Advies van de Taskforce Maatschappelijke Effecten Corona (mei 2021).pdf
Tekst van het document
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
Advies van de Taskforce Maatschappelijke Effecten Corona mei 2021
Colofon Opdracht Dit rapport is opgesteld door Taskforce Maatschappelijke Effecten Corona als advies aan het college van B en W van de gemeente Utrecht. Het advies is tot stand gekomen met medewerking van strategen uit diverse organisatie onderdelen van de gemeente. Een externe reviewcouncil heeft meegelezen en gereflecteerd op de bevindingen van de Taskforce.
Taskforce
Review Council
Hans van Soelen Cultuur (voorzitter)
Paul ‘t Hart Hoogleraar bestuurskunde Universiteit Utrecht (voorzitter)
Sanne van den Broek Strategie & Public Affairs Bas Stam Werk & Inkomen Joke Brouwer Maatschappelijke Ondersteuning
Otto Raspe Hoofd Raboresearch regio’s, innovatie, duurzaamheid en ondernemerschap Erik Dannenberg Voorzitter Divosa
Esther Jongeneel Veiligheid
Godfried Engbersen Hoogleraar algemene sociologie Erasmus Universiteit Rotterdam
Edwin Koster Ruimte & Economie
Tom Overmans Universitair docent overheidsfinanciën
Martine van Rijn Ruimte
Universiteit Utrecht
Danielle Fiolet Onderzoek & Advies Katie Zwetsloot Control
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
Mei, 2021 www.utrecht.nl
Gemeente Utrecht
2
Inhoud
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
Analyse Taskforce
4
Advies van de Taskforce
5
1
6
Corona, een jaar later
1.1 Inleiding
7
1.2 Het verloop van de crisis
8
1.3 Hoofdlijnen van het advies
8
1.4 Veerkracht benutten
9
1.5 Veerkracht versterken en ondersteunen
11
1.6 Aandachtspunten bij de aanpak
12
2
14
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
2.1 De uitgangssituatie van Utrecht
15
2.2 Economie en arbeidsmarkt
17
2.3 Wie worden het hardst geraakt door de crisis?
21
2.4 Veiligheid, leefbaarheid en sociale samenhang
29
2.5 Verstedelijking en fysieke leefomgeving
31
3 Advies: samenwerken aan herstel en veerkracht
36
3.1 Bieden van perspectief: investeren in langjarige veranderingen
37
3.2 Bieden van perspectief: versterking van veerkracht
43
3.3 Samen werken aan een krachtige stad
47
3.4 Investeringen in herstel en veerkracht
48
Bijlagen
50
Gebruikte bronnen
51
Dataset figuren
53 Gemeente Utrecht
3
Analyse Taskforce
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
De coronamaatregelen hebben grote gevolgen gehad voor inwoners, ondernemers en organisaties in de gemeente Utrecht. Wat is er nodig om de stad te helpen herstellen?
Er is veel veerkracht in de stad...
maar sommige inwoners en ondernemers zijn hard geraakt door de crisis.
Utrecht staat er relatief goed voor, er is veel welvaart in de stad.
Vooral ZZP’ers, kleine ondernemers, jongeren en mensen met een opeen stapeling van meerdere problemen hebben te lijden onder de crisis.
R
UU
H TE
R
UU
H TE
Meer waardering voor openbare ruimte, parken en groen in en om de stad.
De saamhorigheid is toegenomen.
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
Veel werkgelegenheid blijft in stand.
Door het thuiswerken worden kantoren minder en anders gebruikt.
R
UU
H TE
Leegstand in de binnenstad.
R
UU
H TE
Criminele organisaties zoeken toenadering tot kwetsbaren.
Gemeente Utrecht
4
Advies van de Taskforce:
1. Investeren in de groeiende stad
2. Versterk de veerkracht
3. Hoe kunnen we dit realiseren:
Houd vast aan de bestaande koers
van kwetsbare groepen
• Zet het herstelpakket uit de begroting
Gezond Stedelijk Leven voor Iedereen.
Geef aandacht aan een aantal
Investeer samen met partners in de
specifieke groepen die hard
• Niet bezuinigen, maar investeren.
stad en zorg dat iedereen kan
geraakt worden door de crisis
• Gebruik de buffers en neem meer
profiteren van het herstel.
en moeite hebben om zelf weer op te krabbelen.
Samenwerken aan een veerkrachtige stad
voor 2021 voort en scherp het aan.
financieel risico. • Benut de Rijksmiddelen.
Gemeente Utrecht
5
1
Corona, een jaar later
Op vele gebieden is de stad Utrecht hard getroffen door het coronavirus. Het raakte mensen in hun dagelijks leven, zeker die mensen die al in een kwetsbare positie waren. In dit hoofdstuk deelt de Taskforce Corona van de gemeente Utrecht de belangrijkste inzichten over de maatschappelijke effecten van de crisis. Naar aanleiding daarvan zijn in dit advies twee hoofdlijnen voor herstelmaatregelen geformuleerd: veerkracht benutten en veerkracht versterken.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
6
1.1 Inleiding
Voor dit advies is de Taskforce gevraagd om vooruit te kijken naar de
De coronacrisis heeft vergaande gevolgen voor de inwoners en
kan worden heropend in het najaar van 2021. Dit komt overeen met ‘scenario
ondernemers van Utrecht en voor de ontwikkeling van de stad. Nu het eind
C’ van het Centraal Planbureau over het verloop van de coronacrisis en het
van de gezondheidscrisis in zicht lijkt te zijn, komt er meer nadruk op herstel.
moment dat het gewone leven weer hervat kan worden. Op dat moment is de
Welke maatregelen zijn in deze periode passend en effectief om de stad er
gezondheidscrisis beheersbaar geworden, maar tegelijkertijd zullen de
weer bovenop te helpen en nieuwe impulsen te geven?
gevolgen nog jarenlang doorwerken.
Het college van B en W heeft daarom advies gevraagd over benodigde
Voor een goede onderbouwing van dit advies heeft de Taskforce een groot
herstelmaatregelen op een breed aantal terreinen: onderwijs, zorg, welzijn,
aantal onderzoeken verzameld en geanalyseerd. Daarnaast zijn in opdracht
arbeidsmarkt, economische ontwikkeling, stedelijke ontwikkeling, cultuur,
van de Taskforce diverse peilingen uitgevoerd onder bewoners en
sportvoorzieningen, mobiliteit en veiligheid. Er is een brede ambtelijke
ondernemers. Verder zijn signalen uit de stad verzameld van onder andere
Taskforce samengesteld om advies uit te brengen over de maatschappelijke
maatschappelijke partners, ondernemers en andere organisaties. Ook heeft
effecten op deze terreinen. Een reviewcouncil van externe experts heeft
de Taskforce de ontwikkeling van de stad de afgelopen jaren onderzocht en
meegekeken met dit advies en zijn inbreng gegeven.
bekeken hoe de stad er op dit moment voorstaat.
Het coronavirus trof de gezondheid van vele mensen, wat leidde tot veel
In hoofdstuk 2 van dit rapport wordt dit beeld samengevat. Meer achtergrond
middellange termijn. Daarbij gaat de Taskforce ervan uit dat de samenleving
extra ziekenhuisopnamen, mensen met langdurige klachten en overledenen.
informatie is beschikbaar in de Utrecht Monitor (www.utrecht-monitor.nl), de
Dit rapport gaat niet over deze gezondheidscrisis zelf, maar over de
rapportage met feiten en cijfers over de gevolgen van corona. Op basis van
maatschappelijke gevolgen voor de stad. Daarbij heeft de Taskforce gekeken
de analyse uit hoofdstuk 2 volgt in hoofdstuk 3 het advies van de Taskforce
naar de effecten op bewoners en ondernemers, de ontwikkeling van de stad
op de relevante deelterreinen.
en op de gevolgen voor de gemeentelijke uitvoering.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
7
1.2 Het verloop van de crisis
De coronacrisis legde het openbare leven in de stad grotendeels stil.
Ruim een jaar geleden stond de wereld ineens stil. Vanwege het oprukkende
veranderden van baan en deden boodschappen voor de buren. De crisis liet
coronavirus kondigde het kabinet een aantal ingrijpende maatregelen af om de
hierbij ook de kracht van de stad zien.
En tegelijkertijd ging het leven door. Er werd digitaal lesgegeven, mensen
pandemie te bestrijden. Dat leidde tot de invoering van de anderhalvemeter samenleving, de sluiting van horeca, scholen en winkels en nog veel meer. De pandemie en de maatregelen hebben hard ingegrepen in het leven van Utrechters. Dat geldt zeker voor een aantal specifieke sectoren, mensen en gebieden in de stad. De stad stond hierbij al voor grote opgaven, omdat er
Er werd digitaal lesgegeven, mensen kochten een huis en deden boodschappen voor de buren. De crisis liet de kracht van de stad zien.
duidelijke scheidslijnen zichtbaar zijn tussen wijken en mensen op gebied van bijvoorbeeld armoede, gezondheid en vertrouwen in de samenleving.
Ook toonde de stad zijn veerkracht. De gedeeltelijke openstelling in de zomer van 2020 liet zien dat de economie zich snel herstelde. Afgezien van de beperkingen, zowel in het openbare leven als in de privésfeer, zijn er ook mensen en organisaties die het afgelopen jaar goed hun weg hebben gevonden. De woningmarkt bleef gespannen. Mensen bleven huizen kopen en verkopen, verhuizen en investeren. Het aantal verkochte woningen en de huizenprijzen bleven stijgen. De woningbouw bleef eveneens op peil. Tegelijkertijd gaven deze ontwikkelingen scherp zicht op de opgave die er al was: grote groepen inwoners kregen nog minder toegang tot de woningmarkt dan voorheen.
1.3 Hoofdlijnen van het advies De coronacrisis legde enkele pijnlijke kwetsbaarheden bloot. De verschillen in de stad werden groter, de bestaande scheidslijnen in de stad werden dieper. Niet iedereen kan voldoende profiteren van de welvaart in de stad.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
8
Als de stad weer op gang komt, bestaat het risico dat het herstel in twee
Deze aanpak dient gepaard te gaan met investeringen in het versterken van
snelheden plaatsvindt: een groep inwoners die profiteert van de economische
bestaanszekerheid, leefbaarheid en veiligheid, werkgelegenheid voor de
veerkracht van de regio en een groep die achterblijft. Om dit voorkomen is er
toekomst en duurzame veranderingen, zoals die bijvoorbeeld nodig zijn voor
niet alleen langdurige en intensieve aandacht nodig voor de ontwikkeling van
het klimaatvraagstuk.
de stad, maar ook voor tegensturing om de scheidslijnen tegen te gaan. In de volgende paragrafen worden deze twee hoofdlijnen van veerkracht Eerder heeft de gemeente in de koers van Gezond Stedelijk Leven voor Iedereen
benutten en versterken nader uitgewerkt. Tot slot is er een paragraaf gewijd
als dé opgave geformuleerd hoe iedereen mee kan (blijven) doen bij het
aan de praktische uitvoering.
faciliteren van de groei van de stad. De uitgangspunten die in deze koers zijn vastgelegd, bieden ook bij het herstel uit de crisis goede aanknopingspunten. Er is een herstelaanpak nodig, die rekening houdt met de twee snelheden.
1.4 Veerkracht benutten
Kort gezegd adviseert de Taskforce om een goede balans aan te brengen
Utrecht is een veerkrachtige stad met een hoge brede welvaart en
tussen deze twee elementen, die ook de hoofdlijnen vormen van dit advies:
economische groei. In vergelijking met de regio’s Amsterdam, Den Haag en Rotterdam heeft de grootstedelijke regio Utrecht de hoogste brede welvaart. De stad heeft grotendeels een hoogopgeleide bevolking, staat landelijk op de tweede plaats qua woonaantrekkelijkheid, heeft een centrale ligging en beschikt over sectoren die bijdragen aan een duurzame economie. Dit alles leidt tot een goede uitgangspositie, die ook de weg uit de crisis aangeeft. In het derde kwartaal van 2020 is al gebleken dat de economie snel kan
Investeer in de gezonde groei
Versterk de veerkracht van
terugveren als de maatregelen versoepeld worden. Die verwachting heeft de
van de stad door de bestaande
specifieke groepen die nu
Taskforce ook bij het derde kwartaal van 2021. Naar verwachting zullen
veerkracht te benutten.
hard geraakt worden door de
diverse sectoren zich snel herstellen.
crisis en niet op eigen kracht kunnen herstellen.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
9
Kansrijke sectoren benutten
Bestaande investeringen voortzetten
In de regio Utrecht zijn diverse relatief kansrijke sectoren sterk vertegen
In grote lijnen adviseert de Taskforce om de grote transities op het gebied
woordigd, zoals zorg & welzijn, onderwijs, ICT en de bouw. Er zijn sterke
van energie, onderwijs, zorg, duurzame arbeidsmarkt, woningmarkt en
signalen dat een nieuwe regering gaat investeren in de zorg- en onderwijs
duurzame mobiliteit voort te zetten en waar mogelijk te versnellen. Het is
sector. In een regio waar deze sectoren al een grote plek innemen, leveren
belangrijk om te blijven investeren in groen, openbare ruimte, duurzame
deze ontwikkelingen een relatief gunstig toekomstperspectief op voor de
mobiliteit en energie, (betaalbare) woningbouw en toekomstgerichte
werkgelegenheid.
economische sectoren.
De Taskforce ziet in de Utrechtse toekomststrategie van Gezond Stedelijk
Dat betekent onder andere voortzetting van de bestaande investeringen in
Leven voor Iedereen een krachtig handvat voor het perspectief dat nodig is
de Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 en de bijbehorende ‘10-minutenstad’,
om in de toekomst van de stad te kunnen (blijven) investeren. Hierbij wordt
waarbij inwoners binnen tien minuten lopen of fietsen bij hun werk, school of
de groei van de stad aangegrepen om te investeren in de kwaliteit van de
sportvoorziening zijn. De openbare ruimte en de groene gebieden worden
stad. Utrecht is en blijft dan een prettige en leefbare stad waarin iedereen
door corona veel intensiever gebruikt dan voorheen. De coronacrisis biedt
zich thuis voelt en mee kan doen.
een uitgelezen kans om de vergroening van de stad te versnellen.
In dat licht wil de gemeente bij de verdere verstedelijking de kwaliteiten van
In de Utrechtse binnenstad zijn grote veranderingen zichtbaar. Dit is een
de stad behouden en waar mogelijk versterken. Denk daarbij aan cultuur en
risico voor het vestigingsklimaat van de stad. De Taskforce adviseert om
erfgoed, compactheid, de centrale ligging en bereikbaarheid van de stad,
leegstand en andere veranderingen te gebruiken voor een versnelde
landschappen en een sterke beweging van vrijwilligers in de stad. Een stevige
omvorming van het centrum naar een ontmoetingsplek met meerdere
opdracht, en nog steviger door de huidige crisis, maar ook een kans om te
functies, zoals bezoeken, kopen en wonen. Zo blijft de binnenstad een
blijven samenwerken aan een prettige en leefbare stad voor iedereen.
trekpleister voor de stad en wordt het vestigingsklimaat verbeterd.
Versterking van de kwaliteiten van de stad is een stevige opdracht. Maar het is ook een kans om samen te werken aan een prettige en leefbare stad voor iedereen.
Corona, een jaar late
De Taskforce ziet een transformatie naar kantoren als ontmoetingsplekken. Op plekken waar kantoren beschikbaar komen, adviseert de Taskforce om nieuwe gebruikers aan te trekken. Er kan bemiddeld worden voor andere – minder kapitaalkrachtige – gebruikers, die de kwaliteit van leven voor Utrechters bevorderen en daarmee precies passen bij de strategie van Gezond Stedelijk Leven voor Iedereen.
Gemeente Utrecht
10
Het is interessant om juist die sectoren aan te trekken die veelbelovend zijn voor de toekomstige werkgelegenheid, namelijk zorg, ICT, bouw en onderwijs.
1.5 Veerkracht versterken en ondersteunen
De gemeente kan actief inspelen op de komst van nieuwe laagdrempelige
Naast groei en welvaart kent Utrecht al jarenlang een aantal hardnekkige
kantoorvormen voor startende en doorgroeiende ondernemers, die behoefte
problemen. Niet alle Utrechters, organisaties of gebieden zijn even veer
hebben aan ontmoetingen en innovatieve dwarsverbanden.
krachtig. De coronacrisis heeft bestaande verschillen in de stad verscherpt, zoals zichtbaar wordt in de leervertraging in het onderwijs en minder kansen op
De groei van de stad levert ook een perspectief op voor investeerders, vanuit
werk. Maatschappelijke en culturele voorzieningen hebben het zwaar. Dit vraagt
de overheid en het bedrijfsleven. Daarmee wordt het vliegwiel aangezwengeld
om een gerichte aanpak, vooral daar waar de crisis kwetsbaarheid heeft
voor het herstel van de stad. Als de gemeente richting geeft en eigen investe
versterkt en mensen moeite hebben om op eigen kracht weer op te krabbelen.
ringen doet, zullen andere partners volgen. De gemeente en andere partijen helpen daarmee elkaar om de weg uit de crisis te vinden. Ook is het van
Doorbraken forceren
belang om particuliere investeringen te stimuleren, zoals bewoners die willen
De Taskforce adviseert deze crisis te gebruiken om gewenste doorbraken te
investeren in zonnepanelen.
forceren, bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt of in het onderwijs. Er zijn systeem veranderingen nodig voor duurzaam gelijkere kansen in het onderwijs en op de arbeidsmarkt. De Taskforce adviseert hier een stevige lobby op in te zetten in de richting van de Rijksoverheid. Dit is het moment om deze belangrijke ontwikkelingen een extra zetje te geven, zodat alle Utrechters daarvan de vruchten plukken en de scheidslijnen verkleind worden. Er zijn blijvende investeringen nodig in bestaanszekerheid en gelijke kansen, zodat iedereen erbij hoort en mee kan doen. De Rijksoverheid heeft daarvoor extra geld beschikbaar gesteld, bijvoorbeeld om leervertragingen in te lopen. De Taskforce adviseert om niet alleen te kiezen voor een crisisaanpak voor deze groepen, maar het geld ook te gebruiken voor een duurzame versterking van de stad.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
11
De vraag of een aanpak of maatregel bijdraagt aan herstel, is de leidraad om alles aan te toetsen. Extra ondersteuning bieden Er is extra aandacht nodig voor zzp’ers en mkb’ers in specifieke sectoren,
Ook moeten maatschappelijke voorzieningen zoals sport en cultuur in de stad op niveau blijven. De Taskforce adviseert om deze voorzieningen gerichter te ondersteunen, zodat zij op de langere termijn levensvatbaar blijven. Verbreed daarnaast deze ondersteuning met enkele essentiële voorzieningen die de afgelopen periode tussen wal en schip vielen bij het toekennen van steun, zoals de bibliotheek en kerken met een openstelling voor publiek.
voor kinderen en jongeren met een stapeling van problemen (zoals leerver
Tegensturen op ondermijning
traging, armoede, gezinsproblematiek), voor jongvolwassenen met lage
Minder veerkracht leidt tot een groter risico op ondermijning. Mensen die
kansen op de arbeidsmarkt, voor mensen met een laag inkomen en mensen
door de coronacrisis in de financiële problemen zijn geraakt of weinig
met een zorgvraag. De bestaande ondersteuning die de gemeente op
perspectieven zien, kunnen gevoelig zijn voor toenadering vanuit het
verschillende manieren biedt, blijft nog steeds van belang.
criminele circuit. Daarvoor zijn eveneens op de korte termijn gerichte maatregelen noodzakelijk, omdat langer wachten grotere risico’s oplevert.
1.6 Aandachtspunten bij de aanpak De Taskforce stelt vast dat de coronacrisis in de gemeentelijke organisatie op veel terreinen het opgavegericht werken in de stad verder heeft gebracht. Hierbij zijn de opgaven in de stad leidend voor de manier waarop het werk wordt georganiseerd. De gemeentelijke organisatie heeft veel geleerd van hetgeen in de crisis tot stand is gebracht. Er is gewerkt met korte stappen en voortdurende bijstelling (kort-cyclisch werken). De contacten met partners in de stad en de regio zijn versterkt. Die intensieve samenwerking is waardevol om voort te zetten, juist ook in deze tijd van herstel. De vraag of een aanpak of maatregel bijdraagt aan duurzaam herstel, is de leidraad om alles aan te toetsen. Het is de lens om naar al het werk te kijken dat op de gemeente afkomt.
Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
12
De financiële positie van de gemeente Utrecht is goed en biedt daarmee een positieve uitgangspositie om te werken aan herstel uit de crisis. Daarnaast zijn er extra middelen noodzakelijk om het herstel te bevorderen. De Taskforce ziet kansen om hiervoor extra middelen naar de stad te halen vanuit het Rijk en de Europese Unie. De Taskforce adviseert een begrotingsstrategie te kiezen waarbij men blijft investeren in herstel en veerkracht en daarbij enig risico te nemen. Daarnaast adviseert de Taskforce om op dit moment niet structureel fors te bezuinigen op zaken die het herstel van de stad bevorderen. Bezuinigen in crisistijd werkt herstel tegen, terwijl het juist nu belangrijk is om de bestaande veerkracht te benutten. Blijf ook investeren in de grote veranderopgaven (energie, mobiliteit, wonen, werk), juist daar waar dit ook bijdraagt aan de leefbaarheid en kansengelijkheid in de stad.
Bezuinigen in crisistijd werkt herstel tegen, terwijl het juist nu belangrijk is om de bestaande veerkracht te benutten. Corona, een jaar late
Gemeente Utrecht
13
2
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad Utrecht is op veel terreinen een veerkrachtige stad. Tegelijkertijd zijn er enkele zorgelijke ontwikkelingen in de stad zichtbaar geworden. Dit hoofdstuk diept uit hoe corona ingrijpt in de wereld van Utrechters en wat de gevolgen zijn voor de bewoners en de ontwikkeling van de stad.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
14
2.1 De uitgangssituatie van Utrecht
Woonaantrekkelijkheid was en is hoog; plaats 3 sociaaleconomische index
Utrecht wordt al jaren gekenmerkt door een relatief hoge welvaart, een
Utrecht bekleedt sinds 2013 de tweede positie op de woon-aantrekkelijk
gunstige economische structuur en een jonge en veerkrachtige bevolking.
heidsindex van de Atlas voor Gemeenten. In de laatste versie van deze Atlas
Utrecht is op veel terreinen een veerkrachtige stad, zo blijkt uit jarenlang
(2020) scoort Utrecht van de acht grootste gemeenten het gunstigst op
onderzoek. Als goed bereikbare grote stad met een menselijke maat, een
het gebied van veiligheid en bekleedt het als het gaat om de vijftig grootste
aantrekkelijke historische binnenstad, een breed aanbod aan (culturele)
gemeenten de tweede positie op cultureel aanbod, de tweede wat betreft
voorzieningen en veel sociale initiatieven heeft Utrecht een welvarende
nabijheid van natuurgebieden, de tweede als het gaat om bereikbaarheid van
uitgangspositie. Tijdens de crisis is dat beeld niet wezenlijk veranderd.
banen en tot slot de zesde positie wat betreft het historisch karakter van de stad.
Met de meeste inwoners gaat het goed
Als enige stad van de vier grootste steden staat Utrecht in de top 10 van de
De Utrecht Monitor – de rapportage met feiten en cijfers over de gemeente
sociaaleconomische index (opleidingsniveau, deelname aan de arbeidsmarkt,
Utrecht – laat jaar na jaar zien dat het met veruit de meeste inwoners goed
uitkeringen en armoede). Utrecht staat hierbij op de derde plaats.
gaat. Volgens de laatste monitor vóór corona zijn Utrechters grotendeels gelukkig (82%) en tevreden met hun eigen leven (88%). Utrecht is met voorsprong de gemeente met de meeste hoogopgeleiden: bijna zes op de tien van de 15- tot 75-jarige inwoners is hoogopgeleid. Al jarenlang kent Utrecht een relatief lage werkloosheid. Utrechters scoren in vergelijking met andere steden hoog op de zogenaamde ‘vertrouwensindicatoren’. Zowel op sociaal vertrouwen (vertrouwen in de medemens) als op institutioneel vertrouwen (vertrouwen in overheidsinstellingen) voert de stad het lijstje aan van de vier grootste Nederlandse steden (G4).
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
15
FIGUUR 1. Positie van 8 grootste gemeenten binnen woonaantrekkelijkheidsindex 2020 (tussen haakjes 2019) stad
totale index 1. bereikbaarheid banen
2. cultureel aanbod
3. veiligheid
4. koopwoningen
5. nabijheid natuur
6. culinaire kwaliteit
7. Universiteit
8. historisch karakter
Amsterdam
1 (1)
1 (1)
1 (1)
50 (50)
50 (50)
11 (11)
1 (1)
1 (1)
2 (2)
Rotterdam
16 (12)
13 (9)
21 (20)
49 (49)
49 (49)
24 (24)
4 (5)
3 (3)
7 (7)
Den Haag
9 (6)
4 (2)
14 (12)
46 (46)
45 (45)
32 (32)
17 (14)
12 (12)
4 (4)
Utrecht
2 (2)
2 (3)
2 (2)
20 (20)
40 (41)
2 (2)
26 (24)
1 (1)
6 (6)
Eindhoven
14 (13)
27 (27)
9 (7)
47 (48)
41 (40)
26 (26)
8 (15)
3 (3)
33 (33)
Groningen
27 (28)
42 (42)
4 (9)
42 (45)
46 (47)
15 (14)
27 (21)
3 (3)
9 (9)
Tilburg
24 (21)
29 (28)
17 (13)
41 (42)
34 (34)
25 (25)
35 (31)
3 (3)
29 (29)
Almere
36 (41)
19 (25)
50 (50)
21 (23)
3 (4)
14 (15)
42 (44)
12 (12)
49 (49)
1. Indexcijfer voor aantal banen dat binnen acceptabele tijd te bereiken is (per auto en OV); 1=hoogste aantal, 50=laagste aantal. 2. Jaarlijks aantal uitvoeringen in de podiumkunsten per 1.000 inwoners; 1=hoogste aandeel, 50=laagste aandeel. 3. Samengesteld indexcijfer op basis van geweldsmisdrijven en vernielingen; 1=laagste aandeel, 50=hoogste aandeel. 4. Aantal koopwoningen als percentage van de woningvoorraad; 1=hoogste aandeel, 50=laagste aandeel. 5. Nabijheid van natuurgebieden. 6. Indexcijfer voor de kwaliteit van de restaurants in de gemeente; 1=hoogste kwaliteit, 50=laagste kwaliteit. 7. Aanwezigheid van een universiteit. 8. Percentage vooroorlogse woningen (met bouwjaar vóór 1945); 1=hoogste aandeel, 50=laagste aandeel.
In deze tabel is te zien dat Utrecht de tweede plaats op de woonaantrekkleijkheidsindex vooral te danken heeft aan de aanwezigheid van Universitair onderwijs, de nabijheid van natuur, de bereikbaarheid van banen en het cultureel aanbod. Bron: Atlas voor gemeenten
Utrecht grootstedelijke regio met hoogste brede welvaart
sectoren, zoals zorg, life sciences, onderwijs, ICT en zakelijke dienstver
In 2019 was Utrecht in de analyse van Rabobank de groot
lening. Dit zijn sectoren die tijdens de coronacrisis hun (aantrekkings-)kracht
stedelijke regio met de hoogste brede welvaart van het land.
behouden hebben. Ook door de herwaardering van de publieke sector blijft
Ook scoort Utrecht hoog op economische veerkracht,
de Utrechtse werkgelegenheid groeien. De regionale krimp van de economie
dankzij de aanwezigheid van een aantal sterke economische
door de coronamaatregelen valt lager uit dan het landelijk gemiddelde.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
16
2.2 Economie en arbeidsmarkt
Rabobank voorspelt voor 2021 een economische groei van 2,1%. Dat doet
Economie Utrecht krimpt met 3%
opheffen van beperkende maatregelen in het begin van het vierde kwartaal.
Rabobank op basis van versoepelingen vanaf het tweede kwartaal en
De Nederlandse economie, en daarmee ook de Utrechtse, wordt hard
De economie in de provincie Utrecht volgt hierin het nationale gemiddelde.
geraakt door de maatregelen die zijn ingesteld om het coronavirus te
De groeiprognoses laten per sector sterke verschillen zien. Dit geldt in nog
bestrijden. In 2020 kromp de nationale economie met 3,7%, ondanks een
sterkere mate voor 2022, als een jaar-op-jaargroei van 3,7% wordt
sterke opleving in het derde kwartaal. Volgens het CBS ligt de krimp in
voorspeld. De hoge groei wordt voor een deel veroorzaakt doordat de
Utrecht wat lager op zo’n 3%.
inhaalgroei van 2021 doorwerkt in de cijfers van 2022.
Daarbij zijn er grote sectorale verschillen: de grootste klappen zijn voor de
Zzp’ers en een deel van de mkb-ondernemers in de problemen
consumentendiensten (delen van de detailhandel, horeca, toerisme,
Al in het voorjaar van 2020 hadden veel zzp’ers het moeilijk. Inmiddels zijn
evenementen en de kunst- en cultuursector) en een deel van de zakelijke
ook veel mkb-bedrijven in de problemen gekomen, in het bijzonder bedrijven
diensten. Het aantal faillissementen is echter laag. Daartegenover staan
die actief zijn in de horeca, retail, evenementen, kunst en cultuur, uitzend
relatief veel bedrijfsbeëindigingen en ook – oprichtingen, zo blijkt uit landelijk
bureaus, bedrijven in de persoonlijke dienstverlening en schoonmaak
onderzoek op basis van cijfers van de Kamer van Koophandel.
bedrijven. Als de steunmaatregelen straks wegvallen, wordt een forse toename van faillissementen en bedrijfsbeëindigingen verwacht. Daarmee zal ook de
De steunmaatregelen van de overheid (Tozo, NOW, TONK) houden bedrijven
werkloosheid toenemen.
overeind en hebben daarmee grote impact op de huidige situatie op de arbeidsmarkt. Dat blijkt ook uit signalen van ondernemers. Het Centraal Planbureau voorspelt in het Centraal Economisch Plan een economische groei van 2,2% in 2021 en van 3,5% in 2022. Naar verwachting is de Nederlandse economie aan het eind van 2021 weer terug op het niveau van voor de coronacrisis. Dit duidt op een krachtig herstel, maar de gevolgen van de coronacrisis werken nog door. Nieuwe uitbraken van het virus of grote
Als de steunmaatregelen straks wegvallen, wordt een forse toename van faillissementen en bedrijfsbeëindigingen verwacht. Daarmee zal ook de werkloosheid toenemen.
tegenvallers met vaccineren kunnen deze voorspelling negatief beïnvloeden.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
17
Een belangrijk deel van de ondernemers heeft het zwaar en bereikt qua
FIGUUR 2. Ontwikkeling Bruto Binnenlands Product Nederland % verandering in volume ten opzichte van vorige kwartaal
financiële middelen de absolute bodem. Tien procent van de ondernemers in de provincie Utrecht denkt mogelijk failliet te gaan als gevolg van de corona
7,7%
crisis, geven zij in de ondernemerspeiling van de provincie aan. De schulden van ondernemers groeien nu al problematisch hard. Toch zijn er lichtpuntjes. Er zijn veel startende bedrijven. En toekomst bestendige sectoren blijven groeien, zoals techniek, bouw, overheid,
0,5%
0,4%
0,3%
0,5%
onderwijs, ICT en zorg. De inkoopindex Nevi (de economische indicator voor
-0,1% -1,6%
de productiesector) stijgt en toont optimisme in de industriële productiesector.
Verwachte effecten op arbeidsmarkt blijven deels uit De verwachte grote effecten op de arbeidsmarkt en werkgelegenheid zijn door de steunmaatregelen deels uitgebleven. Het beroep op WW en bijstand nam
-8,4%
aanvankelijk fors toe, maar sinds de zomer van 2020 blijft dit redelijk constant. Voor het werkloosheidspercentage geldt hetzelfde. Dit percentage liep in
Q1 2019
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
2020
Utrecht op van 3,3% begin 2020 naar 4,4% eind 2020. Wat opvalt zijn de relatief hoge werkloosheid en toename daarvan onder jongeren (9,5%), mensen met een niet-westerse migratieachtergrond (7,4%) en mensen
In deze figuur is te zien dat het Bruto Binnenlands Product in het tweede kwartaal van 2020 sterk daalde en in het derde kwartaal sterk steeg. Bron: CBS (Voorlopige cijfers)
zonder startkwalificatie (10,1%). Er lijkt ook sprake van verborgen werkloosheid, doordat mensen zich in de huidige economie niet als
De arbeidsmarkteffecten hangen samen met de sector, zoals blijkt uit de
werkzoekende melden op de arbeidsmarkt.
instroom in de WW (hoogste in horeca, vervoer, reisbranche), vacatures (meeste in zorg, techniek, ICT, onderwijs, waarbij ook krapte blijft) en stagetekorten. Deze arbeidsmarkteffecten treffen op dit moment met name jongeren, flexwerkers, zzp’ers en kleine ondernemers.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
18
Zowel in een gunstig als pessimistischer scenario is er meer kans op kansen
Utrechtse binnenstad wordt hard geraakt
ongelijkheid: de verwachte stijging van de werkloosheid treft lager opgeleiden
De Utrechtse binnenstad wordt hard geraakt door de coronacrisis, terwijl de
harder, evenals flexwerkers en mensen met een migratie-achtergrond.
binnensteden juist de motor voor vernieuwing en groei zijn. Het is de plek waar
Bovendien maakt langdurige afstand tot de arbeidsmarkt herintreding lastig.
mensen elkaar ontmoeten, feesten vieren, demonstreren, zich verwonderen en vermaken en winkelen. Juist door de (toevallige) ontmoetingen jagen binnen steden de innovatiekracht van Nederland aan. Een bruisende binnenstad vormt
FIGUUR 3. Stand aantal huishoudens met bijstand per week gemeente Utrecht
ook een trekpleister voor werkgevers en zeker ook hun werknemers. Zo brengt het kloppende hart van de stad welvaart in de brede zin van het woord.
10.000
Een bruisende binnenstad vormt een trekpleister voor werkgevers en zeker ook hun werknemers. Zo brengt het kloppende hart van de stad welvaart in de brede zin van het woord.
9.800
9.600
9.400
9.200
In heel Nederland staan de functies van de centra onder druk, onder meer als gevolg van de verschuiving naar online winkelgedrag. Deze bestaande week 2019
1
3
5
2020
7
9
11
13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53
2021
ontwikkeling is door corona in een versnelling geraakt. Winkels, horeca, cultuur, toerisme, persoonlijke diensten, internationale congressen zijn hard geraakt, wat samenkomt in de centra van grote steden. Zo’n 10% van de winkelpanden in de binnenstad staat leeg (Locatus). Er wordt een verdere
In deze grafiek is te zien dat het aantal huishoudens met bijstand in de gemeente Utrecht gestegen is. Let op: Y-as begint bij 9.000. Bron: gemeente Utrecht
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
stijging verwacht van deze leegstand, met name in binnensteden als Utrecht die voorheen juist als sterk te boek stonden (PBL).
Gemeente Utrecht
19
Door de verandering van functies krijgen winkelcentra een nieuw aanzien.
De stad blijft populair als centrale vestigingsplek
In de binnenstad wordt dat naar verwachting vooral zichtbaar bij (non-food)
Vóór corona was de vraag naar kantoren in Utrecht veel groter dan het
winkels, die een andere invulling zullen krijgen. Deze versnelde veranderingen
aanbod. Dat zorgde voor prijsverhoging en daarmee ook voor verdringing van
in de binnenstad zijn tegelijkertijd een kans om de leefbaarheid van de
startende, groeiende, meer creatieve bedrijven naar de randen van de stad
binnenstad en het vestigingsklimaat van de stad in algemene zin een impuls te
(of daarbuiten).
geven en daarmee ook de aantrekkingskracht van de binnenstad te behouden. Naar aanleiding van corona tekenen zich inmiddels enkele trends af: Ook sommige wijkvoorzieningencentra zijn kwetsbaar voor leegstand, maar in vergelijking tot de binnenstad minder dan gedacht. Dat komt onder
Diverse kantoorgebruikers centraliseren hun Nederlandse
meer omdat mensen winkelbezoek in de wijken makkelijker vinden dan de
activiteiten in de regio Utrecht. De stad blijft populair als centrale
binnenstad en omdat speciaalzaken het relatief goed doen. De supermarkten
vestigingsplek. Dat betekent dat de vraag naar kantoorruimte in
in de wijken worden eveneens zeer goed bezocht.
deze regio gelijk blijft of toeneemt.
Werkplekken worden vaker omgevormd tot ontmoetingsplekken. Dat betekent dat de vraag naar vierkante meters ongeveer hetzelfde blijft of licht daalt.
De vraag onder kleinere en middelgrote kantoorgebruikers naar kantoorruimte neemt toe.
Dit alles versterkt ook de bestaande trends op het gebied van de mobiliteit: op de langere termijn voorzien organisaties minder gebruik van leaseauto’s en meer gebruik van het openbaar vervoer. Tegelijkertijd zijn er op de korte termijn ook zorgen over het gebruik van het openbaar vervoer, omdat op dit moment meer mensen de voorkeur geven aan de auto (zie hiervoor ook paragraaf 2.8).
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
20
2.3 Wie worden het hardst geraakt door de crisis?
FIGUUR 4. Aantal ziekenhuisopnames en overledenen per 100.000 inwoners met het nieuwe coronavirus (COVID-19) in de G4-gemeenten en Nederland in 2020
Relatief lage sterfte in Utrecht aan Covid-19 In 2020 overleden in Utrecht 187 bewoners aan de gevolgen van Covid-19. Het aantal ziekenhuisopnames bedroeg 486. Er was een lagere sterfte dan gemiddeld in Nederland en in de overige G4-steden (figuur 4). De Utrechtse
256
bevolking is relatief jong, wat van invloed is op de ziekte- en sterftecijfers. Naast directe sterfte aan en ziekte door Covid-19, zien we een groot aantal andere effecten van de coronacrisis op de gezondheid, het individueel
250
204
welbevinden, het onderwijs en het inkomen van Utrechters. Achtereen
58
volgens komen deze in deze paragraaf aan bod. 77
Amsterdam 346
52
Utrecht
Den Haag
103
Rotterdam 202
66
ziekenhuisopnames
overleden
Nederland
Dit figuur laat zien dat Utrecht een lagere sterfte heeft dan gemiddeld als gevolg van Covid-19. Bron: RIVM
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
21
Sterke verslechtering van mentaal welbevinden en gezond gedrag sinds het begin van de crisis
(jeugd en wmo) loopt sinds eind 2020 weer op. De zorgvraag is vaker
De coronacrisis veroorzaakt een toename van stress, angst, somberheid en
bovendien langer. Buurtteams geven aan dat het afgelopen jaar een aantal
eenzaamheid, vooral bij jongeren. Een jaar na corona ziet het Trimbos-
groepen intensievere ondersteuning nodig had: mantelzorgers en mensen
instituut bij bijna 1 op de 4 volwassenen een verslechtering van de
met angstproblematiek.
zwaarder en complexer van karakter dan voorheen. De zorgtrajecten duren
psychische gezondheid. In oktober 2020 was dit nog 1 op de 6. Utrechtse professionals signaleren begin 2021 een stijging van overbelaste Twee derde (68%) van de Nederlanders voelt zich momenteel enigszins tot
of angstige gezinnen en van sombere, depressieve en eenzame kinderen en
sterk eenzaam (RIVM). Dit percentage is het hoogst onder jongeren van
jongeren. Dit beeld wordt bevestigd door het Bewonerspanel. De meest
16-24 jaar (84%). Landelijke studies tonen studenten met meer psychische en
recente peiling (februari 2021) toont een verslechtering van sfeer in
sociaal-emotionele problemen door digitaal onderwijs en ook kinderen met een
Utrechtse huishoudens (figuur 5). Bijna alle panelleden die mantelzorg
groeiende psychische problematiek. Zo laat de Kindertelefoon in januari 2021
verlenen (93%) ervaren de gevolgen van corona, wat het geven van
weten dat zij ten opzichte van de eerste lockdown 31% meer gesprekken
mantelzorg bemoeilijkt.
voeren over eenzaamheid en 21% meer over emotionele problemen. De coronacrisis leidt in de zorg tot veel uitstel. Het RIVM schat in dat De coronacrisis leidt ook tot een verslechtering van gezond gedrag, zo blijkt
annulering en uitstel van de zorg in de eerste golf hebben geleid tot een
zowel uit landelijk als regionaal onderzoek (GGD). Eén op de drie Utrechters
verlies van ongeveer 50.000 gezonde levensjaren. Ook de leden van het
beweegt (veel) minder en 13% eet (veel) minder gezond. Vragen hierover
Bewonerspanel melden dat zij vaak de zorg mijden: een jaar na de uitbraak
werden voorgelegd aan het Bewonerspanel, een groot online panel van
van corona gaat rond de helft van de bewoners liever niet naar de huisarts
inwoners van de gemeente Utrecht die enkele malen per jaar een vragenlijst
of naar het ziekenhuis.
invullen. Eén op de vijf leden van dit panel geeft aan (bijna) nooit meer goed te slapen. Wat betreft roken en drinken: mensen die al rookten, roken meer en vanwege beperkte uitgaansmogelijkheden is de consumptie van alcohol juist lager.
Zwaardere/complexere vragen in de zorg, zorg wordt nog steeds gemeden In 2020 bewoog het aantal mensen dat een beroep deed op zorg in Utrecht grotendeels mee met de genomen maatregelen. Het aantal zorgmeldingen
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
De leden van het Bewonerspanel melden dat zij de zorg mijden: een jaar na de uitbraak van corona gaat rond de helft van de bewoners liever niet naar de huisarts of naar het ziekenhuis.
Gemeente Utrecht
22
FIGUUR 5. Is de sfeer in uw huishouden veranderd sinds de maatregelen om het coronavirus te bestrijden? April 2020
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Februari 2021
totaal
totaal
ik woon alleen
ik woon alleen
ik woon samen, zonder kind(eren)
ik woon samen, zonder kind(eren)
ik woon samen, met kind(eren)
ik woon samen, met kind(eren)
ik woon alleen, met kind(eren
ik woon alleen, met kind(eren
ik woon bij mijn ouders/verzorgers
ik woon bij mijn ouders/verzorgers
16 t/m 29 jaar
16 t/m 29 jaar
30 t/m 39 jaar
30 t/m 39 jaar
40 t/m 54 jaar
40 t/m 54 jaar
55 t/m 64 jaar
55 t/m 64 jaar
65+
65+
ja, in positieve zin
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ja, in negatieve zin
De meest recente peiling (februari 2021) toont een forse verslechtering van sfeer in Utrechtse huishoudens ten opzichte van april 2020. Bron: Bewonerspanel, gemeente Utrecht
Ook positieve ervaringen met betrekking tot gezondheid en zorg
digitale middelen in de zorg neemt toe: jonge mantelzorgers hebben meer
De coronamaatregelen zorgen bij een aantal groepen ook voor positieve
contact met elkaar, online bijeenkomsten zijn laagdrempeliger. Een deel van
ervaringen. Zorginstellingen in Utrecht zien mensen met GGZ-problematiek
de wachtlijst voor hulp in de huishouding is weggewerkt: veel mensen uit de
en dak- en thuislozen die baat hebben bij minder prikkels. Het gebruik van
horeca en de luchtvaartbranche hebben zich hiervoor aangemeld.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
23
Meer Utrechters helpen buurtgenoten (partners in de stad zien hiertussen opvallend meer jongeren). De samenwerking in de stad tussen organisaties en tussen organisaties en bewoners is verbeterd. De ervaring is dat de toename in hulpvaardigheid van bewoners ook in 2021 nog doorloopt.
Culturele en maatschappelijke voorzieningen in de problemen Een stad als Utrecht kent een groot aantal culturele en maatschappelijke voorzieningen met een lokaal, maar vaak ook regionaal of landelijk verzor gingsgebied. De effecten van de coronamaatregelen zijn ingrijpend voor de grotere commerciële voorzieningen die een terugloop in bezoekersaantallen zagen. Dat geldt bijvoorbeeld voor TivoliVredenburg (halvering van bezoekers) en het Spoorwegmuseum (tweede derde minder bezoekers). Daarnaast zijn er voorzieningen met een lokale functie, die veelal draaien op vrijwilligers en een beperkte reserve hebben. Deze voorzieningen raken eveneens in de problemen en doen in toenemende mate een beroep op
Toch zijn er zowel landelijk als lokaal wel degelijk signalen dat een aantal
noodsteun. Er zijn ook voorzieningen die helemaal niet in aanmerking komen
groepen stevig in inkomen achteruit is gegaan of zal gaan en daarmee in de
voor noodsteun, zoals de bibliotheek en kerken.
financiële problemen dreigt te komen. Kwetsbare groepen zijn werkenden
De crisis heeft zowel positieve als negatieve effecten op het inkomen
met een laag inkomen (jongeren en volwassenen zonder startkwalificatie, studenten, mensen met een arbeidsbeperking, arbeidsmigranten). Zij hebben
De crisis raakt veel Nederlanders en Utrechters direct in de portemonnee.
vaak een flexibel arbeidscontract en worden sneller werkloos. Een derde van
Een grote groep mensen heeft echter ook een stabiel of groeiend inkomen
alle werknemers in de arbeidsmarktregio Midden-Utrecht had in mei 2020
en geeft tijdens de lockdown weinig geld uit. SCP (landelijk) en gemeente
een flexibel contract (UWV).
(Bewonerspanel) meten sinds het begin van de crisis de verandering in de inkomens van huishoudens. De negatieve inkomenseffecten zijn bijna even
Jongeren die net afgestudeerd zijn vinden lastiger een baan, vooral zij die
groot als de positieve effecten (figuren 6 en 7).
komen van praktijkonderwijs, voortgezet speciaal onderwijs en mbo (tot niveau 2). Vooralsnog lijken de werknemers in de maakindustrie op Lage Weide minder getroffen door de crisis.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
24
FIGUUR 6. Zelfgerapporteerde verandering in huishoudensinkomen sinds begin 2020, mensen van 18-66 jaar, oktober 2020 (in procenten, n (totaal) = 1333)
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
niet-werkend en niet werkloos werkloos zelfstandige tijdelijk/flex vast totaal 18-66-jarigen 0-2 sterk verbeterd
3-4
5 niet veranderd
6-7
8-10 sterk verslechterd
Deze figuur laat zien dat er huishoudens zijn die er financieel op achteruit zijn gegaan. Tegelijkertijd is er een aanzienlijke groep huishoudens met een stabiel of groeiend inkomen. Bron: SCP
FIGUUR 7A. Wat is er sinds 12 maart 2020 gebeurd met uw eigen inkomen? 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
FIGUUR 7B. Wat verwacht u dat de komende zes maanden gebeurt met uw eigen inkomen? 0%
100%
april 2020
april 2020
juni 2020
juni 2020
september 2020
september 2020
februari 2021
februari 2021
sterk of licht verbeterd
niet veranderd
sterk of licht verslechterd
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
100%
weet niet/geen mening
Deze figuren laten zien dat er zowel mensen zijn met een verslechterd inkomen als mensen met sterk of licht verbeterde inkomens. Bron: Bewonerspanel, gemeente Utrecht
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
25
Zzp’ers en kleine en middelgrote ondernemers hebben relatief vaak inkomensdaling
56% rond of houdt een beetje geld over; 29% spaart zelfs veel. Ook de Nederlandse bank ziet mensen veel sparen.
Zoals eerder gezegd komen met name zzp’ers en kleine en middelgrote ondernemers in de problemen. Utrechts onderzoek onder de ontvangers van de Tozo-regeling toont aan dat 23% niet in het levensonderhoud kan voorzien en 59% nog maar net. Bijna de helft (47%) heeft schulden of betalingsachterstanden. Een impactmeting onder Utrechtse ondernemers (regio) toont dat driekwart (77%) op enige manier last heeft van de crisis of verwacht op termijn diverse effecten voor de bedrijfsvoering. Opvallend genoeg nam driekwart geen enkele stap voor financiële steun.
Er zijn voldoende signalen dat ‘onder water’ veel mensen in de problemen zijn gekomen of nog gaan komen door een terugval in inkomen.
Voor mensen in langdurige armoede is het nog lastiger er bovenop te komen
Veel zorgen dat er toch veel mensen in de problemen zijn of komen
De totale omvang van armoede in Utrecht is al enkele jaren stabiel, zo geeft
veel mensen in de problemen zijn gekomen of nog gaan komen door een
de Utrecht Monitor aan. Langdurige armoede (meer dan 4 jaar) nam in
terugval in inkomen. Maatschappelijke partners signaleren meer mensen die
omvang vóór corona elk jaar al licht toe. De huidige crisis maakt de kans dat
in de knel komen door verlies van werk en toename van betalingsachter
huishoudens uit de armoede komen kleiner en de kans dat hun problemen
standen. Hierdoor ontstaat een groot risico voor het oplopen van schulden.
Tegelijkertijd zijn er in Utrecht ook voldoende signalen dat er ‘onder water’
(waaronder het risico op schulden) toenemen groter. In Utrecht leven rond de 5.200 huishoudens al vier jaar of langer van een inkomen op bijstandsniveau
Mensen met financiële problemen trekken vaak laat aan de bel. Gemiddeld
(101% van het wettelijk sociaal minimum). Eén op de vijf arme huishoudens
duurt het vijf jaar voordat mensen met schulden hulp zoeken. Ervaring leert
in Utrecht woont in Overvecht.
dat persoonlijk contact en zelf mensen direct opzoeken van groot belang is om schulden vroeg te signaleren. Daarmee kunnen vaak ernstiger problemen
Zowel gemeente als partners in de stad geven aan dat er op dit moment nog geen verdere toename van armoede en schulden zichtbaar is. Er lijkt op het
voorkomen worden. Nu is dat extra moeilijk door de lockdown.
crisis. Er zijn nog nooit zo weinig faillissementen geweest, minder mensen
Leervertragingen in het onderwijs en een forse verhoging van de werkdruk
melden zich bij schuldhulpverlening en armoederegelingen worden (nog)
Onderwijs op afstand duurt langer. Daardoor zijn de effecten hiervan groter
niet vaker gebruikt. Van de leden van het Bewonerspanel komt momenteel
dan eerder in beeld gebracht. Het SCP constateert (februari) dat de school
eerste gezicht niet veel veranderd sinds de eerste periode van de corona
sluiting ingrijpend is en zowel cognitieve als sociaal-emotionele effecten heeft.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
26
Utrechts onderzoek toont twee à drie maanden leervertraging bij leerlingen
jongeren. Het gaat om een groep mensen die al lastig te bereiken was en als
in groep 5/6/7. In het voortgezet onderwijs zijn de effecten het meest
eerste afhaakt op het moment dat het (tijdelijk) niet kan.
zichtbaar in het praktijkonderwijs en het beroepsgerichte deel van het vmbo. Dat komt vooral door uitval van stages en praktijkgerichte vakken.
Er zijn zorgen over de Utrechtse sportverenigingen als het gaat om leden behoud en de financiële situatie. Tot nu toe tonen zij zich veerkrachtig, maar
De opgelopen leervertraging in het basisonderwijs is 60% groter bij
een vitaliteitsscan (van SportUtrecht, voor de lockdown van december) laat
leerlingen uit gezinnen met een lage sociaaleconomische status. Deze is
zien dat met name grote (>1000 leden) en kleine verenigingen (<100 leden)
moeilijk in te lopen en kan een langdurig economisch effect hebben. De druk
lijden onder de crisis. De verenigingen teren in op reserves en investeringen.
op het onderwijs is hoog: in een tijd van lerarentekort ervaart 59% van de
De bezoekersaantallen van de Utrechtse zwembaden halveerden in 2020.
docenten momenteel meer werkstress, 16% voelt zich uitgeput, 11% zit tegen een burn-out aan.
Wat gaan bewoners in de periode na corona daarmee doen? De helft van de panelleden van het Bewonerspanel geeft aan dat zij in de toekomst het
Positieve effecten zijn er ook: het onderwijs zet massaal digitale middelen in,
sporten en bewegen anders in willen richten door de opgedane ervaringen
leerlingen en docenten doen nieuwe vaardigheden op, zoals het geven van
tijdens de lockdown.
online college of het zelf indelen van schooldagen. Het aantal aanmeldingen in het hbo groeide met 10%, met name in tekortsectoren onderwijs, zorg en techniek.
Lagere sportdeelname door corona en lastig te bereiken groepen haken als eerste af
Utrechters denken in de toekomst sporten en bewegen anders in te richten door de opgedane ervaringen tijdens de lockdown.
Zoals gezegd hebben de coronamaatregelen impact op beweeggedrag en daarmee ook op sportactiviteiten: ruim twee derde (71%) van de leden van het Bewonerspanel sport inmiddels niet meer bij een club, vereniging of
Jongeren en jongvolwassenen hebben extra veel last van de crisis
fitnessschool waar zij dat eerder wel deden. Een kwart sport wel vaker in de
Inmiddels bevestigt een groot aantal onderzoeken dat jongeren en jong
openbare ruimte.
volwassenen, meer dan andere leeftijdsgroepen, extra veel last hebben van de crisis (Struijs, 2020; I&O Research 2020; Maastricht UMC+, 2020,
De afdeling Sport van de gemeente Utrecht krijgt signalen dat kwetsbare
ResearchNED, 2021, Trimbos-instituut, RIVM, Eveline Crone, hoogleraar
Utrechters uit beeld raken van sportvoorzieningen. Buurtsportcoaches zien
ontwikkelingspsychologie). Zij ervaren fors veel meer mentale gezondheids
veel minder ouderen, mensen met een minder goede gezondheid, maar ook
problemen, die elke maand verergeren (figuur 8).
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
27
Gegevens van zorgpartners tonen eind 2020 een verdubbeling (op sommige plekken) van het aantal aanmeldingen voor specialistische jeugdhulp. Het gaat meer om jongeren dan om kinderen, een groep die een tijd relatief weinig is aangemeld. Hulpverleners constateren vaker stevige problematiek zoals depressie, angst, (game-)verslaving en schoolverzuim. Ook bij jongeren/ gezinnen die al in zorg waren wordt problematiek zwaarder. Veiligheids partners zien een groeiende jonge aanwas en doorgroeiers in de criminaliteit.
FIGUUR 8. Aandeel per leeftijdsgroep dat aangeeft psychisch gezond te zijn Maandelijkse meting onder Nederlandse bevolking, Ronde 1 (R1) april 2020 tot Ronde 10 (R10) februari 2021 100%
Het (tijdelijk) sluiten van het onderwijs is ingrijpend en heeft meer impact op leerlingen en studenten dan vooraf verwacht. Grote groepen jongeren
80%
kunnen zich niet goed ontwikkelen tijdens hun pubertijd, studie en vroege fases van hun carrière. Hoe lang deze effecten doorwerken is nog onduidelijk. Naar verwachting zijn de effecten nog jaren zichtbaar bij jongeren die in een kwetsbare situatie zitten vanwege de stapeling van
60%
diverse problemen. In Utrecht bevestigen jongeren, de onderwijssector en partners in de stad deze bevindingen. 40%
Bij jongeren vindt een stapeling van effecten plaats Onder een deel van jeugd tot 18 jaar en jongvolwassenen stapelt proble matiek: huiselijk geweld, GGZ-problematiek, schulden, armoede, geringe opleiding, beperkte kansen op de arbeidsmarkt, gezondheidsproblemen, overlast en criminaliteit. De crisis vergroot problematiek die er vaak al was.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
R1 16-24
R2 25-39
R3 40-54
R4
R5
R6
55-69
70+
totaal
R7
R8
R9
R10
Deze grafiek toont dat de psychische gezondheid sinds corona vooral is afgenomen onder jongere leeftijdsgroepen. Bron: RIVM
Gemeente Utrecht
28
2.4 Veiligheid, leefbaarheid en sociale samenhang Totale criminaliteit gedaald; jongerenoverlast en cybercrime nemen toe
Het aantal geregistreerde misdrijven huiselijk geweld lag in 2020 12% lager dan in 2019. De vrees bestaat dat kwetsbare gezinnen door de lockdown niet goed in beeld zijn bij de hulpverlening. Wel zijn er meer overlastmeldingen en meer registraties over verwarde en overspannen personen in combinatie met GGZ en andere problematiek.
De geregistreerde criminaliteit in Utrecht is in 2020 zo’n 10% lager dan in
Er is een forse toename van het aantal demonstraties in de stad (van 221
2019. Daarbij is een aantal opvallende ontwikkelingen. Er is een toename met
in 2019 naar 445 in 2020). Dit zijn voor een deel ontwikkelingen die
71% van het aantal door de politie geregistreerde incidenten met jongeren
samenhangen met de coronacrisis. Van de 445 demonstraties in 2020 waren
overlast (ca. 6.500 registraties in 2020). Deze registraties zijn deels gebaseerd
er 47 verbonden met corona.
op meldingen van burgers en deels op eigen bevindingen van de politie.
Zorgen over verharding en polarisatie
De cijfers rondom cybercrime en fraude (digitale criminaliteit) namen
Vanuit het netwerk in de stad zijn er toenemende signalen dat de
explosief toe, in totaal 2020 met 38%. Daarbinnen lopen cijfers sterk
voedingsbodem voor polarisatie toeneemt bij bepaalde groepen en
uiteen en zijn er grote uitschieters:
individuen in de Utrechtse samenleving. Dat heeft te maken met een gebrek
• Meer fraude met online handel (+11%)
aan perspectief en een (gevoel van) ervaren onrecht. De problematiek
• Toename van identiteitsfraude (+74%)
groeit en wordt mede veroorzaakt door de (duur van) coronamaatregelen.
• De cybercrime is in 2020 bijna verdubbeld, met een toename van
In 2020 zijn 103 signalen ontvangen op het gebied van radicalisering.
93% (van 86 naar 166 aangiften) In 2019 ging het om 96 signalen. Van het aantal signalen in 2020 waren Cybercrime is een relatief nieuwe vorm van digitale (vaak georganiseerde)
er 67 in het tweede kwartaal. Dit aantal is vermoedelijk beïnvloed door
criminaliteit, die tijdens de coronacrisis een opmars heeft gemaakt en
contactbeperkingen vanwege de lockdown.
misbruik maakt van personen en bedrijven. Uit de cijfers blijkt dat deze vormen van criminaliteit toenemen. Daarbij geldt dat de meldings- en
Ook groeit het aantal mensen dat complottheorieën aanhangt en anti-over
aangiftebereidheid bij deze vormen van criminaliteit laag is, waardoor de
heidssentimenten heeft. Dat blijkt uit een verharding in gedrag en een
werkelijke omvang waarschijnlijk veel hoger is. Alle vormen van digitale
toename van zorgelijke uitingen, onder meer op social media. De coronacrisis
criminaliteit hebben een grote impact op het slachtoffer. Er zijn vaak enorme
heeft laten zien hoe gevoelig de gedigitaliseerde samenleving is voor
schadebedragen mee gemoeid.
verstoring van de gewone gang van zaken via online opruiing en oproepen tot protesten. Het gebruik van social media werkt hierbij als een katalysator.
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
29
Ondermijning ligt op de loer
FIGUUR 9A. Ik ervaar meer saamhorigheid in de samenleving
De huidige coronacrisis biedt een grotere voedingsbodem voor (drugs-)
0%
criminaliteit als gevolg van economisch en/of maatschappelijk verslech terende omstandigheden bij sociaal kwetsbare personen, gezinnen en
april 2020
ondernemers. Inwoners en bedrijven met schulden, kansarme of kwetsbare
juni 2020
jongeren zijn daarbij een gemakkelijk doelwit voor de georganiseerde criminaliteit. Leegstaande panden worden als dekmantel gebruikt voor ondermijnende activiteiten.
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
100%
50%
60%
70%
80%
100%
september 2020 februari 2021
De ontwrichtende effecten hiervan op de maatschappij zijn groot: de leefbaarheid in de wijken komt onder druk, de verloedering neemt toe en de
FIGUUR 9B. Ik zet mezelf extra in voor anderen
sociale samenhang neemt af. Het is daarom van belang om de groepen die
0%
hiervoor gevoelig zijn sneller in beeld te krijgen (vroegsignalering) en daar waar nodig te steunen en betere perspectieven te bieden.
Saamhorigheid in de samenleving daalt, vertrouwen in de politiek nog steeds hoger dan voor de crisis Tijdens de eerste lockdown gaf de helft van de Utrechtse panelleden (58%)
10%
20%
30%
40%
april 2020 juni 2020 september 2020 februari 2021
aan meer saamhorigheid in de samenleving te ervaren. In de periode daarna is dit aandeel afgenomen naar 18% in februari 2021. Het aantal panelleden
(helemaal) mee eens
niet mee eens/niet mee oneens
(helemaal) niet mee eens
dat aangeeft zich extra in te zetten voor een ander daalde minder hard: van 38% in april 2020 tot 30% in februari 2021.
Deze figuren tonen aan hoe mensen saamhorigheid in de samenleving ervaren en zichzelf inzetten voor anderen. Bron: Bewonerspanel Utrecht
Het vertrouwen in de politiek is gedaald, maar is nog wel hoger dan voor crisis. Gegevens uit de regio Utrecht laten zien dat het vertrouwen het meest daalde bij 16-39-jarigen (-23% tussen augustus en januari ten opzichte van -15% in totaal). Er is sprake van een verdeelde samenleving als het gaat om een oordeel over de betrouwbaarheid van overheid en instellingen als RIVM
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
Gemeente Utrecht
30
en GGD. Die verdeling loopt langs klassieke scheidslijnen van gezondheid,
Bij het begin van de coronacrisis was een stijging zichtbaar in het vertrouwen
inkomen, opleiding, en werkzekerheid.
in de medemens en de overheid. Die stijging lijkt af te nemen, maar het vertrouwen is nog steeds relatief hoog.
Draagvlak voor maatregelen hoog; draagvlak voor de thuisbezoekregeling is flink gedaald
FIGUUR 10. Draagvlak corona-maatregelen Nederlandse bevolking Ronde 1 (R1) april 2020 tot Ronde 10 (R10) februari 2021
In de meest recente landelijke peiling van het RIVM (februari 2020) staat de
100%
grote meerderheid nog steeds achter de hygiënemaatregelen (85%-92%). Bezoekmaatregelen hebben minder draagvlak (56%-78%). De avondklok
90%
kan rekenen op steun van 71% van de bevolking. Vooral het draagvlak voor de thuisbezoekmaatregel daalt van 79% naar 57% ten opzichte van de
80%
peiling in januari 2021. De verwachting is dat het draagvlak voor de avondklok nog met 23% zal dalen als deze nog een half jaar aanhoudt (hoogste verwachte daling van alle maatregelen).
70%
60%
2.5 Verstedelijking en fysieke leefomgeving
50%
R1
R2
R3
R4
R5
R6
R7
R8
R9
R10
Utrecht blijft groeien De coronapandemie heeft een grote invloed op de bevolkingsontwikkeling
1,5 meter afstand houden
thuis maximaal aantal bezoekers en 1,5 meter afstand
van Utrecht: in 2020 overleden 143 meer mensen dan in 2019 en vestigden
zoveel mogelijk thuis werken
buitenshuis maximaal 2 personen of 1 huishouden
zich 1800 minder mensen uit het buitenland dan vorig jaar. Met name door
testen bij verkoudheidsklachten
sport alleen of met 2 personen, buiten op 1,5 meter afstand
deze lagere immigratie groeide de bevolking in 2020 minder snel dan de
mondkapje in ov
jaren ervoor. Op 1 januari 2021 had Utrecht 359.500 inwoners. Het afgelopen jaar groeide de stad met 1.636 inwoners. Dit is een lagere groei dan in de
Deze figuur over het draagvlak van de corona-maatregelen toont dat de contactmaatregelen in draagvlak verliezen. Bron: RIVM
De gevolgen van corona voor Utrechters en de stad
afgelopen jaren: tussen 2015 en 2019 was dat aantal tussen de 4.100 en 5.400 inwoners per jaar.
Gemeente Utrecht
31
Nederland een oorzaak van de lagere groei: er vertrokken 2.153 meer
Minder mobiliteit: (snor)fiets (-1/3), U-OV (-2/3), motorvoertuigen (-1/3)
mensen uit de stad dan er vanuit andere Nederlandse gemeenten naar
Het doordeweeks gebruik van het U-openbaar vervoer (tram en bus) nam in
Utrecht kwamen. Van deze ontwikkeling is onbekend in hoeverre deze
coronatijd ten opzichte van dezelfde periode in 2019/2020 gemiddeld met
samenhangt met de coronacrisis. Er is (nog) geen effect van de pandemie
twee derde af. Het (snor-)fietsgebruik is dagelijks gemeten op vijf
zichtbaar op het aantal geboortes. Utrecht is de stad met de hoogste
meetpunten in de stad. Sinds corona daalde het gebruik van (snor-)fietsen
natuurlijke aanwas (geboorte minus sterfte) van alle steden in Nederland.
met een derde ten opzichte van diezelfde periode het jaar ervoor.
Alle grote steden groeien minder hard dan vóór corona
Voor het autogebruik is ook op vijf punten gemeten (werkdagen en excl.
Utrecht groeide het afgelopen decennium het hardst van de G4-steden (in
vakanties). Het gebruik van motorvoertuigen liet eveneens een daling zien:
verhouding tot de bevolkingsomvang). Alle grote steden in Nederland kenden
een afname in het tweede, derde en vierde kwartaal gemiddeld met bijna een
in 2020 een lagere groei. Utrecht bleef met een groei van 0,5% nog wel
derde ten opzichte van 2019.
Naast de lagere immigratie is ook het toegenomen vertrek naar elders in
boven het landelijke groeipercentage van 0,4%. Dit geldt niet voor de andere G4-steden: in Amsterdam viel de bevolkingsgroei in 2020 nagenoeg stil.
De veranderende patronen van werken, wonen en verplaatsen hebben grote gevolgen voor het gebruik van de fysieke omgeving. Mensen blijven meer
Utrecht zal de komende jaren blijven doorgroeien. Volgens de gemeentelijke