Document · PDF

Toelichting Bijlage 16 Vooronderzoek conventionele explosieven.pdf

Gemeenteraad 18 februari 2021, gemeente UrkBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan, exploitatieplan en beeldkwaliteitsplan Port of Urk - binnendijks bedrijventerrein13.187 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Succesvolle noodlanding van een Flying-Fortresss bij Urk d.d. 8 oktober 1943 Bron: www.beeldbankwo2.nl

Vooronderzoek CE Urk Domineesweg OPDRACHTGEVER

: Gemeente Urk

LOCATIE

: Urk Domineesweg

KENMERK

: 1862155-VO-02

VERSIE

: Definitief / conform WSCS-OCE versie juli 2016

DATUM

: 20 december 2018

AVG Explosieven Opsporing Nederland Vestiging Heijen De Grens 7 NL-6598 DK Heijen T +31 48 580 2010 F +31 48 580 2084

Vestiging Waalwijk Professor Asserweg 24 NL-5144 NC Waalwijk T +31 41 6700 220

oce@avg.eu www.explosievenopsporing.com KvK 1202942

Distributielijst  

Gemeente Urk AVG Explosieven Opsporing Nederland

Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever

Gemeente Urk

Rapport

1862155-VO-02

Naam

Urk Domineesweg

Versie

Definitief, opgesteld conform de WSCS-OCE versie juli 2016

Datum

20 december 2018

Vrijgegeven door:

Menno Abee (afdelingshoofd OCE)

Paraaf:

Opgesteld door:

Chrisje Hendriks MA (historica)

Paraaf:

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912). Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 1 van 80

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................................... 4 1.1

Aanleiding ........................................................................................................................... 4

1.2

Probleemstelling ................................................................................................................... 4

1.3

Doelstelling .......................................................................................................................... 4

1.4

Onderzoeksgebied ............................................................................................................... 4

1.5

Onderzoeksmethode ............................................................................................................ 8

Inventarisatie bronnenmateriaal ................................................................................................... 11 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken .......................................................................................... 11

2.2

Literatuur ........................................................................................................................... 11

2.3

Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle ................................................ 15

2.4

Luchtfoto’s ......................................................................................................................... 17

2.5

Gemeentearchieven Noordoostpolder en Urk ....................................................................... 21

2.6

Nieuwsberichten ................................................................................................................. 26

2.7

Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD) .................................................................. 26

2.8

Collectie mijnenkaarten ...................................................................................................... 26

2.9

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) ................................................................ 26

2.10

Provinciaal archief / Militair Gezag ...................................................................................... 28

2.11

Nationaal archief ............................................................................................................... 29

2.12

Semi-Statisch Informatiebeheer Ministerie van Defensie (SIB) .................................................. 29

2.13

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) ........................................................ 29

2.14

Oorlog in blik .................................................................................................................... 31

2.15

The National Archives Londen ............................................................................................. 31

2.16

Imperial War Museum ........................................................................................................ 31

2.17

Library and Archives Canada ............................................................................................... 32

2.18

Urk in oorlogstijd ................................................................................................................ 32

2.19

Vrienden van Schokland ...................................................................................................... 32

2.20

Bergingsofficier luchtmacht .................................................................................................. 32

Chronologie relevante gebeurtenissen .......................................................................................... 33 3.1

Inleiding en chronologietabel .............................................................................................. 33

Beoordeling bronnenmateriaal ..................................................................................................... 35 4.1

Indicaties voor explosieven in het analysegebied ................................................................... 35

4.2

Leemten in kennis bronnenmateriaal .................................................................................... 35

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven .......................................................................... 35

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven ............................................................................ 36

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 2 van 80

4.5 5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied ............................................................. 36

Conclusie en aanbevelingen ........................................................................................................ 39 5.1

Conclusie .......................................................................................................................... 39

5.2

Advies vervolgtraject ........................................................................................................... 39

Bijlagen ..................................................................................................................................... 41 6.1

Bronnenlijst ........................................................................................................................ 41

6.2

Certificaat WSCS-OCE ....................................................................................................... 43

6.3

Richtlijnen WSCS-OCE afbakening verdachte gebieden ......................................................... 44

6.4

Presentatiekaart verzamelde historische feiten........................................................................ 48

6.5

CE-bodembelastingkaart ..................................................................................................... 50

6.6

Afkortingenlijst.................................................................................................................... 52

6.7

Wardocs: gegevens crash Avro Lancaster ED333 .................................................................. 53

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 3 van 80

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding

AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Gemeente Urk een vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven (hierna: CE) uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Urk Domineesweg (zie afbeelding 1). Hier worden in de toekomst diverse bodemingrepen uitgevoerd ten behoeve van de aanleg van een bedrijventerrein:



De bouw van bedrijfshallen met kantoren op zichtlocaties De aanleg van de benodigde wegen, riolering en nutsvoorzieningen De aanleg van watergangen voor optimaal (water)beheersysteem

1.2

Probleemstelling

 

Er kunnen als gevolg van gevechtshandelingen CE in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van CE uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane CE vondsten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.

1.3

Doelstelling

Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van CE. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) CE, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.

1.4

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied ligt ten zuiden van Urk in de gemeente Noordoostpolder en wordt begrensd door de Domineesweg en de Zuidermeerweg. AVG maakt een onderscheid tussen het onderzoeksgebied en het analysegebied. Het analysegebied betreft het onderzoeksgebied inclusief een buffer van 181 meter. Alle oorlogshandelingen binnen het analysegebied worden in dit vooronderzoek beoordeeld. Bij een duikbombardement met afwerpmunitie op een ‘pin point target’ wordt het CE verdachte gebied bepaald door een afstand van 181 meter gemeten vanuit het hart van het doel als zijnde CE verdacht te verklaren. Een dergelijke gevechtshandeling binnen de grenzen van het analysegebied leidt automatisch tot één of meerdere CE verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 4 van 80

Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeente: Huidige gemeente

Gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog

Noordoostpolder

Op de hierop volgende pagina’s wordt het analysegebied weergegeven in de huidige situatie en de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Om enig inzicht te geven in de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog is er voor een kaart gekozen van de periode na de oorlog omdat de kaarten uit de oorlog het onderzoeksgebied nog weergeven als niet-ingepolderd. Op 9 september 1942 was de gehele bodem van de Noordoostpolder al drooggelegd. Gedurende de oorlog bestond het onderzoeksgebied uit ingepolderd land.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 5 van 80

516500

517000

517500

518000

518500

HUIDIGE SITUATIE - URK DOMINEESWEG

169700

170200

170700

171200

171700

Esri Nederland, Community Map Contributors 173200

172200

172700

LEGENDA

Analysegebied

Onderzoeksgebied

125

250

500

750

1.000 Meter

SITUATIE WOII - URK DOMINEESWEG

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

LEGENDA

Analysegebied

Onderzoeksgebied

125

250

500

750

1.000 Meter

1.5

Onderzoeksmethode

1.5.1 Algemeen Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform de WSCS-OCE te worden uitgevoerd.1

1.5.2 Inventarisatie bronnenmateriaal Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:  

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van CE (indicaties); Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van CE (contra-indicaties).

Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen: Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Literatuur

O.a. En nooit was het stil…

2.2

Gemeentearchieven Noordoostpolder en Urk

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.5

Provinciaal archief / Historisch Centrum Overijssel Zwolle en Flevolands Archief te Lelystad

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.10

Explosieven Opruimings Dienst Defensie

Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten

2.7

Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

In het verleden uitgevoerde (voor-) onderzoeken

(Voor-)onderzoeken

2.1

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Inlichtingen verzet (575 serie)

2.9

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)

Collecties 216k en 077

2.13

Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Nee

Niet-verplichte bronnen: Bron Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat ‘Opsporen CE’

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 8 van 80

Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

The National Archives (Londen)

2nd TAF Daily Logs

2.15

Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)

Duitse 88e legerkorps

Nee

The National Archives and Records Administration (Washington)

Gegevens 8th Air Force, 9th Air Force, verschillende airborne divisions, 104th US infantry division

Nee

Getuigen

Getuigenverslagen uit de eerste hand

Nee

Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)

Mijn- en Munitie Opruimingsdienst

2.12

Nationaal Archief (’s-Gravenhage)

Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen

2.11

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Niet in de WSCS-OCE benoemde bronnen: Bron

Korte omschrijving

Bedrijfsarchief AVG

Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven

2.1, 2.6

Bedrijfsdatabase AVG

O.a. oude webartikelen

2.1, 2.6

Koninklijke Bibliotheek

Oude krantenberichten

2.6

Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

Centre Historique des Archives à Vincennes

Franse gevechtsverslagen

Nee

Imperial War Museum

Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog

2.16

Library and Archives Canada

Defence Overprints

2.17

Locatiedeskundige

Expert op het gebied van lokale historie

Nee

Heemkundekringen / historische kringen

Plaatselijke archieven

2.18, 2.19, 2.20

Kadaster Zwolle

Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle

2.3

WarDocs

Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven omtrent de luchtoorlog

2.15

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 9 van 80

De aanvullende bron National Collection of Aerial Photography (NCAP) is niet geraadpleegd, omdat de wel door AVG geraadpleegde instelling Luftbilddatenbank o.a. gebruikmaakt van luchtfoto’s van dit luchtfotoarchief. AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen / relevante toegangsnummers/inventarisnummers uit de archieven Bundesarchiv-Militärarchiv en The National Archives and Records Administration (Washington).

1.5.3 Beoordeling bronnenmateriaal In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op CE verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige CE, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van CE.

1.5.4 Verantwoording Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen:    

Mevr. C. Hendriks MA (historica): opstellen van het vooronderzoek Dhr. P. Gieben (information manager): GIS kaartmateriaal Dhr. M.A. Abee (afdelingshoofd OCE): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. W. van den Brandhof MA (historicus/coördinator vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage

1.5.5 Leeswijzer Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van CE ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. De bij hoofdstuk 4 behorende CEbodembelastingkaart is opgenomen in bijlage 6.5. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 10 van 80

2 INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken

2.1.1 Rapportages AVG Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken en explosieven onderzoeken uitgevoerd in de omgeving van het huidige analysegebied. Het betreft de volgende rapportages:    

AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Tennet 380 kv Noordwest d.d. 24 januari 2013. Kenmerk: 1262067-VO-01 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Urk Schokkerhoek d.d. 26 januari 2017. Kenmerk: 1662051-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Procesverbaal van Oplevering Schokkerhoek Urk d.d. 28 september 2018. Kenmerk: 1656205-PVO-01 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Maritieme Servicehaven Noordelijk Flevoland d.d. 4 mei 2017. Kenmerk: 1762045-VO-02

De aangetroffen relevante informatie uit bovenstaande onderzoeken is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2 en 2.5).

2.1.2 Derden Er zijn in het AVG bedrijfsarchief door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeente Noordoostpolder uitgevoerde vooronderzoeken aanwezig. Het betreft de volgende rapportages:  

REASeuro, Probleeminventarisatie Westermeerdijk Programma Noordoostpolder d.d. 19 april 2010. Kenmerk: RO-100057 versie 1.0 T&A Survey, Historisch Vooronderzoek Explosieven Houtribdijk d.d. 1 oktober 2014. Projectnummer: 0814GPR4586

Deze vooronderzoeken zijn geanalyseerd. Er zijn in deze rapportages geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet en navraag bij de gemeente heeft geen nieuwe relevante informatie opgeleverd.

2.2

Literatuur

2.2.1 Meidagen 1940 Beknopt algemeen historisch kader: Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 11 van 80

Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. Het analysegebied in de meidagen van 1940: Op kaarten uit de meidagen van 1940 is Urk vaak nog als eiland weergegeven, omringd door water. Urk was echter vanaf de aanvang van de oorlog al geen eiland meer. De dijken waren al gedicht en de voormalige Zuiderzee was nu het IJsselmeer. In de hieronder weergegeven tabellen staan vermeldingen over de meidagen van 1940 in de gemeente Noordoostpolder en in de omgeving van Urk. Datum

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen van 1940. Deel 1 en deel 2)

Relevant

Mei 1940

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De territoriale verdediging van de noordelijke provinciën)

Relevant

Mei 1940

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De oorlog in mei '40)

Relevant

Mei 1940

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)

Relevant

Mei 1940

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: L. Bolle en P. Brands, Urk in oorlogstijd 1940-1945, de geschiedenis van een vissersdorp tijdens de Tweede Wereldoorlog)

Relevant

13 mei 1940

De eerste Duitse soldaten arriveren op Urk en vertrekken na een paar uur. (p. 36)

Nee

Geen CE-indicatie

14 mei 1940

Ca. 30 Duitse soldaten komen op Urk aan en het eiland is bezet. (p. 58)

Nee

Geen CE-indicatie.

Motivatie --

Motivatie

2.2.2 Luchtoorlog 1940-1945 In de tabellen op de hierop volgende pagina’s staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945 in de gemeente Noordoostpolder. Er zijn verschillende vermeldingen aangetroffen omtrent neergestort vliegtuigen in de gemeente Urk en Noordoostpolder. De meeste vermeldingen zijn echter te globaal om te bepalen of er sprake is van het analysegebied. De globale vermeldingen die enkel als locatiebeschrijving ‘(nabij) Urk’ vermelden, zijn niet opgenomen in deze rapportage.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 12 van 80

Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)2

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen of de vermeldingen zijn te globaal om te bepalen of er sprake is van het analysegebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen of de vermeldingen zijn te globaal om te bepalen of er sprake is van het analysegebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)

Relevant

17/18 december 1942

Lancaster I, serial ED333 (No. 97 Squadron), crashed 4 km east of Urk (NO-Polder). Shot down by night fighter Oblt Lent IV/NJG 1.

Datum

Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)

1944-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A. Korthals Altes, Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940-1945)

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.A. Jansen, Wespennest Leeuwarden. Deel 1 t/m deel 3)

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: K. Hoekstra, et al., Urker verhalen van de oorlog)

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Nee

Relevant

Motivatie

Motivatie Dit vliegtuig is neergestort ten noordoosten van het analysegebied. De crashlocatie heeft geen invloed op het analysegebied maar is opgenomen in de rapportage vanwege de nabijgelegen projectielen.

Motivatie --

AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 2

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 13 van 80

Datum

Gebeurtenis (bron: T. de Vries e.a., Van bezetting en bevrijding. Urk in oorlogstijd 1940-1945 )

Relevant

1940-1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: L. Bolle en P. Brands, Urk in oorlogstijd 1940-1945)

Relevant

1940-1945

Urk heeft gedurende de oorlog niet te maken gekregen met de verschrikkingen van beschietingen en bombardementen. (p. 39)

Nee

Geen CE-indicatie.

1940-1945

Urk lag op een drukke verkeersroute van geallieerde bommenwerpers en Duitse gevechtsvliegtuigen. Vaak konden de bewoners de strijd in de lucht dan ook goed volgen. In het IJsselmeer en de Nieuwe Polder stortten tijdens de oorlog honderden vliegtuigen neer. Heden liggen er nog steeds veel resten van vliegtuigen in het water. Op Urk werden tijdens de oorlog ca. 175 verongelukte vliegers aangebracht. (p.21)

Nee

Er worden geen specifieke locaties genoemd in deze bron.

Motivatie --

Motivatie

2.2.3 Bevrijding april 1945 Het analysegebied in april 1945: In de hieronder weergegeven tabellen staan vermeldingen over de bevrijding van de gemeente Noordoostpolder en de omgeving van Urk. Datum

Gebeurtenis C. Klep en B. Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945)

Relevant

April 1945

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis L. Bolle en P. Brands, Urk in oorlogstijd 1940-1945)

17 april 1945

Urk wordt bevrijd. (p. 59)

Nee

Geen CE-indicatie.

20 april 1945

De eerste Canadese eenheden verschijnen op Urk. (p. 59)

Nee

Geen CE-indicatie.

Relevant

Motivatie --

Motivatie

2.2.4 Munitieruimingen De vermeldingen in de onderstaande tabellen hebben betrekking op de ruiming van munitie: Datum

Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 19401947)

Relevant

1940-1947

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Motivatie

Pagina 14 van 80

Datum

Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)

Relevant

1944-2004

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland: 1960-1977)

Relevant

1960-1977

Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.3

Motivatie

Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle

2.3.1 Geallieerde stafkaart Het analysegebied staat op de stafkaart Urk sheet 342 (First Edition 1943) die is opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaart heeft een schaal van 1:25.000 en geeft over het algemeen een goed beeld van het analysegebied in de Tweede Wereldoorlog. In dit geval is er echter sprake van een discrepantie tussen de situatie op de stafkaart en de daadwerkelijke situatie gedurende de Tweede Wereldoorlog. De Noordoostpolder was namelijk ingepolderd en op de stafkaart bestaat het gebied ten zuiden van Urk in zijn geheel uit water. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.15). De stafkaart is weergegeven op de hierop volgende pagina, met de bijbehorende nummering voor de kaartvierkanten.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 15 van 80

NORD DE GUERRE - URK DOMINEESWEG

Z5453

Z5452

Z5553

Z5552

Z5653

Z5652

Z5753

Z5752

Z5953

Z5853

Z6053

Z6052

Z5952

Z5852

Z6051

Z5451

Z5551

Z5651

Z5751

Z5951

Z5851

Z6050

Z5450

Z5550

LEGENDA Onderzoeksgebied

Analysegebied

Z5650

Z5750

Z5950

Z5850

125 250

500

750

Meter

2.3.2 Duitse stafkaart Er is in het AVG bedrijfsarchief een relevante Duitse stafkaart aanwezig: 

Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 20, Ost. Enkhuizen, eerste uitgave maart 1941.

Deze stafkaart is vergelijkbaar met het exemplaar uit de voorgaande paragraaf en wordt hier derhalve niet afgebeeld.

2.4

Luchtfoto’s

2.4.1 Geraadpleegde luchtfoto’s De volgende luchtfotoarchieven zijn geraadpleegd: 



Archief van de Afdeling Speciale Collecties van de Wageningen Universiteitsbibliotheek. Dit archief bevat ruim 94.000 luchtverkenningsfoto’s, die zijn gemaakt door de Royal Air Force (RAF) en United States Army Air Forces (USAAF) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er zijn hier geen relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig. Archief van het Kadaster te Zwolle. Dit archief bevat circa 110.000 luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode, gemaakt door de RAF en USAAF. Het archief bestaat ook deels uit voor- en naoorlogse luchtfoto’s (in 1939 en 1940 zijn bijvoorbeeld de Grebbelinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld gebracht). Er zijn hier relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig. Het archief van de Luftbildatenbank te Estenfeld (Duitsland). De Luftbilddatenbank beschikt over 500.000 eigen luchtfoto’s en raadpleegt daarnaast archieven in Nederland, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Canada. Er is hier een relevante luchtfoto van het analysegebied aanwezig.

Op de hierop volgende pagina worden per luchtfotoarchief de bestelde luchtfoto’s besproken, alsmede de analyseresultaten. De luchtfoto’s zijn als categorie A en B gekwalificeerd. Dat betekent dat de verkrijgbare luchtfoto’s geen of een kleine kwalitatieve beperking hebben voor wat betreft de luchtfoto-interpretatie. Een belangrijk selectiecriterium voor de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog is de opnamedatum. De voorkeur ging primair uit naar luchtfoto’s die zo kort mogelijk voor en na de belangrijkste gevechtshandelingen zijn gemaakt. Er is daarnaast rekening gehouden met de kwaliteit van de luchtfoto’s, alsmede de schaal. Er kan naar aanleiding van de luchtfotoanalyse worden geconcludeerd dat er geen sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied zichtbaar zijn. Dit wordt verder uitgewerkt in de luchtfototabel op de hierop volgende pagina.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 17 van 80

Er is een selectie gemaakt van luchtfoto's die een afdoende dekking geven van het analysegebied en die kwalitatief geschikt zijn voor een luchtfotoanalyse (op basis van de verstrekte opgavelijsten). De in de onderstaande tabel genoemde luchtfoto’s zijn verzameld en vervolgens geanalyseerd: Feit/ Luchtfoto

Datum

Luchtfoto

20 april 1945

Feit

5 mei 1945

Luchtfoto

9 juli 1945

Vlucht

Fotonr.

Omschrijving/Analyse

16-2102

4099 4101

Luchtfoto’s dekken het gehele analysegebied. Er zijn geen CE-gerelateerde bijzonderheden waargenomen, daarbij dient echter te worden opgemerkt dat de inpoldering nog niet volledig is afgerond. Hierdoor kunnen sporen van gevechtshandelingen niet zichtbaar zijn.

Collectiea

Kwaliteitb

Georef.c

Afwijkingd

FKnr.e

Kad

10 m.

LBDB

25 m.

Duitse capitulatie, einde oorlogshandelingen. 3G-TUDS082

5135

Luchtfoto dekt het gehele analysegebied. Er zijn geen CE-gerelateerde bijzonderheden waargenomen.

LBDB = Luftbilddatenbank, UW = Wageningen, Kad = Kadaster, NCAP = National Collection of Aerial Photography. Geallieerde kwalificatie van fotokwaliteit. A = goed, B = matig, C = slecht. c Geogerefereerd = Luchtfoto gepositioneerd in het GIS systeem. d Afw. = Afwijking, die ontstaat tijdens het georefereren van de historische luchtfoto’s. De maximaal geconstateerde afwijking is weergegeven. e FKnr. = Verwijzing naar specifiek feit/waarneming en/of locatie/omgeving op de feitenkaart (bijlage 6.4). b

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 18 van 80

2.4.2 Luchtfoto-interpretatie huidige situatie Het analysegebied is in de huidige situatie geanalyseerd met behulp van Google maps, Google earth en Bing maps. Uit een vergelijking van deze luchtfoto’s met de in de voorgaande paragrafen besproken exemplaren blijkt dat er vrijwel geen naoorlogse veranderingen hebben plaatsgevonden. Het onderzoeksgebied was tijdens de Tweede Wereldoorlog onbebouwd en bestond uit net ingepolderd land. In de huidige situatie is het nog steeds onbebouwd en heeft er geen ruilverkaveling plaatsgevonden. Er heeft weinig tot geen grondroering plaatsgevonden binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied, behalve voor de bouw van een viertal woningen met kleine bijgebouwen.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 19 van 80

NAOORLOGSE VERANDERINGEN - URK DOMINEESWEG

LEGENDA Onderzoeksgebied

Analysegebied

1945

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1960 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1980 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), Wegenkaart (t/m 2010 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

150 300

600

900 Meter

2.5

Gemeentearchieven Noordoostpolder en Urk

Het analysegebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de toenmalige gemeente Noordoostpolder. Omdat in het archief van de gemeente Urk mogelijk ook relevante vermeldingen aangetroffen kunnen worden, is dit archief eveneens geraadpleegd. Bij het gemeentearchief Noordoostpolder zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Het openbaar lichaam 'de Noordoostelijke Polder', (1936) 1942-1962 (1986)

Periode

524 - Stukken betreffende de organisatie van de luchtbeschermingsdienst

1942-1945

525 - Weekrapporten van de luchtbeschermingsdienst opgemaakt door de controleur

1943-1944

527 - Noodlandingen en neergestorte vliegtuigen, evenals het neerkomen van luchtballonnen

1941-1946

528 - Het werpen, vinden en laten exploderen van bommen, bomscherven, mijnen en munitie

1942-1944

529 - Voorschriften op last van de Duitse autoriteiten en uitvoering van meldingen van oorlogsongevallen en -voorvallen

1942-1946

530- Luchtbescherming

Onbekend

532 - Voorschriften hoe te handelen bij het aantreffen van Duitse levensmiddelendistributiekaarten uitgeworpen door Engelse vliegtuigen

1943

534 - Het verstrekken van inlichtingen over het optreden van Rauter tijdens de razzia van 17 november 1944

1944

537 - Stukken betreffende de bezetting door en de bevrijding van de Duitsers N.B. Bevat informatie en documentatie over Harmen Visser, de Onderduikers o.a. een rapport van A.J. Knipmeijer en de drie Polen (met foto) die mogelijk de inundatie van de Noordoostpolder op het nippertje hebben gered. 538 - Stukken betreffende melding en opruiming van oorlogstuig (waar onder explosieven en vliegtuigwrakken)

1945-1952, 19641965

1945-1956, 19601974

N.B. Met projectielenkaart en tekeningen

Bij het Flevolands Archief te Lelystad zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Gemeente Urk 1812-1949 Toegang 734

Periode

628 - Stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst

1939-1940

661 - Stukken betreffende oorlogsschade aan vissersvaartuigen

1940-1941

680 - Stukken betreffende oorlogsslachtoffers

1943-1947

760 - Minuten van uitgaande brieven: 'Militair Gezag',

1945

2.5.1 Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en vliegtuigbeschietingen. Er zijn in de gemeentearchieven van Noordoostpolder en Urk documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 21 van 80

In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot de Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade opgenomen. Enkele van deze vermeldingen hebben betrekking op het onderzoeksgebied. Datum

Gebeurtenis (bron: het openbaar lichaam ‘de Noordoostelijke Polder’)

8 november 1943

Enige bommen zijn neergekomen en ontploft, ergens tussen Urk en Schokland.(bron: inventarisnr. 528)

31 maart 1948

Motivatie

Documentcode

Nee

Het betreft een groot gebied en het is onduidelijk of het een locatie binnen of buiten het analysegebied betreft.

GA-0171Noordoostpolder-5287

Nee

Het wrak op kavel E.14 bevindt zich buiten de begrenzing van het analysegebied. Vanwege de nabijgelegen projectielen, waarvan er één binnen de begrenzing van het analysegebied is gepositioneerd (zie pagina 24), zijn deze vermeldingen wel in deze rapportage meegenomen ondanks dat de crashlocatie zelf niet relevant is.

GA-0171Noordoostpolder-53868

Nee

GA-0171Noordoostpolder-538106

(bron: inventarisnr. 538)

De Hulpverleningsdienst en de Dienst Identificatie en Berging hebben het sinds 1942 op kavel E.14 liggende vliegtuigwrak met medewerking van de Directie Wieringermeer opgeruimd en doorzocht. Hierbij zijn twee lijken en enige lijkresten geborgen. Enige bij de wrakstukken gevonden fosforbommen zijn ter plaatse door leden van de Hulpverleningsdienst onschadelijk gemaakt, terwijl een kleine hoeveelheid mitrailleurmunitie door hen is meegenomen. (bron: inventarisnr. 538)

Nee

GA-0171Noordoostpolder-538114

Een vliegtuigwrak ligt in sectie E, kavel 14 aan de in aanleg zijnde Stoomweg, nabij de Nagelervaart aan de rand van de wegsloot en is voor het grootste gedeelte, althans de romp en motoren, in de grond geslagen, terwijl daar omheen meerdere wrakstukken verspreid liggen. Bij het graven van deze wegsloot zijn enige vergane kledingstukken uit het ingeslagen gat met water terechtgekomen, waarin verschillende papieren werden geborgen. Het betreft hier vermoedelijk een Brits vliegtuig dat in december 1942 brandend is neergestort. Tot kort voor heden was de crashlocatie niet toegankelijk wegens drassigheid.

Relevant

(bron: inventarisnr. 538)

22 en 29 januari 1949

28 april 1949

1862155-VO-01

Vliegtuigwrak aanwezig te kavel E.14 aan de Visseringweg, waar meermaals overblijfselen en herkenningstekens van piloten zijn gevonden. Ir. Van Steen heeft vernomen dat dit een vliegtuig betreft, dat geladen was met bommen. In verband met de daaraan verbonden gevaren, bestaat bezwaar tegen opgraving. Aan het Openbaar Lichaam zal worden verzocht hierover overleg te plegen met de bevoegde instanties.

Urk Domineesweg

Pagina 22 van 80

Datum

Gebeurtenis (bron: het openbaar lichaam ‘de Noordoostelijke Polder’)

Motivatie

Documentcode

3 mei 1949

De werkzaamheden voor de opgraving van het vliegtuigwrak op kavel E.14 zijn beëindigd. Bij de opgraving is gebleken dat zich op deze plaats zeer waarschijnlijk niet ontplofte bommen bevinden, op welke diepte ze onmogelijk kunnen worden verwijderd. Bij de normale bewerking van het land levert de aanwezigheid van deze bommen geen gevaar op. Geadviseerd wordt om de kavel tot een diepte van 200 meter uit het midden van de Bermsloot langs de Visseringweg nimmer te bestemmen voor het oprichten van een gebouw of hier een pomp te slaan. (bron: inventarisnr. 538)

Nee

GA-0171Noordoostpolder-538116

6 december 1950

Verkavelingskaart Noordoostpolder met daarop aangegeven locaties van projectielen, vliegtuigwrakken en vliegtuigwrakken met menselijke resten en projectielen. (bron: inventarisnr. 538)

Eén van de projectielen is binnen de begrenzing van het analysegebied ingetekend.

GA-0171Noordoostpolder-538

Geen datumvermelding

Informatie, ingewonnen bij de Landbouwkundige Opzichters, die tijdens het neerkomen van vliegtuigen en projectielen, toezicht op de kavels hadden. Onder andere van E.9-22-23 bij opzichter Prins niets bekend. E.14 bij opzichter Prins niet bekend of alles wel is opgeruimd. (bron: inventarisnr. 538)

Kavel E.22 en E.23 bevindt zich binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0171Noordoostpolder-538174

Nee

GA-0171Noordoostpolder-53882

Relevant

Rapport Noordoostpolder onderzoek vliegtuigwrakken.

Geen datumvermelding

Wrak nummer 2: goed bereikbaar langs de Visseringweg. Op kavel E.14 vlak voor de Nagelervaart (links). Het wrak is nog grotendeels in de grond. Het moet worden uitgegraven en het lijkt noodzakelijk hierbij goed op de menselijke overblijfselen te letten. Bij het wrak liggen onder meer twee laarzen, een gescheurd hemd, een handschoen en een sok. Met de Waal is afgesproken dat de losse stukken gebracht zullen worden naar de plaats waar wrak 1 ligt (gelegen langs de Havenweg op kavel E.119 (links) vlak voor kamp Nagele). (bron: inventarisnr. 538)

Op de hierop volgende pagina is de kavelkaart van de Noordoostpolder weergegeven met hierop ingetekend projectielen, vliegtuigresten en vliegtuigresten met menselijke resten. Eén projectiel is ingetekend binnen de begrenzing van het analysegebied.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 23 van 80

KAVELKAART MET INGETEKENDE PROJECTIELEN

Esri Nederland, Community Map Contributors LEGENDA

Onderzoeksgebied

Analysegebied

250

500

1.000

1.500

2.000 Meter

Afb. 1 – Vliegtuigwrak op kavel E. 14.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 25 van 80

2.6

Nieuwsberichten

2.6.1 AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek De collectie CE gerelateerde nieuwsberichten in het AVG bedrijfsarchief, alsmede het internet en de oude krantencollectie van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage zijn geraadpleegd. Er zijn geen berichten gevonden die betrekking hebben op het analysegebied.

2.7

Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)

2.7.1 Collectie ruimrapporten De EODD houdt sinds 1970 meldingen van aangetroffen CE bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van de gemeente Noordoostpolder opgevraagd. Er zijn in dit overzicht (mogelijk) meldingen van het analysegebied geregistreerd. Op basis van de locatiebeschrijvingen zijn de ruimrapporten geselecteerd en opgevraagd. Deze documentatie is bestudeerd. De onderzoeksresultaten zijn als volgt: MORA / UO

Locatie

Vondst

20030546

Zuidermeerdijk, thv landmeterpaal 2755.

1 brisantgranaat, 25 ponder, SB 117 (verschoten)

2.8

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De Zuidermeerdijk bevindt zich gedeeltelijk binnen de begrenzing van het analysegebied.

Collectie mijnenkaarten

De collectie mijnenveldkaarten van de EODD is in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen geen gedocumenteerde mijnenvelden en/of op landmijnen verdachte gebieden in het analysegebied.

2.9

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)

Het NIMH in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnenen buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de landmacht, luchtmacht en marine ondergebracht.

2.9.1 Collectie Duitse verdedigingswerken De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de 575-serie, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 26 van 80

De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Toegang 575

Inventarisnummer

Datum: geen datum; Omschrijving: Bericht betreffende de brandstofvoorziening voor de bemaling van de Wieringermeer en Urkerland

134

Datum: 18-04-1945; Omschrijving: Bericht betreffende het opofferen van de Noordoostpolder door die geheel te inunderen

135

Datum: 18-11-1944; Schaal/code/blz.: 248 Vlag; Omschrijving: Dijkondermijning in de Noordoostpolder bij Lemmer

135

Datum: geen datum; Omschrijving: Tekening van de Noordoostpolder (schaal 1:75.000)

135

GB/1175/44. 08-11-43 twee Amerikaanse forten neergestort in de Noordoostpolder.

339

E/90/45. Dijkondermijning N.O. polder met schets, schaal 1:50.000

456

GB/6049/44. -Bericht uit de N.O.-Polder dat binnenkort zal worden overgegaan tot het uitreiken van Ausweisen.

477

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.9.2 Beeldbank NIMH De beeldbank van het NIMH bevat een groeiende collectie foto’s en andere afbeeldingen uit de collectie van het NIMH, onder andere van de meidagen van 1940. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er zijn geen relevante afbeeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.9.3 Collectie De Haan en collectie vliegtuigcrashes 1940-1945 AVG heeft bij het NIMH de collectie De Haan (toegang 800) en de collectie vliegtuigcrashes 1940-1945 (toegang 798) geraadpleegd. In de collectie De Haan zijn relevante gegevens betreffende de crash van de Lancaster ED333 aangetroffen, voornamelijk omtrent de bemanning. Het archiefonderzoek heeft niet geresulteerd in relevante gegevens omtrent het analysegebied. In de collectie vliegtuigcrashes is geen relevante informatie aangetroffen.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 27 van 80

2.10 Provinciaal archief / Militair Gezag 2.10.1 Militair Gezag Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de bevrijde delen van Nederland. In dit archief zijn doorgaans per provincie gegevens over in gemeenten aanwezige CE ondergebracht. Militair Gezag: Het archief van het Militair Gezag van de provincie Overijssel bevindt zich bij het Historisch Centrum Overijssel te Zwolle en hield zich onder andere bezig met de Noordoostpolder in de huidige provincie Flevoland. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 0397. Archief van de Militaire Commissaris van Overijssel te Zwolle, 1945-1946. Historisch Centrum Overijssel Zwolle

Periode

14 – Algemene correspondentie waaronder enkele processen-verbaal van neergeschoten geallieerde vliegtuigen en begraven geallieerde militairen

Onbekend

88 – Instructies en correspondentie betreffende mijnen- en munitieopruiming, benevens een proces-verbaal van een ongeval met 53 personen gedood of gewond te Oldenzaal

Onbekend

Toegang 400.7. Archief van de Districts Militaire Commissaris van Zwolle te Zwolle, 1945. Historisch Centrum Overijssel Zwolle

Periode

33 – Aangifte van mijnenvelden met correspondentie inzake de opruiming van mijnen

Onbekend

Toegang. 0025.2 Provinciaal Bestuur van Overijssel. Historisch Centrum Overijssel Zwolle

Periode

8925 – Stukken betreffende de verplichte inlevering van vuurwapenen en munitie door de burgerbevolking

1940 – 1942

Toegang 0652. Stichting Collectie Zwolle 1940-1945. Historisch Centrum Overijssel Zwolle

Periode

774 – ‘Operation Plunder’, verslag over de verrichtingen van Le Regiment de la Chaudière, waaronder de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945 mei 31.

1945

775 – ‘War diary’ van Le Regiment de la Chaudière van april 1945, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

776 – ‘War diary’ van The 7th Canadian Infantry Brigade Brigade van 10-18 april 1945, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

777 – ‘War diary’ van The 1st Canadian Scottish Regiment van 11-20 april 1945, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

778 – ‘War diary’ van The Regina Rifle Regiment van 10-14 april 1945, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

779 – ‘War diary’ van The 3th Canadian Infantry Division infanterie van april 1945, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

780 – Fragment uit ‘1st. Northamptonshire Yeomanry in Northwest Europe’, door R.F. Neville, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1945.

1945

781 – Fragment uit ‘Ready For The Fray (Deas Gu Cath). The History of The Canadian Scottish Regiment (Princess Mary’s) 1920-1995’, door R.H.Roy, met een verslag van de bevrijding van Zwolle en andere Overijsselse plaatsen, 1958.

1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 28 van 80

2.11 Nationaal archief 2.11.1 Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het betreft gegevens betreffende de luchtoorlog. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten informatie over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. Het navolgende inventarisnummer is geraadpleegd. 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Provincie Overijssel

Inventarisnummer 72

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.12 Semi-Statisch Informatiebeheer Ministerie van Defensie (SIB) Het SIB in Rijswijk beheert de archieven van het Ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. In dit archief zijn bronnen met betrekking tot naoorlogse CE-ruimingen door de Mijnen Munitie Opruimingsdienst en de Mijn Opruimings Dienst ondergebracht. Het betreft documenten uit de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog: een periode waarin er nog grote aantallen CE in Nederland aanwezig waren.

2.12.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) 1945-1947 De MMOD en de MOD waren na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten CE. Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimrapporten betreffende locaties binnen Nederlandse gemeenten waar CE aanwezig waren. Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.13 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is onder andere een grote collectie met foto’s uit de Tweede Wereldoorlog ondergebracht.

2.13.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen Bij het NIOD zijn de onderstaande twee collecties geraadpleegd:  

Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k) Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077)

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 29 van 80

Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD

Inventarisnummer

Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van nietontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944.

180

Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten.

181-185

Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen.

186

Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 – 24 februari 1944.

328

Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 – 31 maart 1945.

329

Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 – 31 maart 1945.

331

Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944.

477

Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 – 6 februari 1945.

493

Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944.

624

Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari – 20 maart 1944.

642

Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), NIOD Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943.

Inventarisnummer 1759

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.13.2 Beeldbank Tweede Wereldoorlog Foto’s uit de Tweede Wereldoorlog, afkomstig van Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra en het NIOD zijn bijeengebracht in de databank Beeldbank WO2. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er is geen relevant beeldmateriaal met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Afb. 2 – Geslaagde noodlanding bij Urk d.d. 8 oktober 1943 Bron: Beeldbank WOII

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 30 van 80

2.14 Oorlog in blik Oorlog in Blik is een samenwerkingsplatform van erfgoedinstellingen met audiovisuele collecties over de Tweede Wereldoorlog. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er is geen relevant beeldmateriaal met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.15 The National Archives Londen 2.15.1 Daily Logs 2nd Tactical Air Force The National Archives in Kew (Londen) is het officiële nationale archief van het Verenigd Koninkrijk. Er liggen hier gevechtsverslagen van Britse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd. In The National Archives zijn, afgezien van deze War Diaries, ook o.a. de logboeken van geallieerde luchtmachteenheden ondergebracht. Vliegtuigen van de 2nd Tactical Air Force (2nd TAF) gaven tactische luchtsteun aan geallieerde gevechtseenheden. De geallieerde duikbommenwerpers vielen o.a. vijandelijke stellingen, tanks, treinen en hoofdkwartieren aan. De volgende Daily Logs van de 2nd Tactical Air Force zijn geraadpleegd: Daily Logs 2nd Tactical Air Force. The National Archives Londen

Inventarisnummer

2nd Tactical Air Force: Daily Log: Sept.-Oct. 1944

Air 37/715

2nd Tactical Air Force: Daily Log: Nov.-Dec. 1944

Air 37/716

2nd Tactical Air Force: Daily Log: Jan.-Feb. 1945

Air 37/717

2nd Tactical Air Force: Daily Log: Mar.-May. 1945

Air 37/718

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

2.15.2 Wardocs AVG heeft gebruik gemaakt van door de firma Wardocs aangeleverde gegevens betreffende de crash van de Avro Lancaster ED333 van No. 97 Squadron op 17/18 december 1942 bij Urk. Wardocs is gespecialiseerd in het leveren van buitenlands archiefmateriaal voor historisch onderzoek en explosievenopsporing. De bevindingen van Wardocs zijn in bijlage 6.7 opgenomen. De belangrijkste conclusie van Wardocs is dat er twee typen afwerpmunitie in relatie tot deze crash kunnen worden verwacht: 1000 lb. brisantbommen en 30 lb. fosforrubberbrandbommen.

2.16 Imperial War Museum Het Imperial War Museum beschikt over een grote collectie foto’s en films van Nederland in de Tweede Wereldoorlog, waaronder opnames die tijdens bombardementen werden gemaakt. Er zijn geen relevante foto’s of films aangetroffen met betrekking tot het analysegebied.

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 31 van 80

2.17 Library and Archives Canada 2.17.1 Collectie Defence Overprints Library and Archives Canada beschikt over een collectie zgn. Defence Overprints. Dit zijn geallieerde stafkaarten waarop, op basis van o.a. geanalyseerde luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, Duitse militaire objecten werden ingetekend. Er zijn bij Library and Archives Canada geen relevante Defence Overprints van het analysegebied gevonden.

2.18 Urk in oorlogstijd AVG heeft contact opgenomen met Stichting Urk in oorlogstijd, nadat Stichting Ongeland hiernaar had doorverwezen.3 Stichting Urk in oorlogstijd heeft een dossier aangeleverd met betrekking tot de crash van de Lancaster ED333. Dit dossier is niet als (digitale) bijlage in deze rapportage opgenomen, omdat de Stichting Urk in oorlogstijd heeft aangegeven dat er privégegevens van derden in staan waar zorgvuldig mee om moet worden gegaan.

2.19 Vrienden van Schokland AVG heeft contact opgenomen met Hans Hollestelle van Vrienden van Schokland.4 Hij heeft een kaartje aangeleverd met daarop weergegeven de crashlocatie van de Lancaster ED333. Deze gegevens zijn op de presentatiekaart van de verzamelde historische feiten in GIS verwerkt.

2.20 Bergingsofficier luchtmacht AVG heeft contact opgenomen met de bergingsofficier van de luchtmacht, dhr. Arie Kappert.5 Hij heeft gegevens aangeleverd over de crash van de Lancaster ED333 die overeenkomen met de informatie die in de collectie De Haan is aangetroffen.

Deze correspondentie heeft in het verleden voor een onderzoek in de omgeving plaatsgevonden, d.d. januari 2017. Idem. 5 Idem. 3 4

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 32 van 80

3 CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN 3.1

Inleiding en chronologietabel

AVG heeft op basis van de gegevens in hoofdstuk 2 een overzicht van relevante gebeurtenissen opgesteld, die tijdens en na de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden. Hierbij is gebruik gemaakt van alle op het moment van opstellen beschikbare bronnen. Deze gegevens zijn in chronologische volgorde in een tabel verwerkt. De in deze tabel verwerkte nummering correspondeert met de in de feitenkaart verwerkte feiten en in de bodembelastingkaart afgebakende verdachte gebieden (indien van toepassing).

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Pagina 33 van 80

1940-1945, CE-ruimingen

Datum

17-18 december 1942

Gebeurtenis

Hoofdstuk

Bron

Lancaster Mk I, serial ED333 , No 97 Squadron, neergestort bij Urk, in de Noordoostpolder. De Lancaster was op de heenweg en droeg een bommenlast van 3 x 1000 lb en 88 x 30 lb. De Lancaster stortte neer op het perceel E.14.

2.2.2

WarDocs

2.5.1

Gemeentearchief Noordoostpolder

6 december 1950

Verkavelingskaart Noordoostpolder met daarop aangegeven locaties van projectielen, vliegtuigwrakken en vliegtuigwrakken met menselijke resten en projectielen. Op de kavels E.9 en E.22/E.23 zijn projectielen ingetekend.

2.5.1

Gemeentearchief Noordoostpolder

1 april 2003

MORA: 20030546 1 brisantgranaat, 25 ponder, SB 117 (verschoten) bij de Zuidermeerdijk ter hoogte van landmeterpaal 2755.

2.7.1

Collectie ruimrapporten EODD

FK = Feitenkaart

CE BBK = CE Bodembelastingkaart

1862155-VO-01

Urk Domineesweg

Bruikbaar t.b.v. afbakening

Nr . FK1

Nr . BBK2

Nee, de crashlocatie bevindt zich buiten de begrenzing van het analysegebied maar is meegenomen in de feitenkaart in verband met de nabijgelegen projectielen die ingetekend zijn op de kavelkaart uit het gemeentearchief van de Noordoostpolder.

MORA nummer

Ja, één van de projectielen bevindt zich binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied. Het is onduidelijk of het gaat om een blindganger of een ontploft projectiel. Daarnaast ontbreken er aanvullende gegevens over de herkomst, datum van neerkomen en het type projectiel. Gezien de ligging van de projectielen, nabij de crashlocatie van de Lancaster op kavel E.14, heeft AVG een situationele afbakening op afwerpmunitie toegepast. Dit wordt verder toegelicht bij hoofdstuk 4.5.1. Nee, er zijn geen indicaties voor beschietingen met geschutmunitie ter plaatse. Het is onduidelijk waar de granaat van afkomstig is. Op basis van één enkele ruiming wordt geen CE-verdacht gebied afgebakend.

Pagina 34 van 80

4 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL 4.1

Indicaties voor explosieven in het analysegebied

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Urk&id=ebeb9417-ac24-4646-9c88-85dac53d2e9d