Agendabundel

Voor de uitwerking van de OV schaalsprong hebben we dus huiswerk te doen, samen met de ministeries en RWS, ProRail en NS, onder andere om de ontlasting van het nationaal spoor- en wegennet scherper in beeld te krijgen. Vanuit de regio Utrecht participeren de USP-partners in de proposities Ai Ned, Health RI en Regmed XB welke (deels) bekostigd zullen worden uit de 1e tranche van het Groeifonds. De OV schaalsprong is hard nodig om de groei van R&D en innovatie in de regio Utrecht te kunnen accommoderen. Wij zien deze uitkomst dan ook als een belangrijke opmaat naar een besluit tot investering in de Utrechtse schaalsprong OV door de formerende partijen. De urgentie van de propositie voor Utrecht én voor Nederland is namelijk evident. Zonder een substantiële investering in de schaalsprong OV door aanleg van twee lightraillijnen en van een nieuw station Lunetten Koningsweg is het niet mogelijk

Burgemeester en wethouders Datum Ons kenmerk

9 april 2021 210409MT

tot 73.000 woningen te ontwikkelen. Hiermee stagneert de realisatie van een groot deel van de vraag naar 125.000 woningen tot 2040 in de meest gewilde regio Nederland. Ook komt de realisatie van 50.000 extra banen in de knel. Daarbovenop mist Nederland economische groei in toekomstgerichte sectoren als Life Science and Health en duurzame leefomgeving door onderbenutting van het Utrecht Science Park. Tenslotte loopt Nederland vast op weg en spoor door overbelasting van Utrecht Centraal en nog meer congestie op de ring Utrecht. Kortom: zonder deze investering hapert het hart van Nederland, en laten we woningzoekenden, ondernemers, werknemers, en reizigers in midden Nederland in de kou staan. Als onderdeel van Utrechts Aanbod aan het nieuwe kabinet, starten we de komende weken dan ook een campagne om het belang van de Utrechtse schaalsprong OV breed onder de aandacht te brengen. Hierbij delen we een onderliggend position paper ten behoeve van die campagne met u. Tevens zijn deze te downloaden op www.utrecht.nl/gezondegroei. De inhoud van het position paper sluit aan bij plannen van gemeente, regio en provincie zoals de concept Ruimtelijke Strategie Utrecht, het Integraal Ruimtelijk Perspectief van de regio en de Provinciale Omgevingsvisie.

Het gezamenlijke ontwikkelperspectief verstedelijking en bereikbaarheid Metropoolregio Utrecht (Utrecht Nabij) is de basis voor verdere besluitvorming door het Rijk. Ondertussen werken wij langs verschillende sporen verder aan de uitwerking van de Utrechtse schaalsprong OV onder andere in de MIRT-verkenning die in het programma U Ned uitgevoerd wordt. Provincie en gemeente bereiden daartoe ook een financiële propositie voor. U zult hier komende maanden nader over worden geïnformeerd.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Utrecht,

de secretaris,

de burgemeester,

2/2

1 Position paper_ Schaalsprong OV en Verstedlijking Metropoolregio Utrecht.pdf

Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland Position paper ter ondersteuning van het investeringsvoorstel “Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht”, ingediend voor het Nationaal Groeifonds 8 april 2021

Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland 8 april 2021 | Pagina 2 van 62

Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland We staan voor grote uitdagingen om ons land ook in de toekomst aantrekkelijk te houden om in te wonen, te werken en te ondernemen. Op tal van fronten lopen we tegen de grenzen van onze groei aan. Er is een tekort op zowel de woningmarkt als op de markt voor werklocaties. Er zijn – los van corona – toenemende files, vertragingen en overvolle stations. En onze brede welvaart staat onder druk. Als de netwerken in en rondom onze steden dichtslibben en de bereikbaarheid van Nederland afneemt, heeft dat negatieve gevolgen. De kosten lopen op en het vestigingsklimaat verslechtert. Terecht wordt daarom naast investeringen in toekomstbestendige sectoren en een inclusieve arbeidsmarkt, ingezet op een aantrekkelijker vestigingsklimaat. Investeringen in bereikbaarheid en daarmee in een schaalsprong in de (OV-)infrastructuur zijn hierin essentieel. Cruciale rol MRU in groei duurzaam verdienvermogen De Metropoolregio Utrecht (MRU) heeft een cruciale rol in het herstel en de groei van het duurzaam verdienvermogen van ons land: •

Eén van de meest concurrerende regio’s van Europa met een economie die wat betreft competitiviteit in de top drie staat, door een combinatie van een excellent leefmilieu, een hoog opleidingsniveau, haar centrale ligging, en een publieke R&D sector die tot de wereldtop behoort.

•

De snelst groeiende regio van ons land met een grote verstedelijkingsopgave: tot 2040 is er vraag naar 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen. De stad Utrecht verdubbelt in 40 jaar in omvang.

•

De kennisleverancier van Nederland, met name op het gebied van Life Sciences & Health en duurzame, klimaatbestendige en gezonde leefomgeving. Met Utrecht Science Park als grootste en snelst groeiende campus van het land.

•

De ‘draaischijf van Nederland’ op de weg en het spoor, met het drukste station van Nederland met zo’n 60 miljoen reizigers per jaar en de Ring Utrecht als meest kwetsbare snelweg in het land. De regio is een cruciale schakel in het nationale en internationale netwerk.

Nergens in Nederland zijn de nationale en regionale netwerken zo vervlochten als in de regio Utrecht. De uitdaging is letterlijk en figuurlijk de draaischijf van de Nederlandse economie draaiende houden op een plek die hard groeit. De sleutel daartoe ligt in het anders organiseren van de regionale bereikbaarheid. Onze propositie Vanuit het hart van Nederland willen wij: A. De woningnood op de meest gewilde plek van Nederland op een gezonde manier aanpakken door de verstedelijkingsopgave (woningen en arbeidsplaatsen) te accommoderen op plekken met een goede OVbereikbaarheid. B.

Nederland bereikbaar houden en de ‘draaischijf van Nederland’ laten draaien door het regionale verkeer (weg én spoor) minder via de nationale netwerken af te wikkelen.

C. Bijdragen aan duurzaam economische herstel door de agglomeratiekracht te vergroten en de interne en externe bereikbaarheid van de (economische) toplocaties en met name Utrecht Science Park te verbeteren. Om dit te bereiken, zetten de MRU en al haar partners in op een duurzame verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie, gericht op een duurzaam en gezond leefmilieu, stedelijke verdichting en een mobiliteitstransitie. Dit een strategie gericht op spreiding over knooppunten in en rond de stad (van monocentrisch, naar polycentrisch) en gekoppeld aan zware HOV-assen. Als eerste fundamentele stap in deze strategie richt de Utrechtse propositie voor het groeifonds zich op het realiseren van twee lightrailverbindingen en een nieuw treinstation.

8 april 2021 | Pagina 3 van 62

•

De Merwedelijn vormt een snelle, hoogwaardige OV-verbinding die de grote verstedelijkingslocaties langs het Merwedekanaal verbindt met Utrecht CS en omgeving en samen met de Waterlinielijn zorgt voor ontsluiting van de geplande verstedelijking in de A12-zone.

•

De Waterlinielijn is de belangrijkste maatregel om knelpunten te verminderen. De lijn ontlast Utrecht Centraal, verbetert de bereikbaarheid van Utrecht Science Park en maakt verdere groei van de campus mogelijk. De lijn ontsluit bovendien de A12-zone, een belangrijke woningbouwlocatie voor de regio Utrecht na 2030 en de verstedelijkingslocatie Lunetten-Koningsweg.

•

Een versterkt station Lunetten-Koningsweg creëert een kansrijke overstapknoop in het nationale en regionale OV-netwerk. Daarbij ontstaat een nieuw verdeelpunt in het zuidoosten van Utrecht waarbij een overstap mogelijk is tussen trein, tram en busnetwerk. Utrecht Science Park krijgt een meer directe verbinding met de rest van het land en treinreizigers worden minder afhankelijk van Utrecht CS.

Nationale en regionale voordelen De Merwedelijn en Waterlinielijn zorgen in combinatie met station LunettenKoningsweg aantoonbaar voor: •

een vergroting van het verdienvermogen van Nederland. De regionale economie groeit door het voorstel met 1,9 procent. Hiermee draagt de regio jaarlijks voor 0,2 procent (1,6 mld) bij aan de nationale groei.

•

nieuwe woningen en arbeidsplaatsen. De lightraillijnen maken 45.000 tot 73.000 woningen en 27.500 tot 49.500 arbeidsplaatsen mogelijk.

•

een betere bereikbaarheid van economische toplocaties en daarmee vergroting van de agglomeratiekracht. Op Utrecht Science Park kunnen tot voorbij 4.000 R&D georiënteerde banen extra worden gecreëerd.

•

een alternatief voor de auto en ontlasting van Utrecht Centraal. Het autoverkeer op de Ring Utrecht neemt in combinatie met maatregelen als fiets, parkeerbeleid en spitsmijden tot 14% af in de ochtendspits en door

20% minder regionale reizigers op Utrecht Centraal ontstaat er ruimte voor groei van het aantal (inter)nationale treinreizigers (tot 50%). De propositie levert een bijdrage aan een gezond en duurzaam leefmilieu. Vermindering van CO2 uitstoot door een sterke toename van minder vervuilende verplaatsingen (lopen, fiets, OV), en door een duurzame vorm van verstedelijking (lager energiegebruik, kortere verplaatsingen). Het maakt de mobiliteitstransitie mogelijk naar een stedelijke regio waarin lopen, fietsen én OV centraal staan. Waarin met name in de stad minder ruimte is voor de auto en meer ruimte voor groen, recreatie en cultuur. Bovendien draagt meer aandacht voor de actieve mobiliteitsvormen (lopen, fiets) bij aan de gezondheid en vitaliteit van mensen. Naast een investering in lightrail vraagt gezonde verstedelijking om voldoende ruimte voor en investeringen in groen, sport, maatschappelijke voorzieningen en energieopwekking. Deze aanpak, de "Utrechtse barcode", is mede bepalend voor de mate van verstedelijking die we uiteindelijk met elkaar weten te realiseren. Het voorstel draagt verder bij aan versterking van de centrale as in het kennisecosysteem van ons land. Met name die tussen het Utrecht Science Park en de campus van Wageningen University & Research.

Maar ook met andere economische toplocaties zoals Brainport Eindhoven en de Metropoolregio’s Amsterdam en Rotterdam Den Haag. Zo worden kennisclusters op het gebied van gezondheid, milieu, voeding en technologie nauw met elkaar verbonden en kunnen we onze leidende positie in de wereld op dit gebied verder uitbouwen. Met dit alles dragen we bij aan de brede welvaart van mensen. Brede welvaart kijkt naar de materiële welvaart en het immateriële welzijn van mensen. Gezondheid, sociale verbanden, een veilige en aangename woon- en leefomgeving zijn daarin sleutelfactoren. Maar ook het hebben van werk naar vermogen en een betaalbare woning. Wij willen dat investeringen op het hoogste schaalniveau bijdragen aan het welbevinden van de individuele burger, jong en oud, werkend en niet werkend, praktisch en theoretisch opgeleid. Pas dan draagt welvaartsverhoging op het macro-niveau ook bij aan de welvaart op straat.

8 april 2021 | Pagina 4 van 62

8 april 2021 | Pagina 5 van 62

Inhoudsopgave Drivers van duurzaam verdienvermogen

8

Cruciale rol Metropoolregio Utrecht

9

Toekomstbestendige groeistrategie MRU

10

Merwedelijn, Waterlinielijn en Lunetten/Koningsweg: een betekenisvolle stap 11

Waterlinielijn

36

Lunetten-Koningsweg

37

Lightrail maakt andere interventies mogelijk

38

Ruim voldoende vervoerpotentie voor lightrail

38

Versterken agglomeratiekracht MRU en positie USP

41

Ruggengraat gezonde verstedelijking MRU

45

Draaischijf blijft draaien

47

Accommoderen verstedelijkingsopgave

14

Samenhangend effect Schaalsprong

48

Draaischijf van Nederland laten draaien

16

Bijdrage brede welvaart

49

Vergroten agglomeratiekracht

20 Wat kost het?

52

Wat levert het op?

52

Duurzaam en gezond leefmilieu

26

Stedelijk verdichten zorgt voor meer nabijheid

27

Mobiliteitstransitie

28

Dragend concept ruimtelijke ontwikkeling

31

Beoogde effecten Wiel met Spaken

32

Wiel met Spaken gedragen door alle partijen

32

Lightrailnetwerk zuidelijk deel MRU

35

Merwedelijn

36

8 april 2021 | Pagina 6 van 62

Cruciale rol Metropoolregio Utrecht

Duurzaam verdienvermogen vanuit het hart van Nederland

8 april 2021 | Pagina 7 van 62

Duurzaam verdienvermogen vanuit het hart van Nederland Cruciale rol Metropoolregio Utrecht Nederland is een zeer welvarend land. Toch staan we voor grote uitdagingen om ons land ook in de toekomst aantrekkelijk te houden om in te wonen, te werken en te ondernemen. En hierbij tegelijkertijd invulling te geven aan transities op gebied van energie, gezondheid en digitalisering. Terecht wordt daarom ingezet op investeringen in toekomstbestendige sectoren en missies, in een inclusieve arbeidsmarkt waarin vraag en aanbod beter op elkaar aansluiten en in een aantrekkelijker vestigingsklimaat. Investeringen in de bereikbaarheid zijn hierbij essentieel. Zo versterken we samen ons verdienvermogen zodat de economie een groeisprong kan maken.

Drivers van duurzaam verdienvermogen Eind 2019 verscheen de ‘Groeibrief’ van het Kabinet (zie kader pagina 11) met bovenstaande strekking. De Groeibrief benoemt de volgende fundamentele ‘drivers’ van het verdienvermogen van Nederland. •

Talent ontwikkelen en dóórontwikkelen: verbetering van het funderend onderwijs, verbetering van het systeem voor leven lang ontwikkelen;

•

Vergroten van de arbeidsparticipatie;

•

Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen: verbeteren van de samenwerking tussen onderwijs, fundamenteel en toegepast onderzoek, innovatieactiviteiten van bedrijven, en vermarkting van innovatie door grote bedrijven, MKB en startups;

•

Verbeteren van de bereikbaarheid: naast investeringen in schaalsprongen van (OV-)infrastructuur wordt deze ambitie gecombineerd met het

1

klimaatbestendig en klimaatadaptief maken van netwerken, betere benutting van infrastructuur met nieuwe technologieën; •

Benutten van de grote transities: CO2-reductie, energietransitie, circulaire economie voor het uitlokken van innovaties, onder meer voor digitale technologieën.

Bereikbaarheid is een bepalende factor voor samenwerking tussen alle partijen. En omdat die bereikbaarheid, met name in stedelijk gebied, onder druk staat, is het aangemerkt als één van de thema’s uit de Groeibrief. Terecht stelt de Groeibrief dat steden een steeds belangrijkere rol innemen als de vestigingsplaats van economische activiteiten. Een groot deel van de economische en bevolkingsgroei zal zich daar concentreren. Het bieden van een hoge kwaliteit van leven in onze steden is cruciaal in het behouden en versterken van onze concurrentiepositie. De Groeibrief nodigt uit te investeren in onderzoeks- en innovatie ecosystemen en transities op die plekken in het land die het verdienvermogen van Nederland versterken. Specifiek wordt gesteld dat investeringen in een schaalsprong voor de (OV-) infrastructuur cruciaal zijn om de groeiende stedelijke gebieden in Nederland bereikbaar en aantrekkelijk te houden. De coronacrisis vergroot de urgentie en de noodzaak om slim te investeren en te anticiperen, met name in hoogstedelijk gebied. De verwachting (van onder meer het CPB en PBL1) is dat corona een tijdelijke dip betekent in de economische ontwikkeling en mobiliteit. Dit laat onverlet dat OV de drager van duurzame ruimtelijke ontwikkeling is geworden en dat de kwaliteit van de leefomgeving steeds belangrijker is voor het welzijn van mensen. In het pré-

Kansrijk Mobiliteitsbeleid, juni 2020

8 april 2021 | Pagina 8 van 62

coronatijdperk waren we eigenlijk al te laat met veel (OV-)investeringen. Als we nu slim investeren, zijn we dus straks iets minder te laat.

Cruciale rol Metropoolregio Utrecht De Metropoolregio Utrecht (MRU) speelt een cruciale rol in het herstel en de groei van het verdienvermogen van ons land. Een groeiende, centraal gelegen metropoolregio, waar mensen graag willen wonen, werken, studeren en recreëren. Metropoolregio Utrecht: •

Eén van de meest concurrerende regio’s van Europe met een economie die wat betreft competitiviteit in de top drie2 staat dankzij haar excellente wetenschappelijke positie, hoog niveau van publieke R&D uitgaven en een extreem hoogopgeleide beroepsbevolking.

•

De snelst groeiende regio van ons land met een grote verstedelijkingsopgave: tot 2040 is er vraag naar 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen3. De stad Utrecht verdubbelt in 40 jaar in omvang.

•

De kennisleverancier van Nederland, met name op het gebied van Life Sciences & Health en duurzame, klimaatbestendige en gezonde leefomgeving. Met Utrecht Science Park (USP) als grootste en snelst groeiende campus van het land. waar bedrijven als Genmab, het grootste biotech bedrijf van Europa, hun oorsprong vinden en groot geworden zijn.

•

Een veelzijdige regio met een excellent leefmilieu. De steden, dorpen en landschappen behoren tot de meest aantrekkelijke van Nederland4.

•

De ‘draaischijf van Nederland’ op de weg en het spoor, met het drukste station van Nederland met op dit moment een groeiend aantal reizigers van zo’n 60 miljoen per jaar en de Ring Utrecht als meest kwetsbare

European Commission (2019): Regional European Competitiveness Index. Utrecht Nabij, Ontwikkelperspectief verstedelijking en bereikbaarheid Metropoolregio Utrecht 2040, met een doorkijk naar 2050, U Ned, november 2020. 2 3

snelweg in het land. De regio is een cruciale schakel in het nationale en internationale netwerk. Elk van deze kwaliteiten kent ook uitdagingen om die cruciale rol te blijven vervullen. De draaischijf hapert, het centrum van Utrecht raakt overbelast, de woningmarkt is oververhit, en een belangrijk economisch potentieel aan kennis kan beter worden benut. De MRU staat voor de formidabele uitdaging om groei op een gezonde manier vorm te geven met versterking van de leefomgeving, haar goede uitgangspositie om te zetten in gezonde en duurzame economische groei, En dat in het middelpunt van ons nationaal weg- en spoorwegnetwerk.

Zie ook de monitor Kwaliteit van leven in de regio van het Planbureau voor de Leefomgeving. Hieruit blijkt dat de regio op vrijwel alle indicatoren gemiddeld of beter scoort dan het gemiddelde van alle regio’s in Nederland. 4

8 april 2021 | Pagina 9 van 62

Toekomstbestendige groeistrategie MRU De regio volgt een integrale groeistrategie om de economische potentie van de regio te benutten, de groei op een gezonde manier vorm te geven en de nationale economie letterlijk en figuurlijk in beweging te houden. Kern van deze strategie is een gezond stedelijk leven voor iedereen. Dit is een strategie waar Rijk, regio en gemeenten samen met maatschappelijke partners en het bedrijfsleven invulling aan geven. Een groeistrategie die recht doet aan de ruimtelijk-economische opgave in de regio én de nationale bereikbaarheidsopgave. Een strategie waarin economie, verstedelijking, mobiliteit, maar ook duurzaamheid, leefbaarheid hand in hand gaan, met gezondheid als leidend motief. Vanuit deze strategie laten het waarom (‘why’), het hoe (‘how’) en het wat (‘what’) van deze lightrailpropositie zich als volgt duiden.

How - Om dit te bereiken, zetten de MRU en al haar partners in op een duurzame verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie, gericht op een duurzaam en gezond leefmilieu, op stedelijke verdichting en op een mobiliteitstransitie.

What -Als eerste betekenisvolle stap binnen deze strategie wordt ingezet op twee lightrailverbindingen in combinatie met een nieuw treinstation.

Why - De hoofdopgave voor de regio is om het duurzaam verdienvermogen van Nederland te versterken door: 1.

De woningnood op de meest gewilde plek van Nederland op een gezonde manier aan te pakken door de verstedelijkingsopgave (woningen en arbeidsplaatsen) te accommoderen op plekken met een goede OVbereikbaarheid;

2.

Nederland bereikbaar te houden en de ‘draaischijf Nederland’ te laten draaien door het regionale verkeer (weg én spoor) minder via de nationale netwerken af te wikkelen;

3.

Bij te dragen aan duurzaam economische herstel door de agglomeratiekracht te vergroten en de interne en externe bereikbaarheid van de (economische) toplocaties en met name Utrecht Science Park te verbeteren.

8 april 2021 | Pagina 10 van 62

Merwedelijn, Waterlinielijn en Lunetten/Koningsweg: een betekenisvolle stap Om de groei op een gezonde manier op te vangen en de mobiliteitstransitie waar te maken, is in de MRU behoefte aan een aantrekkelijk en reëel alternatief voor de auto. De regio investeert in fiets- en OV/lightrail-verbindingen om de groeiende stroom woon-werk verkeer in de stedelijke regio op te vangen. Hiermee beweegt Utrecht van een mono-centrische stad waarin alle druk op het centrum van Utrecht (CS) ligt, naar een stedelijke regio met meerdere centra gesitueerd langs een OV-ring. Zo verminderen we knelpunten op de nationale weg- en spoornetwerken. We bouwen nieuwe woningen en werklocaties zoveel mogelijk langs deze fiets- en OV/lightrail-verbindingen, voorzien we van goed bereikbare knooppunten. Op deze goed bereikbare plekken vindt tevens de uitwisseling tussen verschillende vormen van vervoer plaats. Als eerste fundamentele stap in deze strategie is de Utrechtse propositie voor het Groeifonds gericht op het realiseren van twee lightrailverbindingen en een nieuw treinstation. •

De Merwedelijn vormt een snelle, hoogwaardige OV-verbinding die de verstedelijkingslocaties langs het Merwedekanaal verbindt met Utrecht CS en omgeving en samen met de Waterlinielijn zorgt voor ontsluiting van de geplande verstedelijking in de A12-zone.

•

De Waterlinielijn is de belangrijkste maatregel om knelpunten te verminderen. De lijn ontlast Utrecht Centraal, verbetert de bereikbaarheid van Utrecht Science Park (USP) en maakt verdere groei van de campus mogelijk. De lijn ontsluit bovendien de A12-zone, een belangrijke woningbouwlocatie voor de regio Utrecht na 2030 en de verstedelijkingslocatie Lunetten-Koningsweg.

5

•

Een versterkt station Lunetten-Koningsweg creëert een kansrijke overstapknoop in het nationale en regionale OV-netwerk. Daarbij ontstaat een nieuwe verdeelpunt in het zuidoosten van Utrecht waarbij een overstap mogelijk is tussen trein, tram en busnetwerk. USP krijgt een meer directe verbinding met de rest van het land en het steeds drukkere Utrecht CS wordt ontlast.

Met deze Groeifondspropositie voor de Merwedelijn en de Waterlinielijn, zetten we een eerste, betekenisvolle stap. Een eerste stap met een groot ruimtelijk-economisch effect in de regio én op het verdienvermogen van Nederland. Na en parallel aan deze eerste stap zullen meer maatregelen nodig zijn, zoals het vervolmaken van de OV-ring, het versterken van de fietsinfrastructuur, creëren van voldoende en goede overstappunten van auto naar OV en het ontvlechten van nationaal en regionaal autoverkeer Uitgangspunt voor deze propositie zijn de vele visies en plannen die de afgelopen periode op de verschillende schaalniveaus zijn verschenen. De verstedelijkingsrichtingen in de NOVI, de Omgevingsvisie provincie Utrecht, het Ruimtelijk Economisch Programma (REP) en Regionale Economische Agenda (REA) en in de nog vast te stellen Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 (RSU 2040) en het Mobiliteitsplan Utrecht zijn gelijkluidend. Tijdens het BO MIRT5 eind 2020 is het ontwikkelperspectief ‘Utrecht Nabij’ vastgesteld. Dit vormt de basis voor de verdere uitwerking van de strategie door Rijk en Regio. Deze propositie is een volgende invulling van deze strategie. De exacte uitwerking zal zijn beslag moeten krijgen in het samenwerkingsprogramma U Ned van Rijk en regio.

https://www.programma-uned.nl/relevante+documenten/HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=1858010

8 april 2021 | Pagina 11 van 62

Groeibrief benadrukt noodzaak tot investeringen in Schaalsprong OV-infrastructuur stedelijke regio’s Zoals aangegeven stelt de Groeibrief dat steden een steeds belangrijkere rol innemen als de vestigingsplaats van economische activiteiten. Terecht wordt erkend dat we grenzen ervaren aan het accommoderen van de vraag: er is een tekort op zowel de woningmarkt als op de markt voor werklocaties. Er zijn – los van corona – toenemende files, vertragingen en overvolle stations. Met name rondom onze steden. Als de netwerken in en rondom de steden dichtslibben en de bereikbaarheid van Nederland afneemt heeft dat negatieve gevolgen. De kosten lopen op en het vestigingsklimaat verslechtert. De toenemende mobiliteitsvraag kan deels worden opgevangen door betere benutting van bestaande infrastructuur. Echter, de Groeibrief concludeert dat de bestaande infrastructuur bij lange na niet genoeg zal zijn om aanhoudende toename van de mobiliteitsvraag op te vangen. De groei van goederen- en personenvervoer via achterlandverbindingen en de groei en verdichting van de steden vergen nieuwe oplossingen van ons mobiliteitssysteem. Investeringen in een schaalsprong in de (OV-)infrastructuur zijn nodig: hierdoor verbetert de bereikbaarheid van economische toplocaties en zorgen we ervoor dat Nederland een aantrekkelijke plaats blijft om te wonen, werken en ondernemen.

Onze brede welvaart is gebouwd op creatieve zelfstandigen, innovatieve startups, trotse familiebedrijven, mondiale ondernemingen en een groot, gevarieerd en robuust midden- en kleinbedrijf. Mensen willen wonen in aantrekkelijke gebieden met goede voorzieningen. Een prettig leefklimaat en een hoge kwaliteit van de samenleving is daarmee bepalend voor ons economische succes. Ook voor het aantrekken van nieuwe talent. En, omgekeerd, kan verdere economische ontwikkeling ook bijdragen aan de versterking van die samenleving. Het bereikbaar en daarmee aantrekkelijk houden van de stedelijke gebieden in Nederland is dus cruciaal voor het vestigingsklimaat en het verdienvermogen van ons land.

Foto: Petra Appelhof

8 april 2021 | Pagina 12 van 62

Corona legt kwetsbaarheden van onze welvaart bloot. Het stelt ons voor

Opgaven en doelen

Gezonde groei metropoolregio Utrecht

8 april 2021 | Pagina 13 van 62

Gezonde groei Metropoolregio Utrecht Opgave en doelen De kern van de opgave is meerledig en kent een grote samenhang. Er is sprake van onderbenutting van het grote economisch potentieel van de regio. Er moet een enorme verstedelijkingsopgave worden geaccommodeerd; tot 2040 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen6. En er treedt in de huidige situatie al een overbelasting van de nationale en regionale mobiliteitsnetwerken op, die groter wordt in combinatie met de verstedelijkingsopgave. De Metropoolregio Utrecht is van grote waarde en betekenis voor de nationale economie. Daarmee zijn investeringen gericht op deze opgaven cruciaal voor het duurzaam verdienvermogen van Nederland als geheel. In dit hoofdstuk wordt de opgave op drie thema’s nader toegelicht. Hoofdstuk 3 gaat aansluitend in op hoe deze opgaven aan te pakken.

tussen inwoners en arbeidsplaatsen en om te voorkomen dat Utrecht een dominante ‘woonstad’ wordt. Ook deze arbeidsplaatsen concentreren zich met name in stedelijk gebied. 70.000 arbeidsplaatsen moeten worden gerealiseerd in Utrecht stad. Hierbij wordt rekening gehouden met een verdeling van 33% kantoren, 5% wetenschap, 16% werken vanuit woning en 12% informeel. Voor deze 66% (ruim 50.000) van de toekomstige arbeidsplaatsen, is een goede OVbereikbaarheid van groot belang7.

Accommoderen verstedelijkingsopgave De trek naar de stad neemt wereldwijd toe. Dat beeld zien we ook in Nederland. Meer dan de helft van de groei van Nederland zal zich concentreren in de G4-regio’s. Tot 2040 komen er in ons land zo’n 1,8 miljoen inwoners bij, waarvan meer dan de helft dus in de G4 en de omliggende stedelijke regio’s. De regio’s met de grootste opgave zijn de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de MRU. MRU heeft momenteel een acuut woningtekort van ruim 26.000 woningen. Tot 2040 zijn er 125.000 woningen nodig om de groei van de regio op te vangen. Daarnaast verwacht de MRU tot en met 2040 80.000 extra arbeidsplaatsen te moeten accommoderen om het aantal banen mee te laten groeien met de groei van de regio. Deze arbeidsplaatsen zijn cruciaal voor een gezonde balans

De deelgebieden van de Grote U (Utrecht Nabij, 2020)

6

7

Utrecht Nabij, Ontwikkelperspectief verstedelijking en bereikbaarheid Metropoolregio Utrecht 2040, met een doorkijk naar 2050, Uned, november 2020

STEC, 2020

8 april 2021 | Pagina 14 van 62

De locaties waar de grootste woningbouwaantallen in de regio Utrecht kunnen worden gerealiseerd, bevinden zich primair aan de randen van het stedelijk gebied en nabij bestaande OV-knopen. Maar ook binnenstedelijk zijn er ontwikkellocaties, zoals Beurskwartier en Merwedekanaalzone. Op de afbeeldingen in deze paragraaf zijn de ontwikkellocaties aan de randen van het stedelijk gebied en nabij bestaande OV-knopen schematisch weergegeven. Concreet gaat het om de gebieden in de zogenaamde Grote U, rondom de stedelijke knopen van het Wiel met Spaken een nabij de Regiopoorten. Met de Grote U wordt de binnenstedelijke tussenruimte bedoeld waar nog plaats gemaakt kan worden om een groot deel van de economische groei en de groei van de bevolking op te vangen en tegelijkertijd de noodzakelijke verbinding te leggen tussen de binnenstad van Utrecht, de buitenwijken, de grootste randgemeenten en het waardevolle metropolitane landschap.

De 7 Regiopoorten in het netwerk van sprintercorridors (Utrecht Nabij, 2020)

Buiten het stedelijk kerngebied liggen mogelijkheden om een deel van de regionale groei op te vangen nabij de zeven Regiopoorten die met trein of HOV goed zijn verbonden met de MRU: Breukelen, Bunnik, De Bilt-Bilthoven, Houten, Vianen, Woerden en Zeist.

De knopen met ontwikkelpotentie van het Wiel met Spaken (Utrecht Nabij, 2020)

Voor het ontwikkelen van de woningbouwlocaties is het belangrijk dat de bereikbaarheid goed wordt vormgegeven. De groei kan met de huidige netwerken echter niet worden opgevangen. In het bestaande OV-systeem zit te weinig rek. Bovendien is dit netwerk op dit moment primair gericht op Utrecht Centraal waar onvoldoende ruimte is om de capaciteit uit te breiden.

8 april 2021 | Pagina 15 van 62

Vanwege haar centrale ligging in het nationale netwerk, vormt groei van de regionale mobiliteit bovendien een bedreiging voor de nationale bereikbaarheid. De groei van regionaal en nationaal verkeer op de weg en het spoor genereren doorstromings- én leefbaarheidsknelpunten in de MRU. De opgave is een integrale verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie te volgen die de groei van woningen en arbeidsplaatsen op een gezonde en duurzame manier faciliteert. In hoofdstuk 3 wordt uitgelegd dat dit een strategie is gericht op spreiding over meerdere knooppunten in en rond de stad (van monocentrisch, naar polycentrisch) en gekoppeld aan zware HOV-assen. De ontwikkelopgave is nadrukkelijk een integrale, waarin ook groen, energietransitie, klimaatdaptatie, cultuur, erfgoed, voorzieningen en recreatie een plek in krijgen. Specifiek voor Utrecht Science Park geldt dat de uitbreidingsmogelijkheden worden beperkt door de knelpunten in bereikbaarheid. Deze bereikbaarheid is momenteel te autoafhankelijk en de regionale en nationale OV-bereikbaarheid van USP is ondanks de in gebruik name van de Uithoflijn onvoldoende.

Visie op Utrecht Centraal Utrecht Centraal is en blijft vanwege de centrale ligging het belangrijkste knooppunt in het nationale spoornetwerk. Het is bovendien een aantrekkelijke (hoofd)kantoorlocatie en een belangrijk knooppunt op de internationale corridor richting Duitsland. Utrecht centrum is daarbij een bestemming van groot (inter)nationaal belang. Dit vergt over de gehele dag snelle, betrouwbare, comfortabele en hoogfrequente verbindingen met alle delen van Nederland en Schiphol als intercontinentale hub. De ruimte nabij Utrecht Centraal benutten we voor hoogstedelijk wonen, werken en verblijven. De beschikbare ruimte voor OV gebruiken we zoveel mogelijk voor reizigers die in Utrecht centrum moeten zijn of waarvoor Utrecht Centraal het meest aantrekkelijke overstappunt is. Dit zijn met name de (inter)nationale reizigers. We creëren meer ruimte voor reizigers die op Utrecht Centraal hun bestemming hebben of een (inter)nationale reis maken, door regionale overstappers te verleiden via andere (intercity)stations te reizen naar hun bestemming in de stad en de regio.

Draaischijf van Nederland laten draaien De centrale ligging en goede autobereikbaarheid vanuit de rest van het land in brede zin zijn belangrijke assets van de MRU en mede bepalend voor het vestigingsklimaat. Deze kwaliteit staat onder druk. Het mobiliteitssysteem in en rond Utrecht wordt gekenmerkt door knelpunten, zowel op de weg als in het OV. En zowel op nationaal als regionaal schaalniveau (zie volgende pagina). Nergens in Nederland zijn de nationale en regionale netwerken zo vervlochten als in de regio Utrecht. Doorstroming op het wegennet rond Utrecht is van fundamenteel belang voor Nederland. De uitdaging is de draaischijf van de Nederlandse economie draaiende te houden. Het anders organiseren van de regionale bereikbaarheid is daarvoor randvoorwaardelijk. De schaalsprong OV kan een bijdrage leveren aan de doorstroming op het wegennet door een belangrijkdeel van het

8 april 2021 | Pagina 16 van 62

regionaal verkeer een alternatief te bieden, onder andere via overstappunten (hubs) op afstand van de stad. In essentie komt het erop neer dat het in de MRU ontbreekt aan een hoogwaardig regionaal OV-systeem dat past bij de schaal en de groei van de regio. Het huidig OV-systeem is teveel gericht op één hoofdknoop – Utrecht Centraal Station – die ook een belangrijke functie vervult in het nationale en internationale OV-netwerk. Hierdoor kan het OV-systeem de groei niet aan en is er onvoldoende een volwaardig alternatief voor de auto voor handen. Ondanks dat er (op meer stedelijk niveau) al een mobiliteitstransitie gaande is, is de regio nu en in de toekomst nog erg afhankelijk van de auto. Net zoals in andere metropoolregio’s in Nederland is in de Metropoolregio Utrecht een ontwikkeling gaande van een monocentrisch mobiliteitssysteem naar een polycentrisch systeem. In het verleden is met de ontwikkeling van Randstadspoor ingezet op een stervormig systeem met Utrecht Centraal in het hart. In dat treinsysteem zit nog enige ruimte voor groei, maar de grenzen komen in zicht. Voor aan- en afvoer van reizigers in de stedelijke omgeving rondom Utrecht Centraal zijn de grenzen nu al zichtbaar: er is nauwelijks nog ruimte voor meer bussen, trams en fietsen. Een vergelijking van het mobiliteitssysteem van de MRU met de MRA is hiernaast opgenomen.

De opgave is de groei van de mobiliteit zodanig te faciliteren dat het tevens fungeert als drager voor de ruimtelijke ontwikkeling. Dit polycentrisch systeem (het Utrechts Wiel met Spaken) wordt nader toegelicht in hoofdstuk 4. Knelpunten in het mobiliteitssysteem Een grove analyse van de ontwikkeling in de vervoerstromen laat zien waar de grootste opgaven voor het mobiliteitssysteem van Utrecht zitten. De groei van het aandeel fiets is enorm en leidt tot issues op het gebied van doorstroming, veiligheid en ruimtegebruik (o.a. stallingsvoorzieningen).

8

Vergelijking Utrecht - Amsterdam Een vergelijking van enkele kentallen van het mobiliteitssysteem van de MRU met Grootstedelijk Amsterdam (aaneengesloten bebouwing rond de stad) laat zien dat het monocentrische model van de MRU niet langer houdbaar is. Grootstedelijk Amsterdam

MRU

Inwoners

900.000

800.000

Arbeidsplaatsen

300.000

250.000

Aantal NS-stations

12

13

Waarvan Intercity-station

5

1

Metro

5

0

Tramlijnen (aantal) In km’s

14 >200km

3 <40km

De potentie van het OV is dusdanig groot dat dit leidt tot overbelasting van het systeem. Het OV loopt tegen de grens aan van het moment waarop een schaalsprong noodzakelijk is. Voor groei van het aantal autoritten is geen ruimte in de stad. Dit leidt tot knelpunten op de Ring en toeleidende wegen. De groei van de stad moet dus door andere modaliteiten worden opgevangen. Dit beeld wordt ondersteund door de knelpuntenanalyse voor de auto en het OV. De Nationale Markt en Capaciteitsanalyse (NMCA) van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, die elke vier jaar wordt uitgevoerd, laat zien dat Noordwest Nederland een landsdeel is dat sterk groeit in alle scenario’s. De NMCA8 identificeert verschillende knelpunten in en rondom Utrecht, zowel het

NMCA 2017

8 april 2021 | Pagina 17 van 62

nationale spoor- en wegennet maar ook op de toegangsroutes naar Utrecht CS en op regionale OV-verbindingen.

Voor het tram- en busnetwerk (BTM) komen vijf knelpunten naar voren10:

Voor het nationale wegennet ontstaan er bij ongewijzigd beleid knelpunten op de ring Utrecht, met name op de A12. De verlieskosten rondom Utrecht zullen in 2040 tussen 60 en 190 miljoen euro per jaar bedragen.

• Lijn 28 Utrecht Centraal Station – Utrecht Science Park

Op nationale knooppunt Utrecht CS komen verschillende modaliteiten samen; trein, tram, bus, fietsers, voetgangers, auto’s en taxi’s. Verdiepend onderzoek naar dit NMCA knelpunt heeft inzicht gegeven in de zwakke schakels in en rondom Utrecht CS9. De verwachting is dat zonder maatregelen deze knelpunten zich in de komende jaren steeds nadrukkelijker manifesteren als gevolg van de groeiende vervoersvraag van, naar en via Utrecht CS.

• Binnenstadscorridor Utrecht – Centraal – Zeist • Busbaan door Utrecht Science Park • Tramlijn 22 (‘Uithoflijn’): Centraal Station – P+R Utrecht Science Park • Van Zijstweg (route van/naar Merwedekanaalzone en Papendorp als ontwikkellocaties)

Voorziene knelpunten OV-systeem (Mobiliteitsplan Utrecht, 2020)

Voorziene knelpunten op de weg (Utrecht Nabij, 2020)

9

Analyse Multimodale Knoop Utrecht Centraal, versie C, d.d. 24 mei 2018. Achtergrondrapportage bus, tram en metro (2017)

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/05/01/nmca-btm-2017

10

8 april 2021 | Pagina 18 van 62