20211130 Rekenkamerrapport Grip op energietransitie DEF.pdf

2017

2018 Begroot

2019

2020

2021

Werkelijk

De overschrijding in 2017 is te verklaren door een toename van de post ‘coördinatie’ (+ € 177.000) en de Jouwhuisslimmer bijeenkomsten (+ € 130.000). In 2018 is aan meerdere projecten meer uitgegeven dan begroot, het grootste verschil zit bij Jouwhuisslimmer.nl (€ 82.000). In 2019 zitten de grootste afwijkingen bij Jouwhuisslimmer.nl (+ € 93.000), de Jouwhuisslimmer bijeenkomsten (+ € 63.000) en coördinatie (+ € 61.000). Financieel gezien zijn Jouwhuisslimmer.nl en de Jouwhuisslimmer avonden/webinars de grootste projecten. Zij maken in 2020 42% uit van de werkelijke kosten. Gasvrij Thuis valt niet onder het thema Wonen, maar onder Verduurzaming. Aan dit project wordt +/- € 150.000 per jaar uitgegeven. Een gedetailleerde uitwerking van de uitgaven per project is terug te vinden in bijlage 4.

75 Gemeente Utrecht (2021). Financieel overzicht projecten Stimuleren particuliere woningeigenaren (ontvangen via

business control). 76 Het financieel overzicht is aangeleverd door business control.

63

3.3.5

DE DOELTREFFENDHEID VAN HET CLUSTER PROJECTEN KAN NIET WORDEN BEOORDEELD, PRESTATIE-INDICATOREN GEVEN EEN WISSELEND BEELD PER PROJECT EN HET TEMPO LIGT LAAG

Bevinding 5: Bij de beoordeling van de doeltreffendheid onderscheiden we twee niveaus: A. De doeltreffendheid van de afzonderlijke projecten. De projecten zijn veelal niet te beoordelen op doeltreffendheid vanwege niet meetbare doelen en/of prestatie-indicatoren die niets zeggen over de doorwerking van het project. De prestatie-indicatoren geven een wisselend beeld per project. In een deel van de projecten is er sprake van vertraging in de uitvoering, deels te verklaren door de coronamaatregelen. B. De doeltreffendheid van het cluster van projecten aan de klimaatdoelen uit het coalitieakkoord. Ook dat is niet vast te stellen. De opbrengst van het cluster wordt niet apart gemeten en is niet te isoleren van andere projecten en externe ontwikkelingen. In november 2020 waren er in totaal 458 woningen van het gas af en lagen zonnepanelen op 20% van de koopwoningen. Het is aannemelijk dat de bijdrage van het Stimuleren van particuliere woningeigenaren aan de klimaatdoelen beperkt is.

Hieronder volgt per project een alinea over doeltreffendheid. Een uitgebreide tabel met cijfermatige onderbouwing staat in bijlage 5. Jouwhuisslimmer.nl Het hoofddoel van de website, ‘een goed werkend en aantrekkelijk platform voor particuliere eigenaren om hen verder te helpen met het verduurzamen van hun woning’ is niet te beoordelen doordat definities ontbreken en doordat de prestatie-indicatoren het hoofddoel niet volledig afdekken. Het beoogde aantal bezoekers is vanaf 2019 behaald.77 Het beoogde aantal invullers van Mijn Huis is in 2020 bijna gehaald. Mijn Huis is echter per 1 juli 2021 uit de lucht.78 Het regionale perspectief is dat het hoofddoel niet voor alle gemeenten is gehaald.79 Jouwhuisslimmer avonden/webinars Het aantal webinars wordt gehaald en het is aannemelijk dat dit ook in 2021 gaat lukken.80 Verder zijn er geen prestatie-indicatoren. In de praktijk zijn de bewoners de grootste groep aanmelders, het aantal aanmeldingen onder VvE’s en met name bedrijven is lager. Uit onderzoek onder deelnemers blijkt dat het benaderen van bewoners per post erg effectief is.81 Voor de meeste deelnemers was het webinar zoals verwacht. Enkele deelnemers vinden het jammer dat het

77 U-Thuis (14 januari 2021). Jouw Huis Slimmer in 2020, feiten en cijfers. 78 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 79 U-Thuis (november 2020). Stand van zaken ontwikkelingen U-Thuis – denkrichtingen. 80 Gemeente Utrecht (2021). Cijfers Jouwhuisslimmer Bijeenkomsten 2019-2020-2021. 81 Gemeente Utrecht (2021). Rapporten enquête webinars West, Zuid, Binnenstad, Zuidwest en VVE’s.

64

webinar niet voor huurders is bedoeld. Over de doorwerking van het webinar is weinig bekend. De adviesbureaus die energie-advies en trajectbegeleiding geven, zien wel een ‘webinar-effect’; na een webinar volgt een kleine golf aan aanmeldingen.82 Dit is een indicatie dat het webinar effect heeft. Dit effect is ook zichtbaar bij de Energiebox. Energiebox Zowel extern onderzoek83 als enquêtes84 onder deelnemers laten zien dat het aannemelijk is dat met de opzet van de Energiebox het doel van energiebesparing wordt bereikt. Het aantal van 2.500 uitgedeelde Energieboxen in 2020 is niet gehaald.85 De deadline voor de RRE is verplaatst naar eind 2021, omdat veel gemeenten te maken hadden met vertraging in de projecten vanwege corona.86 In de periode juni-december zullen nog ongeveer 1.000 Energieboxen uitgereikt moeten worden. Om dit te bereiken zal extra inspanning nodig zijn. De manier van uitreiken anders dan door energiecoaches (met gesprek en rapport) blijkt minder effectief.

Medewerkers van Vergunningen, Toezicht en Handhaving zijn uiteindelijk niet betrokken, deelnemers aan workshops van Energie-U halen hun Energiebox niet altijd op en er worden momenteel tien minuten ‘energiebespaargesprekken’ gevoerd, dat afbreuk doet aan een van de werkzame elementen van de Energiebox.87,88 De gemeente geeft aan dat het met de beschikbare middelen niet mogelijk was om alle Energieboxen met een coachingsgesprek aan te bieden89. Energie-ambassadeurs Het doel, een netwerk van energie-ambassadeurs dat Utrechters enthousiast maakt over verduurzaming door middel van diverse activiteiten, is deels behaald. Er hebben in 2020 activiteiten plaatsgevonden.90 Vanwege de coronamaatregelen zijn dit er minder dan gepland. Het is onbekend in hoeverre deelnemers na afloop energie besparen of hun huis verduurzamen. RRE Het hoofddoel van de RRE, woningeigenaren bewust maken van energiebesparing als opmaat om hun woning stapsgewijs verder te verduurzamen, is niet meetbaar. De afgeleide doelen zijn wel meetbaar, maar het is onduidelijk wanneer de doelen gehaald zijn. De aantallen bij prestatieindicatoren zijn afgeleid van het beschikbare bedrag in de regeling. De prestatie-indicator voor bereik is bijna gehaald.91 De overige prestaties (nog) niet. Deze doelen moeten uiterlijk eind 2021 worden behaald..Het aantal uitgereikte cadeaukaarten is bijna gehaald, maar het gebruik ervan

82 Rekenkamer Utrecht. Interviews externe partijen. 83 ECN (2017). Rapportage Energiearmoede - Effectieve interventies om energie efficiëntie te vergroten en

energiearmoede te verlagen. 84 Energiebox (2020-2021). RRE-enquête Energiebox. 85 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 86 Rijksdienst voor ondernemend Nederland (3 november 2020). Regeling Reductie Energiegebruik. Geraadpleegd via, https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/rre 87 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 88 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview externe partij. 89 Gemeente Utrecht (oktober 2021). Ambtelijk hoor- en wederhoor 90 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview externe partij. 91 FNKE/RVG (2021). Rapportage social media campagnes oktober 2020 – januari 2021 en februari 2021-april 2021.

65

blijft nog wat achter.92 De RRE-activiteiten hebben niet bijgedragen aan een stijging van het aantal energie-adviezen en trajectbegeleiding in 2020.93

RREW De activiteiten zijn in uitvoering en het is te vroeg om hierover te rapporteren. Wat wel opvalt is dat burgers de cadeaukaart pas kunnen aanvragen na het invullen van een vragenlijst, een werkwijze die bij de RRE niet succesvol bleek.94 Het is niet aannemelijk dat 1.000 bewoners de vragenlijst invullen en de cadeaukaart aanvragen. Ook is in de plannen95 nog onduidelijk hoe bewoners ‘meeliften’ bij het waterzijdig inregelen (het inregelen van de centrale verwarmingsinstallatie op de meest optimale manier qua comfort en energiezuinigheid) en hoe de extra energie-adviezen en trajectbegeleiding tot stand komen. Gasvrij Thuis Het doel ‘door middel van een voorbeeldwoning bewoners inspireren en stimuleren om hun eigen woning in stappen te verduurzamen (aardgasvrij/energiezuinig)’ is niet meetbaar gemaakt. Alleen het aantal bezoekers is bekend. Dit aantal viel door de coronamaatregelen in 2020 tegen. Voor 2021 is er een aangepast programma.96 Financiële hulp Het gebruik van de subsidieregeling energie-advies aan huis en trajectbegeleiding geeft de meest zekere informatie over de verduurzamingsmaatregelen die bewoners treffen direct door activiteit van de gemeente, omdat alleen degenen die daadwerkelijk maatregelen uitvoeren, kosten terugkrijgen. Het doel is behaald, maar voor een kleine groep woningeigenaren.

Het gaat om een stabiel klein aantal teruggaven per jaar.97 Daarmee achten we het onwaarschijnlijk dat deze instrumenten een grote bijdrage leveren aan de realisatie van de doelen. Anderzijds wijst het stijgende gebruik van de duurzaamheidslening erop dat er steeds meer bewoners daadwerkelijk van plan zijn maatregelen te treffen. De financiële ruimte die de lening biedt, trekt meer bewoners aan. Van collectieve inkoop is in het eerste kwartaal van 2021 geen gebruik gemaakt.98 Over het geheel genomen is de meetbaarheid van de projecten lastig. De prestatie-indicatoren zijn in wisselende mate behaald, maar deze indicatoren zijn niet altijd dekkend voor het doel (zie paragraaf 3.3.2). Daardoor is de doeltreffendheid niet te bepalen. We kunnen wel twee constateringen doen: ▪ De ervaring van de betrokken actoren is dat woningeigenaren in stappen hun huis verduurzamen; ▪ In alle projecten wordt gezocht naar opschaling, maar daar is (nog) geen sprake van. Het gaat steeds om kleine aantallen deelnemers. 92 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 93 Gemeente Utrecht (2021). Cijfers aantal aanvragen financiële regelingen (ontvangen via projectleider). 94 Gemeente Utrecht (2021). Korte toelichting op proces en monitoring (opgesteld n.a.v. vraag Rekenkamer Utrecht). 95 Gemeente Utrecht (2021). Projectplan (ingediend bij RVO). 96 Gemeente Utrecht (2021).

Jaarplan Gasvrij Thuis. 97 Gemeente Utrecht (2021). Cijfers aantal aanvragen financiële regelingen (ontvangen via projectleider). 98 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht.

66

Deze constateringen leren ons dat het geen eenvoudige opgave is om particuliere woningeigenaren te stimuleren hun woning te verduurzamen, laat staan aardgasvrij te maken. Kleine aantallen woningeigenaren maken kleine stapjes. Daarmee ligt het tempo laag. Hierin is Utrecht niet uniek; uit de Voortgangsrapportage Programma Aardgasvrije Wijken (2021)99 blijkt dat de deelnemende gemeenten veel knelpunten ervaren, waarvan de grootste zitten op het vlak van financiën en wettelijke bevoegdheden. Het is ook onbekend in hoeverre dit cluster projecten aan de klimaatdoelen bijdraagt. Dit wordt niet gemeten op het niveau van de projecten en ook niet overkoepelend. Het college houdt wel de tussenstand van de klimaatdoelen bij. Vanaf de Voorjaarsnota 2021 is voor aardgasvrije woningen een indicator toegevoegd. Uit de monitoring van de indicatoren blijkt dat het aantal woningen met zonnepanelen toeneemt (2020: 20%) en dat er tot nu toe relatief weinig woningen van het gas af zijn gegaan (2020: 458). 100 Gezien de beperkte opschaling in de projecten, is het aannemelijk dat de bijdrage van het Stimuleren van particuliere woningeigenaren aan de klimaatdoelen beperkt is. De gemeente wijst erop dat het vanaf het begin niet het doel van de projecten is geweest om aan de klimaatdoelen bij te dragen101.

De rekenkamer ziet echter een inhoudelijk verband en heeft daarom de doeltreffendheid op de klimaatdoelen opgenomen in het onderzoek. 3.3.6

DE DOELMATIGHEID KAN NIET WORDEN BEOORDEELD.

Bevinding 6: De doelmatigheid kan niet worden beoordeeld omdat de effectiviteit van de projecten voor het Stimuleren van woningeigenaren niet is vast te stellen. Als de aanname van de beperkte doeltreffendheid klopt, dan zijn de uitgaven aan het stimuleren van particuliere woningeigenaren relatief hoog. De uitgaven stijgen, maar de effecten zijn niet aantoonbaar. Er ontbreekt argumentatie voor de uitgaven enerzijds en de verwachte effecten anderzijds.

Het Uitvoeringsprogramma Energietransitie was in 2020 begroot op € 5,1 miljoen.102 Het thema Wonen maakt hier in 2020 met € 1,2 miljoen begrote en werkelijke uitgaven bijna een kwart deel van uit. De uitgaven zijn de afgelopen jaren gestegen, met name door de toekenning van de RRE en RREW. Er is van 2016 tot en met 2020 gemiddeld +/- € 750.000 per jaar aan het cluster projecten uitgegeven.103 In paragraaf 3.3.1 staat beschreven dat een goede onderbouwing en visie voor het cluster projecten mist. Voor de beoordeling van de doelmatigheid heeft dat tot gevolg dat we kunnen constateren dat er geen duidelijke afweging is gemaakt welke effecten worden beoogd tegen welke investeringen. 99 Rijksoverheid (2021). Voortgangsrapportage Programma Aardgasvrije Wijken 2020 100 Gemeente Utrecht (30 april 2021). Voortgangsrapportage De energie van de stad 2020.

101 Gemeente Utrecht (oktober 2021). Ambtelijk hoor- en wederhoor 102 Rekenkamer Utrecht (2021). Rekenkamerbrief energietransitie 103 Gemeente Utrecht (2021). Financieel overzicht projecten Stimuleren particuliere woningeigenaren (ontvangen via

business control).

67

Met de beschikbare informatie kunnen we de aanname maken dat de doeltreffendheid beperkt is; van opschaling is (nog) geen sprake. Dit maakt dat de kosten voor de projecten relatief hoog zijn voor wat ze opleveren, want ieder project heeft vaste kosten, ongeacht het aantal deelnemers/bezoekers. Er komen projecten bij en de uitgaven stijgen, maar de effecten zijn niet aantoonbaar. 3.3.7

INFORMATIEVOORZIENING AAN DE GEMEENTERAAD ONVOLLEDIG

Bevinding 7: De gemeenteraad ontvangt informatie over de resultaten en voortgang van het cluster van projecten, dit is echter onvoldoende om de gemeenteraad in staat te stellen haar controlerende taak uit te voeren. Er is geen compleet overzicht van alle projecten, doelen en behaalde resultaten en daarmee ontbreekt het inzicht in welke mate de aanpak effectief is. In één van de raadsbrieven staat foutieve informatie ten aanzien van het aantal energie-adviezen aan huis. Structurele informatievoorziening over de financiën, de resultaten en de voortgang van het project kan bijdragen aan het verbeteren van de controlerende rol.

De raad wordt geïnformeerd op de vaste momenten in de P&C-cyclus en in de jaarlijkse voortgangsrapportages Duurzaamheidsverslag, Energie van de stad104 en de raadsbrief Jaarplan uitvoeringsprogramma energietransitie.105 Ze gaan vooral in op de voortgang van de klimaatdoelen. De raadsbrief Jaarplan uitvoeringsprogramma energietransitie bevat ook de begroting voor het thema Wonen, waaronder de projecten voor het Stimuleren van particuliere woningeigenaren vallen. Vanaf de Voorjaarsnota 2021 is voor aardgasvrije woningen een indicator toegevoegd. De informatie in deze documenten ligt veelal op een hoger niveau dan het cluster projecten voor het Stimuleren van particuliere woningeigenaren. In Energie van de stad worden sommige projecten genoemd, maar het is geen compleet overzicht. De belangrijkste informatie over het Stimuleren van particuliere woningeigenaren richting de gemeenteraad in de periode 2018-heden staat in vijf raadsbrieven106 die in deze periode aan de raad zijn gestuurd. Het betreft vooral beschrijvingen van projecten en een stand van zaken. Voor een aantal projecten wordt informatie verstrekt over de prestatie-indicatoren en de uitgaven. Op basis van de informatie in de brieven is het echter niet duidelijk of de doelen bereikt worden.

104Gemeente Utrecht (30 april 2021). Raadsbrief Duurzaamheidsverslag 2020 en Voortgangsrapportage Energie van de

stad 2020. 105 Gemeente Utrecht (18 december 2019). Raadsbrief Jaarplan opgave energietransitie 2020. 106 Vijf raadsbrieven: ▪ Gemeente Utrecht (3 juli 2018). Raadsbrief Maatregelen energieneutraal wonen voor huiseigenaren. ▪ Gemeente Utrecht (18 december 2019). Raadsbrief Energietransitie Wonen. ▪ Gemeente Utrecht (17 januari 2020). Raadsbrief Toekenning specifieke uitkering regeling reductie energieverbruik. ▪ Gemeente Utrecht (13 november 2020). Raadsbrief subsidieregeling collectieve aanpak energiemaatregelen. ▪ Gemeente Utrecht (11 januari 2021). Raadsbrief Voortgang Regeling Reductie Energiegebruik.

68

Een enkele keer heeft de raad schriftelijke vragen107 gesteld; deze gingen met name over de Energiebox (voor huurders) en niet zozeer over de projecten voor particuliere woningeigenaren. Op 4 maart 2021 heeft de rekenkamer een gesprek gehouden met de fractiewoordvoerders energie. Onderwerp van gesprek was de informatievoorziening over Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren. Duidelijk wordt dat de raadsleden verschillende informatiebehoeften hebben als het gaat om het niveau van rapportage; waar de één tevreden is met een lijst van projecten zoals bij de rekenkamerbrief Energietransitie deel 1, heeft de ander alleen behoefte aan informatie als iets niet goed loopt. Verder komt naar voren dat het voor de raadsleden met de huidige informatievoorziening moeilijk te beoordelen is wat de stand van zaken van projecten is en welke effectief zijn en welke minder. Daardoor is ook weer moeilijk te beoordelen of het geld aan de juiste projecten is besteed en of de verhouding tussen uitgaven en opbrengsten goed is. Structurele informatievoorziening over de financiën, de resultaten en de voortgang van het project kan bijdragen aan het verbeteren van de controlerende rol.

3.4

NORMENKADER

In deze paragraaf komt het normenkader aan bod. Hier leggen we de relatie tussen de onderzoeksvragen, normen en beoordeling. Tabel 0.1 Normenkader en beoordeling Onderzoeksvraag

Norm

Criteria

Vraag 1 (doelen en prestatie-indicatoren)

De gemeente heeft de doelen en prestatieindicatoren van het Stimuleren van particuliere woningeigenaren voldoende helder geformuleerd.

De gemeente heeft doelen Zie bevinding 1 en 2, § en prestatie-indicatoren 3.3.1 en 3.3.2 opgesteld voor het Stimuleren van particuliere woningeigenaren.

Beschrijvende vraag gericht op de inhoud van de projectplannen van Stimuleren particuliere woningeigenaren.

Geen beoordeling, zie § 3.3.3

Vraag 2 (inhoud projectplan)

Beoordeling

De doelen van het Zie bevinding 2 en § 3.3.2 Stimuleren van particuliere woningeigenaren zijn SMART geformuleerd.

107 Gemeente Utrecht (9 april 2020). Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2020, nummer 080.

69

Het projectplan van Stimuleren particuliere woningeigenaren bevat een (meerjaren)planning en begroting.

Zie bevinding 3 en 4, § 3.3.3 en 3.3.4 Bijna alle projectplannen hebben een planning en begroting voor het lopende jaar. Geen van de projectplannen heeft een meerjarenplanning en -begroting.

Vraag 3 (doelmatigheid en doeltreffendheid)

Het Stimuleren van particuliere woningeigenaren is doelmatig en doeltreffend.

De prestaties (‘wat gaan we doen’) zijn behaald, of verlopen volgens plan.

Zie bevinding 5 en § 3.3.5

De doelen van het Zie bevinding 5 en Stimuleren van particuliere § 3.3.5 woningeigenaren die zijn gesteld voor tot aan het moment van onderzoek (begin 2021) zijn behaald. Het is aantoonbaar, of in ieder geval aannemelijk, dat de prestaties bijdragen bij aan het behalen van de doelen.

Zie bevinding 5 en § 3.3.5 Voor de energiebox is dit voor de reguliere werkwijze uitgebreid onderzocht en beargumenteerd. De effectiviteit van de andere projecten is beperkt onderbouwd.

De middelen voor het Stimuleren van particuliere woningeigenaren worden efficiënt en effectief ingezet om de doelen te bereiken.

Zie bevinding 6 en § 3.3.6 De effectieve inzet van middelen is niet te beoordelen. De inzet van de middelen lijkt niet efficiënt. Er is geen bewuste afweging gemaakt tussen de uitgaven enerzijds en de verwachte effecten anderzijds, terwijl uitgaven toenemen.

Het Stimuleren van particuliere woning-

De gemeente heeft doelen Zie bevinding 5 en en prestatie-indicatoren § 3.3.5

70

eigenaren draagt bij aan het behalen van de overkoepelende klimaatdoelen.

Vraag 4 (betrekken bewoners)

De gemeente betrekt inwoners tijdig, effectief en/of op de juiste momenten bij de voorbereiding en uitvoering van de projecten.

opgesteld voor de overkoepelende klimaatdoelen. Het is inzichtelijk wat het Zie bevinding 5 en Stimuleren van particuliere § 3.3.5 woningeigenaren bijdraagt aan het behalen van de klimaatdoelen. Er vindt terugkoppeling plaats over de voortgang van de klimaatdoelen en dit wordt meegenomen in de aanpak.

Zie bevinding 5 en § 3.3.5

Inwoners krijgen voldoende tijd om zich te kunnen voorbereiden op hun participatie in de projecten.

Hoofdstuk 4

De gemeente betrekt de juiste inwoners op de juiste manier en bij de juiste thema’s bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie.

Hoofdstuk 4

Vraag 5 Beschrijving van de (informatievoorziening inhoud van de gemeenteraad) informatievoorziening aan de raad over de stand van zaken t.a.v. de uitvoering en resultaten van het Stimuleren van particuliere woningeigenaren, in de periode 2018-heden

Vraag 6 De raadsinformatie (verbeterpunten over de stand van informatievoorziening) zaken t.a.v. de uitvoering en resultaten van het Stimuleren van

Geen beoordeling, zie § 3.3.7

Uit de raadsinformatie Zie bevinding 7 en moet blijken welke § 3.3.7 resultaten het project heeft opgeleverd en wat de De gemeenteraad ontvangt onvoldoende informatie om

71

particuliere woningvoortgang is op de te eigenaren is toereikend behalen doelen. om de resultaten te kunnen beoordelen.

de resultaten te kunnen beoordelen.

De gemeenteraad heeft op themaniveau inzicht in de uitgaven.

Beschrijvende vraag gericht op verbeteropties voor de informatievoorziening.

Geen beoordeling, zie § 3.3.7

72

73

4

BURGERPERSPECTIEF

Dit hoofdstuk gaat over het perspectief van burgers op Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren. Er is voor gekozen om de projecten in dit hoofdstuk samen te nemen, omdat de doelgroep woningeigenaren vanuit Zon op dak is ondergebracht bij de projecten van het Stimuleren van particuliere woningeigenaren. We beantwoorden de vraag: Betrekt de gemeente Utrecht inwoners tijdig, effectief en/of op de juiste momenten bij de voorbereiding en uitvoering van de onderzochte projecten? Deze vraag en de bijbehorende normen sluiten aan bij de Utrechtse participatieleidraad108; een handvat voor het ontwerpen van het participatieproces bij beleid en projecten. Participatie wordt hierin omschreven als actieve betrokkenheid van bewoners, ondernemers, bezoekers en organisaties bij plannen en projecten van de gemeente. De leidraad helpt bij het kiezen voor een passend participatieinstrument en het inrichten van het proces. De onderzoeksvraag beantwoorden we op basis van beschikbare gegevens uit de stadsgesprekken, bewonerspeiling en feedback van deelnemers op Jouwhuisslimmer.nl, de Jouwhuisslimmer webinars en de Energiebox. Daarnaast hebben we twee energie-coaches, een energie-ambassadeur en vertegenwoordigers van drie bewonersinitiatieven geïnterviewd. In paragraaf 4.1 beschrijven we kort de bevindingen. Vervolgens geven we in paragraaf 4.2 toelichting op de bevindingen.

In paragraaf 4.3 volgt het normenkader. In deze paragraaf wordt ook het verband gelegd tussen de onderzoeksvragen en de normen.

4.1

BEVINDINGEN IN HET KORT 1. De Utrechtse participatieleidraad is niet gevolgd bij de projecten Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren, maar wel bij het opstellen van overkoepelende visies zoals de Regionale Energiestrategie (RES), Transitievisie Warmte (TWV), de Wijkuitvoeringsplannen warmtetransitie, de Ruimtelijke Strategie 2040 (RSU) en het Regionaal Economisch Programma (REP). 2. De mening van burgers over de energietransitie is in kaart gebracht door middel van een Stadsgesprek Nieuwe Energie en een bewonerspeiling. De uitkomsten sluiten aan bij de huidige werkwijze van de gemeente en worden gebruikt bij de voorbereiding van beleid. 3. Bij Zon op dak en de meeste projecten voor het stimuleren van particuliere woningeigenaren zijn burgers niet in de voorbereiding en uitvoering betrokken geweest. Er is de afgelopen jaren nauwelijks op structurele wijze feedback verzameld, met uitzondering van de Energiebox. Bij enkele projecten is recent gestart met het verzamelen van

108 Gemeente Utrecht (2020). De Utrechtse participatieleidraad.

74

feedback. De feedback is overwegend positief. Vanuit de inwoners worden verbeterpunten aangedragen op het gebied van overzichtelijkheid van Jouwhuisslimmer.nl en specifieke informatie voor huurders. 4. Bewonersinitiatieven die zich met de energietransitie bezighouden ervaren goede ondersteuning van de gemeente in de vorm van advies en financiële hulp. Vanuit de gemeente is er nog geen kader voor de ondersteuning van bewonersinitiatieven. De houding van de gemeente lijkt tot nu toe afwachtend als het aankomt op de meer complexe vragen of vraag om uitgebreidere ondersteuning.

4.2

TOELICHTING OP DE BEVINDINGEN

Bevinding 1: De Utrechtse participatieleidraad is niet gevolgd bij de projecten Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren, maar wel bij het opstellen van overkoepelende visies zoals de Regionale Energiestrategie (RES), Transitievisie Warmte (TWV), de Wijkuitvoeringsplannen warmtetransitie, de Ruimtelijke Strategie 2040 (RSU) en het Regionaal Economisch Programma (REP).

De Utrechtse participatieleidraad109 is een handvat voor zowel ambtenaren als professionals in de stad die verantwoordelijk zijn voor de participatie bij beleid en projecten. Participatie is actieve deelname van bewoners, ondernemers, bezoekers en organisaties aan projecten van de gemeente. Bij Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren is geen sprake van participatie van inwoners in de aanloop van de projecten en de leidraad is dan ook niet gehanteerd.110 De participatieleidraad is wel toegepast op de Regionale Energiestrategie (RES), Transitievisie Warmte (TWV), de Wijkuitvoeringsplannen warmtetransitie, de Ruimtelijke Strategie 2040 (RSU) en het Regionaal Economisch Programma (REP).

Bevinding 2: De mening van burgers over de energietransitie is in kaart gebracht door middel van een Stadsgesprek Nieuwe Energie en een bewonerspeiling. De uitkomsten sluiten aan bij de huidige werkwijze van de gemeente en worden gebruikt bij de voorbereiding van beleid.

Er is in 2020/2021 door het voeren van het Stadsgesprek Nieuwe Energie111 vanuit een breder perspectief uitvoering gegeven aan participatie van inwoners bij de energietransitie. Dit omdat geconstateerd werd dat de houding van inwoners veranderd is en het Stadsgesprek uit 2015 verouderd was. De gemeente kiest bewust voor het uitnodigen van specifieke groepen zoals

109 Gemeente Utrecht (2020). De Utrechtse participatieleidraad. 110 Rekenkamer Utrecht. Interviews gemeente Utrecht. 111 Gemeente Utrecht (2020-2021). Stadsgesprek Nieuwe Energie

75

ondernemers, jongeren en energie-initiatieven. Het Stadsgesprek bestaat uit verschillende onderdelen, de werkwijze is weergegeven in figuur 4.1. Figuur 4.1 De werkwijze van het Stadsgesprek Nieuwe Energie

Bron: Gemeente Utrecht (juni 2021), Stadsgesprek Nieuwe energie 2020/2021

Enkele belangrijke uitkomsten vanuit het Stadsgesprek in relatie tot zon op dak en het stimuleren van woningeigenaren: ▪ Inwoners zijn verdeeld over de stelling dat de gemeente eigenaren mag verplichten zonnepanelen te plaatsen. Wel is men eensgezind dat de grote daken als eerste aan de beurt zijn. ▪ Grondig isoleren gaat het best als de hele straat in één keer wordt gedaan en de terugverdientijd minder dan vijf jaar is. ▪ Het ergste dat fout kan gaan bij het isoleren van minimaal 40.000 gebouwen voor 2030, is kansenongelijkheid, geen draagvlak, dat niet iedereen meedoet, geld tekort, dat het niet duurzaam gebeurt en dat we het niet halen. ▪ Een collectief warmtenet als alternatief voor aardgas is oké als je alleen de warmte betaalt die je gebruikt en als het niet meer kost dan aardgas nu. ▪ Nuttige spelregels: experts betrekken, een duurzame bron kiezen, geen winstgevende partij, lange termijn denken en transparante kosten. ▪ Het beste dat de gemeente kan doen bij het verduurzamen van energie is het stap voor stap aanpakken.

76

Deze uitkomsten sluiten aan bij de huidige werkwijze van de gemeente. In de webinars en bij energie-advies aan huis en trajectbegeleiding zijn experts betrokken112,113, de informatie op Jouwhuisslimmer.nl is onafhankelijk van bedrijven114 en de gemeente wil met collectieve inkoop faciliteren dat meerdere huizen samen maatregelen nemen.115 In maart 2021 is een vragenlijst over aardgasvrij wonen voorgelegd aan het bewonerspanel. De vragen zijn door ongeveer 3.000 bewoners van een koopwoning beantwoord (het precieze aantal verschilt per vraag). Uit de resultaten blijkt dat een merendeel van de inwoners niet verwacht de komende tien jaar op eigen initiatief hun woning aardgasvrij te maken. Het merendeel van de bewoners is wel geïnteresseerd om aan te sluiten bij initiatieven in hun buurt. Maatregelen als isoleren, elektrisch koken en zonnepanelen plaatsen zijn al door een deel uitgevoerd of staan op de planning. Het aansluiten op een warmtenet en het plaatsen van een warmtepomp veelal niet. Ook blijkt dat bewoners het liefst via een website en e-mail geïnformeerd willen worden over het aardgasvrij maken van de woning. Een overzicht van de uitkomsten is opgenomen in bijlage 6.

Bevinding 3: Bij Zon op dak en de meeste projecten voor het stimuleren van particuliere woningeigenaren zijn burgers niet in de voorbereiding en uitvoering betrokken geweest. Er is de afgelopen jaren nauwelijks op structurele wijze feedback verzameld, met uitzondering van de Energiebox. Bij enkele projecten is recent gestart met het verzamelen van feedback. De feedback is overwegend positief. Vanuit de inwoners worden verbeterpunten aangedragen op het gebied van overzichtelijkheid van Jouwhuisslimmer.nl en specifieke informatie voor huurders.

In de volgende tabel staat de betrokkenheid van burgers per project vermeld. Tabel 4.1 Betrokkenheid burgers per project Project

Betrokkenheid burgers

Zon op dak

Geen specifieke betrokkenheid van inwoners bij opzet. Een aantal doelgroepen (woningeigenaren, VvE’s en collectieven) valt onder Jouwhuisslimmer.116

Jouwhuisslimmer.nl

▪ ▪ ▪

Betrokkenheid inwoners bij opzet niet meer te achterhalen.117 Er is een klantenservice met telefoon en chat (vanaf eind 2020 met registratie).118 Er wordt op de website aan gebruikers gevraagd om een cijfer van 1-5 toe te kennen.

112 Gemeente Utrecht (7 januari 2020). Projectofferte Jouw Huis Slimmer (hybride) webinars 2021. 113 Gemeente Utrecht (30 januari 2020). Subsidieregels energie-advies aan huis en trajectbegeleiding. 114 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 115 Gemeente Utrecht (2 maart 2021). Nadere regel subsidie collectieve aanpak energiemaatregelen. 116 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 117 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 118 U-Thuis (14 januari 2021). Jouw Huis Slimmer in 2020, feiten en cijfers.

77

▪ ▪

Jouwhuisslimmer avonden/webinars

▪ ▪

Energiebox

▪ ▪

Energie-ambassadeurs

▪ ▪ ▪ ▪

RRE RREW

Eind 2020 is de vernieuwde website getest door burgerinitiatieven en collega’s.119 Begin 2021 is gestart met een enquête onder de gebruikers van de website. De verbeterpunten zijn met name overzichtelijkheid van de website en specifieke informatie voor huurders (de informatie is nu op woningeigenaren gericht).120 Ontstaan vanuit samenwerking adviesbureau-gemeente, niet specifiek inwoners bij de opzet betrokken.121 Vanaf 2020/2021 enquête na afloop van webinar.122 De ontwikkeling is gedaan in samenwerking met een huurdersorganisatie.123 De woningeigenaren met een Energiebox krijgen drie weken na het gesprek een enquête toegestuurd.124 Energie-ambassadeurs zijn zelf inwoners, zij zijn dus vanaf het begin betrokken. Energie-U en de gemeente werken al langere tijd samen. Samenwerking kan nog beter worden benut.125 In 2021 is gestart met een enquête onder personen die een workshop hebben gevolgd of een gesprek met een energie-ambassadeur hebben gehad126.

Geen specifieke betrokkenheid van inwoners.127 ▪

▪

Voor collectieve projecten om samen te isoleren, worden de methodieken Buurtkracht en Winst-uit-je-woning ingezet. Dit zijn manieren om inwoners te enthousiasmeren om mee te doen.128 Bij de andere activiteiten is er geen specifieke betrokkenheid van inwoners.

Gasvrij Thuis

Geen specifieke betrokkenheid van inwoners.129

Financiële hulp

Geen specifieke betrokkenheid van inwoners.130

119 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 120 U-Thuis (mei 2021). Resultaten enquête gebruik van jouwhuisslimmer.nl in nieuwsbrief van mei 2021. 121 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht 122 Gemeente Utrecht (2021). Rapporten enquête webinars West, Zuid, Binnenstad, Zuidwest en VvE’s. 123 Gemeente Utrecht (22 november 2019). Projectplan Energiebox 2020. 124 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 125 Rekenkamer Utrecht. (2021) Interviews gemeente Utrecht en externe partij. 126 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview externe partij. 127 Gemeente Utrecht (20 mei 2020). Projectvoorstel RRE. 128 Gemeente Utrecht (2021). Projectplan (ingediend bij RVO). 129 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 130 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht.

78

Bevinding 4: Bewonersinitiatieven die zich met de energietransitie bezighouden ervaren goede ondersteuning van de gemeente in de vorm van advies en financiële hulp. Vanuit de gemeente is er nog geen kader voor de ondersteuning van bewonersinitiatieven. De houding van de gemeente lijkt tot nu toe afwachtend als het aankomt op de meer complexe vragen of vraag om uitgebreidere ondersteuning.

Uit gesprekken met vertegenwoordigers van bewonersinitiatieven131 blijkt dat zij de ondersteuning van de gemeente als prettig ervaren. Zij worden bijgestaan met adviezen en subsidies om hun ideeën uit te werken, bijvoorbeeld om een website te laten ontwikkelen of folders te drukken. De initiatieven vragen actief om hulp bij de gemeente. De gemeente geeft zelf aan momenteel te werken aan een kader voor de ondersteuning met burgerinitiatieven, omdat deze vragen nieuw zijn voor de gemeente. Het is onder andere de vraag welke activiteiten de gemeente al dan niet moet subsidiëren.132 Aan de ondersteuning van bewonersinitiatieven en VvE’s, op de informatie in de webinars na, nog weinig publiciteit gegeven. De houding van de gemeente lijkt tot nu toe afwachtend. Initiatieven die uitgebreidere ondersteuning willen of complexere vragen aan de gemeente voorleggen, merken deze houding op. Zij hebben bijvoorbeeld verdergaand advies nodig over een bouwbesluit of bestemmingsplan, of willen dat de gemeente hun initiatief promoot. De bewonersinitiatieven noemen enkele voorbeelden waarbij de gemeente hen niet tegemoetkwam met ondersteuning. Dit had als gevolg dat vrijwilligers meer tijd moesten investeren, vastliepen of wilden stoppen.133 De initiatieven zijn opgezet door enthousiaste bewoners die relatief veel tijd investeren in de energietransitie.

Zij hebben vaak kennis over het lokale bestuur, (buurt-)communicatie of technische kennis over de mogelijkheden of het gebouw. De vrijwilligers steken vrije tijd in het initiatief en halen energie uit de resultaten. Zij geven daarbij aan dat de inspanning en resultaten in balans moeten zijn. Verschillende initiatieven geven aan zeer vaak te worden benaderd door de gemeente of aan de gemeente gelieerde organisaties. Enerzijds is dat een kans tot inspraak en het delen van ervaringen. Anderzijds wordt het door de vrijwilligers als tijdsintensief ervaren.134 De geïnterviewde burgerinitiatieven, energie-ambassadeurs en energiecoaches geven aan dat zij contact hebben met diverse doelgroepen, maar dat de energietransitie nog niet van iedereen is. Het blijkt soms moeilijk om in grotere VvE’s voldoende mensen mee te krijgen in de plannen. Het meekrijgen van de buurt is nog een uitdaging en er zijn ook groepen die nog helemaal in het begin van hun klantreis staan. De energietransitie is nog niet van iedereen.135

131 Rekenkamer Utrecht (2021). Interviews externe partijen. 132 Rekenkamer Utrecht (2021). Interview gemeente Utrecht. 133 Rekenkamer Utrecht (2021). Interviews externe partijen. 134 Rekenkamer Utrecht (2021). Interviews externe partijen. 135 Rekenkamer Utrecht (2021). Interviews externe partijen.

79

4.3

NORMENKADER

In de onderstaande tabel het normenkader. Hier leggen we de relatie tussen de onderzoeksvragen, normen en beoordeling.

Tabel 4.1. Normenkader en beoordeling Onderzoeksvraag

Norm

Criteria

Beoordeling

Vraag 4

De gemeente betrekt inwoners tijdig, effectief en/of op de juiste momenten bij de voorbereiding en uitvoering van de projecten.

Inwoners krijgen voldoende tijd om zich te kunnen voorbereiden op hun participatie in de projecten.

Zie bevinding 1 en § 4.2

De gemeente betrekt de juiste inwoners op de juiste manier en bij de juiste thema’s bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie.

Zie bevinding 2 en § 4.2

(burgerperspectief)

Niet te beoordelen; de participatieleidraad wordt niet gevolgd.

De gemeente onderzoekt de mening van (specifieke) inwoners en gebruikt deze in de voorbereiding van beleid. Zie bevinding 3 en § 4.2 Burgers worden nauwelijks betrokken bij het opstellen en uitvoeren van Zon op dak en het Stimuleren van particuliere woningeigenaren. Er is recent gestart met evaluatie op basis van feedback. Zie bevinding 4 en § 4.2 Bewonersinitiatieven voelen zich ondersteund, maar er is vanuit de gemeente nog geen kader gesteld.

80

81

COLOFON Fotograaf voorpagina: Rekenkamer Utrecht Fotograaf omslag bestuurlijk rapport: Juri Hiensch Fotograaf omslag onderzoeksrapport: Renzo Gerritsen Fotograaf omslag hoofdstuk 2: Robert Oosterbroek Fotograaf omslag hoofdstuk 3: Rebecca Brockbernd Fotograaf omslag hoofdstuk 4: Renzo Gerritsen Fotograaf omslag bijlagen: Peter Oosterbroek

82

BIJLAGE BIJLAGE 1 GERAADPLEEGDE DOCUMENTEN ZON OP DAK ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Gemeente Utrecht (19 januari 2018). Raadsbrief Beleidsregel Collectieve Zonne-Energie projecten. Gemeente Utrecht (24 januari 2019). Raadsbrief Prestatieafspraken Utrechtse corporaties en huurdersorganisaties. Gemeente Utrecht (26 april 2019). Raadsbrief Inzet vastgoed voor zonne-energie. Gemeente Utrecht (5 juli 2019). Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2019, nummer 117. Gemeente Utrecht (10 september 2019). Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2019, nummer 163. Gemeente Utrecht (30 oktober 2019). Zon op dak Aanpak 2019-2022. Gemeente Utrecht (30 oktober 2019). Raadsbrief Stand van zaken zonne-energie. Gemeente Utrecht (31 oktober 2019). Nadere regel Versnelling Collectieve Zonneenergieprojecten 2.0. CDA, D66, GroenLinks, PvdD, SBU en VVD (14 november 2019). Motie Aanpakken belemmeringen zon-op-dak. Gemeente Utrecht (3 december 2019). Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2019, nummer 225. Dietz Strategie & Communicatie (20 juli 2020). Projectplan zon op bedrijfsdaken (concept) / Alliantie & Communicatieplan Zonnepact Utrecht. CDA, PvdA, PvdD, SP en S&S (17 september 2020). Moties Ambities zon-op-dak. Gemeente Utrecht (12 november 2020). Raadsbrief aanpak zon-op-gemeentedak Gemeente Utrecht (23 november 2020). Raadsbrief stand van zaken zon op dak. Gemeente Utrecht (24 november 2020). Zonnepact Utrecht 030. Gemeente Utrecht (9 april 2021).

Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2021, nummer 72. Gemeente Utrecht (30 april 2021). Raadsbrief Duurzaamheidsverslag 2020 en Voortgangsrapportage Energie van de stad 2020. CDA, PvdD en S&S (8 juli 2021). Motie: Nieuwe doelstelling voor zon-op-dak.

STIMULEREN PARTICULIERE WONINGEIGENAREN Jouwhuisslimmer.nl: ▪ U-Thuis (2017). Beschrijvend document bij Europese openbare aanbesteding ‘Regionaal energieplatform’. ▪ U-Thuis (2019). Projectplan Jouwhuisslimmer.nl 2019. ▪ U-Thuis (14 januari 2021). Jouw Huis Slimmer in 2020, feiten en cijfers. ▪ U-Thuis (8 april 2021). Jouw Huis Slimmer, rapportage Q1 2021. ▪ U-Thuis (november 2020). Stand van zaken ontwikkelingen U-Thuis – denkrichtingen. ▪ U-Thuis (mei 2021). Resultaten enquête gebruik van jouwhuisslimmer.nl in nieuwsbrief van mei 2021.

83

Jouwhuisslimmer avonden/webinars: ▪ Gemeente Utrecht (7 januari 2020). Projectofferte Jouw Huis Slimmer (hybride) webinars 2021. ▪ Gemeente Utrecht (2021). Cijfers Jouwhuisslimmer Bijeenkomsten 2019-2020-2021. ▪ Gemeente Utrecht (2021). Rapporten enquête webinars West, Zuid, Binnenstad, Zuidwest en VVE’s. Energiebox: ▪ Gemeente Utrecht (22 november 2019). Projectplan Energiebox 2020. ▪ ECN (2017). Rapportage Energiearmoede - Effectieve interventies om energie efficiëntie te vergroten en energiearmoede te verlagen. ▪ Energiebox (2020-2021). RRE-enquête Energiebox. ▪ Energiebox (2019). Resultaten enquête pilot woningeigenaren lage inkomens. Energie-ambassadeurs: ▪ Energie-U (2021). Jaarplan 2021 ▪ Energie-U (2021). Communicatieplan Woningverduurzaming 2021 Gasvrij Thuis: ▪ Gemeente Utrecht (2021). Jaarplan Gasvrij Thuis. RRE: ▪ Gemeente Utrecht (14 november 2019). RRE-aanvraag bij de Rijksdienst voor ondernemend Nederland (RVO). ▪ Gemeente Utrecht (20 mei 2020). Projectvoorstel RRE. ▪ Kriskras/FNKE (12 oktober 2020). Campagne RRE gemeente Utrecht. ▪ FNKE/RVG (2021). Rapportage social media campagnes oktober 2020 – januari 2021. ▪ FNKE/RVG (2021). Rapportage social media campagnes februari 2021 – april 2021. ▪ Gemeente Utrecht (2021). Korte toelichting op proces en monitoring (opgesteld n.a.v. vraag Rekenkamer Utrecht). RREW: ▪ Gemeente Utrecht (2021).

Projectplan (ingediend bij RVO). ▪ Gemeente Utrecht (2021). Begroting aanvraag RREW (ingediend bij RVO). Financiële hulp: ▪ Gemeente Utrecht (30 januari 2020). Subsidieregels energie-advies aan huis en trajectbegeleiding. ▪ Gemeente Utrecht (21 oktober 2019). Projectplan ondersteuning trajectbegeleiding grondgebonden woningen. ▪ Gemeente Utrecht (2 maart 2021). Nadere regel subsidie collectieve aanpak energiemaatregelen. ▪ Gemeente Utrecht (2021). Cijfers aantal aanvragen financiële regelingen (ontvangen via projectleider). Informatievoorziening raadsleden: ▪ Gemeente Utrecht (3 juli 2018). Raadsbrief Maatregelen energieneutraal wonen voor huiseigenaren.

84

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Gemeente Utrecht (18 december 2019). Raadsbrief Jaarplan opgave energietransitie 2020. Gemeente Utrecht (18 december 2019). Raadsbrief Energietransitie Wonen. Gemeente Utrecht (17 januari 2020). Raadsbrief Toekenning specifieke uitkering regeling reductie energieverbruik. Gemeente Utrecht (13 november 2020). Raadsbrief subsidieregeling collectieve aanpak energiemaatregelen. Gemeente Utrecht (11 januari 2021). Raadsbrief Jaarplan opgave energietransitie. Gemeente Utrecht (11 januari 2021). Raadsbrief Voortgang Regeling Reductie Energiegebruik. Gemeente Utrecht (9 april 2020). Beantwoording schriftelijke raadsvragen 2020, nummer 080.

OVERIG ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Gemeente Utrecht (2021). Financieel overzicht projecten Stimuleren particuliere woningeigenaren (ontvangen via business control). Gemeente Utrecht (23 september 2020). Presentatie Energiebesparing Wonen. Webinar Jouwhuisslimmer West bewonersdeel 1 maart 2021. Webinar Jouwhuisslimmer West ondernemersdeel, 1 maart 2021. Webinar Jouwhuisslimmer West VvE-deel, 1 maart 2021. Webinar Jouwhuisslimmer Oost bewonersdeel, 19 mei 2021. Webinar Bewoners bewegen voor energiebesparing (Stichting Buurkracht), 11 mei 2021. Webinar Energietransitie (VSO/CBS), 15 april 2021. Webinar De verduurzaming van particuliere woningen (VPNG), 25 februari 2021. Webinar Data voor energietransitie (CBS/UDC), 14 januari 2021. Checklist Mijn Huis, Jouwhuisslimmer.nl Dakscan, Jouwhuisslimmer.nl Aanvragen cadeaukaart, Jouwhuisslimmer.nl

85

BIJLAGE 2 GEÏNTERVIEWDE PERSONEN Gemeente Utrecht, ambtelijke organisatie: ▪ Directeur Energieprogramma ▪ Projectleider thema Wonen ▪ Projectleider Zon op dak ▪ Projectleider Jouwhuisslimmer.nl ▪ Projectleider Jouwhuisslimmer avonden/webinars ▪ Projectleider Energiebox en Gasvrij Thuis Gemeente Utrecht, gemeenteraad: ▪ Groepsgesprek fractiewoordvoerders energie Buiten de gemeente: ▪ Energie-U ▪ Cronius ▪ KAW ▪ SportUtrecht ▪ Holland Solar ▪ Twee energie-adviesbureaus ▪ Twee woningcorporaties ▪ Vereniging bedrijventerrein ▪ Twee energie-coaches (Energiebox) ▪ Energie-ambassadeur ▪ Drie bewonersinitiatieven

86

BIJLAGE 3 STAND VAN ZAKEN ACTIES ZON OP DAK Op de volgende pagina’s wordt per actie besproken wat het plan was (zoals beschreven in de Aanpak Zon op dak 2019-2022) en wat de huidige stand van zaken is. In de derde kolom is in één oogopslag te zien of de actie is afgerond of in uitvoering is (groen, +) of gepland staat (geel, o). De kolom is oranje (-) wanneer het niet is uitgevoerd en niet gepland staat en grijs (?) wanneer data ontbreken.

Acties sociale huurwoningen Kennisdeling over verhogen deelname huurders

Stand van zaken

Oordeel

Dit gebeurt, onder andere in de werkgroep Zon op Dak en de stuurgroep Huren. Er is een leertraject doorgemaakt en de programma’s zijn verbeterd. Dit is ook terug te zien in het stijgende percentage huurders dat ingaat op het aanbod voor zonnepanelen van woningcorporaties.

+

Woningcorporaties bieden in 2019/2020 aan 4.600 huurders zonnepanelen aan.

Corporaties hebben aan minimaal 4.600 huurders een aanbod gedaan. Gemiddeld gaat één derde van de huurders in op het aanbod. De stijging van het percentage zonnepanelen van 6% naar 14% tussen 2019 en 2020 staat gelijk aan 2.188 daken met zonnepanelen.

+

Gemeente verkent nieuwe financieringsmethode voor huurders.

De G4 gemeenten hebben samen gelobbyd om de Woningwet aan te passen. Dit is gelukt en sinds maart 2021 is de Woningwet aangepast waardoor woningcorporaties huurders makkelijker voordelen van zonnepanelen kunnen geven zonder dat de huurders hiervoor vooraf hoeven te betalen.

+

Acties particuliere koopwoningen Gratis online dakscan en energieadvies via Jouwhuisslimmer

Stand van zaken De Zonnekaart en de Zonatlas biedt huiseigenaren met een gratis online zon op dak-scan inzicht. Het is niet bekend hoeveel scans er zijn ingevuld.

+

In 2019 hebben er 216 energieadviezen plaatsgevonden. In 2020 waren dit er 266 en in het eerste kwartaal van 2021 78. Offertebegeleiding, opname en inkoop via Jouwhuisslimmer

Op de website Jouwhuisslimmer staan verschillende folders en checklists die huiseigenaren kunnen helpen bij het uitvragen en beoordelen van offertes. Daarnaast kunnen woningeigenaren ook trajectbegeleiding aanvragen of begeleiding vragen van energieambassadeurs of collectieve inkoopinitiatieven.

Wijkbijeenkomsten over mogelijkheden Zon op dak

In de wijkbijeenkomsten (Jouwhuisslimmerinformatiebijeenkomsten) worden diverse verduurzamingsmaatregelen besproken, waaronder zonnepanelen. Er zijn in 2019 zes Jouwhuisslimmer-informatiebijeenkomsten georganiseerd waar ongeveer 575 bezoekers op af kwamen. In 2020 hebben er negen bijeenkomsten plaatsgevonden (waarvan acht in webinar-vorm in verband met corona) waarbij 1.279 bezoekers aanwezig waren.

87

+

+

Ontwikkeling van subsidieregeling voor trajectbegeleiding

De subsidieregeling trajectbegeleiding is in gebruik. In 2020 hebben 13 bewoners gebruik gemaakt van de trajectbegeleiding. In het eerste kwartaal van 2021 waren dit er drie.

Stand van zaken

Acties VvE’s Gratis online dakscan en energieadvies via Jouwhuisslimmer

+

De Zonnekaart en Zonatlas biedt VvE’s met een gratis online zon op dak-scan inzicht. Het is niet bekend hoeveel scans er zijn ingevuld. + In 2019 hebben er 15 energieadviezen voor VvE’s plaatsgevonden. In 2020 waren dit er 13 en in het eerste kwartaal van 2021 één.

VvE bijeenkomsten over mogelijkheden Zon op dak

Verkenning samenwerking met energie coöperaties en VvE beheerders

Via Jouwhuisslimmer zijn er bijeenkomsten gehouden over de mogelijkheden van zonnepanelen voor VvE’s. In 2019 waren dit 3 bijeenkomsten waar 315 bewoners aanwezig waren. In 2020 zijn er verschillende webinars georganiseerd, waarvan één specifiek voor VvE’s (160 bezoekers) en een aantal webinars met een algemeen deel en een VvE deel (het aantal webinars met een VvE-deel en het aantal bezoekers hiervan is onbekend).

+

In eerste instantie was het plan van het team Zon op dak om dit lokaal aan te pakken. Het team Zon op dak heeft gesproken met VvE-beheerders en energiecoöperaties om een samenwerking op gang te brengen. Er is echter een landelijke samenwerking opgestart door de koepel van alle energie coöperaties in Nederland (Samen Energie) en de koepelorganisatie van VvE. Deze samenwerking wordt lokaal uitgerold.

+

Stand van zaken

Acties collectieven Faciliteren van initiatieven via Jouwhuisslimmer

Er is een webpagina op de website Jouwhuisslimmer waarop de initiatieven zijn weergegeven. Elk initiatief heeft een eigen pagina. Op de pagina staat ook informatie voor het starten van een nieuw initiatief.

Verkenning collectief Zon op dak gemeentelijk vastgoed

Als reactie op de motie 357 heeft het college onderzocht welke randvoorwaarden en mogelijkheden er zijn wat betreft het beschikbaar stellen van gemeentelijke daken voor bewonerscollectieven.

+

+ Het college heeft op basis van het onderzoek besloten om acht gebouwen van vastgoed buiten het kernvastgoed beschikbaar te stellen aan initiatieven en heeft hierover in de Raadsbrief Aanpak zon-op-gemeentedak geïnformeerd. Inkoopacties wijk ondersteunen door collectieve inkoop subsidieregeling

Als ondersteuning van collectieve inkoopacties heeft de gemeente een subsidieregeling ontwikkeld waarvan de gemeente een deel van de organisatiekosten betaalt (subsidie collectieve zonne-energieprojecten, in werking sinds 1 november 2019).

88

+

Dakscan en werving bewoners via subsidieregeling collectieve zonprojecten

Matchen van kansen bij vastgoedeigenaren met initiatieven

In eerste instantie was het idee dat collectieven gingen helpen bij de inkoop van zonnepanelen voor particuliere huiseigenaren. Het team Zon op dak heeft hiervoor een sessie georganiseerd met de collectieven, maar er bleek maar één partij hiervoor open te staan. Daarom heeft het team besloten niet door te gaan met deze actie. De inkoop wordt nu via de gemeente georganiseerd. De gemeente organiseert per wijk bijeenkomsten via Jouwhuisslimmer, daar wordt ook op de subsidieregeling gewezen.

+

Dit is een doorlopende actie. Initiatieven zijn volgens het team Zon op dak belangrijk voor het draagvlak voor de energietransitie. Wanneer het team in gesprek is met eigenaren van bedrijfsdaken, worden eigenaren geïnformeerd over de mogelijkheid voor collectieve zonnepanelen (via de postcoderoosregeling) op bedrijfsdak. De ervaring wijst uit dat deze optie weinig gekozen wordt, omdat veel eigenaren voor de financieel meest rendabele optie kiezen met de minste risico’s (dat is: zelf het dak beleggen met zonnepanelen). Daarnaast is het plaatsen van collectieve zonnepanelen ook erg tijdsintensief en een complex proces.

+

Bedrijven en kantoren Verkenning betrekken adviseurs en vastgoedbeheerders bij aanbod

Stand van zaken De verkenning is afgerond. Op de pagina Zonne-energie voor bedrijven op de website van de gemeente staan nu een aantal adviseurs en projectontwikkelaars genoemd. Het team Zon op dak heeft er bewust voor gekozen om niet het grootste deel van de aanpak te richten op vastgoedbeheerders. Uit de verkenning bleek dat de vastgoedbeheerders vaak voor grote, internationale bedrijven werkten die vaak al een duurzaamheidsbeleid opgesteld hadden en uitvoeren. Deze partijen hebben ook de (financiële) middelen om zelf adviseurs in te huren. Daarom heeft het team besloten zich te gaan richten op Mkb’ers die zelf panden in eigendom hebben.

+

Enquête onder eigenaren en gebruikers om versterken aanbod en strategie

De gemeente heeft een communicatie- en strategiebureau ingehuurd. Dit bureau heeft betrokken partijen geïnterviewd en knel- en verbeterpunten gesignaleerd.

+

Communicatiestrategie opstellen gericht op sluiten dakdeals met eigenaren

Communicatiestrategie is opgesteld door een communicatiebureau, en is vervolgens besproken met het bedrijfsleven en aangepast aan de hand van feedback uit het bedrijfsleven. In plaats van de dakdeals is er een zonnepact gesloten met (vertegenwoordigers) van dakeigenaren en ondernemers.

+

Uitbreiden huidige aanbod constructie- en financieringsadvies

Het aanbod is uitgebreid met financieringsadvies en op de website van de gemeente aan te vragen.

Kantooreigenaren informeren over energielabel Cverplichting

Tijdens energiecontroles krijgen bedrijven informatie over o.a. de energielabel C-verplichting. Er zijn in 2019 252 energiecontroles uitgevoerd. In 2020 waren dit er 46. Ten opzichte van 2019 zijn er in 2020 24 kantoren met een energielabel C of beter er bijgekomen. Van de in 2020 bekende

89

+

+

kantoren die vallen onder de energielabel C verplichtingbezit nu 54% een label C of beter.

Stand van zaken

Sportdaken

In 2019-2022 10 De gemeente heeft in totaal 95 sportaccommodaties in bezit. Op gemeentelijke sportgebouwen 28 daken zijn zonnepanelen gerealiseerd (29% van de Zon op dak sportaccommodaties in gemeentelijk eigendom). Het is niet bekend hoeveel van de 28 daken met zonnepanelen sinds 2019 zijn gerealiseerd. Via SportUtrecht verenigingen ondersteunen bij Zon op dak

De afgelopen zeven jaar zijn de 70 sportclubs in Utrecht op allerlei manieren gestimuleerd om vastgoed en verlichting te verduurzamen. De clubs zijn benaderd met een aanbod om hun situatie in kaart te brengen. De begeleiding wordt gedaan door SportUtrecht. Er zijn 22 clubs die zonnepanelen hebben gelegd de afgelopen zeven jaren. Er zijn bij 55 clubs klimaatscans afgenomen. De afgelopen drie jaar zijn er drie zonnedaken bijgekomen.

?

+

Stand van zaken

Schooldaken

Schoolbesturen De provincie heeft besloten ondersteuning aan te bieden via de ondersteunen via het Schooldakrevolutie. Het team Zon op dak heeft daarom identificeren van kansrijke besloten dit niet verder uit te werken. financiële ondersteuningsmogelijkheden

+

Verkennen of financiering De verkenning is uitgevoerd. Het lukt de Utrechtse Vastgoed Zon op dak via de Organisatie (UVO) steeds vaker om financiering niet via een energierekening kan verlopen lening laten te verlopen, maar via de energierekening in overleg met de huurder(s).

+

Kernvastgoed gemeente

Stand van zaken

Jaarlijks rapporteren over percentage Zon op dak gemeentelijk vastgoed

Jaarlijks wordt er o.a. in de voortgangsrapportage Energie van de stad en in de Zonnemonitor het percentage Zon op dak op gemeentelijk vastgoed besproken.

Verkenning collectieve zonprojecten op gemeentelijk vastgoed

Zie actie onder ‘collectieven’.

90

+

BIJLAGE 4 UITGAVEN PER PROJECT STIMULEREN VAN PARTICULIERE WONINGEIGENAREN De kosten voor Jouwhuisslimmer.nl worden onder de U16-gemeenten naar rato verdeeld op basis van inwonersaantallen. Voor Utrecht is dat ongeveer 40%. De eerste vier jaar zijn de uren van de projectleider door Utrecht betaald. In de nieuwe begroting die per medio 2021 zal gelden voor de komende vier jaar zal dat niet meer zo zijn, vanaf dan wordt de projectleider vanuit U-16 betaald. De volgende tabel geeft een concreet beeld van de uitgaven aan de onderzochte projecten:

Project

Uitgaven

Jouwhuisslimmer.nl

Gemiddeld +/- € 200.000 per jaar (vanaf 2016)

Jouwhuisslimmer avonden/webinars

▪ ▪

Gemiddeld +/- € 100.000 per jaar (vanaf 2016) Een webinar kost € 9.270 (post, printen, livestream, etc.)

Energiebox

▪ ▪

€ 350.000 (vanuit RRE in 2020) Een Energiebox voor woningeigenaren kost € 145

Energie-ambassadeurs

RRE en RREW

€ 40.000 in 2021 (aanbesteding) ▪ ▪

RRE: € 585.000 RREW: +/- € 300.000 (totaalbedrag is € 742.353, maar dit is grotendeels voor huurders bestemd)

Gasvrij Thuis

Gemiddeld +/- € 150.000 per jaar (vanaf 2018)

Energie-advies, trajectbegeleiding, en collectieve inkoop

Gemiddeld +/- € 25.000 per jaar (vanaf 2018)

Duurzaamheidslening

Gemiddeld +/- € 520.000 per jaar (vanaf 2017)

91

BIJLAGE 5 UITGEBREIDE STAND VAN ZAKEN STIMULEREN VAN PARTICULIERE WONINGEIGENAREN

Jouwhuisslimmer.nl

Uitvoering In 2017 is de aanbesteding voor Jouwhuisslimmer.nl gedaan. De gemeente heeft samen met consortium Cronius-KAW de website ontwikkeld. In 2017 en 2018 is de projectleider drie maal gewisseld. Dit zorgde voor vertraging en herijking van de koers. Vanaf 2019 is de huidige projectleider actief. Het projectplan dateert ook uit 2019. In 2019 is de tool Mijn Huis toegevoegd, waarmee je een eigen profiel kunt aanmaken, gegevens over je huis invoert en een online advies krijgt over het verduurzamen van je woning. Er zijn gaandeweg twee problemen opgetreden met Mijn Huis: ▪

De tool is minder uitgebreid dan van tevoren gepland. Uit de gehouden interviews blijkt dat de oorspronkelijke opzet van de tool, waarbij je aan de hand van het advies offertes bij bedrijven kunt opvragen, niet te realiseren is. Het is uiteraard wel mogelijk om via Jouwhuisslimmer.nl zelf bedrijven te zoeken en via hun eigen websites offertes aan te vragen.

▪

De data achter de tool is gebaseerd op verouderde gegevens en is per 1 juli uit de lucht. Voor Mijn Huis betekent dit dat de tool niet meer gebruikt kan worden. Vanaf 1 juli worden burgers verwezen naar Verbeterjehuis (Milieu Centraal). Alle gegevens van burgers die in Mijn Huis waren opgeslagen, zijn verwijderd.

Het jaar 2020 stond in het teken van een verbeterplan voor de website.136 In 2021 richt Jouwhuisslimmer.nl zich op meer bezoekers en conversie. Doelbereik Een goed werkend en aantrekkelijk platform voor particuliere eigenaren om hen verder te helpen met het verduurzamen van hun woning.

Dit hoofddoel is niet te beoordelen omdat de begrippen ‘goed werkend’ en ‘aantrekkelijk platform’ niet zijn gedefinieerd. Daarnaast is niet duidelijk wat met ‘verder helpen’ wordt bedoeld. De prestatie-indicatoren zijn niet volledig dekkend voor het hoofddoel. Er kan wel worden vastgesteld dat er een platform is voor particuliere woningeigenaren en dat er in 2020 verbeteringen zijn doorgevoerd op het vlak van overzichtelijkheid, gebruiksvriendelijkheid, vindbaarheid en uitstraling. Het perspectief van U-Thuis is dat het streven om van Jouwhuisslimmer.nl een bekend en interactie platform te maken, niet bij alle gemeenten is gelukt.

Ontwikkeling Mijn Huis

Dit doel is deels behaald. Mijn Huis is minder uitgebreid dan oorspronkelijk de bedoeling was. Een probleem is dat de tool per 1 juli 2021 uit de lucht is.

136 Brandwebbing (juli 2020). Verbeterplan Jouwhuisslimmer.nl 2020

92

3.000 unieke Utrechtse bezoekers / jaar

2018: 2428 2019: 6842 2020: 10.455 Dit doel is vanaf 2019 behaald. In 2021 richt Jouwhuisslimmer.nl zich op meer bezoekers en conversie.

500 quickscans / jaar

Dit doel is in 2020 bijna behaald. De quickscan is de voorloper van Mijn Huis. Daarvan zijn geen cijfers bekend. Mijn Huis is vanaf 2019 beschikbaar. In 2020 hebben 478 burgers Mijn Huis ingevuld. Vanaf 1 juli 2021 is Mijn Huis uit de lucht.

Jouwhuisslimmer avonden/webinars Uitvoering Onder de noemer ‘Slim Wonen’ zijn in 2016 bijeenkomsten voor bewoners gestart. Deze zijn doorontwikkeld en heten tegenwoordig Jouwhuisslimmer avonden of webinars. De laatste fysieke bijeenkomst was in februari 2020. Vanaf mei 2020 zijn de bijeenkomsten voortgezet in de vorm van webinars; live-uitzendingen waarin de gemeente, energie-adviseurs en buurtinitiatieven aan het woord komen. Doelbereik Bewoners en lokale ondernemers informeren over hun handelingsperspectief in de warmtetransitie.

Bewoners en lokale ondernemers nemen deel aan de avonden/webinars, die gaan over het handelingsperspectief in de warmtetransitie. Uit de enquête achteraf blijkt dat de benadering per post het effectiefst is en dat het webinar voor de meerderheid voldoet aan de verwachtingen. Enkele deelnemers vinden het jammer dat het webinar niet voor huurders is bedoeld.

10 wijkgerichte webinars en 3 specials (2021)

2019: 10 (fysiek), 640 aanmeldingen 2020: 9 (1 fysiek, 8 digitaal), 1439 aanmeldingen 2021: 4 (digitaal), 1009 bewoners, 279 VVE’s en 24 bedrijven (periode januari-mei)

Energiebox Uitvoering De Energiebox bestaat sinds 2014 en was bedoeld voor huurders. In 2019 is een pilot uitgevoerd om de het project in te zetten voor woningeigenaren met een laag inkomen. De pilot wees uit dat vanwege privacykwesties moeilijk is om de doelgroep te bereiken. Het project is niet voortgezet. Vanaf 2020 is met behulp van de RRE de Energiebox beschikbaar gesteld voor woningeigenaren. Doelbereik Bewustwording van energiegebruik vergroten bij woningeigenaren door: ▪ Doos met