Adviesrapport toekomst Lokale Omroep Utrecht ‘Pleidooi voor een bloeiend Utrechts medialandschap’ (februari 2022).pdf

ADVIESRAPPORT TEN BEHOEVE VAN DE TOEKOMST LOKALE OMROEP

Pleidooi voor een bloeiend Utrechts medialandschap

Inhoud

Voorwoord 01 Opdracht en werkwijze

3

4

6

6 2.2 Het lokale medialandschap vervult verschillende functies 7 2.3 Het lokale medialandschap voorziet in een pluriform en innovatief aanbod, offline en online  7 2.4 Het lokale medialandschap sluit aan bij de groei en de gelaagdheid van de stad 8 2.5 Het lokale medialandschap is open, inclusief en toegankelijk  8 2.1 Het lokale medialandschap voorziet in een behoefte

2.6 Het lokale medialandschap is professioneel en innovatief en kan steunen op een realistische bedrijfsvoering en financiering

21

Bijlage 1

22

Angle-right Deelnemers aan de werksessies Bijlage 2

02 Uitgangspunten

in het licht van trends en ontwikkelingen

Bijlagen

9

23

Angle-right Literatuurlijst Bijlage 3

25

Angle-right Benchmark Rotterdam en Den Haag Bijlage 4

27

Angle-right Aanstellingsopdracht Bijlage 5

28

Angle-right Motie lokale omroep 3 december 2021

03 De Utrechtse Situatie 3.1 Het media-aanbod in Utrecht 3.2 Probleemanalyse  3.3 Utrecht: een ideale voedingsbodem voor een florerend medialandschap

10 10 11 12

04 Een Gezond Utrechts Medialandschap

naar een integraal, pluriform en innovatief medialandschap in de stad Utrecht

14

4.1 Gezond Utrechts Medialandschap, een model

14 17 18 20 20

4.2 Rol van de gemeente 4.3 Scenario’s A en B 4.4 Toekomstvisie 4.5 Aanbevelingen

Bijlage 6 Angle-right  Samenstelling Adviescommissie Toekomst Lokale Omroep

29

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 3

Voorwoord Het belang van lokale media staat buiten kijf,

Diversiteit is een must, in alle opzichten. Een moderne

een stevige, centrale rol en heeft (hebben) een

De stad Utrecht maakt de komende jaren een enorme

het publieke debat in de stad kan niet zonder.

grote stad kan niet zonder een levendige, creatieve,

duidelijk omschreven functie.

schaalsprong en is na Almere de snelst groeiende

Een gezonde democratie is onbestaanbaar zonder

slim georganiseerde mediasector, die aansluit bij de

kwaliteits­journalistiek – hoe verschillend de

behoeften van de moderne burger en de ontwikke-

‘Utrechtse burgers moeten kunnen rekenen op

sieve culturele metropool’ te worden met meer dan

indivi­duele informatiebehoefte en nieuwsconsumptie

lingen in de stad en de wereld. Het bewerkstelligen

betrouwbare informatie,’ schrijven B en W van

één stadscentrum, volgens het uitgangspunt ‘gezond

van de inwoners van Utrecht ook mogen zijn. Niet

van zo’n sector – als een verbindende, stimulerende

Utrecht in de opdrachtbrief aan de Adviescommissie

stedelijk leven voor iedereen’. Dat is de ambitie,

iedereen raadpleegt nu eenmaal dezelfde informatie­

kracht tegen de versnippering in – vraagt om investe-

Toekomstvisie Lokale Omroep. Daarmee

zoals beschreven in Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040.

bronnen, hecht in gelijke mate aan doorwrochte

ringen van media-instellingen, professionals, burgers

benoemen zij een fundament van de journalistiek.

Bij zo’n ambitie past niet alleen een kritisch, onaf-

analyses of volgt doorlopend het laatste nieuws.

en overheid op allerlei gebied, niet in de laatste

Betrouwbaarheid wordt steeds belangrijker in een

hankelijk, divers media-aanbod, maar ook een uit-

plaats digitaal. Nu een groot deel van het leven online

tijd waarin de status van het beroep van journalist

nodigend medialandschap – een infrastructuur – die

En toch is het belang voor iedereen evident. Wie zich

plaatsvindt en bedrijven, instanties en individuen

niet langer onbetwistbaar is, het onderscheid tussen

openstaat voor innovatie en uitwisseling, inwoners

bekommert om de toekomst van de lokale media,

zich meer en meer digitaal profileren, lopen de lokale

feiten en emoties diffuus en de herkomst ervan

wegwijs maakt in het aanbod op stads-, wijk- en

bekommert zich om de toekomst van de stad in zijn

media het risico dat ze achterblijven.

soms onduidelijk. Kwaliteitsjournalistiek is inderdaad

buurtniveau en uitnodigt tot participatie.

stad van het land. De stad is hard op weg een ‘inclu-

betrouwbaar en kritisch en onafhankelijk, voegen we

geheel – in al zijn veelvormigheid, gelaagdheid en complexiteit – en om het welzijn van zijn inwoners.

Wij willen met dit advies een lans breken voor zo’n

Meedoen in de maatschappij betekent meer en meer:

infrastructuur, fysiek en online, waar ruimte is voor

toegang hebben tot informatie. De lokale media

professionele, kritische, bevlogen en eigenzinnige

Dat de gemeente Utrecht serieus werk wil maken

stuk voor stuk werkzaam in de lokale en regionale

voorzien in een scala aan functies. Ze informeren,

journalisten, verhalenvertellers, influencers en

van een stedelijk mediabeleid, juichen we toe.

journalistiek, hebben we intensief van gedachten

analyseren, duiden, bekritiseren, controleren, ver­

makers, die in wisselwerking met elkaar, de inwoners

Tegelijkertijd wijzen we op de spagaat waarin de over-

gewisseld. We danken hen voor hun openheid en hun

binden, inspireren, etc. Ze doen met andere woorden

van de stad en de toonaangevende Utrechtse soci-

heid zich bevindt zodra ze mediabeleid ontwikkelt.

zinvolle bijdragen.

verslag van de ‘grote gebeurtenissen’ en institutionele

aal-culturele organisaties en onderwijsinstellingen

Inmenging ligt op de loer; het stadsbestuur dient dus

ontwikkelingen, maar opereren net zo goed dichtbij;

de belangrijke thema’s van deze tijd onderzoeken

een strikt onderscheid te maken tussen mediabeleid

Adviescommissie Toekomstvisie Lokale Omroep

ze wakkeren gemeenschapszin aan en versterken die,

en over het voetlicht brengen. De publieke lokale

en communicatie­beleid en daarnaar te handelen.

Utrecht, 14 februari 2022

op het niveau van de stad en de straat.

omroep1 – of omroepen2 – vervult (vervullen) daarin

1 De Mediawet (2008) gebruikt de termen ‘lokale media-instelling’ en ‘lokale mediadienst’. 2 Volgens de Mediawet mag het Commissariaat voor de Media per gemeente niet meer dan één lokale publieke media-instelling aanwijzen.

daar meteen aan toe.

We hebben de opdracht graag aanvaard en met plezier uitgevoerd. Met verschillende deskundigen,

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 4

01 Opdracht en werkwijze Centraal in de opdracht van de gemeente aan de

uit het programma Bewoners en Bestuur van de

(2019); de titel zegt genoeg. De visie die voor u ligt,

uitnodiging in. Zij leverden in wisselende samen­

Adviescommissie Toekomstvisie Lokale Omroep staat

gemeente Utrecht.

steunt op die bronnen plus deskresearch (met

stellingen tijdens drie levendige bijeenkomsten van

dank aan Iris Saruhan, trainee beleidsadviseur

drie uur lang een wezenlijke bijdrage aan de beeld- en

het functioneren van een krachtige publieke lokale media-instelling in de stad. ‘Hoe is de rol en betekenis

Er zijn dus concrete, praktische aanleidingen. Maar

Culturele Zaken). Als bijlage hebben we een uit­

gedachte­vorming van de commissie. Zo ontstond uit

van een Utrechtse lokale omroep te karakteriseren

er is meer aan de hand. De behoefte aan een duur-

gebreide literatuur­lijst opgenomen.

eerst nog vage contouren een steeds scherper beeld

in het zeer bewegelijke, versnipperde multimedia­

zame mediavisie voor de stad Utrecht komt voort

landschap van nu en de nabije toekomst?’ Wij hebben

uit een breed gedragen zorg om de kwaliteit en de

Voor de Utrechtse situatie gelden in het bijzonder

behoeften, zijn lacunes en kwaliteiten, in alle veel-

de vrijheid genomen om de opdracht breder te

continuïteit van lokale berichtgeving. Ook landelijk

Visitatierapport RTVU (2017) en Verkenning Utrechts

soortigheid. Uit de werksessies kwam bijvoorbeeld

trekken en juist te focussen op het bewegelijke en

zijn de organisatie en de financiering van de lokale

mediabeleid (2019), allebei in opdracht van de

niets zo duidelijk naar voren als de wens om alle

versnipperde medialandschap met het oog op een

omroep onderwerp van discussie. Dat blijkt onder

gemeente Utrecht, als richtinggevend voorwerk.

Utrechters te bereiken.

toekomstbestendige visie op lokaal mediabeleid.

meer uit de publicaties en onderzoeken die recent

Auteurs van de laatste twee verkenningen, achter­

aan het onderwerp zijn gewijd. Bovendien kondigt

eenvolgens Ouke Arts en Maike Olij, maken om

Het medialandschap is inderdaad bewegelijk en

Met de opdracht loopt de gemeente vooruit op

het kabinet in het nieuwe regeerakkoord aan de

voor de hand liggende redenen deel uit van de

versnipperd. Dat zal zo blijven. Wij zien daarin moge-

de beëindiging van de omroepconcessie die tot

verantwoordelijk­heid voor de financiering van de

Adviescommissie Toekomstvisie Lokale Omroep

lijkheden voor een gezonde, duurzame infrastructuur.

8 april 2023 aan RTV Utrecht is verleend. Bovendien

lokale media landelijk te beleggen en extra geld ter

(ATLO) onder voorzitterschap van Joop Daalmeijer.

Uit nieuwe initiatieven in de stad en de regio blijkt dat

heeft het college besloten tot een forse bezuiniging:

beschikking te stellen. ‘Om de onafhankelijkheid

Naast hen zijn Lennart van der Meulen en Yael de

de bewegelijkheid van het medialandschap juist ook

vanaf april 2023 gaat het budget voor de lokale

van de pers op lokaal niveau beter te waarborgen,

Haan commissieleden. Zij allen zijn deskundig op

constructief kan zijn. De wens om samen te werken

omroep van € 725.000,– (prijspeil 2022) terug

hevelen we de financiering hiervan over van het

mediagebied en vullen elkaar aan vanuit verschil-

– samen te werken aan de kwaliteit van het nieuws­

naar € 240.000,–. Het wettelijk minimum voor

Gemeentefonds naar landelijke financiering en

lende expertises en invalshoeken. Secretaris van de

aanbod en daarmee zo veel mogelijk Utrechters te

Utrecht is € 252.667,25 op basis van 181.775 huis­

investeren we extra.’ Kortom: het onderwerp is

commissie is Nicoline Baartman.

bereiken – wordt algemeen gedeeld.

houdens (gegevens per 1 januari 2021) à € 1,39

actueel. De roep om bestendige nieuwsvoorzieningen

per huis­houden. Op 1 januari 2023 stopt de

op lokaal niveau klinkt alom.

subsidie à € 100.000,– voor U in de Wijk Producties,

van het Utrechtse medialandschap en zijn noden en

Voor alles heeft de commissie zich gebaseerd op de inbreng van vertegenwoordigers van Utrechtse

het Utrechtse productie­huis voor wijktelevisie; de

De commissie kon putten uit een scala aan bronnen,

mediaorganisaties. We nodigden hen uit voor een

subsidie is voor de periode 2020 – 2022 afkomstig

zoals Pas op! Breekbaar, Een onderzoek naar het

werksessie ‘Toekomstig medialandschap van de

nieuws­ecosysteem in de grootste steden van Nederland

stad Utrecht’. Zestien professionals gingen op de

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 5

Leeswijzer Dit adviesrapport is als volgt opgezet:

> in hoofdstuk 2 (‘Uitgangspunten – in het licht

> in hoofdstuk 4 (‘Een Gezond Utrechts

Medialandschap’) presenteren we een nieuwe

van trends en ontwikkelingen’) schetsen we het

visie op de inrichting van het lokale Utrechtse

ideale lokale medialandschap aan de hand van

medialandschap en de rol die de gemeente Utrecht

zes algemene uitgangspunten:

daarin heeft.

1. behoefte, 2. functies, 3. pluriformiteit, 4. de gelaagdheid van de stad, 5. inclusiviteit en toegankelijkheid, 6. financiering;

> in hoofdstuk 3 (‘De Utrechtse situatie’) beschrijven we het huidige medialandschap in de stad, de uitdagingen en de kansen: 1. het Utrechtse media-aanbod en de publieke media-instellingen, 2. probleemanalyse, 3. Utrecht als ideale voedingsbodem;

In de bijlagen (6x):

> Lijst deelnemers aan de werksessies > Literatuurlijst > Benchmark Rotterdam en Den Haag > Aanstellingsopdracht > Motie lokale omroep > Samenstelling commissie

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 6

02 Uitgangspunten in het licht van trends en ontwikkelingen

In dit hoofdstuk schetsen we de uitgangspunten

kiezen uit een breed spectrum van lokale kranten,

of website) is de afgelopen jaren de voornaamste

voor een lokaal medialandschap. Waaraan moet

radio, tv, online nieuwssites, social media en zoek­

nieuwsbron voor lokaal nieuws.

dat voldoen in het licht van actuele trends en

machines. In het gebruik daarvan tekenen zich

ontwikkelingen – sociaal-maatschappelijk, digitaal en

duidelijke verschillen af tussen de verschillende

Waar burgers minder tevreden over zijn is de diversi-

journalistiek?

leeftijdsgroepen. Terwijl de 50-plussers de lokale

teit van de lokale berichtgeving. Ze hebben behoefte

krant of de website ervan als voornaamste lokale

aan lokaal politiek nieuws en meer achtergrond­

mediabron gebruiken, zijn de 18- tot 34-jarigen meer

verhalen en duiding, maar het aanbod beperkt zich

gericht op social media en lokale online groepen.

doorgaans tot een stortvloed aan korte berichten.

Jongeren vinden hun informatie veelal bij lokale

Ook worden ze weinig betrokken bij het nieuws­

online groepen. Bij de leeftijdsgroep 30-49 jaar is de

proces. Daarnaast is er een toenemende groep

Burgers hechten in toenemende mate waarde aan de

hyper­local populair. De term hyper­local verwijst naar

mensen die zich geen raad weet met de overvloed

directe leefomgeving. Die trend tekende zich al langer

informatieve websites, gericht op de stad, de wijk

aan informatie en de versnippering ervan. Zij haken

af en is nog sterker geworden onder invloed van de

of een nader omschreven interessegebied, die niet

meer en meer af en mijden het nieuws. Tegenover de

pandemie. Meer dan 65 procent van de mensen voelt

zijn verbonden aan (betaalde, commerciële) nieuws­

groep van geïnteresseerde nieuwsconsumenten staat

zich verbonden met de lokale gemeenschap waarin

bladen of de lokale omroep.

een groeiende groep mensen die doelbewust weinig

2.1 Het lokale medialandschap voorziet in een behoefte

ze wonen. Dat betekent dat ze ook behoefte hebben

nieuws tot zich neemt.

aan nieuws en informatie over hun leefomgeving.

De traditionele lokale mediaplatformen worden met

Het overhevelen van landelijke overheidstaken naar

name door ouderen gebruikt. Twee derde van de

Jongeren hebben minder vertrouwen in de media

de gemeente heeft die belangstelling mede gevoed.

lezers van een papieren krant is in 2017 50 jaar of

dan ouderen. Toch is in Nederland het vertrouwen

ouder; van de kijkers van regionale televisiezenders

in lokale media al jaren hoog, zeker vergeleken

is 85 procent 50 jaar of ouder. De lokale krant (print

met andere landen. Belangrijke indicatoren voor

In 2020 gaf 85 procent van de Nederlanders aan geïnteresseerd te zijn in lokaal nieuws. Zij kunnen

vertrouwen in de journalistiek zijn herkenning (in

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 7

onderwerpen en toon en invalshoek) en erkenning

omgeving en met elkaar. Idealiter zijn in een moderne

herleiden tot de functies informeren en verbinden.

blog, vlog, podcast, social media) én van alle moge-

(van problemen, thema’s die burgers direct aangaan).

democratie de drie basisfuncties stevig verankerd

Maar over de controlerende functie van de lokale

lijke journalistieke genres en vormen van story telling

Media-instellingen geven aan dat ze met name

in het lokale media-aanbod, niet in gelijke mate,

journalistiek – als waakhond van de democratie –

en multimedia om die doelgroepen te bereiken. Het

jongeren en inwoners met een migratieachtergrond

wel met elkaar in balans. Al was het maar omdat

doet de wet doet geen uitspraak.

lokale medialandschap bestaat uit verschillende

moeilijker kunnen bereiken.

burgers goed geïnformeerd moeten kunnen zijn

mediapartijen en instellingen die op stads-, wijk- en/of

als ze naar de stembus gaan. Maar op het moment

buurtniveau opereren en elkaar aanvullen.

Kortom: de behoefte aan nieuws over de directe

komen de informerende functie en de controlerende

leefomgeving is evident aanwezig. Bovendien hebben

functie onvoldoende aan bod, aldus onder meer

burgers in het algemeen vertrouwen in de lokale

het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Vooral

media.

op controlerend vlak schieten de lokale media

2.3 Het lokale medialandschap voorziet in een pluriform en innovatief aanbod, offline en online

tekort. Dat is eenvoudig te verklaren: veel redacties

komende lokale mediavorm in Nederland, aldus onderzoek van de Hogeschool Utrecht. Het huis-aan-huisblad lijkt op zijn retour, ofschoon

Burgers maken steeds vaker gebruik van online

het aanbod her en der op peil blijft. Online komen

media op zoek naar de informatie waaraan ze

er gestaag lokale titels bij, maar het verloop is

De Mediawet 2008 (artikel 2.70) spreekt zich niet uit

behoefte hebben. Groot en klein nieuws komen

groot. Veel van die nieuwkomers zijn afhankelijk

over de functies van de journalistiek, maar hanteert

binnen op tijdlijnen en in appgroepen. Het wereld-

van de inzet en het enthousiasme van vrijwilligers.

Journalistieke producties hebben uiteenlopende

wel een ICE-norm die verwijst naar programma-

nieuws, het lokale weerbericht, de voetbaluitslagen,

De frequentie van verschijnen is laag of onregelmatig,

functies; ze informeren, duiden, analyseren, controle-

aanbod ‘van informatieve, culturele en educatieve

de ratings van het buurtrestaurant, de tijdelijk ver-

de kwaliteit wisselt.

ren, opiniëren, verbinden, inspireren, bieden service,

aard’. Minstens vijftig procent van het aanbod ‘van de

legde ov-route, de laatste coronacijfers, de bioscoop-

etc. Sommige media leggen zich toe op het een,

lokale publieke mediadienst’ – de lokale concessie-

en de concertagenda… De behoefte aan informatie is

Hoewel ‘online’ de nieuwe standaard is, worden de

andere coveren meerdere functies (die elkaar kunnen

houder – bestaat per ‘programmakanaal’ (…) ‘uit

divers en veelomvattend.

mogelijkheden van de digitale omgeving om inwoners

overlappen) of het hele scala. De trits aan functies

aanbod van informatieve, culturele en educatieve

laat zich reduceren tot drie essentiële (M. Olij, 2019):

aard dat in het bijzonder betrekking heeft op de

Het lokale media-aanbod moet aansluiten op

bijvoorbeeld op het gebied van publieksparticipatie

1. informeren: feitelijke verslaggeving van gebeurte-

provincie respectievelijk gemeente waarvoor het

die behoefte en pluriform zijn, in alle opzichten.

of datamining. Technologische innovatie is gewenst

nissen groot en klein; 2. controleren: berichtgeving

aanbod bestemd is’. De ICE-norm zegt dus alleen

Het aanbod voorziet dus in de media­behoeften

en nodig, op velerlei gebied. Commerciële aanbieders

die de verrichtingen van de lokale overheid kritisch

in algemene bewoordingen iets over de scope van

van verschillende doelgroepen. Het maakt gebruik

werken hard aan het inrichten van nieuwe online plat-

volgt, onderzoekt en weegt; 3. verbinden: verhalen,

het aanbod van de gemachtigde. De informerende

van uiteenlopende kanalen (lineair en op afroep)

formen die hun diensten vaak tegen betaling exclusief

in welke vorm dan ook, die bijdragen aan de

taak wordt expliciet benoemd, terwijl ‘aanbod van

en platforms online en offline (nieuwsblad,

aanbieden, terwijl publieke media en diensten nog

verbonden­heid van mensen met hun directe sociale

culturele en educatieve aard’ zich eenvoudig laat

huis-aan-huisblad, krant, tijdschrift, radio, tv, website,

achterblijven in deze ontwikkelingen.

2.2 Het lokale medialandschap vervult verschillende functies

ontbreekt het aan tijd, middelen en deskundigheid.

Op het moment is de hyperlocal de meest voor­

van de stad te bereiken nog onvoldoende gebruikt,

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 8

De publieke ruimte beperkt zich niet tot de fysieke

voor de inrichting van het lokale medialandschap.

herkenning of vormen van buurtactivisme. Op het

De impact van online communities, die zich soms

stad. Ook online heeft de burger behoefte aan een

Essentieel is de aanwezigheid van een professionele

niveau van de stad bevinden zich de controlerende en

gedragen als een media-instelling, daarvan onderdeel

stratenplan en bewegwijzering, aan samenhang en

lokale media-instelling die nauwgezet bericht over

informerende functies.

zijn of een pendant vormen van een fysieke organi-

structuur. Een stedelijk onafhankelijk online platform

ontwikkelingen en gebeurtenissen in de stad en de

– voor nieuws, informatie, cultuur en educatie – kan

stedelijke instituties kritisch volgt en de maat neemt.

De gelaagdheid van de stad heeft niet alleen betrek-

basis van gedeelde belangstellingen, eigenschappen

tegemoetkomen aan die behoefte. Het geeft samen-

Maar net zo belangrijk is de rol van wijkjournalistiek,

king op de fysieke wereld. Online is de publieke

en identiteit en onttrekken zich aan geografische

hang en overzicht én geeft vorm aan de gewenste

verslaggeving op wijk- en buurtniveau.

ruimte net zo complex en gelaagd. Zowel de fysieke

grenzen. Een nieuwe, diverse, mondige generatie

samenwerking, van media-instellingen onderling en

Wijkjournalistiek is geworteld in de directe leef­

stad als de digitale stad dijen uit. Ze lopen bovendien

creëert eigen mediakanalen om representatie en

met andere partijen in de stad. Het online platform

omgeving, waar mensen elkaar kennen en gelijk-

meer en meer in elkaar over. In die voor velen in

inclusie af te dwingen.

maakt nadrukkelijk deel uit van de publieke ruimte en

gestemdheid en gemeenschapszin ervaren. Daar

toenemende mate onoverzichtelijke wereld ligt de rol

is toegankelijk voor iedereen in de stad. Ook sociaal-

komen inclusie en publieksparticipatie optimaal tot

van de lokale media als wegwijzer en initiatiefnemer

In het lokale medialandschap is ruimte voor die meer-

maatschappelijke organisaties, culturele instellingen

hun recht: voor, door en met de inwoners. Wijken

voor de hand.

stemmigheid. Dit betekent dat iedereen in de stad

en sportverenigingen zijn hier te vinden. Zo kunnen

en stadsdelen ontwikkelen zich tot min of meer zelf­

zich vertegenwoordigd kan voelen en kan bijdragen.

de lokale media-instellingen met elkaar een impuls

standige kernen met een zekere sociaal-

Representatie is een doelstelling op het niveau van

geven aan de Digitale Stad.

culturele eigenheid en samenhang. In zo’n omgeving doet community journalism opgang. Deze ont-

2.4 Het lokale medialandschap sluit aan bij de groei en de gelaagdheid van de stad

satie, wordt almaar groter. Zij organiseren zich op

2.5 Het lokale medialandschap is open, inclusief en toegankelijk

wikkeling is ook internationaal zichtbaar in grote

de stad, de wijk en de buurt. De gelaagdheid van het lokale medialandschap maakt het makkelijker groepen te bereiken die zich niet aangesproken

steden die over meerdere stadscentra beschikken.

Nieuwsverschaffing en informatie-uitwisseling zijn

voelen door de klassieke berichtgeving. Met behulp

Wijkjournalistiek vormt niet alleen een wezenlijk

allang niet meer het exclusieve terrein van professi-

van passende vormen van buurtjournalistiek lukt het

bestanddeel van het lokale medialandschap, maar

onele media-instellingen. Tussen de klassieke stads­

wel hen te benaderen en te interesseren.

krijgt ook structurele ondersteuning in het lokale

redactie van het dagblad en de populaire influencer

Grootstedelijkheid en schaalvergroting maken dat

mediabeleid. In Nederland lopen Den Haag en

op YouTube bevindt zich een arsenaal aan organi-

Versnippering is de keerzijde van de rijkdom. Het

burgers zich meer en meer focussen op de directe

Rotterdam voorop in die trend.

saties, magazines, gelegenheidsclubjes, individuele

wordt steeds ingewikkelder om de weg te vinden

leefomgeving. In de straat en in de buurt speelt het

De verschillende journalistieke functies vallen in de

beeld­makers, verhalenvertellers en opiniemakers die

in het versnipperde aanbod. Toegankelijkheid is

leven zich af. De stad is voor velen een abstractie,

gestructureerde gelaagdheid van het medialandschap

zich (vooral) online manifesteren en voor hun volgers

een essentiële voorwaarde. Een stedelijk online

een ver-van-mijn-bedshow, soms ook letterlijk;

als vanzelf op hun plek. Op wijk- en buurtniveau

een belangrijke bron van informatie vormen of een

platform maakt de burgers wegwijs en biedt over-

veel mensen die in buitenwijken wonen, komen

is vooral sprake van informeren en verbinden:

welkome aanvulling op het snelle en ‘grote’ nieuws.

zicht en samenhang. Het stimuleert bovendien de

sporadisch in het stadscentrum. Dat heeft gevolgen

journalistiek die gelegenheid geeft tot erkenning en

samen­werking met sociale, educatieve en culturele

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 9

instellingen in de stad. Zij dragen bij aan de diversi­

informeren en involveren van bijvoorbeeld kwetsbare

samen voor een aanzienlijke verhoging van de basis-

teit van de informatie, vervullen mogelijkerwijs een

of minder mondige burgers kan evenwel onnavolg-

financiering van lokale omroepen: van € 1,39 per

rol op het gebied van research en onderzoek of

baar groot en belangrijk zijn.

huishouden (2021) naar € 2,– per inwoner, met een

dragen prangende thema’s aan. Ook is spreiding

maximum van € 400.000,– bij 200.000 inwoners en

van informatie, cultuur en educatie in het aanbod

Professionaliteit en continuïteit kunnen niet zonder

daarna een afvlakking van de subsidie om dispropor-

(de ICE-norm) op deze manier beter gewaarborgd.

structurele investeringen in menskracht en middelen.

tionele financiering tegen te gaan. Een veelgehoorde

Zoals gezegd: in het lokale media-aanbod horen

klacht is dat gemeentes royaal investeren in het

In zo’n open, inclusief, toegankelijk medialandschap

de drie basisfuncties structureel te zijn belegd.

interne communicatiebeleid, maar weinig uitgeven

is per definitie ruimte voor nieuwe initiatieven en

De verschillende functies vragen om verschillende

aan lokaal mediabeleid.

incidentele projecten. Innovatie komt voort uit

expertises en vaardigheden. Meer dan de andere

uitwisseling met partners in het medialandschap,

twee vraagt de controlerende taak om investeringen

Media-innovatie kan niet zonder voorzieningen die

met allerhande instellingen, maar ook met inwoners:

in tijd, middelen en deskundigheid. Weinig lokale

uitnodigen en gelegenheid geven tot projecten op

studenten, wetenschappers, ondernemers, kunste-

redacties kunnen zich een pool van onderzoeks­

experimentele grondslag. Zo blijft het lokale media-

naars, buurtbewoners. Financiële onder­steuning is

journalisten veroorloven die beschikken over de

landschap verzekerd van nieuwe impulsen en door-

nodig om zo’n klimaat te realiseren.

benodigde ervaring, kennis en vaardigheden. Alleen

lopende uitwisseling met creatieven in de stad. Een

op basis van een realistische bedrijfsvoering en

gemeentelijk media-innovatiefonds is daarvoor het

(extra) financiering is het mogelijk zo’n taskforce

aangewezen middel, op basis van glasheldere criteria

structureel op te nemen in de stadsredactie.

(bijvoorbeeld samenwerking) en met behulp van

2.6 Het lokale medialandschap is professioneel en innovatief en kan steunen op een realistische bedrijfsvoering en financiering

een onafhankelijke toetsingscommissie. Zowel jonge Het Expertiseteam Vitalisering Lokale Journalistiek

makers als doorgewinterde professionals – binnen

benoemde in 2020 de financiële gezondheid van

de gevestigde media-instellingen en daarbuiten –

lokale omroepen als het grootste probleem. Inwoners

moeten in aanmerking kunnen komen voor dergelijke

zijn geïnteresseerd in lokaal nieuws, maar de bereid-

projectsubsidies.

Hoogwaardige journalistiek betaalt zich sporadisch

heid om ervoor te betalen is beperkt. In Nederland

uit in klinkende munt. Succes is lastig meetbaar en

betaalt slechts 17 procent van de nieuwsconsumen-

valt niet altijd samen met bereikcijfers, aantallen

ten voor het nieuws. De armslag van lokale redacties

clicks of advertentie-inkomsten. De maatschappelijke

houdt intussen niet over. De Raad voor het Openbaar

impact van een onderzoeksproject of het effectief

Bestuur en de Raad voor Cultuur pleitten in 2021

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 10

03 De Utrechtse Situatie 3.1 Het media-aanbod in Utrecht

3.1.1 Publiek geld

_ RTV Utrecht

De gemeente Utrecht ondersteunt op het moment

In RTV Utrecht zijn sinds 2002 de regionale en de

Utrechters hebben een ruime keuze in lokaal

drie mediapartijen in de stad: RTV Utrecht (UStad

lokale Utrechtse omroep samengevoegd. RTV Utrecht

media-aanbod. Van een verschraald aanbod, zoals

en Bingo FM), FunX en U in de Wijk. RTV Utrecht en

bedient dus zowel de stad als de provincie. Omroep

in sommige kleinere gemeentes in het land, is hier

FunX vallen onder de richtlijnen van de Mediawet.

Utrecht Stichting, waaronder de lokale tak van

geen sprake. De stad kent een aantal grote spelers,

De Stichting U in de Wijk ontvangt uit het programma

RTV Utrecht ressorteert, is tot 8 april 2023 de conces-

privaat en publiek, voor de dagelijkse berichtgeving

Bewoners en Bestuur tot 1 januari 2023 een jaar­

siehouder voor de stad Utrecht. UStad is de televisie-

en algemene achtergrondinformatie, waaronder

subsidie van € 100.000,–.

zender voor de stad Utrecht met nieuws, informatie

RTV Utrecht (tv-zender UStad en radiozender

en cultuur, soms met medewerking van studenten en

Bingo FM), AD/Utrechts Nieuwsblad, DUIC (dagelijks

Gemeentes zijn wettelijk verplicht een ‘lokale

bewoners. Bingo FM is het radiostation dat 24 uur per

online en een wekelijkse gratis papieren editie) en

media-instelling’ (voorheen: lokale omroep) aan te

dag alleen Nederlandstalige muziek uitzendt, afgewis-

FunX. Daarnaast zijn er tientallen kleine spelers,

wijzen en te financieren die het publieke media-aan-

seld met verkeersinformatie en nieuws en informatie

vooral hyperlocals, die min of meer zijn gespeciali-

bod verzorgt in het ‘verzorgings­gebied’. De financie-

uit de stad.

seerd. Dat zijn vooral websites, maar ook kranten

ring wisselt sterk per gemeente, ofschoon sinds 2015

en tijdschriften met nieuws en informatie over de

een richtsnoerbedrag geldt, gebaseerd op het aantal

_ FunX

stad (nieuws030.nl), een specifieke wijk (Oostkrant,

huishoudens in de gemeente, met een minimum van

Radiozender FunX is in 2002 opgericht op initiatief

Leidsche Rijn Magazine) of een duidelijk omschreven

€ 1,39 per huishouden (prijspeil 2021). RTV Utrecht

van de vier grote steden en hun lokale omroepen

thema of doelgroep (Digitaal Universiteitsblad, wijk-

krijgt jaarlijks € 725.000,– (prijspeil 2022). Eind 2020

om de stadsjeugd – jongeren (15-24 jaar) en jongvol-

kinderkrant Buurtblinkers, onafhankelijk magazine

stelde het Utrechtse college een forse bezuiniging in

wassenen (25-34 jaar) – te bereiken en te bedienen

De Dakhaas). Daarnaast hebben toonaangevende

het vooruitzicht met ingang van 2023: een inkrimping

met een mix van muziek en informatie. Kenmerkend

landelijke dagbladen als de Volkskrant en NRC vaste

tot het wettelijk minimum voor Utrecht, namelijk

is de sterke interactie met het publiek in de radio­

verslaggevers en/of correspondenten in de stad.

€ 240.000,–. In het Coalitieakkoord (december 2021)

programmering en op de online platforms. Een

spreekt het huidige kabinet zich uit voor overheveling

deel van de programmering is afkomstig van de

van de gemeentelijke verplichting naar landelijk

stadsredactie, gevestigd in het hoofdkantoor van

niveau.

RTV Utrecht.

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 11

Het andere deel wordt overgenomen van de

3.2 Probleemanalyse

landelijke editie NPO FunX. FunX editie Utrecht zendt

3.2.1 Functies

3.2.2 Bereik en toegankelijkheid

In overeenstemming met het beeld in de andere

Veel inwoners hebben slechts toegang tot een klein

uit via de ether. De landelijke kabeleditie maakt

Het Utrechtse lokale media-aanbod is riant – er is

grote steden besteden de Utrechtse media relatief

deel van het aanbod: ofwel ze weten zich geen

programma’s in opdracht van de vijf deelnemende

veel – maar het is beperkt in scope, bereik en functies.

weinig aandacht aan lokale politiek. Slechts één op

raad met de overvloed van het aanbod; ofwel ze

landelijke omroepen. RTV Utrecht draagt financieel

Kwaliteitsjournalistiek is ondervertegenwoordigd.

de zeven berichten gaat over lokaal beleid (Pas Op!

herkennen zich niet in het aanbod; ofwel ze kiezen

bij aan de realisatie van FunX editie Utrecht door

Weinig partijen durven het aan zich scherp te

Breekbaar, 2019). Het aanbod is vooral informerend.

ervoor om zich afzijdig te houden; ofwel ze missen de

huisvesting en faciliteiten ter beschikking te stellen.

profileren of een radicale koers te varen. Ten gevolge

Van de gemeente Utrecht ontvangt FunX Utrecht een

daarvan is het aanbod niet alleen eenzijdig, maar

De lokale media schieten tekort in hun controlerende

om op de hoogte te blijven; ofwel ze zijn uitermate

bijdrage van € 51.650,– (prijspeil 2022).

ook versnipperd en enigszins wille­keurig. Alle media­

taak. Een ruim aandeel van het nieuwsaanbod

mediawijs en even grillig als selectief in hun media-

partijen in de stad koesteren de wens alle Utrechters

spitst zich toe op 112-berichten, vluchtig nieuws, de

consumptie.

te bereiken, maar worstelen daarmee. Kansen

uitgaans­agenda en het weer. Politieke en instituti-

Kortom: de afstemming van aanbod op vraag vraagt

U in de Wijk Productiehuis maakt samen met

voor afstemming, samen­werking, coproducties of

onele verslaggeving is vaak eenzijdig en steunt op

inmiddels om hogere wiskunde, of in elk geval

bewoners en organisaties in de wijken film­

innovatie worden nog te weinig benut. De dyna-

een beperkt aantal bronnen: vooral gezagsdragers

om meer dan een goed verhaal en vakkennis. Het

producties en wijktelevisie. U in de wijk is actief in

miek van de groeiende stad – de gelaagdheid en

en hun woordvoerders. Scherpe berichtgeving en

ontbreekt in de stad aan maatwerk voor specifieke

een beperkt aantal wijken: Overvecht, Zuilen, Ondiep,

de veelvormigheid met alle plussen en minnen die

substantiële analyses over plaatselijke, relevante

doelgroepen.

Kanalen­eiland en Leidsche Rijn. De wijktelevisie

daarbij horen – komt onvoldoende uit de verf in het

gebeurtenissen en ontwikkelingen zijn vooral te

wordt gemaakt met vrijwilligers; verslaggevers en

Utrechtse medialandschap. Dat is in het kort het

vinden in de landelijke media. Die informatie,

3.2.3 Infrastructuur en continuïteit

camera­mensen worden niet betaald. Per wijk is er

beeld dat naar voren kwam in de werksessies die

waarvoor moet worden betaald, bereikt de meeste

Het Utrechtse medialandschap ontbeert samenhang

een professionele begeleider/editor op uurbasis

we organiseerden met de Utrechtse mediavertegen­

Utrechters niet.

en continuïteit. Er is geen solide, uitnodigende

beschikbaar. De eindverantwoordelijkheid is in

woordigers. BureauMaike schetst in Mediabeleid

handen van een professionele (betaalde) eind­

Gemeente Utrecht – een verkenning naar mogelijkheden

De hyperlocals hebben een andere agenda. Voor

de omvang van de stad. De noodzaak van nieuws,

redacteur/coördinator. De programma’s worden

(2019) dezelfde bevindingen. De inventarisatie van

zover zij nieuws brengen, is dat zelden eigen of

informatie en achtergronden op stads-, wijk- en

uitgezonden op UStad en worden ook via internet

problemen, tekortkomingen en knel­punten in het

kritisch nieuws. De kopij bestaat veelal uit pers­

buurtniveau voor alle doelgroepen wordt onder-

verspreid. U in de wijk ontvangt in de periode

Utrechtse media-aanbod is nog altijd actueel. Op

berichten en faits divers. Zij leggen zich toe op

kend, maar de stad mist samenhang en structuur

2020 – 2022 een jaarsubsidie uit het programma

de analyse en de aanbevelingen van die verkenning

identificatie van inwoners met de directe leef­

waarin verschillende taken en functies zijn belegd en

Bewoners en Bestuur. Inkomsten uit opdrachtfilms

bouwt dit advies voort.

omgeving – informatie uit de wijk dus. Al met al

toegeschreven. De verschillende mediaorganisaties

komen geheel ten goede aan de productie van

laat het lokale media-aanbod in verscheidenheid te

in de stad opereren nog te veel op zichzelf, zonder

wijktelevisie.

wensen over.

afstemming en/of samenwerking. Intenties in die

_ U in de Wijk

vaardigheden, de kennis en/of de financiële middelen

infrastructuur die rechtdoet aan de gelaagdheid en

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 12

richting zijn er wel, maar blijken in de praktijk moeilijk

onderkent het probleem. RTV Utrecht zou zich beter

uitvoerbaar.

willen profileren, zowel regionaal als lokaal.

3.3 Utrecht: een ideale voedingsbodem voor een florerend medialandschap

studenten en het Utrechtse publiek. De initiatiefnemers willen de Utrechters actief betrekken bij het journalistieke proces, gelegenheid geven voor

Tijdens de gesprekssessies met Utrechtse media­

3.2.5 Financiering

vertegenwoordigers viel op dat ze elkaar nauwe-

De Utrechtse mediavertegenwoordigers herkennen

De voorwaarden voor een goed functionerend lokaal

spelen in een gepolariseerde maatschappij. Dit doen

lijks kennen en amper contact hebben over de

zich in het landelijke beeld van een sector die kampt

medialandschap zijn in Utrecht alleszins aanwezig.

ze in nauwe samenwerking met diverse onderwijs- en

uitdagingen waarvoor ze staan en de kansen die ze

met te beperkte middelen. De bedrijfsvoering en

We lichten de belangrijkste eruit.

kennisinstellingen, zoals de Hogeschool Utrecht en

gezamenlijk kunnen benutten. Als belangrijke reden

de uitoefening van het vak vragen om een veelvoud

voor die terughoudendheid wordt de scheidslijn

aan competenties van inhoudelijke, ambachtelijke,

3.3.1 Samenwerking in de stad

tussen publiek en commercieel genoemd, die volgens

ondernemende, technische en technologische aard.

De journalistiek is van oudsher een competitieve

3.3.2 De creatieve stad

sommigen ‘een eerlijk speelveld’ principieel in de weg

De markt is overvol en de verdienmodellen zijn krap.

en concurrerende branche, maar ook in Utrecht

De Utrechtse voedingsbodem is ideaal voor media­

staat.

RTV Utrecht zegt niet in staat te zijn om intensieve

ontstaan langzaam maar zeker initiatieven om meer

organisaties. Niet alleen beschikt de stad over een

onderzoeksprojecten te realiseren en te financieren.

samen te werken. Tijdens de werksessies met de

voortreffelijke culturele infrastructuur met tal van

Utrechtse mediavertegenwoordigers kwam sterk de

podia, instellingen en uitvoerende organisaties, maar

bereidheid naar voren om gezamenlijk een media-

ook over een rijkgeschakeerd scala aan opleidingen

3.2.4 Vervlechting lokale en regionale journalistiek

3.2.6 Gemeentebeleid

gesprek en kennisuitwisseling en een verbindende rol

ROC Midden Nederland.

Een ander obstakel voor een gezonde infrastructuur

Tot nu toe bestond een lokaal mediabeleid niet

landschap vorm te geven waarin alle functies van de

en onderwijsvoorzieningen op verschillende niveaus

vormt de constructie die het mogelijk maakt dat

of nauwelijks in Utrecht. Het bleef beperkt tot

journalistiek aan bod komen en dat zoveel mogelijk

(mbo, hbo, universiteit) waaronder de School voor

één partij (RTV Utrecht) zowel de rol van lokale

één oogmerk: het onderbrengen van de wettelijk

Utrechters bereikt. Het inzicht van de wenselijkheid

Journalistiek, de oudste journalistiekopleiding van

publieke media-instelling als die van regionale voor

verplichte omroepconcessie bij een lokale media-

van een complementair krachtenveld wint terrein.

Nederland, de interdisciplinaire masteropleiding

zijn rekening neemt. Op het gebied van efficiëntie en

instelling. Dat draagt slechts in geringe mate bij aan

Zo zijn de plannen van DUIC en RTV Utrecht (onder

Media van de HKU (van fotografie en vormgeving tot

kostenbesparing – de beweegreden voor de samen-

een gezond en divers mediaklimaat waarvan de stad

penvoerderschap van Stichting Journallab) voor een

Image and Media Technology en Extended Reality

voeging – is de constructie doelmatig gebleken. Maar

in al zijn geledingen kan profiteren. Intussen hebben

medialab in het hart van de oude binnenstad in

Online) en de masteropleiding Data Driven Design.

uiteindelijk staat de vervlechting van beide taken een

andere grote en minder grote steden in het land de

een vergevorderd stadium. Ook Straatnieuws is hier

Het Nederlands Film Festival en het Internationaal

zuiver beleid voor een lokale programmering met een

stap naar een lokaal mediabeleid met een brede

inmiddels bij betrokken. Met ‘Nieuws in de Etalage’,

Literatuur Festival resideren in Utrecht. De stad geldt

scherp profiel in de weg. In elk geval draagt die niet

doelstelling al gezet. Daar kan de gemeente Utrecht

zichtbaar gehuisvest achter een glazen pui, lance-

als een Europese hotspot voor de game-industrie.

per se bij aan de geloofwaardigheid of de haalbaar-

haar voordeel mee doen.

ren zij een podium voor innovatieve journalistiek:

Op het snijvlak tussen technologie, media, kunst

productie-, presentatie-, leer-, onderzoeks-, debat- en

en maatschappijkritiek manifesteren zich instituten

ontmoetingsplek ineen, bedoeld voor professionals,

als SETUP en IMPAKT. Het is niet verwonderlijk dat

heid van zo’n doelstelling. De directie van RTV Utrecht

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 13

online onderzoekscollectief Bellingcat ook in Utrecht

3.3.4 De stad van cultuurparticipatie

is neergestreken. Voor technologische innovatie,

De aanpak van ongelijkheid in de stad is een

crossovers en interdisciplinaire samenwerkingen

speerpunt in het gemeentebeleid. Dat gebeurt onder

biedt de stad tal van mogelijkheden, evenals voor

meer door het stimuleren van cultuurparticipatie op

kwaliteits- en talentontwikkeling. In deze creatieve,

wijk- en buurtniveau. De gemeente wil de positie van

academische omgeving is bovendien volop gelegen-

de wijk- en jongerencultuurhuizen in de stad verster-

heid om het onderzoeken en monitoren van nieuwe

ken, het aantal uitbreiden en spreiden over de stad

mediaontwikkelingen over te laten aan onafhankelijke

(Kadernota Cultuurparticipatie ‘De kracht van cultuur’,

kennisinstituten.

2021). Die toekomstige infrastructuur van wijkcultuur-

3.3.3 De groeiende, gezonde stad

huizen, passend bij de interesses en de samenstelling van de buurt, biedt een unieke kans voor de veran-

Utrecht maakt de komende jaren een ongekende

kering en inbedding van wijkjournalistiek op maat

groei door: van ruim 359.000 inwoners in 2021

in het dagelijkse bestaan. De wijkjournalistiek wordt

naar 474.000 in 2040. De stad breidt uit, verdicht

zo onderdeel van een fijnmazig netwerk van sociale,

en gaat de hoogte in. ‘Gezond stedelijk leven voor

educatieve en culturele buurtinitiatieven. Kinderen,

iedereen’ is het devies waarmee de gemeente de

jongeren en volwassenen kunnen participeren in

groei in goede banen wil leiden, aldus het visiestuk

mediaproducties. Reikwijdte en impact van de jour-

Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040. Ter wille van de

nalistiek worden op buurt- en wijkniveau zichtbaar

leefbaarheid wil de gemeente een aantal nieuwe

en inzichtelijk gemaakt. Samenwerking met de wijk­

stadscentra (‘knooppunten’) ontwikkelen met een mix

bibliotheek ligt voor de hand, bijvoorbeeld op het vlak

van wonen, werken, voorzieningen en groen. Utrecht

van digitale vaardigheden en mediawijsheid.

wordt zo de eerste ‘tienminutenstad’ in Nederland, een stad die bereikbaarheid en ‘dichtbij’ hoog in het vaandel heeft, en zich sterk bekommert om de lichamelijke en geestelijke gezondheid van al haar inwoners.

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 14

04 Een Gezond Utrechts Medialandschap naar een integraal, pluriform en innovatief medialandschap in de stad Utrecht

4.1 Gezond Utrechts Medialandschap, een model

Op basis van voorgaande stellen we vast dat het niet

Een toekomstbestendig medialandschap voor de

wenselijk is dat de gemeente (of een andere instantie

stad Utrecht vormt zowel het uitgangspunt als de

die de financiering/concessie voor haar rekening

kern van deze visie. In een beknopt profiel schetsen

neemt) zich beperkt tot het financieren en onder-

we resumerend de contouren van dat landschap

Om het ideale lokale medialandschap te kunnen

steunen van één organisatie. Het lokale mediabeleid

en benoemen we de belangrijkste kenmerken.

verwezenlijken, hebben we een aantal maatregelen

moet zich richten op een gezonde infrastructuur

Daaronder zetten we concreet uiteen hoe het

geformuleerd die ingrijpen in de huidige gang van

zodat professionals hun werk optimaal kunnen doen

toekomstige Utrechtse mediamodel eruitziet en op

zaken, soms rigoureus, maar ook daarop voort­

en Utrechters de betrouwbare informatie kunnen

welke pijlers dat steunt.

borduren. Tezamen vormen die maatregelen een

krijgen die ze verdienen over de onderwerpen die

sjabloon dat model staat voor de inrichting van het

hen aangaan op stads-, wijk- en buurtniveau. Het

toekomstige lokale medialandschap: het Gezond

lokale mediabeleid schept voorwaarden voor een

zie kader

Utrechts Medialandschap. Het model, een concrete

duurzaam mediaklimaat en voorziet in structurele

Profielschets van het toekomstige Utrechtse

uitwerking van onze visie, bevordert niet alleen de

richtlijnen en faciliteiten waarvan iedereen in de stad

medialandschap Arrow-Circle-Right

kwaliteit, de professionaliteit en het bereik van de

kan mee­profiteren. Het lokale mediabeleid dient ter

lokale berichtgeving, maar ook de ‘maatschappelijke

ondersteuning van het lokale medialandschap, maar

worteling’, zoals het heet in de mediaparagraaf van

maakt daar op geen enkele manier geen deel van uit.

het regeerakkoord van kabinet-Rutte IV.

(In paragraaf 4.2 gaan we verder in op de rol van de gemeente in het lokale mediabeleid.)

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 15

Profielschets van het toekomstige Utrechtse medialandschap Het lokale medialandschap voorziet in een pluriform aanbod voor alle Utrechters. Verantwoordelijk voor dat aanbod zijn uiteenlopende media-instellingen die met een

In het model dat ons voor ogen staat, zijn dit

van één media-instelling (RTV Utrecht) komt een

de belangrijkste veranderingen:

einde. RTV Utrecht blijft niettemin verantwoordelijk

• ontvlechting van de regionale en de lokale

voor een belangrijk deel van de stadsverslaggeving,

concessies;

maar op andere gronden, vanuit zijn taakopvatting

eigen benadering, kleur en tone of voice inspelen op de diverse behoeften van het

• uitbreiding en bestendiging van de lokale

als regionale omroep. Die accentverschuiving past

Utrechtse publiek. Ze bedienen zich van alle mogelijke kanalen (lineair en non-lineair)

berichtgeving op wijk- en buurtniveau;

in een landelijke trend. Ook elders richten regionale

en platforms online en offline (nieuwsblad, huis-aan-huisblad, krant, tijdschrift, radio, tv, website, blog, vlog), maar niet per se allemaal tegelijk. Ze vervullen verschillende journalistieke functies, werken samen daar waar het mogelijk en wenselijk is, en vullen elkaar aan in een gezonde, duurzame infrastructuur. De stad Utrecht is in zijn veelomvattendheid en gelaagdheid het onderwerp, het verspreidingsgebied en de samenbindende factor. Zowel makers als publiek ervaren dat

• toewijzing van verschillende journalistieke functies aan verschillende mediaorganisaties;

delijk zijn en minder op de provincie als geheel. In

bundelt, het lokale medialandschap een gezicht

de stedelijke regio’s stationeren zij redacteuren die

geeft en een groter publieksbereik mogelijk maakt;

verantwoordelijk zijn voor de lokale verslaggeving.

• instelling van een lokaal mediafonds.

politiek commentator van een nieuwsblad worden andere eisen gesteld dan aan een videoverslaggever van een buurtwebsite.)

In het hart van het model opereren twee media-

van de context en het gebodene, op basis van een realistische bedrijfsvoering. (Aan een

in het verzorgingsgebied waarvoor zij verantwoor-

• oprichting van een stadsplatform dat de krachten

4.1.1 Twee publieke organisaties: U-Stadsredactie en U-Wijkmediahuis

zo. Kwaliteit, professionaliteit en continuïteit zijn vanzelfsprekende criteria, afhankelijk

omroepen zich meer en meer op de stedelijke regio’s

De U-Stadsredactie valt onder de regionale omroep die door het rijk en door Utrecht wordt gefinancierd. Het U-Wijkmediahuis krijgt met ingang van 2023 de concessie voor de stad Utrecht en wordt de nieuwe lokale omroep/media-instelling.

instellingen met de status van publieke omroep. Het landschap is transparant en bewegelijk en voortdurend in ontwikkeling. Er is ruimte

De een is verantwoordelijk voor de berichtgeving

zie kader

voor nieuwe initiatieven, technologische innovatie, kruisbestuiving en incidentele

op het niveau van de stad (hieronder aangeduid als

Regionale omroep RTV Utrecht Arrow-Circle-Right

projecten. Scholing, talentontwikkeling en publieksparticipatie zijn op natuurlijke

U-Stadsredactie). De ander is verantwoordelijk voor de

wijze ingebed, mede dankzij het contact en de uitwisseling met cultuurorganisaties en

berichtgeving in de wijken (hieronder aangeduid als

onderwijsinstellingen in de stad.

U-Wijkmediahuis). Zij hebben elk hun eigen – duidelijk

_ U-Stadsredactie

omschreven – taken, functies en verantwoordelijk-

Onder de regionale omroep ressorteert de

heden. Aan de huidige situatie waarin de concessie

U-Stadsredactie, die boven op het nieuws zit en de

voor de lokale publieke omroep en de concessie

gemeentepolitiek en de institutionele laag van de

voor de regionale publieke omroep in handen zijn

stad nauwlettend volgt en voortdurend bevraagt.

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 16

Regionale omroep RTV Utrecht

Taken die worden geassocieerd met de waakhond-

ondersteuning nodig. Zo kan ook een laagdrempelig

functie van de journalistiek – informeren, analyseren,

netwerk van ‘buurtmediawerkplaatsen’ ontstaan die

RTV Utrecht is een provinciale omroep die verslag doet van nieuwsontwikkelingen in

controleren – zijn hier belegd. Om de U-Stadsredactie

aansluiten bij (nieuwe) wijkvoorzieningen of ermee

26 gemeenten verspreid over de provincie Utrecht. De vijf grootste gemeenten in de

in staat te stellen die functie optimaal vorm te geven

samenvallen. In elk geval past zo’n netwerk bij de

provincie zijn: Utrecht (ca. 360.000 inwoners), Amersfoort (155.000), Veenendaal (ca. 67.000),

stelt de gemeente extra geld beschikbaar. Daarvan

plannen van de gemeente voor de ‘tienminutenstad’

Nieuwegein (ca. 64.000) en Zeist (ca. 54.000). De provincie heeft ca. 1,36 miljoen inwoners.

kunnen drie à vier onderzoeksjournalisten worden

en de uitbreiding van het aantal wijkcultuurcentra

aangesteld.

in de stad in het kader van cultuurparticipatie. Door

In de toekomstige opzet zou de focus meer komen te liggen op deze vijf kernen. In kleinere gemeenten kan aansluiting worden gezocht met lokale omroepen gerund door vrijwilligers.

_ U-Wijkmediahuis De nieuwe lokale omroep functioneert als een

wijkjournalistiek te ondersteunen kan de gemeente de betrokkenheid van bewoners stimuleren en investeren in mediawijsheid.

Op het moment is RTV Utrecht als lokale omroep van de stad Utrecht verantwoordelijk voor

mediahuis dat het diverse aanbod van en voor de

muziekzender Bingo FM en journalistiek platform/tv-zender UStad, al dan niet in samen­

wijken reguleert, coördineert en in goede banen

4.1.2 Online stedelijk platform

werking met U in de wijk. Zowel Bingo FM als UStad vallen in de nieuwe constructie onder

leidt. Dat aanbod bestaat hoofdzakelijk uit buurt-

Het online stedelijk platform is een digitale vertaling

de regionale omroep.

nieuws, maar ook uit wijkoverstijgende producties

van het model Gezond Utrechts Medialandschap in

in het teken van herkenning, gemeenschapszin en

al zijn facetten, maar ook en vooral een praktische

In de gemeente Utrecht bereidt RTV Utrecht samen met DUIC een medialab (‘Nieuws in

verbondenheid met de directe leefomgeving. Functies

voorziening in de stad die integraal knelpunten van de

de etalage’) voor met Stichting Journallab als penvoerder. In de gemeente Amersfoort wordt

die worden geassocieerd met ‘zachte journalistiek’

lokale media op het gebied van professionalisering,

een lokale omroepstichting opgezet met financiële ondersteuning van de gemeente. Daarin

– informeren, inspireren, verbinden – zijn hier belegd.

samenwerking en innovatie aanpakt. Het online

werkt RTV Utrecht samen met BDU-media, de bibliotheek Eemland en de Stadsbron.

Het aanbod is maatwerk, afgestemd op belangstelling

platform (ver)toont de samenhang die het lokale

en leefstijl van de wijkbewoners. In vorm en platform-

medialandschap nu nog ontbeert in een digitale

Uit de jaarrekening 2020 worden de totale inkomsten van RTV Utrecht vastgesteld op

keuze kan het aanbod per wijk in grote mate verschil-

publieke omgeving die de stad als geheel vertegen-

€ 11.996.820,–. Hierin is een bedrag van in totaal € 9.841.539,– aan rijkssubsidie en

len. Actieve betrokkenheid van de bewoners is een

woordigt. Het platform zal ten goede komen aan het

Utrechtse subsidie opgenomen (Jaarverslag RTV Utrecht 2020). Voor alle werkzaam­heden

belangrijk uitgangspunt.

bereik, de toegankelijkheid en de continuïteit van de

(bestuur, beheer, techniek en journalistiek) zijn honderd medewerkers beschikbaar.

Met andere woorden: wijktelevisie blijft niet

lokale media.

De stad Utrecht zou in deze opzet gezien de grootte van de stad moeten kunnen rekenen

beperkt tot de wijken Overvecht, Zuilen, Ondiep,

op een flink aantal journalisten die in Utrecht werken.

Kanaleneiland en Leidsche Rijn, maar breidt zich uit

Drijvende kracht achter het platform vormen de

over de hele stad. Die uitbreiding – van vijf naar alle

gezamenlijke lokale mediaorganisaties, waaronder

tien wijken – heeft professionele en financiële

U-Stadsredactie en U-Wijkmediahuis, maar ook

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 17

commerciële partijen. Voor een stedelijk media­

(onderzoeks)journalisten terecht kunnen met ideeën

Het kan niet anders of de vraag om dit advies

Voor alles is het van belang dat de gemeente op

platform is publiek-private samenwerking een groot

voor incidentele projecten en media-experimenten.

– de opdracht om de contouren van een toekomst­

afstand blijft en geen partij is in het mediabeleid,

goed. Het platform bevordert de zichtbaarheid

Het Media Innovatie Fonds Utrecht stelt budget

bestendig lokaal medialandschap te schetsen – kwam

behalve als ondersteunende, verantwoordelijke

en de vindbaarheid van het lokale media-aanbod,

beschikbaar voor vernieuwende projecten die binnen

uit meer voort dan de (mogelijke) behoefte aan

instantie. Een stadsbestuur kan onmogelijk zijn

stimuleert het contact tussen media-instellingen en

een normale bedrijfsvoering niet uitvoerbaar zijn.

een legitimatie van een voorgenomen bezuiniging.

eigen tegenkracht organiseren, op het gevaar af dat

professionals onderling en maakt ook informatie

De toewijzing van budget uit het Media Innovatie

Er spreekt daadkracht en ambitie uit de vraag en

het invloed uitoefent op inhoud en keuzes van de

van sociaal-maatschappelijke organisaties, cultu-

Fonds Utrecht en de spelregels daarvoor zijn in

we hopen vurig dat de gemeente Utrecht genoeg

journalistiek. Aan de basis van alle mediabeleid ligt

rele instellingen en sportverenigingen in de stad

handen van een onafhankelijke adviescommissie

aanknopingspunten ziet in het voorliggende model

de garantie van onafhankelijkheid. Dit houdt om te

toe­gankelijk. Het platform draagt bij aan een uit-

van Utrechtse media-experts die door de gemeente

om het toekomstbestendige lokale media­landschap

beginnen in dat de gemeente a priori en duidelijk

nodigend klimaat waarin co­producties en andere

Utrecht wordt benoemd.

te helpen vormgeven of op z’n minst in de grondverf

herkenbaar onderscheid maakt tussen mediabeleid,

vormen van samenwerking geen uitzondering meer

te zetten. Dat vraagt hoe dan ook om een duidelijk

het onderwerp van deze visie, en communicatie­

zijn en Utrecht ook in de digitale publieke ruimte

lokaal mediabeleid.

beleid, een interne aangelegenheid voor de

zijn eigenheid voor zijn inwoners behoudt als

4.2 Rol van de gemeente

‘ons stadsie’.

gemeente. Voor de Utrechters en de Utrechtse Wat kan de gemeente doen om het model te helpen

media-instellingen mag daar geen verwarring over

Tot nu toe bestond het mediabeleid van de gemeente

verwezenlijken en tot een mogelijk succes te maken?

bestaan. Wij vinden het een teken aan de wand

Hoe dit platform vorm moet krijgen (een eigen

Utrecht uit weinig meer dan het beleggen van de

Dit advies behelst argumenten, oplossingen en

dat de gemeente beschikt over een rijk bezette,

portal?), is een vraag die nadere studie behoeft.

lokale omroepconcessie bij de juiste mediapartij:

financiële richtlijnen. De kracht van het model ligt,

zogeheten Newsroom waar publieksvoorlichting,

Idealiter heeft het platform een aantrekkelijk

een wettelijke verplichting. Met dit advies doen we

denken wij, in een integrale benadering van lokaal

persvoorlichting en analyse van gemeentenieuws op

onderkomen op een centrale plek in de stad

een handreiking die de gemeente in staat stelt een

mediabeleid. De gelaagdheid en de veelvormigheid

dagelijkse basis hand in hand gaan.

– zie ook de plannen van RTV Utrecht en DUIC voor

serieus mediabeleid op te tuigen. Althans dat hopen

van de stad en de diverse mediabehoeften van de

Nieuws in de Etalage (hoofdstuk 3) – waar uitwisseling

we. Zo’n stap is niet meer dan een logisch vervolg op

Utrechters zijn erin verdisconteerd. Het biedt een

Zoals gezegd: het kabinet heeft aangekondigd dat het

en debat plaatsvindt, studenten terecht kunnen en

de bereidheid en de betrokkenheid die de gemeente

duidelijke koers voor verbeteringen op het gebied van

rijk direct verantwoordelijk wordt voor het financieren

de Utrechters kunnen zien waar hun stadsnieuws

eerder al toonde: eerst met de opdracht voor een

professionalisering, samenwerking en innovatie over

van de lokale publieke omroep (om de onafhanke-

vandaan komt.

verkenning van het Utrechtse medialandschap in

de volle breedte van het media-aanbod en voor de

lijkheid van de pers op lokaal niveau beter te waar-

2019 en nu met de opdracht aan de Adviescommissie

lange termijn.

borgen). Daaruit blijkt dat ook op landelijk niveau

4.1.3 Media Innovatie Fonds Utrecht

Toekomst Lokale Omroep.

het belang ten zeerste wordt onderkend. Wij hopen

Utrecht krijgt een mediafonds waar media-instel-

dat de gemeente Utrecht het kabinetsvoornemen

lingen en individuele auteurs, (film)makers en

interpreteert als een aansporing om zich verder in

Adviesrapport ten behoeve van de Toekomst Lokale Omroep | 18

te zetten voor de kwaliteit, de professionaliteit en de

het gemak Stichting U-Wijkmediahuis genoemd.

de gemeente ook de richtlijnen voor de basisfinan-

De overige journalisten coveren de regio en stedelijke

continuïteit van de lokale media en zich vastbijt in

Dit bedrag is een ruime verdubbeling van de subsidie

ciering lokale omroepen van de Raad voor Cultuur en

kernen zoals Amersfoort en Veenendaal. Wij denken

de ambitie die uit deze opdracht spreekt.

die U in de Wijk tot 2023 krijgt voor wijktelevisie in

de Raad voor het Openbaar Bestuur (Adviesrapport

dat de stadsredactie van RTV Utrecht met een impuls

vijf wijken.

Lokale media: niet te missen), gebaseerd op € 2,– per

van drie à vier onderzoeksjournalisten serieuze

inwoner. Dat ook de rijksoverheid uitgaat van die

vooruitgang kan boeken ten opzichte van de huidige

Met scenario A wordt het mogelijk tien wijken te

norm, blijkt uit het bedrag (€ 30 miljoen) dat op lande-

situatie.

voorzien van wijktelevisie inclusief professionele

lijk niveau in het vooruitzicht is gesteld ten behoeve

Hieronder benoemen we twee scenario’s en bij­

ondersteuning. Maar daarmee is nog geen sprake

van de versterking van de lokale media.

behorende financiering, waarbij we graag (en mis-

van serieus lokaal mediabeleid. Alleen de wijkjourna-

schien ten overvloede) de kanttekening maken dat

listiek krijgt een boost. De gemeente ziet af van een

In scenario B is de behoefte aan c.q. de noodzaak

voor het stedelijk mediaplatform.

het eerste wat ons betreft geen serieuze optie is.

integrale aanpak van de lokale media en investeert

van professionalisering (stimulans controlerende

1. We adviseren het bedrag à € 252.667,25

Als de gemeente tenminste werk wil maken van een

nauwelijks in professionalisering, samenwerking

journalistiek), samenwerking (online platform) en

(prijspeil januari 2022 en aantal huishouders

serieus Utrechts mediabeleid.

en innovatie op de lange duur op alle niveaus.

innovatie (Media Innovatie Fonds) op verschillende

181.775 in januari 2022) dat is gereserveerd voor

Controlerende journalistiek wordt in dit scenario bij-

manieren belegd. Wijkjournalistiek en stads­

de concessie­houder met ingang van 1 januari 2023

voorbeeld op geen enkele wijze gestimuleerd.

journalistiek vullen elkaar aan in een levendig lokaal

beschikbaar te stellen aan de wijkgerichte

medialandschap waarin de drie basisfuncties van de

mediaorganisatie, hier voor het gemak Stichting

journalistiek (informeren, controleren verbinden) met

U-Wijkmediahuis genoemd. We gaan uit van

elkaar in evenwicht zijn.

tien wijken. Dat betekent een verdubbeling van het

4.3 Scenario’s A en B

A Scenario Wijkjournalistiek De gemeente Utrecht verleent de concessie van

Scenario B is te realiseren met een budget van € 682.667,25 à € 722.667,25 plus eenmalig € 50.000,–

uitbreiding en de professionalisering van de wijk­

B Scenario Gezond Utrechts Medialandschap

journalistiek in Utrecht gaat buigen. De gemeente

De gemeente Utrecht omarmt de integrale aanpak

houdt vast aan de bezuiniging en besteedt niet meer