6 - PWE Inwonersonderzoek naar schone energieopwek in Utrecht
Tekst van het document
1439 Utrechters denken mee over gebieden voor het opwekken van schone energie in de gemeente
Datum: 18-12-2023
Dit onderzoek is uitgevoerd door Populytics, een startup van de TU Delft.
populytics.nl
2 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Inhoud Samenvatting ___________________________________________________________________________ 4 1.
Introductie ______________________________________________________________________ 14
1.1.
Aanleiding ________________________________________________________________________ 14
1.2.
Waarom een PWE-onderzoek? ________________________________________________________ 14
2.
Methodologie ____________________________________________________________________ 16
2.1
Het opzetten van de PWE ____________________________________________________________ 16
2.1.
Dataverzameling ___________________________________________________________________ 21
3.
Resultaten _______________________________________________________________________ 25
3.1.
Meningen over het opwekken van schone energie _________________________________________ 25
3.2.
Meningen over wat te doen met tekort aan schone energie __________________________________ 25
3.3.
Welke waarden vinden deelnemersbelangrijk bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens
en zonnevelden? _________________________________________________________________________ 26 3.4.
Verdieping van waarden die deelnemers belangrijk vinden __________________________________ 33
3.5.
Aandachtspunten voor onderzoek naar aardwarmte in de gemeente __________________________ 49
4.
Wat vonden deelnemers van deze PWE? ______________________________________________ 55
Bijlage A: Effectinschattingen PWE ________________________________________________________ 58
3 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Samenvatting Achtergrond De gemeente Utrecht wil meer schone energie opwekken om klimaatverandering tegen te gaan. Daarom organiseert de gemeente een inwonersonderzoek. De uitkomsten van dit inwonersonderzoek gebruikt de gemeente samen met andere onderzoeken om te besluiten in welke gebieden in Utrecht windmolens en zonnevelden mogen komen. En waar ze gaan kijken of we warmte uit de bodem (aardwarmte) kunnen gebruiken.
PWE-methode Het inwonersonderzoek is uitgevoerd op basis van de Participatieve Waarde Evaluatie (PWE) methode. De essentie van een PWE is dat deelnemers hun mening kunnen geven over een keuzevraagstuk van de overheid. Deelnemers worden als het ware op de stoel van de overheid gezet. Omdat de drempel om deel te nemen relatief laag is – deelname aan een PWE kost gemiddeld zo’n 20 minuten en je kunt deelnemen waar en wanneer je maar wilt – faciliteert de methode onderzoek onder een grote en diverse groep deelnemers. Deze PWE bestaat uit zes onderdelen: 1.
Vragen over het opwekken van schone energie
2.
Een PWE-keuzetaak over welke waarden deelnemers belangrijk vinden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden. Deelnemers kregen 9 waarden te zien en konden aangeven of de gemeente hier meer of minder rekening mee moest houden dan nu al gebeurt (figuur A). Ze zagen ook een metertje met het aandeel van het Utrechtse stroomgebruik dat schoon kan worden opgewekt. Hoe meer rekening deelnemers hielden met de waarden, hoe minder schone energie opwek er mogelijk is.
3.
Verdiepende vragen over welke waarden deelnemers belangrijk vinden
4.
Optioneel: Vragen over warmte uit de bodem in Utrecht. Deelnemers konden kiezen of ze een paar vragen over aardwarmte wilden beantwoorden.
5.
Vragen over de deelnemers
6.
Vragen over het inwonersonderzoek
Het inwonersonderzoek stond online van 18 oktober tot en met 10 december. In deze periode hebben 1439 Utrechters hun mening gegeven.
4 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Figuur A: Uitgangspositie van de PWE-keuzetaak
5 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Hoofdresultaten 1) Veel inwoners zijn het eens met de ambitie van de gemeente om zoveel mogelijk schone energie zelf op te wekken. Maar inwoners willen dat er aan een aantal (voor)waarden wordt voldaan en dit begrenst de mogelijkheid om deze ambitie ook te realiseren. Op de vraag ‘Wat vind je van het doel van de gemeente om zoveel mogelijk schone energie op te wekken?’ antwoordde een ruime meerderheid (63,2%) dat ze het eens zijn met het doel van de gemeente om zelf zoveel mogelijk scone energie op te wekken. Iets meer dan een kwart van de deelnemers (25,6%) vindt dat de gemeente moet doen wat makkelijk kan, maar niet zoveel mogelijk schone energie zelf hoeft op te wekken. Een klein deel van de deelnemers (9,7%) vindt dat de gemeente niet zoveel mogelijk schone energie zelf moet opwekken. Hoewel veel deelnemers de ambitie van de gemeente lijken te omarmen, maken ze keuzes die die mogelijk op te wekken hoeveelheid windenergie en zonne-energie sterk beperken. Figuur B laat zien hoeveel rekening deelnemers willen houden met de verschillende waarden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden. Voor de meeste waarden kiest een meerderheid om er meer rekening mee te houden dan nu wordt gedaan. Als er aan al deze (voor)waarden moet worden voldaan kan er geen tot een kleine hoeveelheid schone energie binnen de gemeentegrenzen worden opgewekt.
Figuur B: Mate waarin deelnemers de gemeente Utrecht adviseren om rekening te houden met verschillende waarden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden
De natuur zoveel mogelijk beschermen Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar zetten Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Zoveel mogelijk rekening mee houden
Veel extra rekening mee houden
Extra rekening mee houden
Een beetje extra rekening mee houden
Rekening mee houden (zoals het nu is)
Minder rekening mee houden
6 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
2) Natuur en het voorkomen van overlast voor deelnemerszijn belangrijke waarden Deelnemers vinden het belangrijk om veel rekening te houden met de waarden ‘het beschermen van de natuur’ en het ‘voorkomen van overlast van geluid van windmolens’. Ongeveer 77% van de deelnemers geeft aan dat er meer aandacht moet worden besteed aan het beperken van geluidsoverlast, terwijl bijna de helft (49%) zelfs pleit voor veel tot zoveel mogelijk extra inspanningen op dit gebied. Deelnemers die deze waarde belangrijk vinden maken zich zorgen over de gezondheidsgevolgen van overlast: “Overlast zorgt voor stress en verminderde gezondheid. Die prijs is te hoog” . We vroegen deelnemers welke vorm van overlast voor hen het belangrijkste was om te voorkomen. Deelnemers hechten hier veel belang aan het vermijden of verminderen van geluidsoverlast in en rondom omliggende woningen, waarbij ze deze vormen van overlast vaak het allerbelangrijkst of op één na belangrijkst vinden. “Ik ben zelf gevoelig voor geluid. Ik weet hoe het de leefbaarheid aantast.” Deelnemers vinden manieren om overlast in de bredere omgeving (e.g. bij recreatie) te verminderen of om bewoners te compenseren voor eventuele hinder minder belangrijk.
Deze uitkomsten staan in lijn met uitkomsten uit eerdere onderzoeken die we uitvoerden in de gemeenten Amsterdam, Eemnes en Vijfheerenlanden en een recent uitgevoerd, nog te publiceren onderzoek voor de provincie Utrecht.1 Ruim drie kwart van de deelnemers(76%) adviseert om meer rekening te houden met het beschermen van de natuur, terwijl bijna de helft (46%) pleit voor aanzienlijk meer inspanning op dit gebied (Figuur B). Deze deelnemers benoemen dat de natuur onder druk staat, met name in en rond steden. Zo zegt een deelnemer: “Natuur is extra belangrijk als je in de stad woont. Er is gewoon minder natuur, dus wat er is moet beschermd worden.” Ook zeggen deelnemers dat meer natuur in en rond de stad goed is voor bewoners: “Natuurlijk zorgt voor schone lucht en een leefbare woonomgeving.”
3) Deelnemers vinden het minder belangrijk dat de gemeente rekening houdt met bedrijven en landbouwgrond bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnepanelen Deelnemers vinden het minder belangrijk dat er nieuwe bedrijven bij kunnen komen. Bijna drie kwart van de deelnemers vindt dat de gemeente zoveel als nu (38%) of minder (35%) rekening zou moeten houden met de mogelijkheden van nieuwe bedrijven. Een veel kleiner deel vindt dat de gemeente wel meer (18%) of veel meer (9%) rekening moet houden met de mogelijkheden voor bedrijven (Figuur B). Deelnemers die minder rekening willen houden met nieuwe bedrijven geven aan dat er niet meer ruimte voor bedrijven nodig is: “Bedrijven zijn niet meer nodig en zelfs ongewenst in de stad Utrecht. Er is ruime leegstand in kantoren en industrie geeft vaak overlast en past niet in een dicht bevolkt gebied.”
1
Zie AD (2023). Hoe burgers meedenken over nieuwe windmolens in de provincie Utrecht: ‘Misschien leuk kleurtje geven’.
Link: https://www.ad.nl/utrecht/hoe-burgers-meedenken-over-nieuwe-windmolens-in-de-provincie-utrecht-misschien-leukkleurtje-geven~aa0decb2/.
7 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Het behouden van landbouwgrond – in plaats van de grond te gebruiken voor zonnevelden – is minder belangrijk voor deelnemers. Eén derde van de deelnemers wil een beetje meer (12%) of veel meer (21%) rekening houden met het zo min mogelijk gebruik maken van landbouw voor zonnevelden (Figuur B). Bijna de helft van de deelnemers (43%) zou hier juist minder rekening mee willen houden. Een kwart van de deelnemers (24%) adviseert om het huidige beleid te volgen. Deelnemers die vinden dat er minder rekening gehouden zou moeten worden met behoud van landbouwgrond zien vaak kansen om de energietransitie te koppelen aan het verminderen van landbouwgrond om de uitstoot van stikstof te beperken. “Met het uitkopen van boeren, en de vraag naar groene stroom groot is. Is het zeker handig om deze velden om te zetten naar zonnevelden. Aan een Zonnevelden is geen overlast zoals een windmolen en zou daarom altijd moeten kunnen.” Vooral de prioritering van landbouwgrond ten opzichte van andere waarden in Utrecht is opvallend omdat in de periode dat dit inwonersonderzoek liep er vanuit de Rijksoverheid is aangegeven dat er juist restricties komen op het gebruiken van landbouwgrond voor het zonnepanelen. Utrechters lijken hier een andere prioritering te maken dan de Rijksoverheid.
4) Er zijn in ieder geval vijf verschillende perspectieven op keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden in de stad Tabel A laat de resultaten zien van de Latente Klasse Cluster Analyse (LKCA). Deze methode identificeert groepen individuen die eenzelfde combinatie van maatregelen adviseren, een zogenoemd cluster. Daarnaast laat de analyse zien welke segmenten van de bevolking relatief vaak voorkomen in bepaalde clusters. De kenmerken leeftijd en mening over het opwekken van schone energie hebben significante invloed op de clustering van deelnemers. Andere socio-demografische kenmerken, zoals opleidingsniveau, geslacht en financiële situatie hebben dat niet. Cluster 1 (42% van de deelnemers) heeft dezelfde voorkeuren als de gemiddelde deelnemer (figuur A). Deze groep adviseert om veel rekening te houden met natuurbescherming (50%) het voorkomen van overlast voor inwoners (43% inzet). Dit cluster heeft een grote schone energie ambitie: 70% geeft aan zoveel mogelijk schone energie op te willen wekken in de gemeente. Tegelijkertijd begrenst dit cluster die ambitie aanzienlijk in de PWEkeuzetaak, door veel rekening te houden met bovengenoemde (en andere) waarden. Cluster 2 (26% van de deelnemers) prioriteert de waarden op dezelfde manier als de gemiddelde deelnemer (en cluster 1) maar adviseert om meer rekening te houden met alle waarden.
Deze groep adviseert om heel veel rekening te houden met natuurbescherming (86%) en om veel rekening te houden met het voorkomen van overlast voor inwoners (75%). Deelnemers uit dit cluster zijn het in mindere mate eens dan cluster 1 met de stelling dat Utrecht zo veel mogelijk schone energie zelf moet opwekken: 50% is het hiermee eens vergeleken met 70% van de deelnemers uit cluster 1. Cluster 3 (12% van de deelnemers) adviseert de gemeente om heel veel rekening met de meeste waarden te houden. De enige waarden waar deelnemers uit dit cluster niet veel tot maximaal op inzetten zijn rekening houden met dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen en dat er in een paar gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar staan. Slechts 16% is het eens met de ambitie van de gemeente om zelf zoveel mogelijk energie op te wekken. In dit cluster zitten relatief veel ouderen. Dit cluster zet veruit het sterkste in op ‘zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden’, ‘gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen’ en ‘de geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen’
8 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Cluster 4 (11% van de deelnemers) prioriteert waarden die gaan over prettig wonen in de gemeente. Deze deelnemers adviseren de gemeente om rekening te houden met overlast, voldoende woningen en uitzichten en het landschap rond Utrecht. Vergeleken met clusters 1, 2 en 3 vinden deelnemers uit dit cluster natuurbescherming relatief onbelangrijk. Bovendien bestaat dit cluster uit het minste aantal jongeren (slechts 9%). Cluster 5 (8% van de deelnemers) adviseert om met geen enkele waarden meer rekening te houden dan nu gebeurt en wil vooral dat er zoveel mogelijk schone energie wordt opgewekt. Jongeren tot 35 jaar zijn sterk oververtegenwoordigde in dit cluster (49%). Als we inzoomen op deze clusters vallen een aantal dingen op. Ten eerste dag natuur een belangrijke gedeelde waarde is tussen clusters. Deelnemers in alle clusters zetten hier meer op in dan de uitgangssituatie. Ten tweede zien we dat de waarde ‘De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen’ juist verdeeldheid met zich meebrengt, de helft van de clusters vindt dit een heel belangrijk onderwerp terwijl de andere helft dit juist niet sterk prioriteert. Ten derde zien we dat clusters 1,2, en 3 het alle drie belangrijk vinden (zo) veel (mogelijk) schone energie op te wekken.
Cluster 5 zet vol in op het behouden van zoveel mogelijk schone energie opwek, en wil enkel met natuur en woningen een beetje extra rekening houden. Cluster 1 heeft dezelfde ambitie, maar wil over de gehele linie ook andere waarden respecteren. Door overal eenbeetje rekening mee te houden wordt er in theorie veel minder schone energie opgewekt. Cluster 2 heeft bijna een vergelijkbare ambitie als 1, maar zet sterk in op minimaliseren overlast, impact op natuur en invloed uitzicht en landschap. Zij focussen op specifieke waarden, waar cluster 1 extra rekening wil houden met alle waarden. Cluster 3 en 4 lijken andere waarden te prioriteren boven de doelstelling om zoveel mogelijk schone energie op te wekken.
9 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel A: Resultaten Latente Klassen Cluster Analyse (LCKA). Minder inzet
Zelfde tot een beetje
Een beetje extra
Veel extra inzet
Zo veel mogelijk
(0-19%)
extra inzet (20-39%)
inzet (40-59%)
(60%-79%)
extra inzet (+80%)
Cluster 1
Cluster 2
Cluster 3
Cluster 4
Cluster 5
(42%)
(26%)
(12%)
(11%)
(8%)
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
43%
75%
99%
90%
13%
De natuur zoveel mogelijk beschermen
50%
86%
98%
40%
31%
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
23%
67%
99%
72%
2%
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
38%
48%
69%
71%
24%
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar zetten
32%
42%
34%
29%
18%
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
15%
39%
73%
49%
2%
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
27%
55%
96%
51%
7%
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
28%
54%
87%
52%
7%
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
16%
21%
46%
43%
8%
Jonger dan 35 jaar
27%
15%
11%
9%
49%
Tussen 35 en 65 jaar
52%
66%
65%
79%
45%
Ouder dan 65 jaar
19%
17%
22%
12%
3%
Kenmerken van de clusters Leeftijd
Mening over het opwekken van schone energie in Utrecht* Mee eens, ik vind dat we zelf zoveel mogelijk schone energie moeten opwekken
70%
50%
16%
6%
87%
Deels mee eens, ik dat we moeten doen wat makkelijk kan, maar zoveel mogelijk schone energie opwekken hoeft niet
12%
25%
31%
53%
0%
Mee oneens, ik vind niet dat we zoveel mogelijk schone energie moeten opwekken
2%
3%
32%
19%
1%
*Percentages tellen niet op tot 100% omdat niet iedere deelnemer deze vraag heeft beantwoord.
10 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
5) Als er niet genoeg schone energie is willen deelnemers liever dat de gemeente aandringt op meer windenergie uit wind op zee halen, dan extra opwek op andere plekken op land of fossiele energie We vroegen deelnemers wat er volgens hen moest gebeuren als de gemeenten niet genoeg schone energie kan opwekken voor de eigen inwoners. De meeste deelnemers willen dat er in dit geval wordt gekeken naar windenergie op zee. Slechts 20% is het ermee oneens dat er meer windenergie op zee nodig is in dit geval. Daarentegen is bijna 50% het ermee oneens dat er meer fossiele energie moet komen indien er onvoldoende schone energie in Utrecht wordt opgewekt. Ongeveer de helft van de deelnemers vindt het een goed idee om schone energie op andere plekken op te wekken indien er in Utrecht onvoldoende wordt opgewekt. Hierbij is het minst favoriet om dit aan buurgemeenten te vragen. Deelnemers zien liever dat andere provincies of andere landen dan meer schone energie opwekken. Figuur C: Wat er volgens deelnemers moet gebeuren als de gemeente niet genoeg schone energie opwekt 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Meer fossiele energie Buurtgemeente vragen Andere provincies Meer energie uit andere extra energie op te vragen extra energie op landen wekken te wekken Ja, heel erg
Ja, een beetje
Neutraal
Nee, niet echt
Rijksoverheid vragen om meer wind op zee
Nee, helemaal niet
6) Deelnemers staan gemiddeld positief tegenover warmte uit de bodem (aardwarmte), maar hebben ook vragen We vroegen aan deelnemers hoe zij denken over het gebruik van aardwarmte als bron van energie. Deelnemers konden een schuifje plaatsen op een schaal van 0 punten (zeer negatief) tot 100 punten (zeer positief). Figuur D laat de resultaten zien. De overgrote meerderheid van de deelnemers staat positief tegenover het gebruikt van aardwarmte als bron van energie. Het gemiddeld aantal punten dat deelnemers geven is 83,7 en bijna 80% van de deelnemers geeft 76-100 punten. Slechts 3,4% scoort een beetje negatief (26-50 punten) en 5,8% scoort erg negatief (0-25 punten). Ze vinden dat bijvoorbeeld omdat warmte uit de bodem een natuurlijke energiebron is; “Het gebruik van natuurlijke bronnen is mijn inziens de beste oplossing.” En dat het goed klinkt in relatie tot winden zonne-energie; “Duurzame energiebron, waarbij geen of beperkte zichtvervuiling optreedt. Daarnaast lijkt het meteen stabiele bron niet afhankelijk van zon of wind.”
11 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Figuur D: Hoe denken deelnemers over aardwarmte? Positief = 100 punten, negatief = 0 punten.
Deelnemers konden toelichten waarom ze positief of negatief denken over aardwarmte. De deelnemers die positief zijn noemen soms bepaalde voorwaarden, die deelnemers die negatief zijn als zorgen noemen. Bijvoorbeeld dat er geen dwang is voor bewoners om aan te sluiten aan warmtenetten, er geen hele grote installaties komen, en er goede monitoring op gevolgen voor het grondwater komt. We vroegen hen ook waar zij onderzoek naar zouden doen als zij de gemeente waren. Hier oppert men vooral het blijven onderzoeken van lange termijngevolgen zoals risico's op aardbevingen en verzakkingen. Ook zijn er zorgen over betaalbaarheid. Deelnemers konden ook aangegeven wat ze belangrijk vinden om verder te onderzoeken met betrekking tot aardwarmte in de gemeente Utrecht. Veel verzoeken voor verder onderzoek gaan over de consequenties voor de bodem en infrastructuur. Hierover noemen deelnemers onder andere de gevolgen van grondboringen voor de bodem en het drinkwater op de lange termijn, de risico's van boren naar aardwarmte bij stijgende zeespiegel, verstoring van belangrijke lagen en onderaardse stromingen van water, invloed op bestaande bouw, kosten en economische haalbaarheid op de lange termijn. Deelnemers doen ook verzoeken naar vervolgonderzoek naar de maatschappelijke gevolgen van aardwarmte.
Hierover noemen deelnemers onder andere gevolgen voor andere gebruikers van aardwarmte in de buurt, leveringszekerheid, keuzevrijheid voor bewoners, aanpassingen aan (oude) woningen, draagvlak onder bewoners, betrokkenheid van inwoners bij energiecoöperaties, en communicatie en participatie van burgers.
7) Deelnemers vinden de energietransitie een belangrijk onderwerp om hun mening over te geven en zijn positief over de onderzoeksmethode. Aan het einde van de PWE hebben we deelnemers een aantal vragen gesteld over het onderzoek. Het merendeel van de deelnemers is positief over de PWE. Het gemiddelde cijfer dat deelnemers aan de PWE geven is een 6,7 en het merendeel (83,9%) geeft een voldoende (6 of hoger). Verder laat figuur E zien dat meer dan 70% van de deelnemers de energietransitie een heel erg belangrijk onderwerp vindt om hun mening over te geven. Slechts 0,9% vindt het een onbelangrijk onderwerp. Ook vond het merendeel van de deelnemers het onderzoek niet moeilijk te begrijpen (bijna 80%) Ongeveer 10% vond het onderzoek een beetje moeilijk en 1% vond het onderzoek heel erg moeilijk.
12 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Figuur E: Hoe denken deelnemers over het onderzoek? 100% 90%
80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Vind je dit een belangrijk onderwerp Vertrouw je erop dat dit een eerlijk om je mening over te geven? onderzoek is? Ja, heel erg
Ja, een beetje
Neutraal
Nee, niet echt
13 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Vond je het moeilijk te begrijpen? Nee, helemaal niet
1. Introductie In dit hoofdstuk bespreken we de aanleiding voor dit inwonersonderzoek en geven algemene informatie over de PWE methode.
1.1. Aanleiding Utrecht wil een duurzame stad zijn. De gemeente vindt het belangrijk dat er zoveel mogelijk schone energie wordt opgewekt in de gemeente. Dit is belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan en minder afhankelijk te zijn van fossiele energie. De afgelopen jaren is er al veel bereikt in Utrecht. Bijvoorbeeld door op de daken van woningen en bedrijven zonnepanelen te leggen. Ook zijn er in sommige gebieden al plannen voor windmolens en zonnevelden. Volgend jaar wil de gemeente Utrecht twee belangrijke besluiten nemen: •
In welke gebieden in Utrecht mogen er nog windmolens en velden met zonnepanelen komen? Het gaat dan om nieuwe plannen, naast plannen die er al zijn.
•
En in welke gebieden gaat de gemeente kijken of ze warmte uit de bodem (aardwarmte) kunnen gebruiken?
Die besluiten kunnen gevolgen hebben voor de stad en haar inwoners. Bijvoorbeeld voor hoe het landschap eruitziet. Of voor wat er te zien is van de geschiedenis van Utrecht. Inwoner of omwonenden van Utrecht merken deze gevolgen en daarom hoort te gemeente graag hoe zij hierover denken. Central in dit onderzoek staat de vraag: Waar moet Utrecht rekening mee houden bij het nemen van deze besluiten? De uitkomsten van dit inwonersonderzoek gebruikt de gemeenteraad samen met andere onderzoeken om te besluiten in welke gebieden in Utrecht windmolens en zonnevelden mogen komen. En waar ze gaan kijken of ze warmte uit de bodem (aardwarmte) kunnen gebruiken.
1.2. Waarom een PWE-onderzoek? De essentie van een PWE is dat burgers hun mening kunnen geven over een keuzevraagstuk van de overheid. Burgers worden als het ware op de stoel van de overheid gezet. Het keuzevraagstuk van een overheid wordt nagebootst in een online omgeving. Burgers worden zich bewust van het dilemma waar de overheid voor staat. Ze krijgen een overzicht van de voor- en nadelen van de opties waartussen de overheid kan kiezen en de beperkingen die er zijn (bijvoorbeeld: ‘er is beperkt publiek budget’). Vervolgens wordt er aan de deelnemende burgers gevraagd welke keuzes ze zouden maken. Ten slotte lichten burgers hun keuzes toe, wat een scherp beeld oplevert van hun waarden, zorgen en de kansen die zij zien. Omdat de drempel om deel te nemen relatief laag is – deelname aan een PWE kost gemiddeld zo’n 20 minuten en je kunt deelnemen waar en wanneer je maar wilt – faciliteert de methode participatie van een grote en diverse groep burgers. PWE is een vorm van burgerparticipatie die het midden houdt tussen simplistische methoden als een referendum of een opiniepeiling aan de ene kant en intensieve participatievormen zoals een burgerforum of een bewonersavond aan de andere kant. Burgers kunnen in een PWE laagdrempelig, maar toch inhoudelijk deelnemen.
14 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
PWE is naast een participatie-instrument ook een beleidsevaluatie-instrument dat als doel heeft om met geavanceerde technieken de voorkeuren van burgers voor overheidsbeleid te meten (Mouter et al., 2021a). De analyses bieden bijvoorbeeld inzicht in de verschillen/overeenkomsten tussen groepen Nederlanders. Verderop in het rapport zullen wij ook verschillende groepen in de stad identificeren wat betreft hun perspectieven op windenergie. Ten slotte kan een PWE ook inzicht geven in de keuzes die de overheid moet maken en in welke context dat gebeurt. Doordat burgers in de PWE als het ware in de schoenen van de overheid staan en de effecten van hun keuzes te zien krijgen, wordt hun mening in een groter geheel geplaatst en krijgen zij inzicht in de gevolgen van hun keuzes. Hierdoor krijgen burgers meer begrip voor de keuzes die de overheid moet maken, en de complexe afwegingen waar de overheid voor staat.
15 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
2. Methodologie Deze PWE bestaat uit zes onderdelen: 1.
Vragen over het opwekken van schone energie
2.
Een PWE-keuzetaak over welke waarden deelnemersbelangrijk vinden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden
3.
Verdiepende vragen over de PWE-keuzetaak
4.
Vragen over warmte uit de bodem in Utrecht
5.
Vragen over de deelnemers
6.
Vragen over het inwonersonderzoek
In deze sectie geven wij informatie over het opzetten van de PWE, de data-verzameling, de kenmerken van de deelnemers en de analysemethoden die wij gebruiken.
2.1 Het opzetten van de PWE Een Participatieve Waarde Evaluatie bestaat in feite uit vier elementen: 1) het vaststellen van een vraagstelling(en) die onderwerp zijn van de PWE; 2) een aantal opties waar de deelnemer tussen kan kiezen; 3) informatie over deze opties (beschrijving van de optie, en gevolgen van ene optie); en 4) een beperking die ervoor zorgt dat deelnemers niet alle opties kunnen kiezen. Hieronder leggen we uit welke keuzes wij hebben gemaakt om tot deze vier elementen te komen.
Stap 1: De vraagstelling Het doel van de PWE is om in kaart brengen welke afwegingen deelnemers maken en welke waarden en bezwaren ze belangrijk vinden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden. Centraal staat de vraag: ‘waar moet de gemeente rekening mee houden bij het kiezen waar windmolens en zonnevelden mogen komen?’ Bij het kiezen van het PWE ontwerp gebruiken we deze uitgangspunten: •
Een brede waarde-afweging staat centraal: Deelnemers wordt gevraagd welke waarden zij belangrijk vinden bij het maken van keuzes tussen gebieden.
•
Verbinding met besluitvorming over zoekgebieden: De waarden die worden voorgelegd hebben allemaal te maken met keuzes over het gebruiken van (delen van) zoekgebieden. Dat betekent dat als deelnemers er in de PWE voor kiezen om een waarde meer of minder belangrijk te vinden dat er dan meer of minder schone energie in een gebied opgewekt zou kunnen worden.
16 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
•
De mate waarin waarden belangrijk zijn (prioritering) staat centraal: Deelnemers kunnen in de PWE aangeven meer rekening te willen houden met een waarde dan de gemeente nu doet, maar ook minder.
•
Niet alleen informatie halen, maar ook informatie geven aan deelnemers: Er is transparantie over welke gevolgen keuzes hebben voor gebieden, door die informatie te geven in onderliggende teksten.
•
Deelnemers mogen zelf hun ambitie kiezen: We dwingen deelnemers niet tot het behalen van een minimum hoeveelheid energie uit windmolens en zonnepanelen.
Stap 2: Het vaststellen van de keuzeopties In stap 1 is bepaald dat de PWE taak gaat over de waarden die een rol spelen in de het maken van keuzes over zoekgebieden voor schone energie. Tabel 2-1 geeft een overzicht van de waarden die centraal staan in dit onderzoek en hoe we deze hebben geformuleerd in de PWE-keuzetaak (zie ook figuur 2-1). Tabel 2-1: Demografische kenmerken van de steekproef Waarde
Formulering keuze-optie
Gezondheid en welzijn van inwoners
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
Een eerlijke verdeling van lusten en lasten
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij
De waarde van landbouw
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
Natuur en groen
De natuur zoveel mogelijk beschermen
Wonen
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
Werken
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
Recreatie
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
Cultuur
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
Uitzicht
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
Omdat zorgen over gezondheid en geluidshinder vaak aan elkaar gekoppeld zijn hebben we deze samengevoegd tot één optie waarin deelnemers meer rekening kunnen houden met geluidshinder. We hebben overwogen de waarde cultureel erfgoed en uitzichten te combineren. Maar dit uiteindelijk toch niet gedaan omdat wij benieuwd zijn of deelnemers vooral geïnteresseerd zijn in bescherming van uitzichten, of bescherming en behoud van erfgoed (inclusief, bijvoorbeeld ook ondergronds erfgoed). Met andere woorden wilden we weten of het hen om esthetische waarden, of meer om historische waarden te doen is. De verdeling van lusten en lasten komt terug in een optie over het wel of niet ervoor kiezen om op een paar plaatsen veel windmolens en zonnevelden neer te zetten. We focussen hier op de verdeling van windmolens en zonnevelden op de stad omdat dit een ruimtelijk vraagstuk is met gevolgen voor energiegebieden. Wij realiseren ons dat dit een nauwe opvatting is van eerlijkheid. Eerlijkheid kan ook gaan over bijvoorbeeld het krijgen van compensatie en het betrekken van deelnemers stellen we hier vervolgvragen over.
17 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Figuur 2-1: Schermafbeelding van de PWE-keuzetaak
Stap 3. Het vaststellen van informatie over de effecten van de keuzeopties De volgende stap in het opzetten van de PWE keuzetaak bestaat uit het vaststellen van de effecten van de keuzeopties. We werken hier met één effect: de invloed van keuzes op het gebruik van zoekgebieden voor schone energie, en het gevolg daarvoor voor de mogelijke hoeveelheid schone energie in Utrecht.
Uitgangssituatie bepalen Als er van alle energiegebieden gebruik gemaakt zou worden, en er in alle gebieden windmolens en velden met zonnepanelen zouden komen dan kan er in deze gebieden in rond de 85% van de huidige elektriciteitsvraag
18 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
worden voorzien. In de toekomst zal dit percentage lager worden omdat een grotere elektriciteitsvraag wordt voorzien. Effecten bepalen Als deelnemers ervoor kiezen om met een bepaalde waarde rekening te houden dan heeft dat gevolgen voor de mate waarop in bepaalde gebieden mogelijk schone energie kan worden opgewekt. Wanneer deelnemers een schuifje naar rechts schuiven (en ‘meer rekening houden met een waarde’) dan zal er een percentage van de beschikbare zoekgebieden afvallen. Deze percentage zijn gebaseerd de PlanMER energievisie 2022. Deelnemers zagen een maximum percentuele verandering die het naar rechts schuiven van een schuifje teweeg kon brengen. In bijlage A staan deze percentages en hoe deze tot stand zijn gekomen. Deelnemers konden ook lezen over wat het verschuiven van een schuifje concreet zou kunnen betekenen voor wat de gemeente kan doen. De figuur hieronder geeft een voorbeeld van zo een tekst.
Ook maakten we specifiek in welke gebieden de effecten zouden volgen. Op onderstaande gebieden staan gele en groene gebieden gemarkeerd. Dat zijn gebieden waar er onderzocht wordt of er schone energie kan worden opgewekt (we noemen die zoekgebieden). De groene gebieden zijn gebieden waar mogelijk windmolens kunnen komen. De gele gebieden zijn gebieden waar mogelijk zonnevelden komen. De andere gekleurde gebieden zijn gebieden waar al schone energieprojecten zijn of daar plannen voor zijn. We rapporteerde in de tekst per waarde in welke gebieden dit vooral belangrijk speelt.
19 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Naast de betrouwbaarheid van de informatie, is er ook gekeken naar de begrijpelijkheid van de informatie, om te zorgen dat deelnemers met verschillende opleidingsniveaus konden deelnemen. Communicatie-experts hebben de teksten gereviseerd en ingekort.
Stap 4: Vaststelling beperkingen deelnemers In deze PWE hebben deelnemers geen harde beperking. Dat is atypisch voor een PWE. De reden om een beperking in de PWE op te nemen is dat deelnemers hierdoor worden gedwongen om verschillende eisen te prioriteren. Ze kunnen niet alles kiezen. In eerdere PWE is ervoor gekozen om respondenten keuzes te laten maken waarin ze beperkt werden door een financiële budgetrestrictie (Mouter et al., 2021a; Mulderij et al., 2021) of een beperkte capaciteit van het zorgstelsel (Mouter et al., 2021b). In andere PWEs is ervoor gekozen om respondenten een beperkt aantal punten te laten verdelen (Mouter et al., 2021c; Spruit en Mouter; 2020; 2021). We dwingen deelnemers niet tot het behalen van een minimum hoeveelheid energie uit windmolens en zonnepanelen. Deelnemers kunnen dus alle waarden maximaliseren. In de PWE-keuzetaak komt dan naar voren dat het niet meer mogelijk is om windmolens en zonnepanelen op te wekken in Utrecht. Het voordeel van deze benadering is dat we leren over wat deelnemers zelf een realistische ambitie aan schone energie vinden. Het nadeel hiervan is dat we deelnemers niet dwingen om heel scherp na te denken over wat zij nou het meest belangrijk vinden bij de besluitvorming van de gemeente over windenergie. Ze mogen immers alles kiezen. Daarom hebben we ervoor gekozen om drie dingen te doen.
1) Voor de keuzetaak vragen we deelnemers om hun eigen ambitie aan te geven. 2) In de keuzetaak is er een pop-up die waarschuwt dat het niet mogelijk is genoeg schone energie voor de gehele stad op te wekken. Het metertje wat aangeeft aan deelnemers wat de gevolgen zijn van hun keuze staat altijd in het oranje. En 3) na de PWE-keuzetaak voegden we een onderdeel toe
20 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
waarin deelnemers kunnen aangeven wat de gemeenten volgens hen zou moeten mocht er niet genoeg schone energie binnen de gemeentegrenzen kunnen worden opgewekt. Op die manier versterken we de consequentialiteit van de keuzes van deelnemers.
2.1. Dataverzameling De dataverzameling voor de PWE vond plaats in de periode van 18 oktober 2023 tot en met 10 december 2023. Deelnemers zijn geworven door berichten over de PWE te verspreiden via sociale media en maillijsten van de gemeente. Ook zijn er interviews op straat en bij buurthuizen afgenomen door een wervingsbureau. Dit heeft een steekproef opgeleverd van in totaal 1439 deelnemers. In deze sectie rapporteren we de sociaaldemografische kenmerken van de deelnemers.
Socio-demografische gegevens van de deelnemers Tabel 2-1 laat de demografische kenmerken van de steekproef zien. Deze is niet volledig representatief voor de Utrechtse populatie. Allereerst valt op dat mannen oververtegenwoordigd zijn. Dat zien we vaker bij PWEs over de energietransitie. Er hebben echter ruim voldoende vrouwen meegedaan om te onderzoeken of meningen van mannen en vrouwen van elkaar verschillen. De drie verschillende leeftijdsgroepen zijn redelijk gelijk vertegenwoordigd. Als we kijken naar een verdere opsplitsing in leeftijdscategorieën van 10 jaar (25-34 jaar, 35-44 jaar etc.) dan zijn jongeren tot 25 jaar echter sterk ondervertegenwoordigd (52 deelnemers). Hierdoor kunnen we geen betrouwbare uitspraken doen over de voorkeuren van jongeren tot 25 jaar. In dit onderzoek is besloten om deze groep samen te nemen met de groep van 25 tot 35 jaar. De gemeente heeft hiernaast namelijk een Swipocratie enquête specifiek gericht op jongeren laten uitvoeren, zodat ook de mening van deze doelgroep wordt meegenomen in het schone energie beleid. Als laatste zijn inwoners zonder een hbo of wo opleiding ondervertegenwoordigd. Met name inwoners met maximaal een mbo 1 of havo/vwo-onderbouw opleiding hebben nauwelijks deelgenomen (42 deelnemers). Deze groep inwoners is minder goed bereikt via de online gemeentelijke kanalen. Daarom zijn extra straatinterviews uitgevoerd.
Echter deze doelgroep zijn ondanks pogingen beperkt bereikt met de straatinterviews. De ervaring van de straatinterviewers was dat sommige mensen minder makkelijk wilden deelnemen. Mensen gaven om verschillende redenen aan geen behoefte te hebben om deel te nemen aan het onderzoek. Bijvoorbeeld met wegwuivende opmerkingen als ‘oh daar heb ik allemaal geen verstand van hoor’. Ook waren er mensen die zeiden dat het 'toch geen zin heeft', wat mogelijk duidt op een gevoel van wantrouwen richting de gemeente.
21 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel 2-1: Demografische kenmerken van de steekproef
Geslacht*
Leeftijd*
Opleidingsniveau*
Steekproef
Populatie (BBGA, 2021)**
Man
60,1% (704)
49,6%
Vrouw
39,9% (465)
50,4%
Jonger dan 35 jaar
21,1% (318)
19,2%
Tussen 35 en 65 jaar
62,2% (859)
70,1%
Ouder dan 65 jaar
16,1% (240)
10,7%
Basisonderwijs, vmbo, mbo 1, havo/vwo-onderbouw
3,1% (42)
24,0%
Havo/vwo-bovenbouw, mbo 2-4
10,2% (143)
32,0%
Hbo, wo
86,6% (1214)
44,0%
*Aantallen tellen niet op naar 100%. Niet alle deelnemers hebben deze vragen ingevuld en deelnemers konden ook ‘zeg ik liever niet’ invullen.
We hebben deelnemers gevraagd in welk deel van Utrecht ze wonen (Tabel 2-2), hoe ze wonen (Tabel 2-3) en in wat voor huis ze wonen (Tabel 2-4). Een groot deel van de deelnemers woont in Vleuten – De Meern of Noordwest. Dat kan eraan liggen dat mensen in deze woonplaatsen zich eerder geraakt voelen door het onderwerp, bijvoorbeeld vanwege hun nabijheid bij windmolens. Inwoners uit Leidsche Rijn, Overvecht, Zuid en Zuidwest zijn ondervertegenwoordigd. Het merendeel van de deelnemers woont in een koopwoning (84,0%).
Tabel 2-2. In welke deel van Utrecht woon je? Stadsdeel
Aantal
Percentage
Binnenstad
39
2,7%
Leidsche Rijn
119
8,2%
Noordoost
154
10,7%
Noordwest
260
18,0%
Oost
186
12,9%
Overvecht
39
2,7%
Vleuten – De Meern
307
21,2%
West
138
9,6%
Zuid
73
5,1%
22 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Zuidwest
60
4,2%
Gemeente dichtbij Utrecht
41
2,8%
Andere plek in Nederland
8
0,6%
Aantal
Percentage
Mijn omgeving is groen of landelijk
275
19,1%
In mijn buurt is het stil
377
26,2%
Ik heb een vrij uitzicht
176
12,2%
Mijn omgeving is stedelijk
713
49,5%
Mijn omgeving is dorps
229
15,9%
In mijn buurt is het druk
232
16,1%
Tabel 2-3. Hoe woon je?* Woonomgeving
*Aantallen tellen niet op naar 100%. Deelnemers konden meerdere antwoorden selecteren.
We hebben deelnemers ook gevraagd naar hun financiële situatie. Dit is te zien in Tabel 2-4 . Een groot deel van de deelnemers houd meestal een beetje geld over (39,9%). Ook houdt een aanzienlijk deel van de deelnemers meestal geld over (29,3%). Tabel 2-4. Hoe is de financiële situatie van je huishouden op dit moment?* Aantal
Percentage
Ik houd meestal geld over
336
23,3%
Ik houd meestal een beetje geld over
472
32,8%
Ik kan precies rondkomen
145
10,1%
Ik moet spaargeld aanspreken
62
4,3%
Ik moet schulden maken
14
0,1%
Financiële situatie
*Aantallen tellen niet op naar 100%. Niet alle deelnemers hebben deze vragen ingevuld en deelnemers konden ook ‘zeg ik liever niet’ invullen.
Als laatste hebben we deelnemers gevraagd naar wat ze voornamelijk doen in het dagelijks leven (zie Tabel 2-5). Het overgrote deel van de deelnemers, namelijk 73,9%, doet betaald werk.
23 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel 2-5. Wat doe je voornamelijk in het dagelijks leven?* Aantal
Percentage
Ik doe betaald werk
862
59,9%
Ik ga naar school / ik studeer
62
4,3%
Ik ben huisman / huisvrouw
8
0,1%
Ik doe vrijwilligerswerk
30
0,2%
Ik ben met pensioen
152
10,6%
Anders
44
3,1%
Dagelijks leven
*Aantallen tellen niet op naar 100%. Niet alle deelnemers hebben deze vragen ingevuld en deelnemers konden ook ‘zeg ik liever niet’ invullen.
24 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
3. Resultaten Dit hoofdstuk bevat de hoofdresultaten van het onderzoek.
3.1. Meningen over het opwekken van schone energie In figuur 3-1 is te zien hoeveel schone energie deelnemers willen dat gemeente Utrecht opwekt. Op de vraag ‘Wat vind je van het doel van de gemeente om zoveel mogelijk schone energie op te wekken?’ antwoordde een ruime meerderheid (63,2%) dat ze het eens zijn met het doel van de gemeente om zelf zoveel mogelijk scone energie op te wekken. Iets meer dan een kwart van de deelnemers (25,6%) was het deels eens met de stelling. Zij vinden dat de gemeente moet doen wat makkelijk kan, maar niet zoveel mogelijk schone energie hoeft op te wekken. Een klein deel van de deelnemers (9,7%) vindt dat de gemeente niet zoveel mogelijk schone energie zelf moet opwekken. 9,7% Mee eens, ik vind dat we zelf zoveel mogelijk schone energie moet opwekken.
25,6%
Deels mee eens, ik vind dat we moeten doen wat makkelijk kan, maar zoveel mogelijk schone energie opwekken hoeft niet. 63,2%
Mee oneens, ik vind niet dat we zelf zoveel mogelijk schone energie moeten opwekken.
Figuur 3-1: Meningen over doel van de gemeente om zoveel mogelijk schone energie op te wekken
3.2. Meningen over wat te doen met tekort aan schone energie Binnen de gemeentegrenzen van Utrecht kan er nooit genoeg schone energie worden opgewekt voor al haar inwoners. In figuur 3-2 staat hoe de deelnemers scoren op verschillende stellingen over schone energie en wat de gemeente moet doen als zij zelf niet genoeg schone energie kan opwekken. Deelnemers geven het vaakst aan dat de gemeente de Rijksoverheid moet vragen om meer wind op zee. Meer dan de helft is het er mee eens dat de gemeente dit doen, waarvan 39,8% het er heel erg mee eens is en 28,9% een beetje. Ongeveer de helft van de deelnemers vindt dat de gemeente meer energie uit andere landen moet halen. Net meer dan de helft van de deelnemers vindt ook dat andere de gemeente andere provincies moet vragen om extra energie op te wekken. De meningen zijn verdeeld over buurtgemeenten vagen extra energie op te wekken. Als laatste was deelnemers gevraagd of de gemeente meer fossiele energie moet gebruiken als zij zelf niet genoeg energie kan opwekken. Hier is het merendeel van de deelnemers het niet echt (19,1%) of helemaal niet (27,9%) mee eens.
25 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
100% 90% 80% 70% 60%
50% 40% 30% 20% 10% 0% Meer fossiele energie
Ja, heel erg
Buurtgemeente Andere provincies vragen extra energie vragen extra energie op te wekken op te wekken Ja, een beetje
Neutraal
Meer energie uit Rijksoverheid vragen andere landen om meer wind op zee
Nee, niet echt
Nee, helemaal niet
Figuur 3-2: Antwoorden op de vraag: wat moeten we doen als we niet genoeg schone energie zelf opwekken?
3.3. Welke waarden vinden deelnemersbelangrijk bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden? Figuur 3-3 laat zien hoeveel rekening deelnemers willen houden met de waarden die van invloed kunnen zijn op het maken van keuzes over gebieden waar mogelijk windmolens en zonnevelden kunnen komen. Voor de meeste waarden adviseert een meerderheid van de deelnemers om er meer rekening mee te houden dan nu wordt gedaan, maar de mate waarmee de deelnemers meer rekening willen houden verschilt per waarde. Deelnemers adviseren om het meeste rekening te houden met het beschermen van de natuur en het voorkomen van overlast van geluid van windmolens. Een ruime meerderheid adviseert de gemeente om meer, of veel meer rekening te houden met deze waarden. Slechts een kleine groep (minder dan 10% bij beide waarden) adviseert om minder rekening te houden met de natuur en het geluid van windmolens. Deelnemers adviseren het minste rekening te houden met ruimte voor extra bedrijven en het zo min mogelijk gebruiken van landbouwgrond voor zonnevelden. Ook adviseren relatief weinig deelnemers om rekening te houden met het clusteren van windmolens en zonnevelden in een aantal gebieden. Een meerderheid van de deelnemers adviseert om minder rekening te houden met deze waarden, of het te laten zoals het nu is.
Voor de overige waarden adviseert een kleine meerderheid om hier meer rekening mee te houden. Dit betreffen de waarden om recreatiegebieden te beschermen, woningen te kunnen blijven bouwen en de Utrechtse geschiedenis te beschermen.
26 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
De natuur zoveel mogelijk beschermen Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar zetten Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Zoveel mogelijk rekening mee houden
Veel extra rekening mee houden
Extra rekening mee houden
Een beetje extra rekening mee houden
Rekening mee houden
Minder rekening mee houden
Figuur 3-3: Mate waarin deelnemers de gemeente Utrecht adviseren om rekening te houden met verschillende waarden bij het maken van keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden. In de keuzetaak hadden keuzes om met waarden rekening te houden gevolgen voor de mate waarop in bepaalde gebieden mogelijk schone energie kan worden opgewekt. Wanneer deelnemers een schuifje naar rechts schuiven (en ‘meer rekening houden met een waarde’) dan zal er een percentage van de beschikbare zoekgebieden afvallen. Figuur 3-4 laat de gevolgen zien voor de mening van de gemiddelde deelnemer. De figuur laat zien dat bij deze inzet slechts een zeer klein tot geen deel van de stroom in Utrecht schoon worden opgewekt.
27 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Figuur 3-3: Gemiddelde inzet op de waarden
Hoe verschillen voorkeuren van bepaalde groepen van elkaar? We hebben de gemiddelde inzet op waarden om rekening mee te houden bij keuzes over gebieden voor windmolens en zonnevelden ook uitgesplitst naar socio-demografische kenmerken. Tabel 3-1 laat de verschillen tussen leeftijdsgroepen zien. Het valt op dat deelnemers tot 35 jaar relatief weinig waarde hechten aan het beschermen van landbouwgrond, uitzichten en hand landschap bewaren en de geschiedenis rond Utrecht beschermen. Tabel 3-2 laat zien dat de gemiddelde van deelnemers met verschillende opleidingsniveaus weinig van elkaar verschilt. Opvallende resultaten zijn dat lager opgeleiden relatief meer inzetten op de geschiedenis in Utrecht beschermen en zorgen dat er genoeg ruimte is voor nieuwe bedrijven.
28 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel 3-1: Gemiddelde inzet op waarden uitgesplitst naar leeftijd. Jonger dan 35 jaar
35 tot 65 jaar
65 Jaar en ouder
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
47%
66%
63%
De natuur zoveel mogelijk beschermen
58%
64%
62%
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
32%
52%
54%
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
47%
46%
51%
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij
29%
33%
38%
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
18%
34%
38%
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
37%
46%
46%
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
36%
45%
47%
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
19%
24%
24%
Waarden
Tabel 3-2: Gemiddelde inzet op waarden uitgesplitst naar opleidingsniveau. Waarden
Laag*
Midden
Hoog
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
61%
67%
60%
De natuur zoveel mogelijk beschermen
51%
65%
63%
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
56%
54%
47%
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
54%
50%
47%
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij
36%
33%
34%
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
39%
41%
29%
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
49%
53%
43%
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
60%
51%
42%
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
30%
24%
23%
*Door weinig deelnemers met een laag opleidingsniveau (basisonderwijs, vmbo, mbo 1, havo/vwo-onderbouw) zijn de resultaten voor deze groep minder robuust dan de resultaten van deelnemersmet midden (havo/vwo-bovenbouw, mbo 2-4) of hoog (hbo, wo) opleidingsniveau.
29 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
We hebben ook gekeken of deelnemers uit verschillende stadsdelen in verschillende mate rekening houden met de waarden (tabel 3-3). Voor de meeste waarden is er weinig verschil te zien in de gemiddelde inzet van deelnemers uit verschillende stadsdelen. Een opvallend resultaat is dat deelnemers uit de binnenstad relatief veel inzetten op natuurbescherming (71%) en zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden (52%). Verder valt op de deelnemers uit Vleuten – De Meern relatief veel inzetten op zo min mogelijk overlast voor inwoners (74%) en zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden (43%). Deelnemers uit Vleuten – De Meern en Noord-Oost zetten tevens relatief veel in (60% en 59%) op het beschermen van de uitzichten en het landschap rond Utrecht, vergeleken met deelnemers uit andere stadsdelen. Tabel 3-3: Gemiddelde inzet op waarden uitgesplitst naar stadsdeel. Binnen
Leidsche
Over-
Vleuten
Noord-
stad
Rijn
vecht
– Meern
Oost
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
50%
62%
55%
74%
56%
61%
61%
53%
52%
59%
De natuur zoveel mogelijk beschermen
71%
60%
61%
65%
58%
65%
63%
64%
61%
62%
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
47%
48%
39%
60%
59%
47%
45%
36%
39%
40%
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
50%
51%
48%
51%
46%
46%
42%
48%
41%
43%
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij
34%
35%
24%
32%
35%
34%
36%
40%
34%
33%
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
52%
32%
31%
43%
23%
27%
30%
30%
24%
23%
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
46%
41%
43%
55%
40%
42%
44%
43%
38%
38%
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
47%
44%
43%
47%
41%
42%
44%
46%
40%
42%
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
23%
25%
21%
29%
24%
23%
21%
19%
21%
19%
Waarden
Oost
Zuid
Zuid-
West
west
Noordwest
*Door weinig deelnemers met een laag opleidingsniveau (basisonderwijs, vmbo, mbo 1, havo/vwo-onderbouw) zijn de resultaten voor deze groep minder robuust dan de resultaten van deelnemers met midden (havo/vwo-bovenbouw, mbo 2-4) of hoog (hbo, wo) opleidingsniveau.
30 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel 3-4 laat de resultaten zien van de Latente Klasse Cluster Analyse (LKCA). Met de LKCA clusteren we deelnemers die voornamelijk dezelfde antwoorden geven in een PWE. De methode kan ook rekening houden met welke demografische kenmerken verschil in keuzegedrag tussen deelnemers verklaren. We hebben de volgende kenmerken meegenomen in de LKCA: opleiding, leeftijd, geslacht, woonlocatie, financiële situatie, stadsdeel en mening over het opwekken van schone energie in de gemeente. Het model met 5 clusters bleek de meeste inzichten te verschaffen (vergeleken met de 2-4 cluster modellen). Volgens dit model hebben de kenmerken leeftijd en mening over het opwekken van schone energie significante invloed op de clustering van deelnemers. Dit betekent dat deze kenmerken een significante invloed hebben op het keuzegedrag van de deelnemers. Kenmerken zoals opleidingsniveau of in welk stadsdeel deelnemers wonen hebben geen significante invloed op het keuzegedrag van deelnemers aan de PWE. Cluster 1 (42% van de deelnemers) komt overeen met de gemiddelde deelnemer (figuur 3-3). Deze groep adviseert om het meeste rekening te houden met natuurbescherming (50%) het voorkomen van overlast voor inwoners (43% inzet). Dit cluster heeft een grote ambitie, 70% geeft aan zoveel mogelijk schone energie op te willen wekken in de gemeente.
Cluster 2 (26% van de deelnemers) prioriteert de waarden op dezelfde manier als de gemiddelde deelnemer (en cluster 1) maar adviseert om meer rekening te houden met alle waarden. Deze groep adviseert om heel veel rekening te houden met natuurbescherming (86%) en om veel rekening te houden met het voorkomen van overlast voor inwoners (75%). Ook het beschermen van het landschap rond Utrecht vindt deze groep heel belangrijk (67% inzet). Deelnemers uit dit cluster zijn het in mindere mate eens dan cluster 1 met de stelling dat Utrecht zo veel mogelijk schone energie zelf moet opwekken: 50% is het hiermee eens vergeleken met 70% van de deelnemers uit cluster 1. Cluster 3 (12% van de deelnemers) adviseert de gemeente om heel veel rekening met de meeste waarden te houden. De enige waarden waar deelnemers uit dit cluster niet veel tot maximaal op inzetten zijn rekening houden met dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen en dat er in een paar gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar staan. Cluster 4 (11% van de deelnemers) prioriteert waarden die gaan over prettig wonen in de gemeente. Deze deelnemers adviseren de gemeente om rekening te houden met overlast, voldoende woningen en uitzichten en het landschap rond Utrecht. Vergeleken met clusters 1, 2 en 3 vinden deelnemers uit dit cluster natuurbescherming relatief onbelangrijk.
Bovendien bestaat dit cluster uit het minste aantal jongeren (slechts 9%). Cluster 5 (8% van de deelnemers) adviseert om met geen enkele waarden meer rekening te houden dan nu gebeurt en wil vooral dat er zoveel mogelijk schone energie wordt opgewekt. Jongeren tot 35 jaar zijn sterk oververtegenwoordigde in dit cluster (49%).
31 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
Tabel 3-4: Resultaten Latente Klassen Cluster Analyse (LCKA).
Minder inzet
Zelfde tot een beetje
Een beetje extra
Veel extra inzet
Zo veel mogelijk
(0-19%)
extra inzet (20-39%)
inzet (40-59%)
(60%-79%)
extra inzet (+80%)
Cluster 1
Cluster 2
Cluster 3
Cluster 4
Cluster 5
(42%)
(26%)
(12%)
(11%)
(8%)
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid van windmolens
43%
75%
99%
90%
13%
De natuur zoveel mogelijk beschermen
50%
86%
98%
40%
31%
De uitzichten en het landschap rond Utrecht zoveel mogelijk beschermen
23%
67%
99%
72%
2%
Dat we nog steeds woningen kunnen bouwen
38%
48%
69%
71%
24%
Dat we in een paar (grote) gebieden veel windmolens en zonnevelden bij elkaar zetten
32%
42%
34%
29%
18%
Zo min mogelijk landbouwgrond gebruiken voor zonnevelden
15%
39%
73%
49%
2%
Gebieden die we gebruiken voor recreatie zoveel mogelijk beschermen
27%
55%
96%
51%
7%
De geschiedenis in Utrecht zoveel mogelijk beschermen
28%
54%
87%
52%
7%
Dat er nog steeds bedrijven bij kunnen komen
16%
21%
46%
43%
8%
Jonger dan 35 jaar
27%
15%
11%
9%
49%
Tussen 35 en 65 jaar
52%
66%
65%
79%
45%
Ouder dan 65 jaar
19%
17%
22%
12%
3%
Kenmerken van de clusters Leeftijd
Mening over het opwekken van schone energie in Utrecht* Mee eens, ik vind dat we zelf zoveel mogelijk schone energie moeten opwekken
70%
50%
16%
6%
87%
Deels mee eens, ik dat we moeten doen wat makkelijk kan, maar zoveel mogelijk schone energie opwekken hoeft niet
12%
25%
31%
53%
0%
Mee oneens, ik vind niet dat we zoveel mogelijk schone energie moeten opwekken
2%
3%
32%
19%
1%
*Percentages tellen niet op tot 100% omdat niet iedere deelnemer deze vraag heeft beantwoord.
32 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
3.4. Verdieping van waarden die deelnemers belangrijk vinden Na de PWE-keuzetaak kregen deelnemers verdiepende vragen over de keuze-opties. Voor 6 waarden kregen deelnemers de opdracht om verschillende manieren waarop de gemeente hier rekening mee kan houden te rangschikken van meest naar minst belangrijk. We rapporteren de resultaten van deze stellingen in samenhang met de kwalitatieve analyse van de motivaties die deelnemers gaven voor hun keuzes in de PWE-keuzetaak. Dit doen we door iedere keuze-optie uit de PWE apart te bespreken.
Dat inwoners zo min mogelijk last hebben van geluid door windmolens Het verminderen van geluidsoverlast veroorzaakt door windmolens staat bij de meerderheid van de deelnemers bovenaan de prioriteitenlijst. Ongeveer 73% van de deelnemers geeft aan dat er meer aandacht moet worden besteed aan het beperken van geluidsoverlast, terwijl bijna de helft (49%) zelfs pleit voor aanzienlijk meer inspanningen op dit gebied (zie figuur 3-4). Ongeveer één op de vijf deelnemers (19%) bepleit het handhaven van het huidige beleid, terwijl 9% van de deelnemers vindt dat de gemeente minder rekening moet houden met geluidsoverlast. Bijna alle deelnemers die bezorgd zijn over geluidsoverlast leggen de nadruk op de impact ervan op omwonenden. Deze focus wordt ook weerspiegeld in de antwoorden op de vraag waar deelnemers werd gevraagd om vormen van geluidsoverlast op volgorde van belangrijkheid te zetten, zoals weergegeven in figuur 3-5. Deelnemers hechten veel belang aan het verminderen van geluidsoverlast in en rondom omliggende woningen, waarbij ze deze vormen van overlast vaak het allerbelangrijkst of op één na belangrijkst vinden. Deelnemers vinden manieren om overlast in de bredere omgeving te verminderen of om bewoners te compenseren voor eventuele hinder minder belangrijk.
Hoewel er verdeeldheid heerst over de mate waarin inwoners worden beschermd door het opwekken van schone energie, vindt het merendeel van de deelnemers dit toch niet of minder belangrijk. Degenen die dit wel belangrijk vinden, beschouwen het vaak als het allerbelangrijkst. 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%
Inwoners die last Verminder geluid Verminder geluid Verminder geluid We beschermen hebben van geluid hoorbaar als je hoorbaar binnen in hoorbaar buiten in inwoners door van windmolens langs een een woning zoveel de tuin zoveel schone energie op compenseren windmolen fietst, mogelijk mogelijk te wekken voor een rijdt of wandelt betere toekomst zoveel mogelijk Zeer belangrijk
Belangrijk
Redelijk belangrijk
Enigszins belangrijk
Onbelangrijk
Figuur 3-3: Rangschikking manieren om rekening te houden met geluidsoverlast van windmolens
33 Resultaten van een inwonersonderzoek over schone energie opwek in Utrecht
De deelnemers die aangeven dat zij het tegengaan van geluidsoverlast belangrijk vinden, noemen als voornaamste reden hiervoor het voorkomen van gezondheidsproblemen en stress. Deelnemers die dit argument noemen, adviseren bijna altijd om zoveel mogelijk rekening te houden met geluidsoverlast. Zij vermelden het volgende: “Overlast zorgt voor stress en verminderde gezondheid. Die prijs is te hoog” “Geluidsoverlast wordt onderschat. Dit beïnvloed slaap en verhoogt het stressniveau bij mensen en dieren. Zo min mogelijk bij woningen plaatsen.” “Je woongenot moet zo weinig mogelijk verpest worden door omgevingsgeluiden. Dat is ook belangrijk voor je (mentale) gezondheid.” “Geluidshinder, en de psychische en gezondheidsklachten die dit met zich meebrengen, lijken nu onderschat te worden door de huidige gemeenteraad.” Daarnaast geven deelnemers aan dat zij het belangrijk vinden voor de leefbaarheid en hun wooncomfort om geluidsoverlast tegen te gaan: “Kan ten koste gaan van woonplezier” “Wooncomfort is het allerbelangrijkst, in Duitsland mag er niet binnen 3km van een windmolen stedelijk gebied zijn. Hier willen we ze praktisch naast huizen zetten, volstrekte idioterie. Er zijn bedrijventerrein waar alleen maar platte daken liggen. Gooi die vol met zonnepanelen, maar plaats geen windmolens in urbane gebieden!” “Ik ben zelf gevoelig voor geluid.