Beleidsnota Ondergrond 2025-2035

Klimaatadaptatie: aanpassen van de leefomgeving aan veranderend klimaat. Het kan gaan over bijvoor­ beeld het omgaan met opwarming, of omgaan met meer en intensievere neerslag.

Gesloten bodemenergiesysteem: zie bodem­ energiesysteem.

Kringlopen: cyclische processen waarbij materialen, energie of informatie voortdurend worden gerecy­ cled, hergebruikt en opnieuw worden verdeeld binnen een ecosysteem, een systeem of een bepaalde omgeving.

Grond: vaak synoniem gebruikt met bodem: bovenste laagje van de aardkorst, niet geconso­ lideerde materialen opgebouwd uit minerale delen al dan niet vermengd met organische stof. Grondwater: water dat zich onder het aardoppervlak bevindt, in de poriën van en tussen de bodemkorrels. Grondwaterverontreinigingen: schadelijke en niet natuurlijke stoffen die door menselijk handelen in het grondwater terecht zijn gekomen en zich erin kunnen verplaatsen met de grondwaterstroming mee. Infrastructuur: verzamelnaam voor fundamentele fysieke en organisatorische systemen, faciliteiten en structuren die nodig zijn voor het functioneren van een samenleving, economie, of organisatie.

Landschappelijke waarden: de esthetische, culturele, ecologische, historische en sociale kenmerken en eigenschappen van een landschap die worden gewaardeerd door individuen, gemeenschappen, en de samenleving als geheel. Maaiveld: bovenkant van de bodem. Mantelbuis: een holle buis in de grond bestemd voor de doorvoer van leidingen, veelal toegepast om - na eenmaal te zijn aangelegd – eenvoudig leidingen doorheen aan te leggen zonder dat iedere keer het gehele traject hoeft te worden open gegraven.

Netcongestie: het niet kunnen afnemen of terug­­leveren van stroom door de toenemende hoeveel­ heid stroom die op het elektriciteitsnet wordt getransporteerd. Ondergrond: De bodemlagen onder de ‘bodem’, veelal vanaf een paar meter diep. Afhankelijk van de context wordt verwezen naar de bodemlagen inclusief de fysische, biologische en chemische processen die zich erin afspelen, bijvoorbeeld de grondwaterstromingen. De ondergrond wordt ook vaak gebruikt om de ruimte aan te geven die kan worden gebruikt voor nuttige functies. De definitie inclusief de diepte is niet altijd even duidelijk afgebakend. Vaak is het gebruik afhankelijk van de context. Dat geldt ook voor deze Beleidsnota. Ondergrondfuncties: verschillende taken of eigenschappen die de ondergrond kan bevatten of vervullen zoals archeologie, draagkracht om te bouwen, voedingsbodem voor bomen en planten. Open bodemenergiesysteem: zie bodemenergie­ systeem. Saneren: in het kader van bodemverontreiniging. Onder saneren wordt verstaan het beperken en zoveel mogelijk ongedaan maken van een veront­ reiniging en de directe gevolgen of dreigende verontreiniging van de bodem. Scheg: een groengebied van formaat dat vanaf het buitengebied, via de stadsrand doordringt in stedelijk gebied. Het heeft de vorm van een landschapspark dat stad en land verbindt.

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 68

Scheidende laag: een relatief slecht waterdoor­ latende laag in de ondergrond. Meestal bestaat deze laag uit klei of leem. Grondwater in deze laag stroomt alleen verticaal en bijzonder langzaam. Deze laag scheidt twee watervoerende zandige lagen – een eronder en een erboven (watervoerende pakketten). Hierin stroomt het grondwater relatief snel en horizontaal. Sponswerking: de eigenschap van een bodem om (regen)water op te nemen en langzaam weer af te geven aan planten, de omgeving of dieper grondwater. De eigenschap wordt vooral bepaald door de minerale samenstelling, organisch stofgehalte en de structuur. Stroomruggen: een in het landschap zichtbare oude rivierloop met oeverwallen. Een oeverwal bestaat uit zandige sedimenten die de rivier heeft afgezet. Tracé: het traject van een weg, spoorlijn of infrastructurele verbinding (kan ook ondergronds). Trafohuisjes: deze transformatorhuisjes zijn onderdeel van het elektriciteitsnetwerk. In het huisje zit een transformator die de elektriciteit omzet van de ene naar een andere kabel met een andere spanning (stroomsterkte). Vitale bodem: een vitale bodem is een gezonde en veerkrachtige bodem waarin chemische, fysische en biologische processen in balans zijn, afgestemd op het bodemtype en de functie van de bodem. Zo’n bodem ondersteunt ecosysteemdiensten zoals

Wadi Karel Doormanlaan. De aanleg van waterberging, zoals wadi’s, helpt bij het tegengaan van wateroverlast en droogte. Om hittestress te voorkomen is het stimuleren van groen belangrijk. Groeiplaatsen voor bomen en locaties voor waterberging kunnen elkaar echter in de weg zitten.

waterregulatie, voedselproductie, koolstofopslag en biodiversiteit, en vormt daarmee de basis voor een duurzame leefomgeving. Wadi: een verdieping in een gazon, park of midden­ berm waarin regenwater wordt verzameld om daar ter plaatse in de bodem te kunnen zakken (infiltreren). Warmte-koudepslag: zie bodemenergiesysteem. Warmtenet: een collectief systeem van ondiepe ondergrondse buizen waarmee warm water vanuit een (bio)centrale of industrieel proces naar gebouwen wordt getransporteerd om deze te verwarmen.

Waterbuffering: het (tijdelijk) opnemen van (regen) water om een later moment weer af te geven. Deze buffering is belangrijk om grote hoeveelheden neerslag niet in ééns door een extra groot riool te hoeven afvoeren. Watervoerend pakket: een laag in de ondergrond waar het (grond)water doorheen stroomt. Een watervoerend pakket bestaat vaak uit zand of grind. WKO-systeem: Zie bodemenergiesysteem.

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 69

E

Eindnoten

Een vroege leidingentunnel (1957). Gezicht op een 140 meter lange tunnel onder het gebouw van het Provinciaal En Gemeente Utrecht Stroomleveringsbedrijf (PEGUS; Atoomweg 9) in Utrecht. Het vormt de verbinding tussen de Centrale Merwedekanaal en de nieuwe centrale op de Lage Weide. De tunnel loopt onder het Amsterdam-Rijnkanaal door.

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 70

Eindnoten 1  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 2 Zie o.a. Spijker, J. en Römkens (Wageningen Environmental Research, 2022), Groen voor de bodem, de bodem voor groen, Betekenis van de bodem voor het stadsecosysteem, Vakblad Natuur, Bos en Landschap, november 2022 #189, special bodem 3 Omgevingswet, geraadpleegd op 1 februari 2025 4  Kamerbrief over rol Water en Bodem bij ruimtelijke ordening, Kamerstuk 25-11-2022, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat 5  Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad, gemeente Utrecht, 2021, pp 78 e.v.

6  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 7  Nota Bodembeheer 2017-2027, Grondig werken 4, gemeente Utrecht, 2017 8 Verordening Interferentiegebieden Bodemenergiesystemen gemeente Utrecht 2018 9  Verordening ondergrond: kabels, leidingen en boomwortels gemeente Utrecht 2022 10 EU-bodemstrategie voor 2030; profiteren van de voordelen van een gezonde bodem voor mens, voedsel, natuur en klimaat, Europese Commissie, 2021 11 Informatie van de Europese Commissie over de Green Deal, geraadpleegd op 1 februari 2025 12  Kaderrichtlijn Water, op de website van Informatiepunt Leefomgeving, geraadpleegd op 1 februari 2025 13 Structuurvisie Ondergrond (2018); Nationale Omgevingsvisie (NOVI, 2020); Kamerbrief over rol Water en Bodem bij ruimtelijke ordening (2022), Kamerbrief over de visie op water en bodem (2024); Contourennotitie Nota

Ruimte (2023); Landelijke Strategie en Interbestuurlijke Uitvoeringsagenda 2023-2024 (2023); Voorontwerp Nota Ruimte (2024); Contourennotitie Novi Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater (2024) 14  Omgevingswet, geraadpleegd op 1 februari 2025, art. 1.3 15 Energiewet, geraadpleegd op 1 februari 2025 16 Drinkwaterwet, geraadpleegd op 1 februari 2025 17 Telecommunicatiewet, geraadpleegd op 1 februari 2025 18  Wet collectieve warmte, wetsvoorstel ingediend bij de Tweede Kamer, geraadpleegd op 1 februari 2025 19  Brief aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, van de gemeente Leiden en gemeente Eindhoven, onder andere namens de gemeente Utrecht, inzake ‘Samenwerking en aandachtspunten ten aanzien van regie op bodem en ondergrond’, 2024 20  Omgevingsvisie provincie Utrecht, 2021, pp 43-44 en pp 66-67 e.v.

21 Waterbeheerprogramma 2022 - 2027: Stroomopwaarts, klimaatbestendig en duurzaam, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, 2021 en Waterbeheerprogramma Amstel, Gooi en Vecht 2022 – 2027: Samen werken aan een toekomstbestendig watersysteem, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, 2021 22  Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad, gemeente Utrecht, 2021, (Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden) 23  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 (Waterschap Amstel, Gooi en Vecht) Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad, 24  gemeente Utrecht, 2021, 25  Aanvullende afspraken RSU 2040 (oplegger RSU 204), gemeente Utrecht, 2023 

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 71

26  UBeleid en omgevingsvisie, gemeente Utrecht, geraadpleegd op 1 februari 2025 27  Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad, gemeente Utrecht, 2021, 127-128 28  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 29  Nota Bodembeheer 2017-2027, Grondig werken 4, gemeente Utrecht, 2017 30 Visie Water en Riolering Utrecht, gemeente Utrecht, 2022 31 Visie Klimaatadaptatie Utrecht, gemeente Utrecht, 2022 32  Kadernota Kwaliteit Openbare Ruimte, Een integrale benadering van gebruik, inrichting en beheer; gemeente Utrecht, 2016 p.

33 33  Nota Beheer Openbare Ruimte, De basis in beeld en ontwikkelend beheer als toekomstperspectief, gemeente Utrecht, 2021 34  Groenstructuurplan Utrecht, Stad en land verbonden, gemeente Utrecht, 2007 Actualisatie Groenstructuurplan 2017-2030, Voor een gezonde groene toekomst, gemeente Utrecht 2018 35  Bomenbeleid Utrecht, Verbeterde regelgeving voor beheer, behoud en ontwikkeling van bomen, gemeente Utrecht, 2009, aangevuld in 2018 36 Energiebeleid gemeente Utrecht, geraadpleegd op 1 februari 2025 37 Grondstoffennota 2020 38 Visie Digitale Stad 2021-2025 39  Mobiliteitsplan 2040; Jouw straat en onze stad gezond, aantrekkelijk en bereikbaar voor iedereen, gemeente Utrecht, 2021 40  Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden, gemeente Utrecht, 2021 41 Utrechtse regelgeving, geraadpleegd op 1 februari 2025 42  Verordening ondergrond: kabels, leidingen en boomwortels gemeente Utrecht 2022 43  Nadere regel kabels en leidingen gemeente Utrecht (Handboek kabels en leidingen), geraadpleegd op 1 februari 2025 Handboek Openbare Ruimte, gemeente Utrecht, geraadpleegd op 44  1 februari 2025

45  Bodemenergie, vergunning of melding; informatie van de gemeente Utrecht, geraadpleegd op 1 februari 2025 46  Vergunning vanwege archeologische waarden aanvragen, verwijzing naar archeologische waardenkaart, geraadpleegd op 15 april 2025 47  Verordening Interferentiegebieden Bodemenergiesystemen gemeente Utrecht 2018, geraadpleegd op 1 februari 2025 48  Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad, gemeente Utrecht, 2021 49 Bevolkingsprognose 2023, Gemeente Utrecht 50 Verbeelden van belemmerende wet- en regelgeving bij het integraal werken aan de openbare ruimte’, City Deal Openbare Ruimte, 3 november 2022 51  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 52 Zie o.a. Spijker, J. en Römkens (Wageningen Environmental Research, 2022), Groen voor de bodem, de bodem voor groen, Betekenis van de bodem voor het stadsecosysteem, Vakblad Natuur, Bos en Landschap, november 2022 #189, special bodem; ‘BiodiverCITY’; Posad Maxwan, ‘Handbook on designing with/for vital soil in urban areas’, 2023; Vandenbossche, Bart en François, Wouter, ‘Good Soil: de ambitieuze bodemstrategie van Leefmilieu Brussel’ in: BODEM, tijdschrift over duurzaam bodembeheer, jaargang 34, nummer 2, pp. 9-12 53 Omgevingswet, art.

1.3 54  Informatie van de Rijksoverheid over Graafschade aan ondergrondse leidingen en kabels, geraadpleegd op 1 februari 2025 55  Gebiedsplan gebiedsgericht grondwaterbeheer en visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, hoofdrapport, gemeente Utrecht, 2015 56 Besluit activiteiten leefomgeving, geraadpleegd op 1 februari 2025 57  Voorontwerp Nota Ruimte, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2024 58 “Werkplan Lood in de bodem 2024 – 2029”, team bodem en ondergrond, gemeente Utrecht, kenmerk 12973132, d.d. 16-12-2024 59 Beleid voor bodem, grondwater en ondergrond, informatie van de Gemeente Utrecht, geraadpleegd op 1 februari 2025

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 72

60  Brief aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, van de gemeente Leiden en gemeente Eindhoven, onder andere namens de gemeente Utrecht, inzake ‘Samenwerking en aandachtspunten ten aanzien van regie op bodem en ondergrond’, 2024 61  Beleidsregel Nadeelcompensatieregeling kabels en leidingen gemeente Utrecht 2018, geraadpleegd op 1 februari 2025 62 Sinds kort realiseren we ons dat het ondergrond systeem complexer is dat we altijd dachten en dat de verschillende in elkaar grijpende delicate kringlopen in de bodem van grote betekenis zijn voor een leefbare en gezonde omgeving; ook in de stad. We weten al veel, maar het vakgebied is sterk in ontwikkeling. 63 Ondergrondkwaliteiten, artikel op de website Ruimte met Toekomst op ruimtexmilieu.nl, geraadpleegd op 1 februari 2025 64  StraaDkrant vijfde uitgave, initiatief van BoschSlabbers landschapsarchitecten in samenwerking met andere organisaties, 2021

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 73

Colofon Bestuurlijk Opdrachtgever Susanne Schilderman, wethouder Openbare Ruimte Ambtelijk Opdrachtgevers Anneke Krop, Stadsbedrijven Bart van der Vossen, Ontwikkelingsorganisatie Ruimte Gedelegeerd opdrachtgevers Leonore Hoogwater, Stadsbedrijven Anouk Teuns, Ontwikkelorganisatie Ruimte Projectmanagement Frans Werter Projectgroep Jikke Balkema Jan Klopstra Binne Meijer Fred Neef Mariola van de Wal Pim Buijs Rob Heijer Kirsten de Mik Christine Schneider

Begeleidingsgroep Wim Beelen Arjan Corten Dorien Derks Mascha Hanusch Dion Koens Frederike Middelbos Anne Nijs Nina Ommerborn Lione du Pied Viola Salemans Jan Willem van Zeijl Erwin Rebergen Paul Witmer Jasper Verhagen Jorn Verboon Joost Visser Paula Schulze

Grafische realisatie DDK, Utrecht Gemeente Utrecht Vastgesteld door de gemeenteraad op 24 april 2025

Fotografie Mike Bink fotografie (beeld DOMunder) Harry Boerma Orion Daalhuizen Rob Heijer Angela Neuvel Robert Oosterbroek Dave van Schaick (beelden Amsterdamsestraatweg) Bas van Setten Utrechts Archief

Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 april 2025 | 74

2024-015.DDK

Bezoekadres: Stadsplateau 1, 3533 JE Utrecht Postadres: Postbus 8406, 3503 RK Utrecht Telefoon: 030 - 286 00 00