2 - HIA Windturbines Utrecht de Bilt
Tekst van het document
HIA Windturbines in UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies Gemeenten Utrecht en De Bilt 21 september 2023
Colofon Land-iD Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem September 2023 Alle afbeeldingen zijn eigen werk, tenzij anders vermeld.
2
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Inhoudsopgave 1
Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doel 1.3 Aanpak 1.4 Leeswijzer
4 4 4 4 5
2
Introductie
6
3
UNESCO Werelderfgoed 3.1 Werelderfgoedstatus 3.2 Selectiecriteria 3.3 Integriteit en authenticiteit 3.4 Bescherming en management 3.5 Heritage Impact Assessment
8 8 9 10 12 15
4
Methode 4.1 Werkwijze 4.2 Visuele impact 4.3 Ruimtelijke impact 4.4 Mate van impact 4.5 Mitigerende Maatregelen
16 16 19 22 24 25
5
Kernkwaliteiten Hollandse Waterlinies 5.1 Huidige situatie in het plangebied 5.2 Statement of Outstanding Universal Value 5.3 Kernkwaliteiten in het plangebied
26 26 27 32
6
Effectbeoordeling 6.1 Visuele impact hoge turbines 6.2 Visuele impact lagere turbines 6.3 Ruimtelijke impact turbines
38 39 92 114
7
Conclusies en Aanbevelingen 7.1 Conclusies 7.2 Aanbevelingen
120 120 123
8
Bronvermelding
125
3
1. Inleiding
1.1 Aanleiding De
Hollandse
Waterlinies
bestaan
uit
de
gemeenten Utrecht en De Bilt hebben een opgave
de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld te
historische linies Nieuwe Hollandse Waterlinie
om zoveel mogelijk schone energie op te wekken
brengen. De HIA is een onafhankelijk advies voor
en de Stelling van Amsterdam. De Stelling van
binnen de gemeentegrenzen, onder andere met
beleidsbepalers over de negatieve, neutrale of
Amsterdam werd in 1996 UNESCO Werelderfgoed.
windturbines. Aan de noord- en oostzijde van
positieve effecten van de beoogde transformatie
In juli 2021 is de Nieuwe Hollandse Waterlinie
de stad Utrecht zijn een elftal zoeklocaties voor
op de Hollandse Waterlinies (Zie H3). Daarnaast
daaraan toegevoegd. Samen zijn ze nu UNESCO
windturbines aangewezen. Dit is een invulling
geeft de HIA ook aanbevelingen om de aantasting
Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Hiermee
van het voorstel in de Regionale Energie Strategie
van
wordt wereldwijd erkend hoe de linies een
(RES) U16 (2021). De locaties zijn onder andere
minimaliseren of het Werelderfgoed zelfs te
uniek samenspel zijn tussen het landschap, het
bepaald op basis van de eerder uitgevoerde
versterken. Het resultaat van de HIA vormt
water en de forten. Werelderfgoed Hollandse
PlanMER ten behoeve van de Klimaatvisie Utrecht
uitgangsmateriaal
Waterlinies is een voormalige verdedigingslinie die
(2022), hierbij is bijvoorbeeld rekening gehouden
gebruikt kan worden voor het maken van een
zich uitstrekt tussen Gorinchem en Amsterdam.
met
externe
gedegen en onderbouwde afweging in verdere
Aan de oostzijde van de stad Utrecht liggen
veiligheid. Om meer inzicht te krijgen in het effect
besluitvorming over het al dan niet transformeren
onder andere verschillende forten, kazematten,
van de windturbines op de kernkwaliteiten van
van de locatie en onder welke voorwaarden.
accessen en open schoot- en inundatievelden
het Werelderfgoed willen de gemeenten Utrecht
die onderdeel zijn van de linie. Sommige van
en de Bilt een Heritage Impact Assessment (HIA)
deze elementen zijn met de tijd opgegaan in het
laten uitvoeren.
stedelijk weefsel. De oostzijde van Utrecht is een dynamisch gebied
4
de
afstand tot woningen
en
1.2 Doelstelling
het
Werelderfgoed
(of
te
neutraliseren,
‘beslismateriaal’)
dat
1.3 aanpak De aanpak voor het opstellen van de HIA is erop gericht dat de kennis en argumenten zorgvuldig worden
afgepeld
en
de
effecten
van
de
met een hoge stedelijke druk en veel vraag naar
Dit rapport heeft als doel om op transparante
ontwikkeling op de kernwaarden van de Nieuwe
ruimtelijk programma. Dit geldt ook voor de vraag
en navolgbare wijze de effecten van de beoogde
Hollandse Waterlinie helder en navolgbaar zijn.
naar de opwekking van duurzame energie. De
transformatie op het UNESCO Werelderfgoed
We starten met een toelichting op de HIA-
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
1.4 Leeswijzer systematiek, en
definities
zoals en
de werkwijze, het
beschrijven
begrippen van
de
beoordelingscriteria. Het rapport vervolgt met een toelichting op de context van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de te onderscheiden kernkwaliteiten waarop het initiatief beoordeeld wordt.
De hoofdstukken hebben de volgende opbouw:
• Nominatiedossier Hollandse Waterlinies (2018)
In hoofdstuk 2 wordt een korte introductie
• Afwegingskader
gegeven op de Hollandse Waterlinies en hun
Energietransitie
van
de
uitgangssituatie,
de
Hollandse
Waterlinies (2021) • Gebiedsanalyse
bijzondere geschiedenis. In hoofdstuk 3 wordt Kernkwaliteiten
Hollandse
Waterlinies Utrecht Noord en Oost (2021) • Cultuurhistorische Atlas
De beoordeling komt tot stand in drie stappen: 1. Beschrijving
Belangrijke bron documenten zijn:
Provincie
Utrecht
(2012-2023)
meer verteld over UNESCO Werelderfgoed en de daartoe behorende begrippen, richtlijnen en leidraden. In hoofdstuk 4 wordt de HIAmethodiek verder toegelicht waaronder ook de
• Advies Visuele integriteit Waterlinies (2018)
beoordelingsmethodiek die in dit onderzoek
aanwezige kernkwaliteiten van de Nieuwe
• World Heritage and wind energy planning;
aangehouden wordt. In hoofdstuk 5 worden de
Hollandse Waterlinie en het beoogde initiatief.
Protecting visual integrity in the context of the
kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies
2. Beoordeling van de effecten van het beoogde
energy transition; Inspiring practices from four
besproken op verschillende schaalniveaus. De
European countries (2021)
uiteindelijke effectbeoordeling vindt plaats in
initiatief op de kernkwaliteiten ten opzichte van de uitgangssituatie. 3. Conclusies en aanbevelingen. Deze stappen zullen verder worden toegelicht in hoofdstuk 4 ‘Methode’. Voor dit gebied is al veel onderzoek gedaan. De
Door ICOMOS, de adviesorganisatie van UNESCO,
hoofdstuk 6. In hoofdstuk 7 worden de conclusies
zijn twee nieuwe documenten uitgebracht:
en aanbevelingen besproken. Een overzicht van
• Guidance and Toolkit for Impact Assessment
de gebruikte bronnen is te vinden in hoofdstuk 8.
in a World Heritage Context (2022) • New online Guidance for Wind Energy Projects in a World Heritage Context (2023)
HIA maakt gebruik van deze documenten en
Voor het opstellen van deze HIA wordt gebruik
bouwt daarop voort. Daarnaast is ter illustratie
gemaakt van de richtlijnen uit deze twee
gebruik gemaakt van een casestudy (p.18).
leidraden.
5
2. Introductie
De
6
Nieuwe
vormt
behulp van een stelsel van sluizen in rivieren
werden
samen met de Stelling van Amsterdam een
en kanalen kon een drie tot vijf kilometer
Inundatiewet
waterverdedigingslijn door Nederland. De linies
brede zone land onderwater gezet worden. De
wetten hebben ervoor gezorgd dat de ‘onveilige’
strekken zich samen uit over een afstand van
waterdiepte tussen de 0,5 en 1 meter was te
zone grotendeels onbebouwd is gebleven, ook
220 kilometer door de provincies Noord-Holland,
diep om te doorwaden maar te ondiep om te
in
Utrecht, Gelderland, Noord-Brabant en Zuid-
bevaren waardoor het gebied ontoegankelijk
en Amsterdam. In het gebied ten noorden en
Holland. De verdedigingslijn, aangelegd tussen
werd voor vijanden. Dit geïnundeerde gebied
oosten van de stad Utrecht was de aanleg van
1815 en 1940, beschermde het economische en
vormt een buffer voor de hoofdverdedigingslijn
inundatievelden een grotere uitdaging. Vanwege
politieke hart van Nederland tegen vijanden. De
die het veilige binnengebied scheidt van het
de hogere ligging op de zandgrond van de
Nieuwe Hollandse Waterlinie is het vervolg op de
onveilige buitengebied. Op kwetsbare plekken,
Utrechtse Heuvelrug was het moeilijk om dit
Oude Hollandse Waterlinie uit 1672. Deze Oude
de accessen, zoals doorgaande (water-)wegen
gebied goed te inunderen. Daarnaast lagen in
Waterlinie liep, net als de Nieuwe Hollandse
en
verdedigingswerken
het gebied veel accessen zoals waterwegen,
Waterlinie, van de voormalige Zuiderzee tot de
zoals forten aangelegd. Langs de gehele Nieuwe
stroomruggen en polderkades, ook de in de
Biesbosch. In 1815 werd de hoofdverdedigingslijn
Hollandse waterlinie zijn 51 forten aanwezig. De
negentiende
verlegd zodat ook de stad Utrecht beschermd
forten werden aangelegd met een tweeledige
vormden een probleem.
zou worden. Deze Nieuwe Hollandse Waterlinie
functie. Zij boden de verdedigende troepen een
Deze risicovolle ligging en snelle verbeteringen
strekt zich nu uit over een afstand van 85
breed uitzicht over het landschap maar moesten
in het geschut vroegen om een speciale aanpak
kilometer. Vanwege hun omvang zijn waterlinies
aan de buitenzijde voor aanvallende troepen
in de verdediging van de stad. De oplossing werd
tot op heden de grootse projecten van militaire
slecht zichtbaar zijn. De meeste forten hebben
uiteindelijk gevonden in het aanleggen van een
aard Nederland.
om deze reden een bakstenen binnenkant maar
dubbele fortenring om de vijand toch buiten de
De waterlinies beschermden Nederland met
een groene buitenkant. Om de inundatiegebieden
deur te kunnen houden.
een
en de zichtlijnen vanaf de forten te beschermen
slim
Hollandse
Waterlinie
watermanagement
systeem.
Met
spoorlijnen
werden
de
Kringenwet
(1853-1963)
(1896-heden)
dichtbevolkte
gebieden
eeuw
en
ingevoerd.
rondom
aangelegde
de
Deze
Utrecht
spoorwegen
Land-id | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Stadhouder-koning Willem III inspecteert de Oude Hollandse Waterlinie (1672). J. H. van Papendrecht. Bron: Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Obj. nr. 2155_001605
De waterlinie in actie: door de Duitse bezetter veroorzaakte inundatie in de omgeving van Utrecht. (1945). Bron: Het Utrechts Archief. Obj. nr. 123179
Kaart van de ligging van de Nieuwe Hollandsche Waterlinie en de stelling in de Geldersche Vallei, De kleuren indiceren de verschillende polders. (1882). A.J. Bogaerts naar: M. van Meurs. Bron: Rijksmuseum .Obj. nr. RP-P-2018-1885 7
3. UNESCO Werelderfgoed
3.1
Werelderfgoedstatus
UNESCO Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies bestaat uit twee onderdelen: de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Stelling van Amsterdam is in 1996 opgenomen op de Werelderfgoedlijst, in 2021 is daar de Nieuwe Hollandse Waterlinie aan toegevoegd. Wanneer
een
erfgoed
wordt
benoemd
als
Werelderfgoed betekent dat dat het erfgoed van wereldwijd belang is. UNESCO definieert Werelderfgoed als erfgoederen met ‘Outstanding Universal Value’ (NL: Uitzonderlijke Universele Waarde). Outstanding Universal Value definieert dat het erfgoed “onbetaalbare en onvervangbare culturele en/of natuurlijke kwaliteiten heeft die
De drie dragers van de Outstanding Universal Value: de selectie criteria, integriteit en authenticiteit en bescherming en management. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
van belang zijn voor de huidige en toekomstige generaties van de gehele mensheid” (UNESCO
In de beoordeling of een erfgoed Outstanding
• Het erfgoed wordt op een adequate manier
World Heritage Committee, 2021). Het verlies
Universal Value heeft dient het erfgoed aan drie
beschermd en er is een managementsysteem
van deze erfgoederen door verval of verdwijning
voorwaarden te voldoen:
om de veiligheid van het erfgoed te verzekeren.
betekent dan ook verarming van het erfgoed
• Het
voldoet
aan
één
of
meer
voor de wereldgemeenschap. Zodoende is het
selectiecriteria, opgesteld door UNESCO;
Wordt er aan een van deze voorwaarden niet
van wereldwijd belang dat Werelderfgoederen
• Het erfgoed voldoet aan de voorwaarden voor
voldaan dan komt het erfgoed niet in aanmerking
beschermd of in positieve zin ontwikkeld worden.
8
erfgoed
integriteit en authenticiteit;
voor de Werelderfgoedlijst.
Land-id | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
3.2 Selectiecriteria Om te beoordelen of een erfgoed in aanmerking
ontwikkelingen in architectuur of technologie,
landschap gebruikt worden. De goed behouden
komt om op de Werelderfgoedlijst te komen
monumentale
selectie van forten en verdedigingswerken in
zijn
landschapsontwerp.
er
door
UNESCO
tien
selectiecriteria
kunsten,
stadsplanning
of
de landschappelijke context is uniek in de
opgesteld. Erfgoed komt in aanmerking voor de
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
Europese militaire architectuurgeschiedenis. De
Werelderfgoedlijst wanneer het aan één van deze
voorbeeld van een omvangrijk, geïntegreerd,
forten illustreren de ontwikkeling van militaire
criteria voldoet. Op het moment van inschrijving
modern Europees verdedigingssysteem dat goed
architectuur tussen 1815 en 1940. Voornamelijk
op de Werelderfgoedlijst wordt door UNESCO
behouden en geconserveerd is gebleven sinds de
de transitie van baksteen naar versterkt beton
het Statement of Outstanding Universal Value
ontwikkeling aan het begin van de 19e eeuw. De
is goed te zien in de Stelling van Amsterdam.
gepubliceerd. In dit Statement wordt beschreven
doorlopende lijn aan verdedigingsmaatregelen
Deze transitie, tezamen met de experimenten in
aan welke selectiecriteria het erfgoed voldoet en
liep vooruit op de tijd en is tot aan de tweede
het betongebruik en de nadruk op niet versterkt
op basis van welke kernkwaliteiten dit beoordeeld
wereldoorlog van invloed geweest.
beton
is. De Hollandse Waterlinies zijn ingeschreven op de Werelderfgoedlijst als cultureel landschap: er
is
een
onderdeel van
architectuurgeschiedenis
dat
de
Europese
slechts
zelden
bewaard is gebleven.
Selectiecriterium iv
is sprake van een samenwerking tussen natuur
Het erfgoed is een exceptioneel voorbeeld
en mens. De Hollandse Waterlinies voldoen
van een type gebouw, architectonisch of
aan drie van de tien selectiecriteria: ii, iv en v
technologisch ensemble of een landschap
Het erfgoed is een exceptioneel voorbeeld
(Nominatiedossier Hollandse Waterlinies, 2018).
dat belangrijke momenten in de menselijke
van een traditioneel menselijke nederzetting,
historie illustreert.
landgebruik of zeegebruik dat representatief is
Selectiecriterium v
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
voor een cultuur (of culturen) of de menselijke
Het erfgoed toont een belangrijke afwisseling
voorbeeld van een omvangrijk en geniaal systeem
interactie met zijn omgeving. In het bijzonder
van menselijke waarden, over een tijdspanne
van militaire verdediging door middel van inundatie
wanneer het kwetsbaar is geworden door
of binnen een cultureel gebied, middels
waarbij
onomkeerbare veranderingen.
Selectiecriterium ii
eigenschappen
van
het
natuurlijke
9
De Hollandse Waterlinies zijn een exceptioneel
oorspronkelijke elementen dient nog aanwezig te
Authenticiteit
voorbeeld
expertise
zijn. Hierbij wordt verwacht dat ook de onderlinge
Het
op het gebied van landschapsinrichting en
relaties en de belangrijkste functies nog in stand
waarheidsgetrouwe
waterbouwkunde. De Waterlinies zijn opvallend
gehouden worden.
verbeelding van de historische en culturele
van
de
Nederlandse
begrip
authenticiteit
refereert
en
aan
de
geloofwaardige
significantie van het Werelderfgoed. Authenticiteit
door de unieke manier waarop waterbouwkunde is geïntegreerd in de militaire verdediging van
Compleetheid
gaat over de beleefbaarheid en de leesbaarheid
het administratieve en economische hart van het
Compleetheid gaat over de feitelijke omvang
van het Werelderfgoed. De authenticiteit van
land, waaronder de hoofdstad.
van het Werelderfgoed en de aanwezigheid
Werelderfgoed wordt
van oorspronkelijke waarden en elementen die
aanwezige elementen en hun eigenschappen.
noodzakelijk zijn voor de expressie van de OUV.
UNESCO
De tweede voorwaarde waar Werelderfgoed aan
Een compleet Werelderfgoed is van adequate
eigenschappen: vorm en ontwerp, materiaal
moet voldoen om zijn Outstanding Universal Value
omvang en bevat alle nodige waarden en
en substantie, gebruik en functie, tradities,
te kunnen overbrengen zijn de voorwaarden voor
elementen om representatie te garanderen.
technieken en managementsystemen, locatie en
3.3 Integriteit en authenticiteit
integriteit en authenticiteit.
hanteert
overgebracht hierbij
de
door de volgende
positionering en geest en gevoel. Gaafheid
Integriteit
Gaafheid gaat over de kwaliteit van de aanwezige
Vorm en ontwerp
De integriteit van het Werelderfgoed meet
waarde en elementen. Een Werelderfgoed is gaaf
Feitelijke vorm en ontwerp van elementen. Het
de
het
wanneer de waarden en elementen intact zijn, er
culturele landschap en de bijbehorende attributen
erfgoed en de daarbij horende attributen. Van
geen essentiële elementen ontbreken en er geen
en
culturele landschappen wordt verwacht dat de
negatieve effecten van bijvoorbeeld ontwikkeling
authentieke vorm en ontwerp behouden en deze
belangrijkste onderdelen van het landschap in
of verwaarlozing hebben plaatsgevonden.
zijn goed te herkennen.
compleetheid
en
de
gaafheid
van
goede staat verkeren. Het overgrote deel van de
10
elementen
hebben
hun
oorspronkelijke,
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Materiaal en substantie Het materiaal of de substantie van het culturele landschap en de bijbehorende attributen en elementen zijn nog in oorspronkelijke, authentieke staat. Bij reparaties en/of renovaties is gebruik gemaakt van originele materialen. Gebruik en functie Het gebruik of de functie van het culturele landschap en de bijbehorende attributen en elementen zijn nog in oorspronkelijke, authentieke staat óf zijn, ondanks een nieuwe bestemming, nog herkenbaar en beleefbaar.
Luchtfoto van Utrecht met Fort De Bilt (linksboven), Fort Voordorp (rechtsonder), en De Werken bij Griftenstein (Linksonder), (1951-53). Bron: Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Obj. nr. 2155_005357
Locatie en positionering
Geest en gevoel
Tradities, technieken en managementsystemen
De locatie, de positionering en de onderlinge
Het culturele landschap en de bijbehorende
Tradities, technieken en managementsystemen,
verbanden en relaties tussen de structuren
attributen en elementen dragen in samenhang
verbonden aan het culturele landschap en de
en attributen in het culturele landschap zijn
bij aan de beleving van de geest van de plek.
bijbehorende attributen en elementen worden
nog aanwezig en/of herkenbaar en beleefbaar.
Het karakter en de sfeer van de omgeving
in stand gehouden óf gehonoreerd in nieuwe
Het systeem en de context kan goed begrepen
ondersteunen de beleving van het erfgoed.
ontwikkelingen waardoor deze beleefbaar blijven.
worden omdat de structuren en elementen nog een zichtbare, fysieke en werkende relatie hebben met het landschap en elkaar.
11
3.4 Bescherming en management De
derde
voorwaarde
aan
moet
voldoen
waar
attentiezone) (Pagina 14). De betekenis van deze
Ruimtelijke ontwikkelingen met een positieve
en
grenzen wordt beschreven in de Operational
impact op de integriteit en authenticiteit van
managementmaatregelen om de integriteit en
Guidelines for the implementation of the World
de
authenticiteit van het Werelderfgoed te kunnen
Heritage Convention (UNESCO, 2021).
worden gestimuleerd om de weerbaarheid en
is
Werelderfgoed
bescherming
bewaren of met de tijd in positieve zin te
12
kernkwaliteiten
van
het
Werelderfgoed
de beleefbaarheid van het erfgoed te versterken.
kunnen ontwikkelen. De verantwoordelijkheid
Property
De gebieden binnen de property die niet direct
voor het behouden en/of ontwikkelen van het
De grenzen van de property omvatten alle
bijdragen aan de Outstanding Universal Value maar
Werelderfgoed ligt zowel op nationaal als op
gebieden, elementen en attributen die een directe,
wel potentie hebben om daar in de toekomst aan
regionaal en lokaal niveau. De belangrijkste
tastbare uiting geven aan de Outstanding Universal
bij te dragen staan extra onder druk. Het risico
verantwoordelijkheid van deze partijen is het
Value van het Werelderfgoed én alle gebieden,
om de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed
beschermen
tegen
elementen en attributen die potentie hebben om
aan te tasten is hier aanzienlijk hoger. Voor
ontwikkelingen die het erfgoed in negatieve
in de toekomst bij te dragen aan de beleving en
deze gebieden is er extra aandacht nodig om
zin
beïnvloeden.
Zoals
is
het begrip van de Outstanding Universal Value.
de aanwezige eigenschappen, elementen en
de
Outstanding
Universal
het
Voor de gebieden, elementen en attributen
attributen te beschermen of in positieve zin te
Werelderfgoed onbetaalbaar en onvervangbaar.
binnen de property die direct verbonden zijn aan
ontwikkelen.
Een negatieve aantasting van de kernkwaliteiten
de expressie van de Outstanding Universal Value
van het erfgoed kan dus gevolgen hebben voor
is het van belang bij ruimtelijke ontwikkelingen
Buffer
de Werelderfgoedstatus. Ter ondersteuning van
in beeld te brengen hoe deze de kernkwaliteiten
De
deze bescherming zijn er bij nominatie voor op de
van
Een
gebied rondom de property met aanvullende
erfgoedlijst grenzen voor het erfgoed aangewezen.
ruimtelijke ontwikkeling met negatieve effecten
beschermende maatregelen die bijdragen aan
Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee
op de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed kan
de bescherming van de property. Dit betreft
grenzen: de property (het bezit), en de buffer (de
gevolgen hebben voor de Werelderfgoedstatus.
bijvoorbeeld directe aangrenzende gebieden,
van
het
Werelderfgoed eerder
vermeld
Value
van
het
Werelderfgoed
beïnvloeden.
bufferzone,
of
attentiezone,
is
een
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Nederlandse Regelgeving In
Nederland
geniet Werelderfgoed
zijn
eigen bescherming maar valt het ook onder de bescherming van de erfgoedwet en, indien van toepassing, onder de regelgeving voor
Rijksmonumenten.
De
regels
die
specifiek gelden voor de bescherming van Werelderfgoed zijn opgenomen in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) en het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal). Zowel binnen het Bkl (art. 5.131) àls het Bal (art. 14.7) wordt de verplichting gesteld dat er rekening moet worden gehouden met het belang van de instandhouding Verstedelijking rondom het Werk aan de Hoofddijk tast de compleetheid en de gaafheid van de kernwaliteiten in het gebied aan, (1989). Bron: Het Utrechts Archief. Obj. nr. 85404
belangrijke zichtlijnen of attributen die bijdragen
van de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed
aan het functioneren het Werelderfgoed. Ondanks
kan negatieve aantasting ook in de attentiezone
dat de attentiezone geen direct onderdeel
gevolgen hebben voor de Werelderfgoedstatus.
uitmaakt van het Werelderfgoed moet ook hier
Ruimtelijke ontwikkelingen met een positieve
voor
impact op de integriteit en authenticiteit van
ruimtelijke
ontwikkelingen
onderzocht
worden hoe deze de kernkwaliteiten van het
de
Werelderfgoed beïnvloeden. Net als binnen de
worden ook in de bufferzone gestimuleerd om
property is het in de bufferzone mogelijk de
de weerbaarheid en de beleefbaarheid van het
Outstanding Universal Value in negatieve zin
erfgoed te versterken.
aan te tasten. Gezien de onvervangbare aard
kernkwaliteiten
van
het
Werelderfgoed
van
Werelderfgoed;
óók
als een activiteit buiten het Werelderfgoed gelegen is. De Uitzonderlijke Universele Waarde van een Werelderfgoed mag dus niet aangetast worden door een activiteit of ontwikkeling ongeacht of deze gelegen is binnen de property, de attentiezone of buiten het Werelderfgoed. Per provincie is de bescherming van Werelderfgoed opgenomen in
de
Provinciale
omgevingsverordening.
Regels omtrent de bescherming van de Uitzonderlijke
Universele
Waarde
van
Werelderfgoederen worden in de toekomst opgenomen in de Omgevingswet. 13
Property Bufferzone Zoeklocatie Gemeentegrens
14
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
3.5 Heritage Impact Assessment Om er zeker van te zijn dat ruimtelijke plannen of
Value op de lange termijn de verzekeren. In een
2023 door ICOMOS de ‘New online Guidance for
activiteiten binnen de property, de attentiezone
HIA worden positieve en negatieve gevolgen van
Wind Energy Projects in a World Heritage Context’
of de bredere setting de kernkwaliteiten van het
de ontwikkeling op de OUV in beeld gebracht,
gepubliceerd.
Werelderfgoed niet in negatieve zin aantasten
ontwikkelalternatieven
en
worden richtlijnen en onderzoeksmethodieken
óf de kernkwaliteiten op de juiste manier
mogelijke mitigerende maatregelen voorgesteld.
gepubliceerd die specifiek van toepassing zijn
versterken wordt er voorafgaand een Heritage
De HIA is een systematiek die ontwikkeld is door
op Windenergieprojecten binnen de property,
Impact Assessment (HIA) uitgevoerd. Een HIA
ICOMOS (International Counsil On Monuments and
de attentiezone of de bredere setting van het
(Heritage
een
Sites), het adviesorgaan van UNESCO. De leidraad
Werelderfgoed. In het volgende hoofdstuk wordt
(CHER)
wordt beschreven in de in 2022 hernieuwde
beschreven wat de HIA-systematiek precies
of op de cultuurhistorische effectbeoordeling
‘Guidance in Heritage Impact Assesment for
inhoudt en hoe deze in dit onderzoek wordt
van een MER. Het onderscheidende aspect
Cultural
toegepast.
van een HIA is dat deze zich volledig richt
tools en richtlijnen voor de beoordeling van de
op de beoordeling van effecten op UNESCO
mogelijke effecten én geeft randvoorwaarden
Werelderfgoederen. Een HIA wordt uitgevoerd
voor
om weerbaarheid van de Outstanding Universal
Supplementair aan deze HIA-leidraad is er in
Impact Assessment)
Cultuurhistorische
Effect
lijkt
Rapportage
op
Heritage’.
potentiële
Deze
geïdentificeerd
leidraad
mitigerende
beschrijft
In
deze
additionele
leidraad
maatregelen.
De drie voornaamste doelstellingen van een HIA: Negatieve impact voorkomen, negatieve impact terugbrengen tot een acceptabel niveau en positieve impact versterken. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
15
4. Methode
Ter verkenning van
de
mogelijkheden voor
energieopwekking binnen de gemeentegrenzen zijn er vanuit de Provincie Utrecht, Gemeente Utrecht, Utrecht Science Park en Gemeente De Bilt
verschillende
Vanuit
deze
vooronderzoeken
verschillende
verricht.
vooronderzoeken
volgen elf zoeklocaties voor windturbines gelegen
16
Indicatieve voorstelling van de invloedsfeer van een windenergieproject in een Werelderfgoedcontext, ICOMOS (2023). Bron: New online Guidance for Wind Energy Projects in a World Heritage Context.
in Waterliniegebied in de twee gemeenten. Vijf
tiphoogte) op de Outstanding Universal Value van
heldere en gedegen eindbeoordeling te komen.
locaties zijn gelegen in de gemeente Utrecht
de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld gebracht
Uitgangspunt voor de beoordeling is de situatie
en zes locaties in de gemeente De Bilt. In deze
en onderzocht hoe lagere turbines deze effecten
in het plangebied zoals deze was ten tijden van
vooronderzoeken heeft nog geen beoordeling
mogelijk kunnen mitigeren. Conform de HIA-
de nominatie voor de Werelderfgoedlijst. In het
plaatsgevonden van de mogelijke impact van deze
leidraad wordt de impact van de windturbines
geval van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is het
windturbines op de Outstanding Universal Value
op
de
uitgangspunt de situatie in 2019. In het volgende
van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Gezien de
daaraan verbonden integriteit en authenticiteit
hoofdstuk (H5) wordt er dieper ingegaan op de
ligging van negen zoeklocaties binnen de property
in dit onderzoek beoordeeld aan de hand van
huidige situatie in het plangebied met betrekking
en twee zoeklocaties in de attentiezone is er
zowel de visuele als de ruimtelijke impact. In
tot Outstanding Universal Value van de Hollandse
besloten een HIA uit te voeren om het behoud
dit hoofdstuk worden de HIA-methodiek en de
Waterlinies. Hierbij wordt er gebruik gemaakt
en de weerbaarheid van het Werelderfgoed de
daarbij behorende begrippen, randvoorwaarden
van het Nominatiedossier Hollandse Waterlinies
Hollandse Waterlinies op de lange termijn te
en richtlijnen verder toegelicht.
(2018),
kunnen verzekeren (zie figuur).
4.1
Hollandse Waterlinies Utrecht Noord en Oost
In deze HIA worden de positieve en negatieve
In dit Heritage Impact Assessment worden
(2021) en de Cultuurhistorische Atlas Provincie
gevolgen van individuele windturbines (241m
verschillende stappen doorlopen om tot een
Utrecht (2012-2023). In woord, beeld en kaart
de
Outstanding
Universal Value
en
Werkwijze
de
Gebiedsanalyses
Kernkwaliteiten
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
wordt toegelicht waar de kernkwaliteiten van het
WIndplanner. In Windplanner kunnen realistische
vanuit de betreffende zichtlijn. In overleg met de
cultuurlandschap liggen, welke attributen hierbij
bewegende beelden van windturbines worden
opdrachtgever is besloten om voor zoeklocaties
horen en hoe dit alles onderling verbonden is.
gemaakt op basis
6, 10 en 11 een tweede visuele effectbeoordeling
In
streetview
en 3D modellen op schaal. Deze
en een ruimtelijke effectbeoordeling uit te
Hiertoe wordt er met een vergrootglas
visualisatie wordt gemaakt op ooghoogte en in
voeren voor middelhoge (180m tiphoogte) en
naar de kernkwaliteiten op en om de individuele
perspectief waardoor deze een realistisch beeld
lage (100m tiphoogte) turbines. Deze visuele
zoeklocaties
goede
geeft van de visuele impact van de turbine. Om
effectbeoordeling verloopt op dezelfde wijze
beoordeling te komen is het belangrijk inzichtelijk
de visualisaties onderling vergelijkbaar te maken
als de eerder beschreven beoordeling voor hoge
te maken waar de ruimtelijke kwaliteiten liggen
is er besloten om uit te gaan van vergelijkbare
turbines. In de ruimtelijke effectbeoordeling
maar ook waar eventuele
aandachtspunten
weersomstandigheden. In de context van dit
wordt de ruimtelijke impact van de windturbines
liggen;
linielandschap
al
onderzoek is er een keuze gemaakt voor zonnig
en de bijbehorende infrastructuur op de integriteit
onder druk ligt door bijvoorbeeld verrommeling.
weer en een blauwe lucht. Deze situatie is
en de authenticiteit van het linielandschap
Voor elk van de elf zoeklocaties worden één of
overeenkomstig met de Nederlandse weersituatie
geanalyseerd.
meerdere relevante zichtpunten geselecteerd
in
deze
In hoofdstuk 7 worden de belangrijkste conclusies
op basis van de zichtlijnen uit het adviesrapport
visualisaties wordt beschreven en beoordeeld
gepresenteerd en eventuele suggesties voor
Visuele Integriteit Waterlinies (2018). Voor elk
of de mate van technologische overbelasting,
mitigerende maatregelen of vervolgonderzoek
van deze zichtlijnen wordt de visuele integriteit
visuele dominantie, schaalverlies en het barrière
gegeven. Afhankelijk van de mate van impact van
vanaf dat zichtpunt kort beschreven aan de
effect groot, gemiddeld, klein of verwaarloosbaar
de losse windturbines volgt hier een positieve
hand van een afbeelding. Vervolgens wordt er
is. Deze beoordeling vindt plaats aan de hand van
of negative beoordeling voor de verschillende
een visualisatie gemaakt waarin de voorgestelde
de bewegende beelden in Windplanner. Dit leidt
zoeklocaties.
windturbine zichtbaar is. Voor deze visualisatie
tot een eindbeoordeling van de visuele impact
wordt gebruik gemaakt van de online tool
van de windturbine op de betreffende zoeklocatie
hoofdstuk
plaats.
6
vindt
gekeken.
plekken
de
Om
waar het
effectbeoordeling
tot
een
de
van data
zomermaanden.
Voor
uit
elk
van
17
Casestudy UNESCO Werelderfgoed Oberes Mittelrheintal Werelderfgoed:
Oberes Mittelrheintal
Het Oberes Mittelrheintal is in 2002 opgenomen
De visuele impact van de windturbines wordt
Waar:
Tussen Bingen, Rüdesheim en Koblenz
op de Werelderfgoedlijst als cultuurlandschap.
op onderstaande afbeelding beoordeeld als
Studie:
Visual Impact Assessment
Het dal is opgenomen op de Werelderfgoedlijst
zeer groot. “De windturbines staan in de directe
Jaar:
2013
vanwege de talrijke burgen, de cultuurhistorische
zichtlijn van het historische dorp Bachalrach en
Door:
Grontmij Gmbh
dorpsgezichten en de terrasvormige wijngaarden.
het kasteel Stahleck. De windturbines verstoren
In de studie wordt de visuele impact van
het beeld aanzienlijk”. Het rapport eindigt met
verschillende geplande en fictieve windpark
de conclusie dat windparken tot een afstand
locaties op de kernkwaliteiten van het dal in beeld
van 15 km vanaf een zichtpunt een wezelijke
gebracht. De voorgestelde windparken bevinden
negatieve impact op de kernkwaliteiten van het
zich in de bufferzone van het Werelderfgoed of
Werelderfgoed kunnen hebben en daarmee de
in de bredere context hiervan. De beoordeling is
Werelderfgoedstatus in gevaar kunnen brengen.
uitgevoerd aan de hand van digitale visualisaties vanuit belangrijke zichtlijnen. Voor de beoordeling van de mate van impact is er gebruik gemaakt van een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve beoordelingsmethoden. Kwantitatieve beoordelingsmethoden: • Het zichtbare aandeel van de windturbines; • De hoeveelheid zichtbare windturbines; • De afstand van de windturbines; • Het aantal zichtlijnen waarvanuit het windpark zichtbaar is. Kwalitatieve beoordelingsmethoden: • Relevantie van de zichtlijn • Visuele dominantie • Technologische overbelasting • Schaalverlies
18
Visualisatie van een fictief windpark met op de voorgrond Burg Stahleck en het dorp Bachalrach. Bron: Grontmij Gmbh (2013). Sichtachsenstudie windkaft und UNESCO welterbe Oberes Mittelrheintal.
Land-id | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
4. 5.
vanaf verdedigd gebied richting hoofdverdedigingslijn; op de hoofdverdedigingslijn in de lengterichting;
6.
op en rondom forten, waterwerken en vestingen.
4
5
4.2 Visuele impact
5
1
3 6
In de beoordeling van de visuele impact van een ontwikkeling op een Werelderfgoed, in dit
2
geval de Hollandse Waterlinies, wordt de visuele integriteit van het erfgoed als uitgangspunt genomen. De visuele integriteit betreft de visuele herkenbaarheid en de visuele relatie tussen het erfgoed en zijn omgeving behorend tot de kernkwaliteiten van het Werelderfgoed. Dit betreft onder andere zichtlijnen, panorama’s, zichtpunten en silhouetten. In het advies rapport Visuele Integriteit Waterlinies (2018) wordt er gesproken
Belangrijke zichtlijnen voor de visuele integriteit van de Waterlinies. Bron: Advies rapport Visuele Integriteit Waterlinies, (2018).
van visuele integriteit wanneer het erfgoed visueel niet wordt weggedrukt of gemarginaliseerd door
onderlinge relatie als verdedigingssysteem moet
latere toevoegingen, ongeacht of die binnen of
visueel samenhangend zijn; zichtlijnen spelen
buiten de begrenzing van het Werelderfgoed
hierin een belangrijke rol. In het advies rapport
gesitueerd zijn. In het geval van de Hollandse
voor visuele integriteit van de Waterlinies worden
Waterlinie gaat het daarbij om de visuele
zes belangrijke zichtlijnen geïdentificeerd die
integriteit van de gebouwde verdedigingswerken,
van belang zijn om de visuele integriteit van de
maar ook het samenstel van de gebruikte
waterlinie te behouden:
landschappelijke
elementen.
Niet
alleen de onderdelen op zichzelf, maar ook hun
inundeerbaar
gebied
richting
de
hoofdverdedigingslijn; 3. Vanaf
de
hoofdverdedigingslijn
richting
verdedigd gebied; 4. Vanaf
verdedigd
gebied
richting
de
hoofdverdedigingslijn; 5. Op
agrarische, natuurlijke, waterstaatkundige en militaire
2. Vanaf
de
hoofdverdedigingslijn
in
de
lengterichting; 1. Vanaf
de
hoofdverdedigingslijn
inundeerbaar gebied;
richting
6. Op en rondom de forten, waterwerken en vestingen.
19
In het nominatiedossier voor de Hollandse
onder druk staat door elementen zoals snelwegen,
Waterlinies (2018) wordt in het Statement of
hoogspanningsmasten of hoogbouw verdienen
Integrity nog een specifieke referentie gemaakt
daarin extra aandacht. Zoals eerder vermeld
naar de visuele integriteit van de openheid van
(paragraaf 3.4) zijn deze gebieden opgenomen in
de inundatievelden en de schootsvelden en de
de property of de bufferzone omdat deze potentie
herkenbaarheid van de hoofdverdedigingslijn.
hebben in de toekomst aan de Outstanding
In de beoordeling van de visuele impact wordt
Universal Value bij te dragen. Verdere aantasting
in dit onderzoek zowel het adviesrapport voor
van deze gebieden kan gevolgen hebben voor
de visuele integriteit van de Waterlinies als het
de
Statement of Integrity uit het nominatiedossier
van de visuele impact van windturbines wordt
meegenomen.
door UNESCO
Een
van
de
beoordeling
Technologische overbelasting
gemaakt tussen
Technologische overbelasting treedt op wanneer
vier vormen van visuele impact: technologische
het aantal technologische items, waaronder de
windenergieprojecten
in
overbelasting, visuele dominantie, schaalverlies
windturbines, in een gebied een punt bereiken
en om Werelderfgoed is de potentiële visuele
en het barrière effect. Deze vormen van impact
waarop hun visuele aanwezigheid het karakter
impact.
de
kunnen zowel overlappend als los van elkaar
van het cultuurhistorische landschap overheerst
bijbehorende infrastructuur en de draaiende
voorkomen. De mogelijke cumulatieve effecten
of hier sterk mee contrasteert. De esthetiek
rotoren maken windturbines zichtbaar over een
tussen windturbines en andere technologische
van het landschap wordt aanzienlijk aangetast,
grote afstand. Management en bescherming van
aspecten als snelwegen, hoogspanningsmasten
historische elementen verliezen hun belangrijke
het Werelderfgoed moet voorkomen dat een
en hoogbouw worden meegewogen in de mate
rol in het landschap en zichtlijnen worden
windenergieproject de visuele integriteit inperkt
van technologische overbelasting.
verstoord.
De
omvang
van
de
turbines,
of aanzienlijk aantast. Gebieden binnen of buiten de property waarin de visuele integriteit reeds
20
onderscheid
de
de
van
uitdagingen
In
voor
implementatie
grootste
Werelderfgoedstatus.
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Visuele dominantie
Schaalverlies
Barrière effect
Visuele dominantie is het gevolg van het formaat
Van schaalverlies is sprake wanneer, naast de
De windturbine(s) creëren/creëert een visuele
en
grote
windturbine(s)
barrière tussen verschillende landschappelijke
De observant herkent voornamelijk de grote
kenmerkende elementen als bomen of andere
elementen. Door de aanleg van de windturbine(s)
windturbine(s) in plaats van de cultuur- of
tot de Outstanding Universal Value behorende
worden
natuurhistorische
fenomenen
attributen visueel krimpen. Er treedt verdwerging
relaties tussen verschillende cultuurhistorische
in het landschap. De windturbine(s) tast(en)
op. De schaal van de nieuwe windturbine(s)
elementen of de relatie tussen het Werelderfgoed
bijvoorbeeld
is
en
de
zichtbaarheid
de
van
de
elementen bestaande
windturbines.
en
harmonieuze
nieuwe
buiten
technologische
proportie
in
vergelijking
tot
het
de
bijvoorbeeld
wijdere
belangrijke
omgeving
zichtlijnen,
doorbroken.
Een
relaties tussen verschillende cultuurhistorische
cultuurhistorische landschap en de daartoe
andere mogelijkheid is het doorbreken van de
kenmerken en elementen aan óf de bewegende
behorende elementen.
continuïteit van het landschap over een korte of
rotoren creëren een verstorend effect in het
langere afstand.
landschap en doorbreken de natuurlijke kalmte.
21
4.3 Ruimtelijke impact De ruimtelijke impact van een windturbine kent twee fases: de ruimtelijke impact tijdens de aanleg van de windturbine en de ruimtelijke impact tijdens de exploitatie van de windturbine. Objecten die bijdragen aan de ruimtelijke impact van een windturbine zijn de windturbine zelf, toegangswegen, kabels, het constructie- en onderhoudsplatform en eventuele bijbehorende transformers of sub-stations. Aan de grond is de ruimtelijke impact van de windturbine het grootst tijdens de aanleg. Voor
Constructiefase van een windturbine met een tiphoogte van 209 meter, een ashoogte van 135 en een rotordiameter van 149 m. Bron: Windpark Zonzeel, Noord-Brabant, (2023).
de aanleg van de windturbine is veel groot
22
verkeer nodig. Om deze reden worden er speciale,
Naast
de
voet
van
de
windturbine
een
constructie-
wordt
verharde, toegangswegen aangelegd die na de
met
verharding
constructiefase blijven liggen zodat de turbine
onderhoudsplatform aangelegd. De omvang van
betonnen fundering. De diameter van deze
toegankelijk is voor onderhoud. Voor de levering
dit platform is wisselend en afhankelijk van het
fundering is afhankelijk van het type en het
van de turbine onderdelen is het soms van belang
formaat van de turbine. Het constructieplatform
formaat windturbine. Voor een windturbine met
bestaande infrastructuur aan te passen. Dit kan
heeft over het algemeen een minimale lengte
een tiphoogte van 210m is bijvoorbeeld een
inhouden dat kruisingen, bochten en/of rotondes
die overeenkomstig is met de lengte van een van
fundament met een diameter van 17 tot 26 meter
(tijdelijk) aangepast worden. Na de bouw van
de rotorbladen. Om ook na de constructiefase
en een hoogte van 3 tot 4 meter nodig.
de turbine worden deze voorzieningen weer
onderhoud aan de turbine te kunnen plegen
Door de opdrachtgever is voorgesteld voor
verwijderd en de wegen in oude staat hersteld.
blijft (een deel van) dit platform ook in de
dit
en
exploitatiefase liggen. De
turbine
zelf
onderzoek
heeft
aan
gebruik te
de
grond
maken van
een
drie
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Principeschets grote windturbine
Principeschets middelgrote windturbine
Principeschets kleine windturbine
verschillende turbinehoogtes: hoog (tiphoogte
In overleg met de opdrachtgever is een selectie
180 meter. Het bijbehorende constructieplatform
241m), middelhoog (tiphoogte 180m) en laag
gemaakt
is in dit geval ongeveer 60 bij 30 meter.
(tiphoogte 100m).
tweede effectbeoordeling uitgevoerd wordt. In
Voor de kleine turbines wordt uitgegaan van
Uitgangspunt voor dit onderzoek betreft een
deze tweede effectbeoordeling wordt onderzocht
turbines met een ashoogte van 67 meter, een
grote windturbine met een rotordiameter van 162
wat de impact is van lagere windturbines op de
rotordiameter van 66 meter en een ashoogte van
meter, een as-hoogte van 160 meter, een tiphoogte
geselecteerde locaties. Hierbij wordt de impact
100 meter. Het bijbehorende constructieplatform
van 241 meter en een exploitatietermijn van 25
bepaald van middelgrote turbines en kleine
zal ongeveer 35 x 20 meter zijn. In dit onderzoek
jaar. Naar verwachting zou het bijbehorende
turbines. Uitgangspunt voor middelhoge turbines
wordt geen rekening gehouden met eventuele
constructieplatform minimaal 80 bij 40 meter
zijn turbines met een ashoogte van 120 meter, een
additionele tansformers of sub-stations.
zijn.
rotordiameter van 120 meter en een tiphoogte van
van
turbinelocaties
waarvoor
een
23
Groot Gemiddeld Klein
4.4 Mate van impact Om
te
kunnen
beoordelen
hoe
groot
de
alleen doorgaan wanneer deze geen negatieve
potentiële visuele of ruimtelijke impact van de
impact oplevert of wanneer deze impact beperkt
windturbines op de kernkwaliteiten is wordt
kan worden tot een verwaarloosbaar niveau.
er door UNESCO onderscheid gemaakt tussen
UNESCO (2023) definieert de verschillende maten
4 maten van impact: verwaarloosbaar, klein,
van impact als volgt:
Verwaarloosbaar Mate van impact
gemiddeld en groot. Hoewel de implementatie van windturbines een positieve impact kan
Grote impact
Kleine impact
hebben op het gebied van duurzame energie,
De windturbine is dominant met een directe
De windturbine is beperkt zichtbaar en de
werkgelegenheid of energieprijzen benadrukt
impact
kernkwaliteiten van het Werelderfgoed en het
UNESCO expliciet dat deze voordelen niet behaald
Werelderfgoed en het bijbehorende landschap. De
omliggende
landschap worden
mogen worden ten koste van de kernkwaliteiten
impact van de windturbine op de kernkwaliteiten
aangetast.
Met
van het Werelderfgoed. De ruimtelijke en visuele
is zo groot dat er geen mitigerende maatregelen
maatregelen kan het mogelijk zijn de negatieve
impact van een windturbine kan dan ook alleen
mogelijk zijn.
impact te vermijden of terug te brengen tot een
op
de
kernkwaliteiten
van
het
negatief of verwaarloosbaar zijn. Vanwege de
24
behulp
van
niet volledig mitigerende
verwaarloosbaar niveau.
onvervangbare aard van de Outstanding Universal
Gemiddelde impact
Value is het ook niet mogelijk een grote en een
De windturbine is enigszins zichtbaar vanaf
Verwaarloosbare impact
kleine negatieve impact tegen elkaar op te wegen
een belangrijk zichtpunt en heeft impact op de
De
om zo tot een gemiddeld negatief effect te komen.
kernkwaliteiten van het Werelderfgoed en het
visuele impact op de kernkwaliteiten van het
Wanneer de windturbine bijvoorbeeld een grote
omliggende landschap. Mitigerende maatregelen
Werelderfgoed en het omliggende landschap.
negatieve impact op één kernkwaliteit heeft
zijn soms mogelijk om de negatieve impact te
wordt de impact van de windturbine per definitie
beperken maar niet om deze terug te brengen
als groot beoordeeld. Een windenergieproject kan
naar een verwaarloosbaar niveau.
windturbine
heeft
geen
waarneembare
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
4.5 Mitigerende maatregelen Om een negatieve impact terug te brengen tot een acceptabel of verwaarloosbaar niveau is het mogelijk mitigerende maatregelen toe te passen. In de leidraad voor windenergie in een Werelderfgoed
context
wordt
onderscheid
gemaakt tussen twee vormen van mitigerende maatregelen: vermijden en beperken. Onder vermijden verstaat UNESCO het verplaatsen van de windturbine(s) naar minder kwetsbare gebieden van het Werelderfgoed, het verplaatsen van turbines uit belangrijke zichtlijnen of het verplaatsen van turbines naar buiten de property.
Mitigerende maatregelen in een Werelderfgoed Context: vermijden, beperken, herstellen, verminderen en compenseren. Op volgorde van wenselijkheid. De oranje en rode maatregelen zijn onwenselijk. Bron: UNESCO, (2022). Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context.
De doelstelling is hierbij dat de negatieve impact
In de context van windturbines in Werelderfgoed
onderzoek 25 jaar) valt volgens UNESCO niet in
van de turbine teruggebracht kan worden tot
is het niet mogelijk de negatieve impact te
de categorie tijdelijke impact. Enkel de impact
een verwaarloosbaar niveau. Onder het beperken
herstellen, te verminderen of te compenseren.
tijdens het aanleggen of verwijderen (enkele
van negatieve impact verstaat UNESCO, waar
Voor herstel bestaat er een uitzondering voor het
dagen) valt onder deze categorie. Het verminderen
relevant, het verminderen van de omvang van
herstellen van tijdelijke schade zoals de schade
of compenseren van negatieve impact is expliciet
de turbine (tiphoogte, as-hoogte, rotordiameter
die aangericht wordt tijdens de aanleg van de
niet toegestaan omdat de Outstanding Universal
en
de
windturbine of de schade die aangericht wordt
Value van het Werelderfgoed onvervangbaar is
bijbehorende infrastructuur en het verminderen
bij het verwijderen van al bestaande windturbines
en een negatieve impact van elke omvang niet
van de geluidsoverlast zodat een negatieve
uit
acceptabel is.
impact in zijn geheel vermeden kan worden.
exploitatietermijn van de windturbines (in dit
voetafdruk),
het
herontwerpen
van
het
Werelderfgoedgebied.
Het
volledige
25
5. Kernkwaliteiten Hollandse Waterlinies
5.1 De
26
Hollandse
Waterlinies
grootste
In de huidige situatie betreft het plangebied een
landschap zich door noord-zuid georiënteerde
infrastructurele ontwikkeling in Nederland. Door
grotendeels groene zone tussen de Gemeenten
coulissen met houtwallen, singels, laantjes en
de omvang is er sprake van een grote hoeveelheid
Utrecht en De Bilt. Het overgrote deel van dit
hagen. Verder bevinden zich in het gebied enkele
verschillende
bijbehorende
gebied is tegenwoordig in gebruik als agrarische
historische
kernkwaliteiten. Om goed te kunnen begrijpen
grond. De bebouwing in het gebied is grotendeels
of restanten daarvan. Hieronder vallen onder
wat de kernkwaliteiten zijn op de zoeklocaties
beperkt met uitzondering van enkele historische
andere de buitenplaatsen: Voordaan, Sandwijck,
is het van belang om de zoekgebieden in hun
bebouwingslinten
Oostbroek, Vollenhoven en Niënhof, Nieuw en
context te plaatsen. In dit hoofdstuk worden de
Groenekan. In het oosten van het plangebied
Oud Amelisweerd en Rhijnauwen.
kernkwaliteiten van de waterlinies beschreven op
bevindt zich het Utrecht Science park. Het
Met
twee schaalniveaus: nationaal en regionaal. Op
gebied wordt doorsneden door de A27, de A28
Waterlinie maakt de gehele zone onderdeel uit
nationale schaal betreft dit de kernkwaliteiten
en de spoorlijn tussen Utrecht en Amersfoort. De
van de dubbele forten ring rondom Utrecht. In
op hoofdlijnen, de belangrijkste structuren en
zone ten noordwesten van het dorp Groenekan
het gebied bevinden zich in totaal tien forten. Van
hun onderlinge samenhang. Op regionale schaal
is aangewezen als agrarisch cultuurlandschap in
noordwest naar zuidoost zijn dit: Aan de Klop, De
wordt er gekeken naar het plangebied tussen
de Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS) van
Gagel, Ruigenhoek, Blauwkapel, Voordorp, Fort
Utrecht en de Bilt. Welke hoofdstructuren zijn
de Provincie Utrecht vanwege de goed bewaard
de Bilt, de Werken bij Griftenstein, het Werk aan
hier te vinden en hoe dragen deze bij aan het
gebleven middeleeuwse verkavelingsstructuren
de Hoofddijk, de restanten van Fort Vossegat,
begrijpen en onderhouden van de kernkwaliteiten
als resultaat van de veenontginningen. Aan de
Lunetten, Fort Rijnauwen en Fort Vechten. Deze
van de gehele linie? Dit hoofdstuk begint met
oostzijde van de stad is een zone aangewezen als
forten kennen een sterke onderlinge samenhang
een beschrijving van de huidige situatie in het
militair erfgoed in de CHS. In het zuidoosten van
met veel overlappende verboden kringen. In
plangebied op hoofdlijnen. De huidige situatie
het plangebied, op de overgang tussen de hogere
een groot deel van het plangebied zijn deze
vormt het uit gangspunt voor de effectbeoordeling
zandgronden van de Utrechtse Heuvelrug en de
verboden kringen nog steeds onbebouwd en is
van de windturbines.
lagere kleigrond in het zuiden, kenmerkt het
de hoofdverdedigingslijn nog goed zichtbaar.
structuren
zijn
en
de
Huidige situatie in het plangebied
waaronder
het
dorp
buitenplaatsen
betrekking
tot
de
en
landgoederen
Nieuwe
Hollandse
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
5.2 Statement of Outstanding Universal Value De Waterlinies hebben een sterke relatie met het
bijbehorende elementen wordt beschreven in de
Statement of integrity
statements of integrity en authenticity.
De Hollandse Waterlinies en de bijbehorende
Nederlandse polderlandschap. Het landschap
elementen
zijn
een
compleet,
geïntegreerd
voorzag de linie van de perfecte ingrediënten
Strategisch landschap
verdedigingssysteem. Het verdedigingssysteem is
voor een verdedigingslinie op basis van inundatie.
Hoofdweerstandslijn,
en
niet meer gebruikt voor militaire doeleinden sinds
De hoofdverdedigingslijn werd zo gepositioneerd
komkeringen, accessen, verboden kringen en
de Tweede Wereldoorlog en is formeel buiten
in het landschap dat deze het economische hart
houten huizen;
gebruik gesteld in 1963. De hoofdverdedigingslijn
inundatiekommen
in het westen van Nederland kon beschermen.
en de inundatievelden zijn duidelijk herkenbaar
Met een ingenieus systeem van sloten, kanalen,
Watermanagementsysteem
pompstations en sluizen kon het landschap
Waterwegen
worden geïnundeerd om zo de vijand op afstand
en
te houden. Om de kwetsbare punten in het
(rivierdijken en polderkaden), inundatiesluizen
gebleven,
systeem te kunnen verdedigen werden er militaire
(hoofdinlaatsluizen
en
opgeheven werd. Zeker in urbane gebieden heeft
werken aangelegd op strategische plekken. De
ondersteunende
waterwerken
(duikers,
beleid ervoor gezorgd dat de visuele integriteit van
Outstanding Universal Value van de Hollandse
gemalen, doorlaatsluizen, schotbalkenloodsen,
de inundatievelden en de hoofdverdedigingslijn
Waterlinies
plofsluizen/duikers);
intact is gebleven. De inundatievelden die hun
komt
voort
uit
de
samenhang
en
in het landschap omdat deze vaak een dubbele
inundatiekanalen
toevoerkanalen),
dijken
(inundatie
en
kaden
verspreidingsluizen),
tussen deze kernkwaliteiten: het strategische
functie droegen. De karakteristieke openheid van de inundatievelden is vrijwel overal bewaard ook
nadat
de
militaire
functie
visuele integriteit hebben verloren zijn niet
landschap, het watermanagement systeem en
Militaire werken
opgenomen in de property.
de militaire werken. Elk van deze kernkwaliteiten
Vestingen, forten, werken, batterijen, stellingen,
De waterwerken en de militaire fortificaties
wordt in het landschap gerepresenteerd door
kazematten,
andere
die het inundatiesysteem ondersteunen zijn
een samenhang van elementen. De Outstanding
militaire objecten (tankgrachten, versperringen,
een complete en intacte eenheid met een
Universal Value van deze kernkwaliteiten en de
gedekte wegen).
sterke samenhang met het landschap. De serie
groepsschuilplaatsen,
27
forten en batterijen vormen een groep waarin opeenvolgende fases in de militaire architectuur duidelijk herkenbaar zijn. Door de Kringenwet, die de verboden kringen rondom de forten openhield, is de open ruimte rond veel forten intact gebleven hoewel deze gebieden kwetsbaar zijn voor toekomstige ontwikkelingen. Statement of authenticity De Hollandse Waterlinies zijn een door de mens gemaakt landschap waarin water, bodem en technische werken een samenhangend en duidelijk herkenbaar militairlandschap vormen.
Schematische weergave van de kernkwaliteiten van de Hollandse Waterlinies.
Hoewel de linies niet langer gebruikt worden voor
28
militaire doeleinden zijn het landschap en de
(baksteen, gewapend- en niet gewapend beton),
grote
hersteloperaties
gebouwde elementen nog steeds aanwezig. Het
het vakmanschap, en de ligging in het wijdere
voor
educatieve
overgrote deel van de fortificaties bevindt zich nog
landschap (de relatie tussen het mensgemaakte
elementen gerenoveerd. Veel forten hebben een
in oorspronkelijke staat. De Outstanding Universal
landschap, de polders en het geürbaniseerde
economische, educatieve of recreatieve functie.
Value wordt overgebracht in de authenticiteit
landschap).
De militaire geschiedenis, verbonden aan het
van het ontwerp (de typologie van de forten,
Sinds de jaren 90 wordt de linie onderhouden,
landschap, blijft tastbaar en beleefbaar doordat
sluizen, batterijen en de hoofdverdedigingslijn),
gerenoveerd,
het verhaal in het gebied en middels verschillende
het
en duurzaam geëxploiteerd. Er hebben geen
specifieke
gebruik
van
bouwmaterialen
toegankelijk
gemaakt,
gebruikt
plaatsgevonden
doeleinden
media verteld wordt.
zijn
maar
sommige
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Strategisch landschap Hoofdverdedigingslijn
Verboden kringen
Houten huizen Inundatiekom Komkering
Hoofdverdedigingslijn
Schematische weergave van de structuren die behorend tot kernkwaliteit het strategisch landschap. Bron: Nominatiedossier Nieuwe Hollandse Waterlinies, Uitvoeringsprogramma Stelling van Amsterdam en Uitvoeringsprogramma Nieuwe Hollandse Waterlinie (2018).
29
Watermanagement systeem
Hoofdinlaatsluis
Schotbalkenloods Rivier
Pompstation
Rivier toegang
Inundatie- en toevoerkanaal
30
Schematische weergave van de structuren die behorend tot kernkwaliteit het watermanagement systeem. Bron: Nominatiedossier Nieuwe Hollandse Waterlinies, Uitvoeringsprogramma Stelling van Amsterdam en Uitvoeringsprogramma Nieuwe Hollandse Waterlinie (2018).
Sluis
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Militaire werken
Gefortificeerde stad
Fort
Fort Groepsschuilplaats
Tankversperring
Batterij Kazemat Hoofdverdedigingslijn
Loopgraaf
Anti-tank gracht
Groepsschuilplaats
Schematische weergave van de structuren die behorend tot kernkwaliteit de militaire werken. Bron: Nominatiedossier Nieuwe Hollandse Waterlinies, Uitvoeringsprogramma Stelling van Amsterdam en Uitvoeringsprogramma Nieuwe Hollandse Waterlinie (2018).
31
5.3 Kernkwaliteiten in het plangebied De volgende attributen van het strategisch landschap,
de
militaire
werken
watermanagementsysteem
zijn
en
het
tegenwoordig
nog aanwezig in het plangebied (pp. 34-36). Strategisch landschap • Het verschil tussen de veilige en de de onveilige zijde is in het noordwesten van de stad Utrecht goed herkenbaar door het contrast tussen de stad en de natte, groene buitenzijde van de hoofdverdedigingslijn (veenweiden, uitgeveende plassen). • Er
is
een
duidelijke
verdedigingswerken
en
relatie
tussen
accessen,
vooral
via kades in het veengebied, maar ook via Inundatie van de Houtense Vlakte, In het voorjaar van 1945 zetten de Duitsers grote delen van Nederland onderwater om de geallieerden te weren. Rondom Utrecht maken zij gebruik van de bestaande infrastructuur van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. (Voorjaar 1945). Bron: Regionaal Archief Zuid-Utrecht. Obj. nr. 45789
spoorlijnen,
wegen,
de
Biltstraat
en
de
Hoofddijk. • Beperkte verstedelijking aan de onveilige zijde
van
de
Waterlinie
maakt
dat
het
inundatiegebied duidelijk herkenbaar is. • De
verboden kringen zijn nog (grotendeels)
open
32
bij
forten
De
Gagel,
Ruigenhoek,
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Voordorp en Rijnauwen. De verboden kringen
• Er is sprake van een herkenbare onderlinge
van de eerste ring, binnen de bebouwde kom,
relatie tussen de forten. Voornamelijk waar deze
zijn
op dezelfde lijn aan de hoofdverdedigingslijn
vrijwel verdwenen/onherkenbaar
door
bebouwing en soms ook opgaande beplanting.
of inundatiekering liggen.
schootscirkels (en de Verboden Kringen) elkaar overlappen. Watermanagementsysteem
Delen van het schootsveld zijn nog aanwezig bij
• Fort Blauwkapel is een uniek voorbeeld van
• Het inundatiesysteem is goed herkenbaar en
het Werk aan de Hoofddijk. Deze delen vallen
het samengaan van een fort en een al eerder
beleefbaar door het op veel delen open en
gedeeltelijk samen met het oorspronkelijke
bestaand gehucht.
natte landschap.
inundatiegebied. • De
hoofdverdedigingslijn,
uit
verschillende
goed
zichtbaar
periodes, door
de
met is
• De forten worden gemarkeerd in het landschap
• In het gebied bevinden zich enkele herkenbare
tracés
door een grote hoeveelheid militaire objecten
inundatiekades en komkeringen: inundatiekade
delen
zoals
Hoofddijk, komkeerkade spoorweg Utrecht -
in
ligging
in
een
kazematten,
anti-
Hilversum, inundatiekade spoorweg Utrecht
landschappelijke context in de oostelijke
tankgracht bij de werken bij Griftenstein en het
- Amersfoort, komkering Achttienhovensche
stadsrand.
Werk aan de Hoofddijk) en op enkele plekken
Kade en inundatiekade Gageldijk.
• Enkele houten huizen, niet allemaal in de oorspronkelijke context, maken de regelgeving en
reikwijdte
van
de
verboden
kringen
inzichtelijk en beleefbaar. Militaire werken • Forten de Gagel, Blauwkapel, Voordorp, het Werk aan de Hoofddijk en Fort Rijnauwen hebben een duidelijke en herkenbare positie aan de hoofdverdedigingslijn.
tankversperringen
groepsschuilplaatsen, (waaronder
de
de hoofdverdedigingslijn.
• In het noorden bij fort de Gagel bevinden zich
• Het gebied is uniek vanwege de dubbele
inundatiekanalen de Kerkeindsche Vaart en
forten ring. De twee ringen en de latere
de Klopvaart. In het noordoosten werd water
tussengeplaatste
de
aangevoerd vanuit inundatiekanaal de Biltsche
ingewikkelde verdediging van de stad Utrecht.
Grift. Vanuit het oosten kwam het water uit de
• De relatie tussen de forten en de bijbehorende
Kromme Rijn. Deze wateren dragen bij aan de
werken
illustreren
accessen is duidelijk herkenbaar.
beleving van het inundatielandschap.
• Enkele grote en karakteristieke forten liggen op zodanige afstand van elkaar dat de
33
34
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
35
36
Land-iD | HIA Windturbines | Windturbines Hollandse Waterlinies | 2023 |
Luchtfoto van Fort Blauwkapel, Unieke samenkomst tussen een fort en een bestaand gehucht, (Feb 1960). Bron: Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Fotoafdrukken Koninklijke Landmacht. Obj. nr. 2155_005370
37
6. Effectbeoordeling
De eerste stap in de effectbeoordeling bestaat
wordt er een visualisatie gepresenteerd waarin
Assessments verlopen op dezelfde manier als in
uit een Visual Impact Assessment. In het Visual
de voorgestelde windturbine zichtbaar is. De
stap 1. Het Visual Impact Assessment leidt tot
Impact
hoe
beoordeling vindt echter plaats aan de hand van de
een eindbeoordeling van de visuele impact van
groot de visuele impact van hoge windturbines
bewegende beelden in Windplanner. Voor elk van
lagere windturbines op de visuele integriteit van
(tiphoogte 240 m) is op de kernkwaliteiten van
de visualisaties wordt beschreven en beoordeeld
het linielandschap en wordt samengevat in een
de Hollandse Waterlinies. Alvorens over te gaan
of de mate van technologische overbelasting,
overzichtelijke tabel.
op de beoordeling wordt voor elke zoeklocatie
visuele dominantie, schaalverlies en het barrière
beschreven welke kernkwaliteiten in de directe
effect groot, gemiddeld, klein of verwaarloosbaar
In de derde stap wordt de ruimtelijke impact
omgeving aanwezig zijn en of het plaatsen van
is.
zijn
van windturbines op zoeklocaties 6, 10 en 11 in
een windturbine op de betreffende plek een
beschreven in hoofdstuk 4. Het Visual Impact
beeld gebracht en beoordeeld. Hierbij wordt de
directe invloed heeft op de integriteit en de
Assessment leidt tot een eindbeoordeling van
ruimtelijke impact van de windturbines en de
authenticiteit van de waterlinie. Daarnaast wordt
de visuele impact van de turbine op de visuele
bijbehorende infrastructuur op de integriteit
beschreven welke zichtlijnen mogelijk relevant
integriteit van het linielandschap. De resultaten