Agendabundel

Een van de vereiste maatregelen is dat de eindverantwoordelijke accountant de met governance belaste personen hierover informeert op de wijze zoals met hen is overeengekomen. Wij stellen dan ook voor om de eventueel ontvangen en verstrekte geschenken en persoonlijke uitingen van gastvrijheid met een waarde van meer dan € 100 jaarlijks aan u te rapporteren in het verslag conform artikel 2.393 lid 4 BW.

Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme Volgens de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) dienen wij cliëntonderzoek te verrichten. Dit betekent dat wij de identiteit van onze cliënt en van de vertegenwoordiger van de cliënt moeten vaststellen. De vertegenwoordiger is degene die deze opdracht tekent en degene die de cliënt kan binden ten opzichte van Deloitte. Ook zal Deloitte de vertegenwoordigingsbevoegdheid van deze persoon of personen moeten vaststellen. Dat kan via het uittreksel van de Kamer van Koophandel of via een volmacht. Voor de doeleinden van het cliëntonderzoek zullen wij identiteitsbewijzen opvragen van onze cliënt, van haar uiteindelijke belanghebbende en van haar vertegenwoordiger. Hiertoe ontvangen wij graag een kopie van het identiteitsbewijs dat als waarheidsgetrouwe kopie is gewaarmerkt door een onafhankelijke partij (dat kan een medewerker van Deloitte zijn). Van de uiteindelijk belanghebbende en de vertegenwoordiger moeten de identiteitsgegevens, waaronder - in geval van natuurlijke personen - ten minste de geslachtsnaam, de voornamen en de geboortedatum, worden vastgelegd. Deloitte moet het cliëntonderzoek afronden alvorens de dienstverlening kan aanvangen. Indien Deloitte niet alle vereiste informatie en documenten verkrijgt, mogen er geen diensten worden verleend.

Indien zich in het kader van de dienstverlening ongebruikelijke transacties voordoen, meldt Deloitte de (voorgenomen of verrichte) ongebruikelijke transacties aan de Financial Intelligence Unit Nederland.

Nadere voorschriften NOCLAR Voor ons gelden de Nadere voorschriften NOCLAR (NOn-Compliance with Laws And Regulations), hierna NV NOCLAR. Hierin staat hoe wij moeten handelen ingeval van niet-naleving van wet- en regelgeving door uw gemeente. In voorkomende gevallen moeten wij mogelijk een relevante niet-naleving onmiddellijk melden aan een bevoegde instantie. Voor meer informatie over de NV NOCLAR verwijzen wij u graag naar de website van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (https://nba.nl).

5 19 september 2023 2309C734DA.01/RR

Verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders Door deze opdrachtbevestiging te ondertekenen erkent en begrijpt u dat het college van burgemeester en wethouders verantwoordelijk is voor: •

Het opmaken van de jaarrekening in overeenstemming met het in Nederland geldende Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten en de bepalingen van en krachtens de Wet normering topinkomens (WNT), en voor het opstellen van het jaarverslag in overeenstemming met het in Nederland geldende Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten. Daarin is begrepen de rechtmatigheidsverantwoording, waarin het college van burgemeester en wethouders rapporteert over de rechtmatige totstandkoming van de in de jaarrekening (inclusief SiSa-bijlage) opgenomen lasten, baten en balansmutaties.

•

Een zodanige interne beheersing, inclusief het operationaliseren van het normenkader naar een rechtmatigheidstoetsingskader, als het management noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening mogelijk te maken zonder dat deze afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten.

•

De rechtmatige totstandkoming van de lasten, baten en balansmutaties met betrekking tot specifieke uitkeringen als bedoeld in artikel 17 van de Financiële verhoudingswet.

•

Het opstellen van de andere informatie, waaronder het jaarverslag in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten.

•

Het afwegen of de financiële positie van de gemeente voldoende is om de gemeente in staat te stellen de risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen. U moet gebeurtenissen en omstandigheden waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de risico’s kunnen worden opgevangen, toelichten in de jaarrekening.

En verder voor het aan ons: •

Toegang verschaffen tot alle informatie die relevant is voor het opmaken van de jaarrekening, zoals vastleggingen, documentatie en andere aangelegenheden.

•

Verstrekken van aanvullende informatie die wij opvragen voor het doel van de controle.

•

Onbeperkt toegang verlenen tot personen binnen de gemeente noodzakelijk voor het verkrijgen van controle-informatie.

Het college van burgemeester en wethouders dient erop toe te zien dat de rechten en verplichtingen van de gemeente op toereikende wijze in de jaarrekening tot uitdrukking worden gebracht. Dit is met inbegrip van díe rechten en verplichtingen die reeds bestaan, maar niet via de normale administratieve procedures zijn vastgelegd. In sommige gevallen kunnen deze rechten en verplichtingen niet door accountantscontrole worden ontdekt. Al bekende en/of te verwachten gebeurtenissen en omstandigheden moeten ook op adequate wijze in de jaarrekening tot uitdrukking worden gebracht. In verband hiermee verzoeken wij het college van burgemeester en wethouders om mededelingen die in dat kader aan ons zijn gedaan schriftelijk te bevestigen.

6 19 september 2023 2309C734DA.01/RR Verder zullen wij het college van burgemeester en wethouders vragen schriftelijk te bevestigen dat het van oordeel is dat het effect van eventuele ongecorrigeerde afwijkingen in de jaarrekening, zowel afzonderlijk als in totaal, niet van materieel belang is voor de jaarrekening als geheel. Een overzicht van deze posten zal in de schriftelijke mededeling worden opgenomen of eraan worden gehecht. Wij rekenen op volledige medewerking van uw medewerkers, en vertrouwen erop dat zij alle voor de controle benodigde vastleggingen, documentatie en andere informatie beschikbaar zullen stellen. Bijlage 2 geeft een beschrijving van omstandigheden die de nagestreefde data van completering en het honorarium significant zouden kunnen beïnvloeden.

Fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en ontdekken van fraude berust bij zowel de gemeenteraad (het toezichthoudend orgaan) als het college van burgemeester en wethouders. Als accountant zijn wij niet verantwoordelijk en aansprakelijk voor de preventie van fraude. In dat kader zijn de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders verantwoordelijk voor (het toezicht op) de interne beheersingsomgeving die toereikend is opgezet en effectief werkt om het risico van materiële afwijkingen als gevolg van fraude te adresseren. Uw proces voor het identificeren van risico’s met inbegrip van risico’s van fraude en corruptie die relevant zijn voor de doelstellingen van de financiële verslaggeving, het inschatten van de significantie van deze risico’s en het inschatten van de waarschijnlijkheid dat deze risico’s zich voor zullen doen alsmede het nemen van beslissingen over de te ondernemen acties om op deze risico’s in te spelen (‘uw (fraude-)risicoanalyse’) dient uitgevoerd te zijn op een wijze die passend is in de gegeven omstandigheden. Door de kenmerken van fraude is het mogelijk dat een controle, ook al is deze opgezet en uitgevoerd in overeenstemming met algemeen aanvaarde controlestandaarden, een fraude van materieel belang niet ontdekt, vooral wanneer gebruik wordt gemaakt van verhulling door samenspanning en vervalste documentatie.

Omdat onze controle is opgezet om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten, richt deze zich niet specifiek op het ontdekken van fraude. Indien tijdens de controle aanwijzingen van fraude blijken, verrichten wij, ongeacht de mogelijke omvang en de aard van de vermoedelijke fraude, aanvullend onderzoek. Indien wij een aanwijzing voor of een redelijk vermoeden van fraude verkrijgen, communiceren wij hierover met het college van burgemeester en wethouders en/of de gemeenteraad. Indien sprake is van een redelijk vermoeden van fraude van materieel belang, handelen wij ook in overeenstemming met artikel 26 lid 2 van de Wta. In het kader van de Nederlandse Standaard 240, “De verantwoordelijkheid van de accountant met betrekking tot fraude in het kader van een controle van financiële overzichten”, zullen wij het college van burgemeester en wethouders vragen de volgende punten schriftelijk te bevestigen: a. Het college van burgemeester en wethouders erkent zijn verantwoordelijkheid voor het opzetten, implementeren en onderhouden van de interne beheersing gericht op het voorkomen en ontdekken van gevallen van fraude.

7 19 september 2023 2309C734DA.01/RR b. Het college van burgemeester en wethouders heeft ons de resultaten gemeld van de inschatting door het management van het risico dat de financiële overzichten afwijkingen van materieel belang zouden kunnen bevatten die het gevolg zijn van fraude. c. Het college van burgemeester en wethouders heeft aan ons zijn kennis verstrekt met betrekking tot fraude of vermoede fraude die op de gemeente van invloed is en waarbij betrokken zijn: • het management; • werknemers die een belangrijke rol spelen bij de werking van de interne beheersing; • anderen, in het geval dat de fraude een effect zou kunnen hebben dat van materieel belang is voor de financiële overzichten. d. Het college van burgemeester en wethouders heeft ons op de hoogte gesteld van alle aantijgingen van fraude of van vermoede fraude die op de financiële overzichten van de gemeente van invloed zijn en waarvan het college van burgemeester en wethouders kennis heeft verkregen via werknemers, voormalige werknemers, analisten, regelgevers, toezichthouders of via anderen.

Naleving specifieke wet- en regelgeving Het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad zijn ook verantwoordelijk voor de naleving van wettelijke en andere voorschriften. Ons onderzoek richt zich mede op de getrouwe weergave van de rechtmatigheidsverantwoording van het college van burgemeester en wethouders in de jaarrekening, waarin zij zich kort en bondig verantwoordt over alle rechtmatigheidsafwijkingen die (individueel en/of cumulatief) groter zijn dan de verantwoordingsgrens, en de rechtmatige totstandkoming van de lasten, baten en balansmutaties met betrekking tot specifieke uitkeringen als bedoeld in artikel 17 van de Financiële verhoudingswet. Het interne beheersinstrumentarium ter borging van de juiste naleving van wet- en regelgeving zullen wij daartoe mede in ons onderzoek betrekken. Daarbij nemen wij de uitgangspunten en aanwijzingen in acht die zijn vastgelegd in het Bado, het Controleprotocol WNT, de uitgangspunten en standpunten van de commissie BBV en de aanwijzingen en beroepsvoorschriften van de NBA. De wet- en regelgeving die als norm geldt voor de rechtmatigheidscontrole, wordt door u vastgelegd in het normenkader met het bijbehorende toetsingskader.

Ook kan het toetsingskader worden geoperationaliseerd door het direct inrichten en vertalen van de van toepassing zijnde bepalingen vanuit het normenkader in de beheersorganisatie van uw gemeente middels processen, procedures, richtlijnen of checklists waaruit expliciet duidelijk is en wordt gemaakt aan welke bepalingen financiële rechtmatigheidsconsequenties worden verbonden. Een controle leidt in het algemeen niet tot ontdekking van alle overtredingen van wet- en regelgeving. Bij ontdekking van overtredingen, ongeacht de materialiteit, overwegen wij de implicaties ervan voor de integriteit van het management of de werknemers en het mogelijke effect op andere aspecten van onze controle. Wij zullen het college van burgemeester en wethouders verzoeken schriftelijk te bevestigen dat het alle inlichtingen heeft verstrekt omtrent alle hem bekende werkelijke of mogelijke overtredingen van wet- en regelgeving waarmee bij het opstellen van de jaarrekening rekening moet worden gehouden.

Rapportage Over de uitkomsten van onze werkzaamheden rapporteren wij aan u in de vorm van een controleverklaring bij de jaarrekening. Er kunnen omstandigheden zijn waarin het, op basis van onze controlebevindingen, noodzakelijk kan zijn de vorm en inhoud van onze rapportage aan te passen.

8 19 september 2023 2309C734DA.01/RR Onze controleverklaring bevat onder andere informatie ter ondersteuning van ons oordeel, waaronder informatie over de gehanteerde materialiteit, de reikwijdte van onze controle, de controleaanpak frauderisico’s, de controleaanpak naleving van wet- en regelgeving en de controleaanpak continuïteit. Onze controleverklaring bij de opgemaakte jaarrekening is bestemd voor de gemeenteraad en moet worden opgenomen in de openbaar te maken jaarstukken, te weten: de jaarrekening, het jaarverslag en eventuele aanvullende informatie. U verstrekt ons daartoe concepten van de openbaar te maken stukken. Onze controleverklaring mag pas openbaar worden gemaakt na onze schriftelijke toestemming. Onze voorafgaande schriftelijke toestemming is vereist voor elke nieuwe openbaarmaking van onze controleverklaring in een ander stuk. Dit geldt ook voor publicatie op internet, het openbaar maken of verzenden aan derden van een ander financieel verslag, deel van de jaarrekening of verkorte jaarrekening waarin een referentie naar onze verklaring wordt opgenomen of onze naam wordt genoemd. Ook geldt dit voor het gebruik van onze naam in elk ander document dat openbaar wordt gemaakt of ter beschikking wordt gesteld aan derden. In al deze gevallen dient u ons tijdig een concept van het document te verstrekken voordat dit wordt verspreid.

Het verslag van bevindingen aan de gemeenteraad, en in afschrift aan het college van burgemeester en wethouders, heeft betrekking op de hoofdlijnen van de bevindingen uit ons onderzoek die wij voor hen noodzakelijk achten, rekening houdend met de afgesproken rapporteringstolerantie. Tussentijds brengen wij de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders mondeling op de hoogte van belangrijke zaken die om onmiddellijke aandacht vragen. Indien van toepassing sturen wij het college van burgemeester en wethouders op basis van onze interimcontrole een managementletter en voor de gemeenteraad een boardletter met bevindingen en aanbevelingen. Hierin geven wij de eventueel geconstateerde tekortkomingen en mogelijke verbeteringen in de administratieve organisatie van uw gemeente aan. Dit geldt vooral voor de daarin besloten interne beheersingsmaatregelen. Communicatie met de gemeenteraad over onze onderlinge relatie is ook een belangrijke waarborg voor onze onafhankelijkheid. In dat kader zullen wij jaarlijks aan u rapporteren over de volgende aspecten: •

Bevestiging van onze onafhankelijke positie ten opzichte van uw gemeente.

•

In rekening gebrachte en te brengen honoraria, gesplitst in controle en categorieën overige dienstverlening door onze organisatie.

•

Bijzonderheden over relaties tussen uw gemeente en onze organisatie die van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.

•

Geschenken en persoonlijke uitingen van gastvrijheid die zijn ontvangen of verstrekt, voor zover deze een (geschatte) waarde van meer dan € 100 hebben.

•

Overige maatregelen ter waarborging van de onafhankelijkheid.

Single information Single audit Voor een aantal benoemde rijksbijdrageregelingen moet op basis van Single information Single audit (SiSa) verantwoording worden afgelegd via een specifieke, afzonderlijke bijlage in de jaarstukken. Het Ministerie van BZK heeft in een aantal notities aangegeven welke voorwaarden hierop van toepassing zijn.

9 19 september 2023 2309C734DA.01/RR Belangrijke informatie met betrekking tot de achtergronden van SiSa is te raadplegen op de SiSa-website van het Ministerie van BZK.

Inzage in onze dossiers door toezichthouders en andere instanties Alle werkpapieren en dossiers, andere materialen, rapporten en zaken die als onderdeel van ons onderzoek zijn gecreëerd, ontwikkeld of uitgevoerd, zijn eigendom van Deloitte Accountants B.V. Wij kunnen op grond van wettelijke bepalingen of andere voorschriften verplicht worden om aan derden, bijvoorbeeld toezichthouders en FIOD, informatie te verstrekken of toegang te verschaffen tot onze werkpapieren en dossiers. Daarnaast kunnen derden ons verzoeken informatie te verstrekken of inzage te geven in onze werkpapieren en dossiers. Op grond van geheimhoudingsregels moeten wij in sommige gevallen hiervoor uw schriftelijke toestemming verkrijgen. Indien een dergelijk verzoek ons bereikt, nemen wij zo spoedig mogelijk contact met u op over de voorwaarden waaronder aan dit verzoek kan worden voldaan. Ook de Belastingdienst kan ons in het kader van een reguliere belastingcontrole verzoeken informatie te verstrekken of inzage te verlenen in onze werkpapieren en dossiers. Een dergelijk verzoek wordt altijd in eerste instantie aan u en/of uw juridisch of fiscaal adviseur kenbaar gemaakt door de controlemedewerker van de Belastingdienst. Wij zijn van mening dat het algemeen belang ermee gediend is dat de Belastingdienst bij belastingcontroles kan steunen op de uitgevoerde werkzaamheden.

Wij zullen u vragen om uw instemming schriftelijk aan ons kenbaar te maken. Bij een dergelijk verzoek van de Belastingdienst nemen wij zo spoedig mogelijk contact met u op. Mocht u in een concrete situatie uw instemming onthouden, dan zullen wij op grond van onze gedrags- en beroepsregels nagaan waarom u uw instemming niet geeft.

Review Het komt voor dat subsidiërende instanties reviews uitvoeren op een te verstrekken of verstrekte subsidiebijdrage. Een review wordt bijvoorbeeld uitgevoerd om vanuit de subsidieverstrekker aanvullend de rechtmatigheid van de bestedingen vast te stellen of de uitvoering van de regeling nader te controleren. Een dergelijke review kan onder meer inhouden dat de betreffende subsidieverstrekker vragen heeft aan ons of inzage wenst in het betreffende controledossier. Aangezien op voorhand de kosten en de frequentie van reviews niet zijn in te schatten, zullen wij u hiervan in kennis stellen en u een kostenopgave doen toekomen wanneer dit aan de orde is. De kosten van eventuele reviews zijn derhalve niet opgenomen in de huidige kostenopgave.

Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) Bij het uitvoeren van deze opdracht kunnen wij te maken krijgen met persoonsgegevens. In dat geval geldt de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Voor deze opdracht zijn wij aan te merken als verwerkingsverantwoordelijke in de zin van de AVG. Voor meer informatie over de AVG verwijzen wij u graag naar de website van de Autoriteit Persoonsgegevens (https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/).

10 19 september 2023 2309C734DA.01/RR

Honorarium De individuele uurtarieven zijn in overeenstemming met de mate van verantwoordelijkheid en de vereiste ervaring en bekwaamheid van elk der teamleden. Ons honorarium voor verrichte werkzaamheden zal conform de afspraken zoals deze naar aanleiding van de Eisen aan de opdracht ‘Accountantscontrole jaarrekening 2019’ met kenmerk 1100115526 d.d. versie 4 november 2018 en de Overeenkomst ‘Accountantscontrole jaarrekeningcontrole 2019’ met kenmerk 1100115526 inclusief het verificatieverslag naar aanleiding van de verificatiebespreking van 7 februari 2019 met u zijn overeengekomen. Wij verwijzen voor ons honorarium naar de Overeenkomst ‘Accountantscontrole jaarrekeningcontrole 2019’ met kenmerk 1100115526 inclusief het verificatieverslag naar aanleiding van de verificatiebespreking van 7 februari 2019. Indexering vindt volgens de Eisen aan de opdracht ‘Accountantscontrole jaarrekening 2019’ met kenmerk 1100115526 d.d. versie 4 november 2018 voor het eerst plaats per 1 april 2020. Tevens verwijzen wij naar de opdrachtbevestiging ‘controle SiSa-verantwoording. Meergemeentenfunctionaliteit Bbz en Tozo 2020 van gemeente Utrecht’ met kenmerk 2102E71DC8/EB van 15 februari 2021 en de brief met aanvullende werkzaamheden als gevolg van COVID-19 en toename SiSa-regelingen met kenmerk 2102C14DD9/HV van 25 februari 2021.

Het verwachte honorarium voor de extra SiSa-regelingen in boekjaar 2023 ramen wij op basis van actueel inzicht bij de jaarrekeningcontrole 2023 (PM). Dit honorarium is inclusief de indexatie volgens de jaarlijkse CBS prijsstijging van 7,3% (dienstprijzenindex 6920A1 Financiële audits door accountants, index jaarmutatie Q1 2023). Het verwachte honorarium kan worden verhoogd indien situaties zich voordoen zoals beschreven in Bijlage 2: “Omstandigheden van invloed op de overeengekomen data van voltooiing en op het verwachte honorarium. De declaraties zullen worden opgemaakt en verzonden conform de afspraken zoals deze naar aanleiding van het programma van eisen met u zijn gemaakt. Separaat verlangde controleverklaringen of assurance-rapporten zullen worden afgerekend op basis van werkelijke tijdbesteding en afzonderlijk te maken afspraken. Additioneel buiten het bereik van de controlewerkzaamheden te verrichten diensten zullen apart worden gefactureerd.

Gegevensoverdracht De cliënt gaat ermee akkoord dat Deloitte mogelijk gebruikmaakt van derden, waar dan ook gevestigd, teneinde de van cliënt of haar vertegenwoordigers ontvangen informatie op te slaan en te verwerken, met dien verstande dat dergelijke derden gebonden zijn aan dezelfde soort vertrouwelijkheidsverplichtingen als die welke in deze overeenkomst zijn opgenomen.

Data analytics-technologie In het kader van de in deze overeenkomst overeengekomen dienstverlening is het Deloitte toegestaan data analytics-technologie gebruiken. Deloitte zal hiertoe een of meerdere data-extractie tools (“extractors”) dienen te installeren op de IT-systemen van de cliënt, en die tevens dienen te gebruiken. Hierbij verleent de cliënt toestemming voor de installatie van die extractors op haar systemen en voor het gebruik ervan. Deloitte verleent de cliënt hierbij het recht de extractors te installeren en te gebruiken, enkel en alleen met betrekking tot de door Deloitte uit te voeren dienstverlening. Dit recht is beperkt, herroepbaar, nietexclusief, niet-overdraagbaar en het is niet toegestaan dit gebruiksrecht te sublicentiëren.

11 19 september 2023 2309C734DA.01/RR Hoewel Deloitte bedrijfseconomisch gezien redelijke maatregelen heeft getroffen om de functionaliteit en veiligheid van de extractors te verifiëren, erkent de cliënt dat Deloitte in dat opzicht geen garanties kan verstrekken. Onverminderd haar professionele zorgplicht, aanvaardt Deloitte geen aansprakelijkheid voor de bruikbaarheid en de veiligheid van de extractors. De cliënt gaat ermee akkoord dat zij de installatie van de extractors op haar IT-systemen voldoende autoriseert, daar voldoende op toeziet, en dat de installatie zal voldoen aan al de door haar ingevoerde beleidsmaatregelen, procedures en processen met betrekking tot de installatie en het gebruik van software van derden. Deloitte beveelt de cliënt aan voorafgaand aan de installatie adequate veiligheidsmaatregelen te nemen en de gewenste testen ten aanzien van de extractors uit te voeren. De extractors worden beschermd door auteursrecht en andere wetgeving van verschillende landen. Deloitte en haar licentiegevers behouden zich alle rechten voor die niet expliciet in deze overeenkomst zijn vermeld. Het is de cliënt verboden de broncode van de extractors te onderwerpen aan reverse engineering, deze te disassembleren, te decompileren of deze op andere wijze te extraheren.

Noch is het de cliënt toegestaan ondersteuning te verlenen, hetzij direct of indirect, bij eventuele pogingen hiertoe, noch is het toegestaan van de extractors afgeleide producten aan te passen, te wijzigen of te creëren. Het hier verleende gebruiksrecht zal worden beëindigd wanneer Deloitte het uitvoeren van de dienstverlening in het kader van deze overeenkomst beëindigt, tenzij Deloitte de dienstverlening eerder beëindigt door de cliënt een schriftelijke opzegging te versturen. Op het moment dat het gebruiksrecht wordt beëindigd, moet de cliënt het gebruik van de extractors staken en moet zij alle op haar IT-systemen geïnstalleerde extractors verwijderen, tenzij Deloitte en de cliënt een vervolgovereenkomst zijn aangegaan ten aanzien van een voortgezet gebruik van de extractors door de cliënt.

Algemene Voorwaarden Op onze dienstverlening zijn onze Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, hoofdstuk A, januari 2020, gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837, van toepassing, waarvan u hierbij een exemplaar aantreft. Door ondertekening en retournering van deze opdrachtbevestiging verklaart u dit exemplaar te hebben ontvangen en de voorwaarden te accepteren. De Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland gelden niet indien er uitdrukkelijk schriftelijk door partijen is overeengekomen dat er andere (algemene) voorwaarden op de dienstverlening van toepassing zijn. In dat geval gelden enkel de bepalingen uit laatstgenoemde voorwaarden en eventuele uitzonderingen, aanvullingen en/of wijzigingen daarop, voor zover overeengekomen.

Elektronische communicatie Behoudens voor zover schriftelijk anders is overeengekomen, mogen partijen ervan uitgaan dat verzending van correct geadresseerde faxberichten, e-mails (met inbegrip van e-mails die via internet worden verstuurd) en voicemailberichten, ongeacht het antwoord op de vraag of deze vertrouwelijke informatie of stukken bevatten die op de opdracht betrekking hebben, over en weer wordt aanvaard. Hetzelfde geldt voor andere door de andere partij gebruikte of aanvaarde communicatiemiddelen. Partijen beseffen dat internet per definitie onveilig is en dat gegevens beschadigd kunnen worden, dat berichten niet altijd meteen of helemaal niet worden bezorgd, en dat het in voorkomende gevallen wellicht beter is om andere communicatiemiddelen te gebruiken.

12 19 september 2023 2309C734DA.01/RR Bij elektronische communicatie speelt bovendien het risico van besmetting met een virus. Partijen dienen ieder hun eigen systemen en belangen te beschermen en aanvaarden, voor zover wettelijk is toegestaan, jegens de ander geen enkele verantwoordelijkheid uit welken hoofde dan ook voor verlies, schade of omissies die op welke wijze ook voortvloeien uit het gebruik van internet of uit het gebruik van de netwerken, applicaties, elektronische gegevens of overige systemen van de cliënt door Deloitte-entiteiten.

Arbeidsomstandigheden Wij besteden veel aandacht aan goede arbeidsomstandigheden van onze medewerkers. De kwaliteit van een werkplek heeft een directe relatie met de gezondheid van de medewerkers. Wij verzoeken u dan ook om onze medewerkers te voorzien van adequate werkruimte en overige faciliteiten. Partijen zijn zich bewust van de impact die de verspreiding van COVID-19 zou kunnen hebben op de dienstverlening, mede als gevolg van overheidsmaatregelen en daarmee samenhangende interne richtlijnen die gelden binnen de organisaties van partijen. Indien nodig zullen partijen in onderling overleg en te goeder trouw de impact van COVID-19 op de Diensten overeenkomen, inclusief de planning voor het verrichten van de Diensten, de aanpak en eventuele additionele daarmee samenhangende kosten, en dit daar waar van toepassing vastleggen in een ‘change order’. Deloitte draagt zorg voor een cultuur en een werkomgeving waarbinnen onze mensen respectvol, hoffelijk en eerlijk met elkaar omgaan. Wij doen er alles aan om gedrag dat niet strookt met onze Shared Values aan de orde te stellen en bespreekbaar te maken. Wij verwachten dat u dat zult respecteren. Bij eventuele zorgen zal iemand deze in eerste instantie binnen de eigen organisatie moeten uiten.

Vervolgens kan de betrokken Deloitte-partner met u het gesprek aangaan over de geuite zorgen om mogelijke oplossingsrichtingen en de opvolging te bespreken.

Feedback over onze dienstverlening Deloitte stelt feedback over haar dienstverlening zeer op prijs en heeft een uitgebreid programma om cliënten om feedback te vragen. Wij staan natuurlijk ook open voor uw feedback op momenten dat wij er niet expliciet om vragen. Heeft u een vraag of wilt u iets kwijt over deze opdracht, neem dan contact op met ondergetekende, via telefoonnummer 088 288 1108. Heeft u, buiten deze opdracht, nog andere vragen over de dienstverlening van Deloitte of wilt u uw mening over Deloitte geven, neem dan contact op met W. Feenstra, via telefoonnummer 088 288 1972.

13 19 september 2023 2309C734DA.01/RR

Ten slotte Met groot genoegen aanvaarden wij deze opdracht. Mocht u nog vragen hebben, aarzelt u dan niet contact op te nemen. Wij verzoeken u het bijgevoegde tweede exemplaar van deze brief te voorzien van uw handtekening en te retourneren, ter bevestiging dat deze brief een correcte weergave is van wat wij overeenkwamen, inclusief de specifieke werkzaamheden die wij hebben afgesproken te zullen uitvoeren. Hoogachtend,

Voor akkoord ondertekend namens:

Deloitte Accountants B.V.

gemeente Utrecht

drs. R.M.J van Vugt RA

Naam: Functie: Datum:

Bijlagen: • Raamwerk voor het Programma van eisen 2023 • Omstandigheden van invloed op de overeengekomen data van voltooiing en op het verwachte honorarium voor gemeente Utrecht • Algemene Voorwaarden Deloitte • Retourenvelop

1 19 september 2023 2309C734DA.01/RR

Bijlage 1 - Raamwerk voor het “Programma van eisen 2023” In dit programma van eisen zijn de afspraken vastgelegd die zijn gemaakt tussen de gemeenteraad van de gemeente Utrecht en Deloitte Accountants B.V. over de specifieke aspecten van de accountantscontrole 2023. Dit programma van eisen is integraal onderdeel van de opdrachtbevestiging. In het programma van eisen worden voor de jaarlijkse accountantscontrole opgenomen: a. De toe te passen goedkeuringstoleranties (en afwijkende rapporteringstoleranties) bij de controle van de jaarrekening. De gemeenteraad kan lagere percentages vaststellen. Wij adviseren de percentages te hanteren die zijn vastgelegd in het Besluit accountantscontrole decentrale overheden. Bij uw gemeente is de goedkeuringstolerantie gelijkgesteld aan de percentages genoemd in het Besluit accountantscontrole decentrale overheden. Dit betekent een tolerantie voor fouten van 1% van de totale brutolasten inclusief toevoegingen aan reserves en voor onzekerheden van 3% van de totale brutolasten inclusief toevoegingen aan reserves. De tolerantie wordt achteraf op basis van de werkelijke cijfers definitief bepaald. b. De uit te voeren aanvullende controles alsmede de rapportage daarover. Aanvullend uit te voeren specifieke controles worden in een pre-auditgesprek voorafgaand aan de controle schriftelijk aan Deloitte Accountants B.V. voorgesteld.

Indien mogelijk passen wij deze onderwerpen in onze controle in. Indien de ingebrachte onderwerpen tot extra werkzaamheden en kosten leiden, dienen wij dit onder vermelding van de raming van de kosten tijdens het pre-auditgesprek of voorafgaand aan de controle kenbaar te maken. Deze onderwerpen kunnen betrekking hebben op werkzaamheden bij zowel de tussentijdse als de jaarrekeningcontrole. De gemeenteraad heeft voor 2023 geen specifieke wensen kenbaar gemaakt. c. Rechtmatigheidsverantwoording. Bijzonder aspect in de controle is het onderzoek naar de getrouwe weergave van de rechtmatigheidsverantwoording. Het college van burgemeester en wethouders legt via het verplichte model verantwoording af over de rechtmatigheid in een verplichte rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Alle rechtmatigheidsafwijkingen (individueel en/of cumulatief) boven de verantwoordingsgrens worden in de rechtmatigheidsverantwoording kort en bondig benoemd. De accountant geeft in overeenstemming met het BBV een oordeel over het getrouwe beeld van de grootte en samenstelling van zowel de baten, lasten als van de activa en passiva alsmede van de rechtmatigheidsfouten en de financiële rechtmatigheid met inachtneming van de verantwoordingsgrens. Voor het opstellen en de controle van de rechtmatigheidsverantwoording is een actueel normen- en toetsingskader noodzakelijk.

Het normenkader bevat zowel externe als interne wet- en regelgeving en is aangepast aan de actuele, voor 2023 van toepassing zijnde regelgeving voor uw gemeente. De gemeentelijke verordeningen en raadsbesluiten zijn daarnaast bezien op de daarin gestelde voorwaarden, en uitgewerkt in een toetsingskader. Ook kan het toetsingskader worden geoperationaliseerd door het direct inrichten en vertalen van de van toepassing zijnde bepalingen vanuit het normenkader in de beheersorganisatie van uw gemeente middels processen, procedures, richtlijnen of checklists waaruit expliciet duidelijk is en wordt gemaakt aan welke bepalingen financiële rechtmatigheidsconsequenties worden verbonden.

2 19 september 2023 2309C734DA.01/RR d. Het pre-auditgesprek. Het pre-auditgesprek vindt plaats met de adviescommissie Controle en Financiën. Voorafgaande aan dit gesprek heeft uw gemeenteraad de gelegenheid gekregen specifieke wensen kenbaar te maken. e. De inrichtingseisen voor het verslag van bevindingen. De rapporteringstolerantie bedraagt € 500.000,- zoals besloten door uw gemeenteraad in het programma van eisen. Posten van de jaarrekening met afwijkende rapporteringstoleranties worden voorafgaand aan de controle aan de accountant kenbaar gemaakt, tenzij wettelijk anders is bepaald. Voor 2023 zijn geen bijzondere jaarrekeningposten door uw gemeenteraad benoemd. In het verslag van bevindingen wordt aandacht besteed aan onder meer de volgende onderwerpen: 1. Verslaggeving: rapporteringswaardige afwijkingen van het BBV. 2. Bevindingen die de (afgesproken) goedkeuringstoleranties overschrijden. 3. De vraag of de inrichting van het financieel beheer en van de financiële organisatie een getrouwe en rechtmatige verantwoording mogelijk maakt. Hierbij besteden wij op hoofdlijnen aandacht aan de in de managementletter genoemde aspecten. 4.

Bevindingen die qua financiële omvang groter zijn dan € 500.000,- van de rapporteringstolerantie en opmerkingen die een duidelijke toegevoegde waarde voor de informatie in de jaarrekening hebben, maar niet de afgesproken toleranties overschrijden. 5. De strekking van de controleverklaring. Als de strekking van onze controleverklaring anders is dan goedkeurend, geven wij een toelichting op de redenen, waaronder bevindingen die de afgesproken goedkeuringstoleranties overschrijden. f.

Het aanspreekpunt voor de accountant.

Namens de gemeenteraad treedt de Adviescommissie Controle en Financiën op als eerste aanspreekpunt voor de accountant.

1 19 september 2023 2309C734DA.01/RR

Bijlage 2 - Omstandigheden van invloed op de overeengekomen data van voltooiing en op het verwachte honorarium voor de gemeente Utrecht Boekjaar eindigend op 31 december 2023 Het verwachte honorarium voor de gemeente Utrecht is gebaseerd op bepaalde veronderstellingen. Tijdens de opdracht zouden zich bepaalde omstandigheden kunnen voordoen die een belangrijke invloed zouden kunnen hebben op de nagestreefde data van voltooiing en op het verwachte honorarium. Als gevolg hiervan zouden additionele honoraria noodzakelijk kunnen zijn. Deze gebeurtenissen en omstandigheden omvatten, maar zijn niet beperkt tot, het volgende: 1.

Op verzoek van de gemeente Utrecht aangebrachte veranderingen in de planning van de opdracht. Veranderingen in de planning van de opdracht vereisen gewoonlijk het opnieuw toewijzen van Deloittepersoneel. Echter, omdat het vaak moeilijk is om personen opnieuw toe te wijzen aan andere opdrachten, kan dit voor Deloitte resulteren in onverwachte kosten.

2.

Niet alle voor de controle benodigde onderbouwingen en door de gemeente Utrecht op te leveren stukken zijn (a) op de verzochte datum door de gemeente Utrecht verstrekt, (b) compleet verstrekt, (c) gecompleteerd in een voor Deloitte acceptabel formaat, (c) mathematisch correct, en/of (e) in overeenstemming met de administratie (bijvoorbeeld grootboekrekeningen). Deloitte zal een aparte lijst van benodigde schema’s en termijnen aan de gemeente Utrecht verstrekken.

3.

Elektronische bestanden in het juiste formaat met daarin de opgevraagde informatie worden door de gemeente Utrecht niet tijdig verstrekt voor onze bestandsanalyseprogramma’s. Deloitte zal een aparte lijst van benodigde elektronische bestanden en termijnen waarop deze bestanden nodig zullen zijn aan de gemeente Utrecht verstrekken.

4.

Belangrijke nieuwe vraagstukken of veranderingen, zoals: a. nieuwe verslaggevingsvraagstukken die een ongebruikelijke hoeveelheid tijd behoeven om opgelost te worden; b. wijzigingen in het verslaggevingsbeleid in vergelijking met eerdere jaren; c. het voorkomen van ongebruikelijke gebeurtenissen of transacties; d. wijzigingen in het financiële verslaggevingsproces van de gemeente; e. wijzigingen of transacties die zich voordoen voorafgaand aan de afgifte van onze rapportages; f. wijzigingen in het personeel van de financiële administratie, zijn verantwoordelijkheden of zijn beschikbaarheid; g. wijziging in het risicoprofiel van de gemeente welke omstandigheden bevat maar niet beperkt zijn tot tegenvallende prestaties, schending van afspraken en doorbreken van bancaire convenanten, wijzigingen in financiering en/of aanvraag van ‘waivers’; h. wijzigingen in het wets- of belastingsysteem die de (juridische of fiscale) positie van de gemeente beïnvloeden; i. wijzigingen in het IT-landschap en/of de IT-organisatie van de gemeente (bijv.: nieuw of geüpdatete applicaties, nieuwe technologieën, aan service organisaties geoutsourcete activiteiten).

5.

Vertragingen in de door de gemeente Utrecht geleverde assistentie bij de uitvoering van de opdracht of vertragingen in de oplevering van documentatie door de gemeente Utrecht als verzocht door Deloitte. Alle facturen, contracten en andere documenten die wij nader zullen opvragen, worden niet (tijdig) gelokaliseerd of niet voor ons gemakkelijk toegankelijk gemaakt door het personeel van de gemeente Utrecht.

2 19 september 2023 2309C734DA.01/RR 6. In het huidige jaar ontstane vermindering van de kwaliteit van de administratie van de gemeente Utrecht in vergelijking met de opdracht van het voorafgaande boekjaar. 7. De gemeente Utrecht voorziet ons niet van een grootboek in hetzelfde formaat als de jaarrekening, met verwijzingen naar de onderliggende bescheiden (per grootboekrekeningnummer). Niet alle journaalposten zijn verwerkt in het door ons ontvangen grootboek. De gemeente Utrecht heeft geen met het grootboek en de onderliggende documenten (voor toelichtingen) aansluitende concept jaarrekening opgesteld. Deloitte verwacht twee concepten van de jaarstukken te moeten beoordelen en draagt hierin bij door de gemeente te voorzien van één set van opmerkingen over en vragen bij het eerste concept. 8. Gedurende de controle wordt een grote hoeveelheid tekortkomingen in de opzet, het bestaan of de effectieve werking van relevante (geautomatiseerde) interne beheersmaatregelen geconstateerd die een uitbreiding van de reikwijdte van de overeengekomen werkzaamheden (en daarmee additionele tijdsbesteding) tot gevolg hebben. 9. De gemeente beschikt niet over een duidelijke en volledige vastlegging van haar fraude en compliance risico raamwerk of heeft deze niet tijdig aangeleverd.

Deloitte verwacht dat uit een dergelijk raamwerk tevens de relevante beheersmaatregelen blijken die de geïdentificeerde fraude en compliance risico’s mitigeren. 10. Gedurende de controle bereiken Deloitte signalen van fraude, non-compliance of cyber security schendingen die mogelijk een materiele impact hebben op de financiële overzichten waardoor Deloitte genoodzaakt wordt deze te evalueren ten einde voldoende geschikte controle informatie te verkrijgen voor haar oordeel over de financiële overzichten. 11. Gedurende de controle wordt de gemeente, haar management of de gemeenteraad onderworpen aan een onderzoek door één of meerdere autoriteiten en dit onderzoek mogelijk een materiele impact heeft op de financiële overzichten waardoor Deloitte genoodzaakt wordt deze te evalueren ten einde voldoende geschikte controle informatie te verkrijgen voor haar oordeel over de financiële overzichten. 12. Gedurende de controle blijkt dat leden van het management betrokken zijn bij (een beschuldiging van) fraude, wangedrag of niet-naleving van wet- en regelgeving. 13. Gedurende de controle wordt een grote hoeveelheid aan controlecorrecties geïdentificeerd. 14. Wijzigingen in de reikwijdte van onze controle die zijn veroorzaakt door gebeurtenissen buiten onze macht. 15.

Wijzigingen in de van toepassing zijnde verslaggevings- of controlestandaarden die Deloitte redelijkerwijs niet bekend konden zijn bij het bepalen van het verwachte honorarium. 16. Te late betaling van onze facturen.

Bijgaand de opmerkingen van de accountant bij de PB.

Onderwerp: RE:begroting Hierbij een reflectie op de begroting. Zoals besproken, vooral gericht op een aantal kernpunten. Begroting 2024 - In de begroting 2024 zijn goede verbeterstappen gezet. De informatie is overzichtelijker, inhoudelijker, logischer en geeft een betere context. Een mooi succes ook van de adviescommissie. - Een behoorlijk aantal opmerkingen bij de begroting 2023 zijn opgepakt en verwerkt. - Begroting heeft 425 bladzijden. Dat is 10% minder dan 2023. - De paragraaf Grondbeleid voldoet nu aan de (minimale) wettelijke eisen van het Besluit Begroting en Verantwoording. - Grondexploitatie Leidsche Rijn: uit de begroting blijkt niet wat met de robuuste posten gebeurt. - Deze begroting toont aan dat de keuze van de adviescommissie om nu in te zetten op verdere verbeteringen met betrekking tot de informatievoorziening en het budgetrecht van de raad bij het MPR en de investeringen een juiste keus is. -

Het veruit belangrijkste thema is, zoals bij de zomersessie ook aan de orde kwam: ambities scherper prioriteren, beter koppelen aan de beschikbare uitvoeringscapaciteit, integraal blijven afwegen en keuzes maken. Dit wordt ook wel diverse keren genoemd in de begroting 2024 en er wordt ook naar het zoeken van balans tussen geld, capaciteit en taken verwezen bij de voorjaarsnota 2024 (in 2025). Ook innovatie is belangrijk en benoemd. En dit is een belangrijk thema mede gelet op de krappe arbeidsmarkt en realisatie van de ambities in de begroting. Mijns inziens is belangrijk dat de gemeenteraad nadrukkelijk stilstaat bij en wellicht een richtinggevende discussie voert over de ‘stapeling’ aan opgaven, ambities en taken en dat zij het college ondersteunen, motiveren en verder aanzetten hier concrete stappen in te zetten en met voorstellen te komen.

Hieronder geef ik in getallen aan waarom dit het verreweg belangrijkste thema is. In de bijlage is de uitgebreide informatie opgenomen. De optelsom van taken, opgaven en ambities is gigantisch groot en fors hoger dan afgelopen jaren (vanaf 2017 geanalyseerd). Investeringsagenda De materiële vaste activa is vanaf 31 december 2017 tot en met 31 december 2022 (5 jaar) met 261 miljoen Euro toegenomen. Dat is gemiddeld 52 miljoen Euro per jaar. Over de periode 2023 tot en met 2027 (5 jaar) neemt de materiële vaste activa met 862 miljoen Euro toe en bedraagt op 31 december 2027 naar verwachting bijna 2,7 miljard Euro (31 december 2022 is dit 1,8 miljard Euro). Dat is gemiddeld 172 miljoen Euro per jaar. Ruim 3 keer zo veel als gemiddeld afgelopen 5 jaar. En dit is overigens bijna een verdubbeling ten opzichte van het niveau van 2022. In dat jaar nam de materiële vaste activa met 93 miljoen Euro toe. Voorraden grondexploitatie In met name 2024 zijn hoge investeringen in de voorraad gronden en hoge verkoopopbrengsten geraamd. De afgelopen 5 jaar werd gemiddeld 159 miljoen Euro per jaar in de voorraad gronden geïnvesteerd. Voor 2024 is een investering van 206 miljoen Euro geraamd. De (verkoop)opbrengsten waren afgelopen 5 jaar gemiddeld 106 miljoen Euro per jaar. Voor 2024 is een (verkoop)opbrengst

van 187 miljoen Euro geraamd. De geraamde investeringen en (verkoop)opbrengsten voor de jaren vanaf 2025 zijn niet in (het openbare deel van de) begroting opgenomen. Vooruitontvangen voorschotten/nog te besteden op specifieke uitkeringen (SPUK’s) Het aantal SiSa-regelingen/specifieke uitkeringen is fors toegenomen de afgelopen jaren. Ter indicatie: 2019; 12 regelingen, en in 2022; 66 regelingen. In de jaarrekening 2022 is de post vooruitontvangen voorschotten/nog te besteden op specifieke uitkeringen ten opzichte van 2021 toegenomen met 31 miljoen Euro. 31 december 2022 moet in totaal nog 127 miljoen Euro aan ontvangen specifieke uitkeringen worden besteed (was 31 december 2017 in totaal 22 miljoen Euro). Aandachtspunt is de uitvoering van de betreffende specifieke uitkeringen. Dit vraagt veel capaciteit en het risico is reëel dat de inzet voor deze specifieke doelen, opgaven en projecten ten koste gaat van de eigen ambities en opgaven. De vele en sterk toegenomen specifieke uitkeringen en taken vanuit het Rijk kannibaliseren dan de eigen ambities en opgaven. In de geprognotiseerde balans is overigens geen rekening gehouden met een toename van ontvangen specifieke uitkeringen of forse inzet van deze middelen.

Op pagina 336 is de post overlopende passiva (boekjaar 2023 t/m 2027) voor een gelijk bedrag van € 151 miljoen Euro opgenomen en is geen rekening gehouden met een (eventueel) oplopende bestedingsplicht op specifieke uitkeringen of daling door inzet van deze middelen. Aanwending reserve Vanaf 2017 zijn de reserves bij de gemeente Utrecht toegenomen. Dat is zonder de robuuste posten ongeveer 80 miljoen Euro. In de jaren 2023 en 2024 is juist een stevige afname van de reserves begroot. De reserves zijn 31 december 2024 ten opzichte van 2022 met 151 miljoen Euro miljoen gedaald. De jaren daarna blijven de reserves constant of dalen deze zeer beperkt. Belangrijkste aanwending zit op de algemene dekkingsreserve (80 miljoen Euro in 2023, 40 miljoen Euro in 2024). Blijvend aandachtspunt is de daadwerkelijke besteding van de reserves. Deze is voor 2023 geraamd op 101 miljoen Euro en voor 2024 op 50 miljoen Euro. Voorzieningen Voorzieningen nemen toe van 71 miljoen Euro per 01-01-2023 naar 180 miljoen Euro per 01-012028. Belangrijkste toename heeft betrekking op de egalisatievoorzieningen onderhoud. Voor dergelijke voorzieningen geldt als stelregel dat lasten gelijkmatig over de jaren worden verantwoord, onderhoudslasten worden geëgaliseerd. Daarbij valt op dat de toename van 2025 t/m 2027 constant is opgenomen in de begroting.

Vraag is of dit passend is bij de realisatie van groot onderhoud (ten laste van de voorziening) en of het plan passend is bij de uitvoeringskracht van Utrecht. Er wordt gespaard, maar kan het ook worden uitgevoerd? Begrote lasten in de begroting (= spiegel van de taken en opgaven) Het kostenniveau 2024 stijgt met 15% ten opzichte van 2022. Totaal 258 miljoen Euro hoger. De lasten gaan voor het eerst over de 2 miljard Euro heen. In de jaren 2017 tot en met 2021 bedroegen de gerealiseerde lasten ongeveer 1,5 miljard Euro. In 2022 stegen de lasten naar 1,75 miljard Euro. In 2024 wordt een lastenniveau van 2 miljard Euro verwacht. Dat is circa 30% meer dan 1,5 miljard Euro. Deze toename van lasten is uiteraard een spiegel van veel meer activiteiten en opgaven en dus inzet van capaciteit. Voor een aanzienlijk deel vanuit het Rijk. Leningen Er wordt volgens de begroting fors geïnvesteerd, de reserves worden aangewend en de lasten van activiteiten stijgen harder dan de inkomsten, dan is er veel aanvullende financiering nodig. En dat blijkt ook uit de begroting, want de schulden nemen toe van 926 miljoen Euro per 31 december 2022 naar 2 miljard Euro in 2026. Daar waar de schulden afgelopen 5 jaar met in totaal 51 miljoen Euro daalden, is een stijging van bijna 1,1 miljard Euro in 4 jaar wel heel erg veel en realistisch?

Kengetallen Gezien bovenstaande is het niet wonderlijk dat de kengetallen sterk ‘verslechteren’ komende jaren. De netto schuldquote geeft een stijgende lijn richting de 115% in de begroting 2026. Voor 2024 op 90% (grenswaarde toezichthouder < 90% is goed). Over 2022 is ongeveer 50% van de jaarschijf aan investeringen gerealiseerd. Bij het doortrekken van deze realisatie zal de werkelijke schuldquote ruim lager uitkomen (conform afgelopen jaren).

Gemeente Utrecht * € 1.000.000

Totale lasten

2017 2018 2019 2020 2021 2022

Totale baten

1.409 1.416 1.479 1.623 1.560 1.755

1.878 2.013 1.887 1.813 1.791

100% 104% 110% 96% 113%

1.368 1.400 1.450 1.783 1.590 1.734

102% 104% 123% 89% 109%

107% 107% 94% 96% 99%

1.777 1.963 1.887 1.801 1.791

102% 110% 96% 95% 99%

Totaal Gemiddeld Begroot 2023 Begroot 2024 Begroot 2025 Begroot 2026 Begroot 2027 Totaal Gemiddeld

135 258

Saldo van baten en lasten

(41) (16) 29 160 30 (21)

Materiële vaste activa

Toename materiële vaste activa

1.560 1.601 1.630 1.681 1.731 1.821

182 36 (101) (50) nihil (12) nihil (163) (33)

41 29 51 50 90

3% 2% 3% 3% 5%

261 52 2.053 2.288 2.519 2.662 2.683

232 235 231 143 21

13% 11% 10% 6% 1%

862 172

147%

Voorraad grond

Verloop Voorraad grond

10 14 (24) 71 110 81

212 174 159 156 143

Taakveld Grondexploitaties baten 138

4 (38) 95 39 (29)

Niet vermeld 194 369 128 109

71 14

794 159

131 (38) (15) (3) (13)

105 206

62 12

Niet vermeld Niet vermeld Niet vermeld

Taakveld Grondexploitaties lasten

Reserves

86 Niet vermeld 114 156 68 108

Storting reseves

645 633 662 822 852 831

532 106 89 187 Niet vermeld Niet vermeld Niet vermeld

730 680 680 667 667

Onttrekkking reserves

24 77 113 196 210 200

64 120 166 236 235 255

796 159

1.012 202

109 59 65 70 35

210 110 65 82 35

338 68

502 100

Verloop reserves

Voorzieningen

(12) 29 160 30 (21)

Verloop Voorzieningen

81 97 77 78 63 71

186 37 (101) (50) (13) (164) (33)

Leningen

16 (20) 1 (15) 8

977 1.015 959 866 894 926

(10) (2) 96 120 140 160 180

25 24 20 20 20 109 22

1.482 1.703 1.897 2.029 2.019

Saldo SPUK's

38 (56) (93) 28 32

22 15 15 62 96 127

(51) (10) 556 221 194 132 (10) 1.093 219

Niet vermeld Niet vermeld Niet vermeld Niet vermeld Niet vermeld

Voorstel aan de gemeenteraad

Programmabegroting 2024 Beleidsveld Organisatieonderdeel Opsteller Kenmerk Vergaderdatum Raad Referendabel Geheim

Financiën Bedrijfsvoerings- en Strategienetwerk Simcha Anker 11565719 9 november 2023 Nee (artikel 3 lid 2 onder d Verordening raadgevend referendum) Ja, een of meer bijlage(n)

Het college van burgemeester en wethouders stelt de raad voor te besluiten: 1. De programma's vast te stellen waarin is opgenomen: a. de doelstellingen en de beoogde maatschappelijke effecten uitgedrukt in indicatoren b. de activiteiten waarmee gestreefd wordt de effecten te bereiken c. de baten en lasten van de programma’s: Baten Lasten Betrouwbare overheid 8.908.000 55.931.000 Ontwikkelen en wonen voor iedereen 231.617.000 243.232.000 Klimaatvriendelijke stad 0 11.845.000 Duurzame bereikbaarheid 77.290.000 79.334.000 Aantrekkelijke, groene leefomgeving en erfgoed 134.846.000 230.938.000 Veilige stad 5.607.000 73.185.000 Passende ondersteuning en opvang 6.377.000 236.036.000 Algemene middelen en overheid 1.232.820.000 250.280.000 d. de baten en lasten van de clusters: Werk, toekomstige economie en bestaanszekerheid Cluster Economie en werkgelegenheid Cluster Werk en inkomen Kansrijk opgroeien Cluster Jeugd Cluster Onderwijs Levendige en gezonde stad Cluster Cultuur Cluster Samenleven en sport Cluster Vastgoed Cluster Volksgezondheid

Baten

Lasten

148.013.000 471.000 147.542.000 19.339.000 0 19.339.000 98.272.000 0 65.375.000 30.159.000 2.739.000

274.160.000 26.711.000 247.449.000 252.379.000 132.690.000 119.689.000 305.682.000 65.962.000 168.950.000 35.562.000 35.208.000

2. De paragrafen vast te stellen waarin de beleidslijnen met betrekking tot relevante beheersmatige aspecten, alsmede de lokale heffingen zijn vastgelegd. 3. Het geactualiseerd financieel beeld ten opzichte van de Voorjaarsnota 2023 vast te stellen, zoals verwerkt in de Programmabegroting 2024:

a. Bijstelling inkomsten uit gemeentefonds n.a.v. publicatie van de meircirculaire 2023 voor een bedrag van 13,9 miljoen euro (nadeel) in 2024, oplopend naar een structureel nadeel van 15,1 miljoen euro. b. Aanpassing risico-inschatting n.a.v. publicatie van de meicirculaire 2023 voor een bedrag van 4,0 miljoen euro (nadeel) in 2026, 3,0 miljoen euro (nadeel) in 2027 en een structureel een nadeel van 3,0 miljoen euro. c. Autonome mutaties van 1,0 miljoen euro (nadeel) in 2024 en een structureel nadeel van 0,1 miljoen euro. d. Technische wijzigingen voor een bedrag van 8,9 miljoen euro (voordeel), aflopend naar een nadeel van 2,6 miljoen euro. e. Incidentele vrijval als gevolg van lagere risico’s voor een bedrag van 8,9 miljoen (voordeel) in 2024 en 2,5 miljoen euro (voordeel) in 2025. 4. De investeringskredieten 2024 (vervangings-, uitbreidings- en routine investeringen) vrij te geven van in totaal 178,3 miljoen euro. 5. De toevoegingen en onttrekkingen aan reserves van per saldo 49,9 miljoen euro positief voor het jaar 2024, bestaande uit toevoegingen aan reserves van 59,4 miljoen euro en onttrekkingen aan reserves van 109,4 miljoen euro, vast te stellen. 6. Een reserve Aanpak Luchtmaatregelen in te stellen om de uitgaven van het Uitvoeringsprogramma lucht te egaliseren en daarmee te reserveren voor het uitvoeren van het pakket aan maatregelen in de stad.

Burgemeester en wethouders van Utrecht,

de secretaris,

de burgemeester,

Geheimhouding Het college heeft tijdelijke geheimhouding opgelegd op de bijlage Investeringsstaten Programmabegroting 2024 op grond van artikel 87 Gemeentewet om redenen genoemd in artikel 5.1 lid 2 b en i van de Wet open overheid totdat de betreffende projecten zijn uitgevoerd en budgettair zijn afgesloten. Openbaarheid kan de financiële belangen van de gemeente raken. De bijlage bevat financiële informatie voor de gemeentelijke inzet in specifieke projecten. Deze informatie kunnen marktpartijen gebruiken bij aanbestedingen en contractonderhandelingen en discussies over meerkosten met de gemeente, etc.. Het is van belang dat marktpartijen geen inzage krijgen in onze financiële mogelijkheden en inzet. Daarom mag deze informatie vooralsnog niet openbaar worden.

2

Samenvatting In de Programmabegroting 2024 staan de beleidsvoornemens en de uitgaven en inkomsten van de gemeente Utrecht voor 2024. Voor 2024 (en 2025) wordt een sluitende begroting gepresenteerd door met name het hogere accres van het gemeentefonds in deze jaren en door vrijval van een aantal reserveringen in verband met vrijvallende risico’s. In de Voorjaarsnota 2023 hebben we bewust keuzes gemaakt om een sluitend financieel beeld te presenteren en vast te houden aan de koers uit het coalitieakkoord. De inkomsten van het rijk zijn, zo blijkt uit de meicirculaire 2023, niet toereikend. Vanaf 2026 ontstaat er, ondanks de reeds genomen maatregelen in de Voorjaarsnota 2023, bij deze begroting een structureel tekort van 21 miljoen euro vanaf 2026 en dit tekort kan zelfs oplopen tot 35 miljoen euro als het rijk de compensatie niet aanpast. Het structurele tekort van 21 miljoen euro vanaf 2026 lossen we niet op. Hiermee geven we invulling aan het advies van de VNG om het effect van ontoereikende financiering vanaf 2026 zichtbaar te maken. Samen met de VNG, in aanloop naar de verkiezingen en vorming van een nieuw kabinet proberen we stevig van ons te laten horen om alsnog reële vergoedingen in het gemeentefonds te krijgen.

Om afgewogen keuzes te maken over hoe om te gaan met het structurele tekort worden er bij de Voorjaarsnota 2024 verschillende scenario’s uitgewerkt voor de jaren 2026 en verder.

Context Integrale afweging Ieder jaar presenteert het college een programmabegroting, als uitwerking van de gemaakte keuzes bij de integrale afweging in de voorjaarsnota. Actuele en kenmerkende ontwikkelingen die in de begroting zijn verwerkt Actuele en kenmerkende ontwikkelingen na de integrale afweging in de voorjaarsnota, waaronder de meicirculaire 2023, zijn verwerkt in deze programmabegroting. Advies VNG Conform de ledenbrief Begrotingsadvies 2024-2027 (juli 2024) presenteren we voor 2024 en 2025 van de meerjarenraming 2025-2027 een sluitende begroting. De lasten zijn in de meerjarenramingen voor 2026 en 2027 in beeld gebracht, in de vorm van een realistische begroting. We hebben ons gebaseerd op het huidige takenpakket, de noodzakelijke investeringen, de inflatie, de stijgende rente, de ambities uit het coalitieakkoord en de geschatte mee- en tegenvallers. Vanaf 2026 hebben we structureel geen sluitende begroting. Nieuwe paragrafen De programmabegroting bevat twee nieuwe paragrafen, de paragraaf Vastgoed (Amendement A40 Vastgoed zelfstandig in de begrotingscyclus) en de paragraaf Wet Open Overheid (Wettelijk verplicht). De paragraaf Vastgoed gaat over al het (maatschappelijk) vastgoed dat in eigendom is of beheerd wordt door de vastgoedorganisatie van de gemeente Utrecht.

De paragraaf Wet Open Overheid geeft inzicht in onze beleidsvoornemens inzake de uitvoering van de Wet Open Overheid (Woo). Verbetering in de begroting De programma-indeling is ten opzichte van de voorgaande begroting aangepast. De nieuwe programma's zijn gebaseerd op lange termijnopgaven in de stad en geven zo voor een langere periode een duurzame basis voor de begrotings- en verantwoordingscyclus. Ook zijn er in de begroting een aantal verbeteringen aangebracht die de leesbaarheid bevorderen. Er zijn ondersteunende grafieken in de financiële hoofdlijn opgenomen, de programma’s bevatten voor de baten en lasten trendgrafieken, per programmadoelstelling is de beïnvloedbaarheid van de lasten visueel weergegeven (en toegelicht). De opzet van een programma is gewijzigd. De programma’s beginnen met een totaaloverzicht van het programma. De doelstellingen van het programma worden per doelstelling toegelicht (beleidskader, indicatoren, activiteiten, financiën en beïnvloedbaarheid). Uiteindelijk worden risico’s, investeringen, verbonden partijen en subsidies van het totale programma weergegeven. De paragrafen hebben een uniforme structuur gekregen. De inhoud van de paragraaf, de belangrijkste uitgangspunten, de beleidskaders waarop de paragraaf is gebaseerd en de ontwikkelingen en actualiteiten zijn vaste items in de paragrafen.

3

Invulling geven aan moties en toezeggingen Tot slot is de programmabegroting een document waarin moties en toezeggingen van het college van B&W zijn meegenomen. In onderstaande tabel zijn de betreffende moties en toezeggingen opgenomen en is aangegeven hoe hier opvolging an is gegeven. Vergadering Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën 27-06-2023 2. Raadsvoorstel Voorjaarsnota 2023 en Eerste bestuursrapportage 2023.

Toezegging Het college spreekt de ambitie uit de gevolgen voor Utrecht uit de Septembercirculaire c.q. de Meicirculaire tijdig, i.e. vijf dagen voorafgaand aan de bespreking van de Programmabegroting resp. de Voorjaarsnota, met de Raad te delen.

Uitgevoerd De raadsbrief over de meicirculaire was dit jaar door omstandigheden uitzonderlijk laat. De ambitie is en blijft echter om deze raadsbrieven zo vroeg mogelijk aan de raad te zenden.

Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën 08-06-2023 11. Raadsvoorstel Aanpassing beleidscyclus en programmabegroting

Wethouder Schilderman zal aan de begroting 2024 een overzicht van effectindicatoren bieden, zodat de raad kan besluiten over geschikte indicatoren.

In de bijlage 3 raadsvoorstel Aanpassing beleidscyclus en programmabegroting is het gevraagde overzicht effectindicatoren opgenomen.

Gemeenteraad 16-06-2022 8. Jaarstukken 2021

Wethouder Schilderman zal met de adviescommissie C&F en met de raad nader spreken over de ambitie tot meer leesbaarheid, meer uniformering en meer visualisaties in de jaar- en begrotingsstukken en zal komen met een planning daarvoor.

Wethouder Schilderman deelt deze wensen van de raad, en bij de programmabegroting 2024 is hier dan ook rekening mee gehouden.

Commissie Mens en Samenleving 26-10-2021 2. Programmabegroting 2022

De wethouder zegt toe zich te blijven inzetten voor de leesbaarheid van de begroting (Q4 2022) en de wensen van de raad hierin mee te nemen.

De leesbaarheid van de programmabegroting staat hoog in het vaandel. Naast de wensen van de raad zijn er nog een aantal wijzigingen doorgevoerd in de programmabegroting 2024.

Commissie Mens en Samenleving 26-10-2021 2. Programmabegroting 2022