschappij. Vervolgens schetsen we op hoofdlijnen de belangrijkste beweging die wij in 2025-2028 als bibliotheek maken. En we geven aan welke activiteiten we hiervoor ontwikkelen, waarbij we 2025 het meest gedetailleerd omschrijven. De volgorde waarin we de impactdoelen presenteren zegt niet iets over het belang; we hechten waarde aan alle vier. Ook voeren we bij voorkeur activiteiten uit die bijdragen aan meerdere impactdoelen. Voor de overzichtelijkheid en meetbaarheid delen we onze activiteiten hieronder wel in onder één doel.
De impactdoelen ‘Utrechters doen digitaal mee’, ‘Utrechters lezen en schrijven’ en ‘Utrechters zetten zich in voor hun gemeenschap’ stemmen overeen met de drie ambities uit de Beleidsnota Bibliotheek van de gemeente. Dit zijn: het bevorderen van taalvaardigheden, digitale vaardigheden en burgerschap. Met het vierde impactdoel ‘Utrechters ontmoeten elkaar’ en de uitwerking van onze impactdoelen geven we uitvoering aan de doelstellingen van de gemeente.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
36
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
IMPACT DOEL
1
Kom naar ons Digicafé Wil jij meer leren over de online wereld? Kom dan naar het Digicafé. Iedere maand bespreken we een ander onderwerp en gaan we in gesprek. Iedereen is welkom en vooraf aanmelden is niet nodig.
Bibliotheek Hoograven
Utrechters doen digitaal mee Utrechters zijn digitaal- en informatievaardig en -weerbaar. Ze kunnen daardoor beter meedoen aan de digitaliserende samenleving. Onze samenleving digitaliseert, technologieën volgen elkaar razendsnel op. Overheden, publieke organisaties en bedrijven zetten hun diensten steeds meer om in digitale vorm. Utrechters kunnen deze technologieën en diensten benutten voor hun persoonlijke en professionele leven. Maar er zijn ook inwoners die onvoldoende digitale basisvaardigheden hebben om hiermee om te gaan. Of ze hebben geen toegang tot technologie. Dit leidt tot een digitale kloof tussen mensen en versterkt kansenongelijkheid. Aan welke kant van de kloof je ook staat, van ons allemaal vraagt leven in een digitaal informatietijdperk om weerbaar te blijven en je kritisch denkvermogen in te zetten. Hoe waardeer je informatie in tijden van fake news en kunstmatige intelligentie (AI)? Hoe beweeg je veilig in een wereld van phishing en malware? Kortom: hoe kun je profiteren van technologieën, maar ga je ook bewust om met de risico’s? Wij geloven dat deze maatschappelijke opgave, en daarmee taak van de bibliotheek, de komende jaren flink groeit.
Onze ontwikkelingen op hoofdlijnen
Woensdag 14.30 - 16.00 uur 10 januari 14 februari 13 maart 10 april 8 mei 12 juni 11 september 9 oktober
→ Het bevorderen van digitale geletterdheid op vroege leeftijd verkleint de kans op achterstand op latere leeftijd. Daarom versterken we de aandacht hiervoor bij de Bibliotheek op school in het primair onderwijs.
13 november 11 december
→ Ons aanbod voor het bevorderen van digitale (basis)vaardigheden bij volwassenen sluit nog beter aan bij de doelgroep en actualiteit. Dit doen we door ons Informatiepunt en ons programma sterker aan elkaar te verbinden. Ook versterken we onze rol in het netwerk van partners rondom digitale vaardigheden; we zien ons Informatiepunt steeds meer als plek waar de stadsbrede vraag naar en aanbod van programma bij elkaar komen.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
37
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN
1 Verder lezen Impactdoel 2: Utrechters lezen en schrijven Primair en voortgezet onderwijs: De Bibliotheek op school
We bevorderen digitale geletterdheid onder kinderen en jongeren Via de aanpak van de Bibliotheek op school (dBOS) bouwen we aan een duurzame infrastructuur. Hiermee bereiken we kinderen, hun ouders/ verzorgers en professionals in het onderwijs. In het primair onderwijs heeft dBOS inmiddels een stevig fundament in het bevorderen van taalvaardigheid en leesplezier. In 2025-2028 vergroten we onze inzet op het thema digitale geletterdheid. Want kinderen die al vroeg digitaal geletterd zijn, vergroten hun kansen voor de toekomst.6 We stimuleren alle dBOS-scholen om digitale geletterdheid mee te nemen in hun lees-mediaplan. Dit thema maken we tot een vast gesprekspunt bij onze (half)jaargesprekken met de scholen. Recent zijn al onze leesmediaconsulenten geschoold op dit gebied. Daarnaast is onze cursus Open Boek – de opleiding voor leescoördinatoren in het primair onderwijs – uitgebreid met een extra bijeenkomst over digitale geletterdheid. Hierbij nodigen we ook collega’s op dit gebied uit, onder wie onderwijskundig ict’ers op scholen. Boeken over digitale geletterdheid maken straks onderdeel uit van alle dBOS-collecties. Ons doel is op de lange termijn een doorgaande leerlijn digitale geletterdheid in de hele onderwijsketen aan te bieden. Hiervoor moeten we eerst meer duurzame samenwerkingen ontwikkelen met kinder opvang, voortgezet- en beroepsonderwijs.
Onder het impactdoel ‘Utrechters zijn taalvaardig en lezen en schrijven’ vertellen we meer over onze (eerste) stappen hierin. Naast dBOS bieden we een bescheiden aanvullend programma. Samen met verschillende partners ondersteunen en adviseren we ook andere scholen over mediawijsheid en informatievaardigheden. Dit doen we tijdens informatieve netwerkbijeenkomsten voor leerkrachten en informatiebijeenkomsten voor ouders. Buitenschools organiseren we een bescheiden programma in de Bibliotheken Neude, Kanaleneiland, Overvecht en Leidsche Rijn Centrum: de jaarlijkse Media Ukkie Dagen voor jonge kinderen (april) en de Week van de Mediawijsheid voor kinderen en jongeren (november).
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
38
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN
2
We stimuleren digitale basisvaardigheden bij volwassenen Informatiepunten
Heb je een vraag over taal, digitaal, overheid, geld en administratie, of werk en inkomen? Dan kun je terecht bij ons Informatiepunt. Je vindt een Informatiepunt in acht van onze bibliotheken. Samen zijn ze 100 uur per week open. Een hierin opgeleide bibliotheekmedewerker vangt je op en helpt je direct. Of je wordt doorverwezen naar de juiste plek. Onder het Informatiepunt vallen de activiteiten van het DigiTaalhuis, het Informatie punt Digitale Overheid (IDO) en (inloop)spreekuren van onze samen werkingspartners.
Lees verder Onze ontwikkeling in vijf ambities Stevige rol in digitale informatievoorziening
We zien het Informatiepunt steeds meer als centraal punt. Niet alleen in onze bibliotheek, maar ook in de stad. Hier willen we vraag naar en aanbod van (digitale) basisvaardigheden bij elkaar brengen. Utrechters kunnen zo makkelijker de stap naar ontwikkeling maken. We zien de bibliotheek als laagdrempelige plek, waar je soepel wordt doorverwezen; naar ons oefenplein, een workshop of een cursus van een van onze partners. Eerder omschreven we al ons onderzoek naar de positionering en rol van het Informatiepunt als ketenpartner in het sociaal domein. We dragen hiermee bij aan de doelstelling van ‘een toekomstgerichte en vooruitstrevende maatschappelijke voorziening’ uit de gemeentelijke beleidsnota. Het aantal Informatiepunten en de openingstijden blijven gelijk. We onderzoeken in welke bibliotheken het Informatiepunt het best tot zijn recht komt. Zo doen we op dit moment een pilot in Lunetten.
r week open
zijn samen 100 uur pe Onze informatiepunten
Samen met partners beantwoorden we in onze spreekuren zo’n drieduizend vragen per jaar. We breiden het aantal onderwerpen uit waarvoor je bij een spreekuur terechtkunt. De afgelopen periode deden we ervaring op met een ‘spreekuur XL’ in de Bibliotheken Overvecht en Kanaleneiland. Op deze middagen clusteren we meerdere spreekuren: ons eigen IDO-spreekuur, spreekuren van bestaande partners, zoals Digiwijs, en nieuwe spreekuren, zoals het Bankinformatiepunt. We willen dit bestendigen en liefst ook uitbreiden naar andere bibliotheken.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
39
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN
Ook zien we mogelijkheden in het verder uitbouwen van het aantal verbonden spreekuren van partners. Denk aan woningbouwverenigingen, aanbieders van OV of zorg en welzijn. Een mooi voorbeeld is OKé Overvecht, een dagelijks spreekuur waar ouders elkaar ondersteunen bij de opvoeding van hun kinderen. Dit kan niet binnen de huidige financiële kaders; die bestaan uit doelsubsidies voor het DigiTaalhuis en IDO en onze eigen middelen. Daarom onderzoeken we alternatieve mogelijkheden. Zoals het co-financieren van onze ontvangstfunctie door partners en de inzet van vrijwilligers die bezoekers ontvangen en naar het juiste spreekuur begeleiden.
OKé Overvecht Een dagelijks spreekuur waarin ouders elkaar met de opvoeding van hun kinderen ondersteunen. OKé is er speciaal voor ouders die een kindje gaan krijgen en ouders met jonge kinderen tussen de 0 en 6 jaar.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
We willen de bezoekers van het Informatiepunt beter leren kennen. En naast individuele bezoekers willen we ook inzetten op de ontwikkeling van communities. Onder meer met Whatsapp-groepen. Bij een nieuwe app van de overheid, bijvoorbeeld, stimuleren we zo mensen om samen te komen en te leren.
40
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN Waar we ook in investeren, is in de bekendheid en zichtbaarheid van de Informatiepunten. Met als doel om het gebruik te verhogen. Hiervoor gaan we onze eigen marketingkanalen actiever inzetten en vanaf 2025 experimenteren met onze vindbaarheid buiten de bibliotheek. Denk aan zichtbaarheid in wachtruimtes van zorginstellingen, openbaar vervoer en gemeentelijke locaties.
DigiTaalhuis
Samen met de partnerorganisaties Digiwijs 3.0 en Taal Doet Meer vormen we het DigiTaalhuis Utrecht. Hier helpen we mensen deel te nemen aan de samenleving en zetten we in op het vergroten van zelfvertrouwen en zelfredzaamheid. Het DigiTaalhuis bestrijdt (digitale) laaggeletterdheid. En het ondersteunt bij het aanleren en toepassen van basisvaardigheden, als onderdeel van ons Informatiepunt. Zoals in de vijftig taalgroepen, verspreid over onze bibliotheken. We zetten in deze samenwerking vooral in op goed doorverwijzen en het nog beter koppelen van vraag en aanbod. Als steeds meer mensen in de bibliotheek komen met een informatievraag, biedt dit meer mogelijkheden om (digitale) laaggeletterdheid te herkennen. We kunnen mensen dan doorverwijzen naar een van de vele ontwikkelactiviteiten van het DigiTaalhuis. Voor deze samenwerking ontvangen we doelsubsidie van de gemeente Utrecht.
Informatiepunt Digitale Overheid (IDO)
Het IDO bestaat uit spreekuren, waarin we Utrechters helpen om te gaan met digitale diensten van de overheid. Denk aan het aanmaken van een DigiD of het installeren van een parkeerapp. Het IDO is onderdeel van de hierboven omschreven ontwikkeling van de spreekuren binnen het Informatiepunt. Het is en blijft ons belangrijkste spreekuur. Voor het IDO ontvangen we overheidssubsidie.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
41
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN Oefenpleinen
De Bibliotheken Overvecht en Kanaleneiland hebben begin 2025 een Oefenplein. Dit is een zichtbare en laagdrempelige plek waar bezoekers gratis, en deels onder begeleiding, kunnen oefenen. Dit doen we samen met Digiwijs 3.0. Op de computers zijn programma’s, zoals oefenen.nl, direct beschikbaar door een speciaal ontworpen startscherm. We zorgen voor een duidelijk profiel in samenhang met het Informatiepunt. Deze Oefenpleinen zijn incidenteel gefinancierd. Is de evaluatie positief, dan zoeken we financiering voor duurzame voorzetting van de bestaande pleinen en uitbreiding van het aantal. Hierbij denken we aan de extra middelen die de gemeente Utrecht tot en met 2026 beschikbaar stelt voor het versterken van digitale vaardigheden.
Workshops digitaal meedoen
Ons aanbod van workshops ontwikkelen we zelf of samen met partners. Zo geven we samen met Digiwijs 3.0 workshops over onderwerpen waarover veel vragen zijn. Zoals werk zoeken, apps, internetbankieren, routes plannen, veilig zoeken op het internet, het patiëntenportaal en DigiD. Begin 2025 bieden we dit aanbod in drie bibliotheken; de komende jaren breiden we uit naar vier tot maximaal zes bibliotheken. Hierbij willen we zoveel mogelijk clusteren in de bibliotheken. De Digi-dinsdag is inmiddels een begrip in Overvecht en Kanaleneiland: op dinsdag kun je daar aan de slag met je digitale vaardigheden. Dit concept breiden we uit naar andere vestigingen.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
42
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN
De ontwikkelbehoefte voor basisvaardigheden is dynamisch en verandert snel. We willen goed aansluiten op actualiteiten. Daarom kiezen we in ons aanbod voor het ontwikkelen van vaardigheden vaker voor korte workshops. En we verbinden ons Informatiepunt beter aan ons programma. Zien we, bijvoorbeeld, dat er veel vragen over een OV-app zijn, dan zorgen we snel voor een workshop. Bij het ontwikkelen van ons aanbod richten we ons op onderwerpen die het plezier van digitale mogelijkheden benadrukken. Zo willen we mensen op een positieve manier motiveren om te starten en te ontdekken wat ze verder willen leren. Een voorbeeld hiervan is ‘haal meer uit je smartphone’. De doelgroep is breed. Door de snelle technologische ontwikkelingen vraagt digitaal vaardig zijn en blijven iets van álle Utrechters. Iedereen die iets wil leren over de thema’s die we aanbieden, kan dan ook bij ons terecht. Extra aandacht krijgen mensen die onvoldoende digitaal vaardig zijn om volwaardig mee te kunnen doen. Ook is een groot deel van onze workshops toegankelijk voor mensen met een taalachterstand. Want we weten dat taal- en digitale vaardigheden hand in hand gaan. Als taal een drempel is voor het ontwikkelen van digitale vaardigheden, verwijzen we naar passend taalonderwijs. Bij deze doelgroep besteden we extra aandacht aan het leggen van contact en het winnen van vertrouwen.
3
We bieden toegang tot internet en printen In al onze bibliotheken vind je computers en printers voor publieks gebruik. Zo maken we internet en printen voor iedereen toegankelijk, vooral voor wie thuis geen PC, laptop, smartphone of internetverbinding heeft. Toen deze dienst in 2023 enkele dagen niet beschikbaar was, werd duidelijk hoeveel mensen er gebruik van maken en dat het om een essentiële voorziening gaat. Daarnaast is het voor ons een vindplek; hier vinden we mensen die baat kunnen hebben bij ons programma. Zoals onze workshops of de spreekuren van het Informatiepunt.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
43
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
ONZE ACTIVITEITEN
4
We stimuleren digitaal burgerschap bij volwassenen Dit impactdoel draait niet alleen om mee kunnen doen. Het gaat ook over deel uitmaken van de online wereld en deze mee vormgeven. We noemen het vermogen om vaardig, kritisch en bewust met digitalisering en digitale techniek om te gaan ‘digitaal burgerschap’. Met deze competenties verken je makkelijker nieuwe digitale mogelijkheden en de kansen die technologie biedt. Wie digitaal weerbaar is, kent de risico’s, maakt bewuste keuzes en beschermt zichzelf online. Deze kennis en vaardigheden zijn de basis voor een actieve rol in de digitale samenleving. Digitaal burgerschap en basisvaardigheden hangen samen en versterken elkaar. De inspiratiesessie over de toekomst van kunstmatige intelligentie van vandaag is de workshop basisvaardigheid AI van morgen. En andersom: tijdens een workshop ‘veilig online’ moedigen we ouderen aan om na te denken over hun digitale erfenis. Sinds 2022 doen we ervaring op met programmeren over digitaal burgerschap. We hebben geëxperimenteerd met verschillende onderwerpen, vormen en doelgroepen. De komende jaren richten we ons op volwassenen die de digitale basisvaardigheden beheersen, maar nog niet goed beseffen wat de impact is van technologie op hun leven en de samenleving. Denk aan onderwerpen als desinformatie en de effecten van digitale technologieën op opvoeding.
We streven naar een maandelijks programma en enkele themaweken per jaar met extra activiteiten. Deze vinden vooral plaats in de Bibliotheek Neude, maar steeds vaker ook in onze andere bibliotheken. Het programma zal groeien, maar vooral beter aansluiten op actuele technologische ontwikkelingen en de behoeften van de doelgroep.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
44
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 1
Digitaal meedoen Workshop Digicafé in Bibliotheek Hoograven
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
45
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 2
IMPACT DOEL
2
Utrechters lezen en schrijven Utrechters lezen en schrijven met plezier. Dit draagt bij aan hun algemene ontwikkeling en zelfredzaamheid. Kunnen lezen en schrijven opent de wereld. Lees- en schrijfvaardigheden vergroten je verbeeldingskracht en inlevingsvermogen in de ander. Ze bereiden je voor om mee te doen in de maatschappij, bijvoorbeeld op het gebied van werk. En ze dragen bij aan je gezondheid, doordat je beter geïnformeerd keuzes kunt maken. We zien een zorgwekkende trend in de ontwikkeling van lees- en schrijf vaardigheden op school. Uit internationaal onderzoek blijkt dat een derde van de jongeren mogelijk met onvoldoende leesvaardigheid van school gaat.7 In het Uitvoeringsprogramma Basiseducatie Volwassenen 2023-2026 schat de gemeente Utrecht in, dat minstens 2% van de volwassen inwoners beperkte lees- en schrijfvaardigheid heeft.8 En de kans is groot dat ook hun kinderen taalachterstanden oplopen. De gemeente benoemt het bevorderen van taalvaardigheid dan ook als een van de drie ambities in de Beleidsnota Bibliotheek 2024-2034.
re Biebs lenen we relatief Vergeleken met veel ande
veel boeken uit
Tegelijkertijd beleven veel Utrechters plezier aan taal. Vergeleken met andere bibliotheken lenen we relatief veel boeken uit. Aan Utrechters die boeken verslinden, zich laten inspireren door het gesproken woord of ervan dromen ooit hun eigen boek in de bibliotheek te zien. Wij zijn de aanjager van lezen en schrijven, in onze bibliotheken, op scholen en in de stad. Onze kracht is het stimuleren van het plezier daarin. Dit gaat hand in hand met vaardigheid. Wie met plezier leest en schrijft, versterkt zijn vaardigheden. En wie vaardig is, beleeft meer plezier aan lezen en schrijven. Een opwaartse spiraal dus.
BELEIDSPLAN 2025–2028 DE BIBLIOTHEEK UTRECHT
46
▶
DEEL 3 Onze plannen 〉 Impactdoel 2
Onze ontwikkelingen op hoofdlijnen → We zijn van nature meer gericht op lezen dan op schrijven. Maar het plezier in beide versterkt elkaar. Daarom gaan we meer doen om schrijfplezier te vergroten, zowel in ons onderwijs- als in ons vrijetijdsprogramma. → De eerste 18 jaar van je leven ben je steeds in contact met de bibliotheek. Met ons aanbod bieden we een doorlopende leerlijn die met de jeugd meegroeit, ook als je nog niet aan een onderwijsinstelling bent verbonden. We investeren extra in (voor)lezen en taalontwikkeling van kinderen van 0 tot 4 jaar, in het onderwijs via de Bibliotheek op school, en in de aansluiting tussen ons aanbod op scholen en in de wijkbibliotheken. → We versterken ons buitenschoolse programma voor kinderen tot 12 jaar in de Bibliotheken Neude, Kanaleneiland, Overvecht en Leidsche Rijn Centrum. Eerder deden we dit vooral in de Bibliotheek Neude, sinds 2022 doen we dit ook steeds meer in de wijken. We gaan door met deze ontwikkeling om meer kinderen te bereiken die een taalachterstand hebben of thuis niet vanzelfsprekend lezen. → We versterken de verbinding tussen ons onderwijsprogramma, ons buitenschools programma en onze collectie. Daardoor kunnen deelnemers de collectie beter benutten en omgekeerd. → Om jongeren van 12 jaar en ouder buiten school te bereiken, maken we samen met hen onze bibliotheken aantrekkelijker.