Omgevingsprogramma archeologie Urk versie 13 oktober

Al de hierboven genoemde ontwikkelingen, plus de op handen zijnde invoering van de Omgevingswet noopten tot een herziening van de tot nu toe gebruikte

35 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

archeologische waarden- en verwachtingen-kaart van de gemeente Urk. Hieronder staan puntsgewijs de meest in het oog springende veranderingen van de nu tot stand gekomen nieuwe archeologische waarden- en verwachtingenkaart ten opzichte van de huidige kaart. Deze veranderingen hangen, als vanzelfsprekend, ook nauw samen met de hier bovengenoemde planologische ontwikkelingen en de daaruit voortvloeiende archeologische onderzoeken. 1.

2.

3.

4.

5.

De aan de gemeente Urk toegevoegde delen van de gemeente Noordoostpolder hebben een archeologische verwachting gekregen; daarbij is zoveel als mogelijk aangesloten bij de archeologische waarde en/of verwachting van de gemeente Noordoostpolder; De archeologische onderzoeken in de Zeeheldenwijk en Port of Urk hebben geleid tot een andere, meer verfijnde archeologische verwachting van deze gebieden dan de eerder opgenomen verwachting op de kaart van Buro de Brug; er zijn nu ook prehistorische rivierlopen en rivierduinen in kaart gebracht; Op basis van het archeologische verwachtingsmodel van de buurgemeente Noordoostpolder zijn in het oosten van Urk – een gebied voorheen met een lage verwachting - nu ook prehistorische rivierlopen en rivierduinen in kaart gebracht; daar waar rivierduinen deels gelegen waren op het grondgebied van de gemeente Noordoostpolder zijn deze geëxtrapoleerd doorgetrokken op het grondgebied van Urk; Nieuw op de verwachtingenkaart van Urk zijn enkele locaties waar postmiddeleeuwse scheepswrakken te verwachten zijn; waar deze, vanwege een hoge mate van onzekerheid, niet konden worden vastgesteld (ten zuiden van de Vormtweg) hebben deze gronden een hoge verwachting gekregen; ze blijven daarmee goed beschermd; De archeologische verwachting van het IJsselmeerwater behorende bij het grondgebied van de gemeente Urk was in het verleden vrij basaal; op basis van

recente onderzoeken in dit gebied, alsmede ook daarbuiten, is een meer verfijnde verwachting van het IJsselmeerwater opgesteld (deze bestaat nu uit 4 categorieën (scheepswrakken, water met een hoge, middelhoge en een lage verwachting) en de grondbodem van water dat reeds is verstoord.

Niet veranderd, want daartoe gaf ARCHIS 3 – de centrale database van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed - geen reden, betreft de archeologische verwachting van de historische kern van Urk. Het inhoudelijke archeologische onderzoek naar de diverse archeologische verwachtingen (per tijdsperiode) binnen de historische kern zoals uitgevoerd door Kerkhoven in 2004, is nog steeds actueel en bruikbaar.

6.2

Archeologische beleidskaart

Onderdeel van dit programma is de beleidskaart. Deze is opgesteld op basis van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart. Een aparte verstoringskaart is niet opgesteld: alle verstoringen (recent en niet-recent) zijn opgenomen op de archeologische waarden- en verwachtingenkaart en daarmee ook op de beleidskaart. Op de nu opgestelde beleidskaart zijn, voor wat betreft het land, 6 zones aangegeven, waaraan verschillende beleidsadviezen zijn gekoppeld. Conform deze beleidsadviezen wordt vroegtijdig archeologisch onderzoek geadviseerd wanneer

36 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

in een plangebied vanaf een bepaalde grootte en vanaf een bepaalde diepte bodemingrepen plaatsvinden. Vroegtijdig onderzoek wil zeggen dat vroeg in het planproces eventueel noodzakelijk onderzoek wordt uitgevoerd, opdat archeologie geen belemmering hoeft te worden in het verdere proces. Op hoofdlijnen is aangesloten bij de in 2015 geadviseerde vrijstellingsgrenzen: • Waarde Archeologie 1 betreft twee niet of nog niet geheel onderzochte AMK-terreinen12; hier is vastgesteld dat er archeologische sporen en vondsten van betekenis aanwezig zijn en dienen dus goed beschermd te worden; voor deze terreinen geldt een vrijstellingsgrens van 0m2 en 0 cm. -mv. Dit beschermingsregime geldt ook voor de gekende scheepswrakken waarbij de kern van het wrak op de kaart is gebufferd met een omtrek van 50 meter. • Ook de historische kern van Urk (Waarde Archeologie 2) - tevens aangewezen als AMK-terrein en als Top 10 locatie door de provincie Flevoland - dient goed beschermd te worden; de provincie heeft zich kritisch uitgelaten over de eerder door de gemeente vastgestelde vrijstellingsgrenzen van resp. 50 m2/50 cmmv. voor het noordelijk deel van de oude kern en 100 m2/50 cm.-mv. voor het zuidelijk deel. In dit deel van Urk botsen bodemingrepen en het behoud van het Urker bodemarchief redelijk met elkaar. Dit komt vooral door de intensieve bewoning die hier plaatsvindt.

Mede op basis van de lokale kennis van het oude dorp van Urk en de zich daarin bevindende archeologische restanten, alsmede de omvang van in het verleden (aangevraagde) bodemverstoringen, is nu vastgesteld dat een strenger beschermingsregime hier niet tot disproportionele kosten en lasten leidt voor de bewoners en/of de gemeente. Daarom stelt de gemeente met dit programma voor de nu gehanteerde oppervlaktegrenzen van 50 en 100 m2 naar beneden bij te stellen tot 40 m2 en de vrijstellingsdiepte te wijzigen van 50 naar 30 cm. -mv. Grote(re) ingrepen worden daarmee onderzoeksplichtig maar relatief kleine bodemingrepen blijven mogelijk zonder tegen hoge archeologiekosten aan te lopen. • Van archeologisch belang is ook de rand/grens van het voormalige eiland Urk; deze rand van de keileembult (Waarde archeologie 3) kan interessante vondsten en sporen bevatten gerelateerd aan het water dan wel waterkeringen (zie ook paragraaf 5.1); de nu gehanteerde vrijstellingsgrens van 100 m2/50 cm. -mv. lijkt gezien de lage vondstdichtheid echter wel aan de strenge kant en daarom stelt de gemeente met dit Programma voor de vrijstellings-grens voor deze zone vast te stellen op 250 m2 /50 cm-mv. Een verruiming dus van het huidige beleid. • Waarde Archeologie 4 betreft gebieden waar een zeer hoge of hoge archeologische verwachting geldt.

Dit betreft een deel van het in het PArK Urk gebied gelegen AMK-terrein (nr. 12802) en de inmiddels bekende rivierduinen, gelegen zowel in het oosten als in het zuiden van Urk. Het grootste deel van dit gebied betreft natuur (o.a. Urker bos). De kans dat hier de komende decennia grote bodemingrepen zullen plaatsvinden is gering. Daarom geldt hier een vrijstellingsgrens van 500 m2 en 50 cm-mv. • Urk kent verschillende delen van haar grondgebied met een middelhoge archeologische verwachting (Waarde Archeologie 5). Dit betreffen o.a. de bufferzones van de nu in kaart gebrachte prehistorische rivierlopen. Hiervoor geldt een vrijstellingsgrens van 5.000 m2 / 50 cm. -mv. • Tenslotte: nog altijd een deel van het grondgebied van Urk heeft een lage 12

Het betreft hier AMK-terrein 12539 en een klein deel van AMK-terrein 15796.

37 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

archeologische verwachting (Waarde archeologie 6); de eerder vastgestelde vrijstellingsgrens hiervoor - 1.5 ha en 50 cm. -mv. - blijft ook met dit programma van kracht. Te gebruiken beschermingregimes (land) Waarde archeologie 1

0 m2 / 0 cm

AMK-terreinen (2 stuks)

0 m2 / 0 cm

gekende scheepswraklocaties (met 50 m. buffer)

Waarde archeologie 2

40 m2 / 30 cm. -mv.

hist. kern (noord en zuid)

Waarde archeologie 3

250 m2 / 50 cm. -mv.

rand keileembult

Waarde archeologie 4

500 m2 / 50 cm

AMK-terrein PArK/rivierduinen

Waarde archeologie 5

5.00 m2 / 50 cm. -mv.

mh-verwachting o.a. bufferzone oude rivierlopen

Waarde archeologie 6

1.5 ha / 50 cm. -mv.

lage verwachting

Geen dubbelbestemming

n.v.t.

geen waarden aangetoond en/of verstoord

De nu opgestelde beleidskaart kent voor wat betreft het water 4 zones waaraan verschillende beleidsadviezen zijn gekoppeld. •

•

•

•

Waarde archeologie 7 is toegekend aan de vastgestelde locaties waar zich scheepswrakken bevinden. Voorgesteld wordt hier een vrijstellingsgrens te hanteren van 0m2. De locaties op de kaart zijn aangegeven met een buffer van 50 m2 omdat de exacte positie niet helemaal bekend is. Waarde archeologie 8 is toegekend aan de bodem die we kunnen karakteriseren als Ondiepte 1780; er bestaat hier nog een gerede kans om scheepswrakken aan te treffen. Voorgesteld wordt hier een vrijstellingsgrens te hanteren van 100 m2/30 cm.-mv. Waarde archeologie 9 betreft de gronden met prehistorische geulen. Vanwege hun diepere ligging wordt hier een vrijstellingsgrens voorgesteld van 100 m2/200 cm.-mv. De motivatie hiervoor is dat op de randen van oude rivieroevers die tussen de 4m en 7 m-NAP zijn gelegen (ca vanaf 2 meter onder de waterbodem), prehistorische bewoningssporen (Swifterbant) kunnen worden aangetroffen in de waterbodems. Waarde archeologie 10 is toegekend aan niet-geïnventariseerde bodems die mogelijk nog wel archeologische waarden bevatten; hiervoor wordt een vrijstellingsgrens gehanteerd van 2.500 m2/30 cm.-mv.

Ook zijn er diverse gebieden onderzocht waar geen archeologische waarden zijn aangetoond, geulen verdiept of zand- of keileemputten zijn aangelegd. Deze gronden krijgen geen dubbelbestemming archeologie.

38 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Te gebruiken beschermingregimes (water) Waarde archeologie 7

0 m2

bekende scheepswrakken

Waarde archeologie 8

100 m2 / 30 cm. -mv.

ondiepte 1780 (kans op scheepswrakken

Waarde archeologie 9

100 m2 / 200 cm. -mv.

onderzochte prehistorische geulen

Waarde archeologie 10

2.500 m2 / 30 cm. -mv.

niet geïnventariseerd gebieden

Geen dubbelbestemming

n.v.t.

geen waarden aangetoond en/of verstoord

Voor wat betreft de ontwikkellocaties Zeeheldenwijk en Port of Urk is gekozen voor een aparte aanpak. Dat komt omdat in beide gebieden recent (veel) archeologisch onderzoek is uitgevoerd. Op enkele locaties in deze gebieden is bijvoorbeeld ook de diepteligging van archeologisch waarden al bekend. Daarom gelden nu voor de Zeeheldenwijk en Port of Urk andere vrijstellingsgrenzen (c.q. interventienormen). Kaart technisch is dat opgelost door op de beleidskaart Port of Urk en de Zeeheldenwijk aparte kaders te geven met een daarbij passende legenda. Daarbij is aangesloten bij de laatste stand van zaken omtrent de archeologie potentie van de bodem en de diepteligging van mogelijke archeologische niveaus. Het vaststellen van vrijstellingsgrenzen (in oppervlakten en diepten) is altijd een evenwicht zoeken tussen enerzijds archeologische en anderzijds economischmaatschappelijke criteria. De gemeente Urk is van mening dat met de nu voorgestelde vrijstellingsgrenzen er sprake is van een verantwoorde omgang met het bodemarchief zonder meer maatschappelijke lasten in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk.

6.3

Planologische borging

Met dit programma stelt de gemeente nieuwe gebieden met nieuwe vrijstellingsgrenzen vast. Dit wordt planologisch geborgd door het parapluplan ‘archeologie’. Daardoor kan met één bestemmingsplan (het parapluplan) de r.o.-conditie ‘archeologie’ voor heel het gemeentelijk grondgebied en voor alle bestemmingsplannen geregeld worden. Dat lijkt de gemeente ook niet overbodig omdat in de nu vigerende bestemmingsplannen/beheersverordening er 11 totaal verschillende archeologische beschermingsregimes zijn opgenomen, sommigen alleen maar aangeduid met een diepteverstoringsmaat en sommige ook niet voorkomend uit vastgesteld archeologiebeleid. Enige structurering door een parapluplan is dan ook wenselijk. Daarbij heeft een parapluplan het voordeel dat straks het gehele beschermingsregime 1-op-1 kan worden opgenomen in een Omgevingsplan.

39 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

7

Uitvoering

7.1

Archeologisch onderzoek

Archeologisch onderzoek wordt gefaseerd uitgevoerd volgens een vaste methodiek, zoals beschreven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA 4.1). Het volgen van deze onderzoekscyclus (= de AMZ-cyclus) is verplicht bij de voorbereiding van bodemverstoringen in gebieden waar een archeologische verwachting of waarde aan is toegekend (zie het bestemmingsplan). Het werkproces van de AMZ is erop gericht om stapsgewijs een steeds nauwkeuriger inzicht te geven in de eventuele aanwezigheid en aard van archeologische resten in een gebied. Elke stap eindigt met een afweging of voldoende informatie is verzameld om als gemeente (college van B&W) een afgewogen beslissing te kunnen nemen over eventuele vervolgacties, waaronder het nemen van een besluit over bescherming in of ex situ. Deze beslissing wordt voorbereid door de beleidsmedewerker(s) binnen de gemeente. Waar nodig wint de gemeente hiervoor (extern) advies in. Onderstaand schema geeft weer hoe de AMZ-cyclus er uit ziet.

1 Inventariseren

Bureauonderzoek

Booronderzoek

Proefsleuvenonderzoek

2

Selecteren

3

Maatregelen in situ

ex situ

Beschermen

Opgraven

Begeleiden

Beleefbaar maken

Figuur 6: Het Archeologische Monumentenzorg proces

40 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

De AMZ-cyclus bevat, vrij vertaald, drie hoofdvragen waarop een antwoord moet komen: 1. Inventarisatie: weten we voldoende over wat er in de bodem zit om een (sectoraal) oordeel te kunnen vellen? 2. Waardering en selectie: is het waardevol volgens de archeoloog en volgens de gemeente en in welke mate? 3. Maatregelen: wat doen we er mee? Is het onbelangrijk, dan doen we niets, is het wel belangrijk en wordt het verstoord door bouwingrepen welke maatregelen zijn dan nodig om de waarde te behouden? Maatregelen kunnen zijn; in de bodem behouden, opgraven/begeleiden en/of beleefbaar maken? De gemeente is verantwoordelijk voor de beantwoording van deze vragen. Elke gemeente heeft de mogelijkheid om met eigen inhoudelijke criteria een afweging te maken vanuit het publieke belang. Die afweging kan worden beschouwd als een vorm van maatschappelijke kosten en baten analyse. In de volgende subparagrafen worden deze stappen nader toegelicht. 7.1.1 Inventarisatie Als eerste stap in het proces dient een bureauonderzoek te worden uitgevoerd om een gespecificeerde archeologische verwachting op te stellen. Hiermee wordt inzicht verkregen in welke archeologische resten waar verwacht worden en reeds bekend zijn en waar deze mogelijk door geplande bodemingrepen bedreigd worden.

Als de resultaten van het bureauonderzoek hier aanleiding toe geven dient vervolgens een inventariserend veldonderzoek (hierna: IVO) plaats te vinden. Het resultaat van een IVO is een rapport met een inhoudelijk advies (buiten normen van tijd en geld), aan de hand waarvan een besluit over de voortgang genomen kan worden. Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde verwachting. Dit gebeurt door waarnemingen in het veld, waarbij informatie wordt verkregen over bekende of verwachte archeologische resten. Meestal wordt eerst een verkennend of karterend booronderzoek uitgevoerd, soms aangevuld met of vervangen door een oppervlaktekartering. Een verkennend booronderzoek is extensief van aard en heeft vooral tot doel inzicht te geven in de landschappelijke opbouw van een gebied en een inschatting te geven of de bodem intact genoeg is om archeologische resten te kunnen bevatten. Het onderzoek heeft niet tot doel archeologische resten op te sporen. Dit laatste is wel het geval bij karterend onderzoek (karterend booronderzoek of oppervlaktekartering). Bij karterend onderzoek wordt getracht een eerste inzicht te krijgen in de aan- of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische resten.

Als geen archeologische resten (vindplaatsen) worden aangetroffen, of blijkt dat de archeologische resten niet door geplande ingrepen verstoord worden, gelden geen verdere restricties met betrekking tot de verdere planuitvoering. De ervaring leert dat booronderzoeken op zandgronden een zeer beperkte informatiewaarde hebben.

41 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Als in een onderzocht gebied archeologische resten worden vastgesteld, of er een gerede verwachting voor bestaat, dienen de omvang en gaafheid hiervan te worden vastgesteld aan de hand van een waarderend vervolgonderzoek. Ook deze waarderende fase is onderdeel van het IVO. Meestal gebeurt dit in de vorm van zogenaamd proefsleuvenonderzoek dat de mogelijkheid biedt om nauwkeuriger gegevens met betrekking tot aspecten als omvang, kwaliteit en kwantiteit van de archeologische sporen te verkrijgen. Door middel van één of enkele proefsleuven worden de archeologische sporen blootgelegd en opgetekend. Proefsleuven zijn dan ook opgravingen in het klein, waarvoor min of meer dezelfde eisen gelden die aan een opgraving worden gesteld. Het onderzoek is vrij arbeidsintensief en vindt bij voorkeur ruim voor de ruimtelijke planuitvoering plaats. 7.1.2 Sectorale waardering KNA Uitkomst van bovenstaande stappen is een archeologisch rapport dat de sectorale waardering van de archeologische waarden bespreekt. Een archeologische professional geeft antwoord op de vraag of de archeologische sporen het bewaren waard zijn of niet. De sectorale waardering kijkt naar de toegevoegde waarde voor de archeologische wetenschap. 7.1.3 Integrale afweging gemeente Vervolgens maakt de gemeente een integrale afweging.

Hierbij speelt niet alleen het sectorale belang, maar komen ook andere ruimtelijke en maatschappelijke belangen om de hoek kijken. De gemeente maakt haar afweging op basis van het afwegingskader dat gebaseerd is op ambities en beleid van de gemeente. Bij integraal werken volgens de Omgevingswet gaat het om het bijeen brengen van verschillende onderwerpen en belangen om daar vervolgens in samenhang een afweging in te maken. Per plangebied zal de gemeente een geïntegreerde ambitie formuleren met een bijpassende aanpak (selectief én integraal). Op deze wijze neemt de gemeente (bevoegde overheid) een gemotiveerd besluit over het al dan niet behouden van eventueel aanwezige archeologische waarden. Dit besluit heeft alleen juridische betekenis, wanneer het is genomen op grond van een bestaande wettelijke bevoegdheid, zoals de bevoegdheid om aan een vergunning voorschriften te verbinden en is daarmee een bevoegdheid van het college van B&W. 7.1.4 De maatregelen Het uiteindelijke besluit van de gemeente geeft uitsluitsel over wat er moet gebeuren met de aanwezige archeologie. Hierbij bestaan verschillende mogelijkheden: Er is geen behoudenswaardige archeologie aanwezig volgens de sectorale waardering en/of de integrale afweging toont geen maatschappelijke meerwaarde aan: 1. De vindplaats wordt niet behouden en het plangebied wordt vrijgegeven.

Er zijn wat archeologie betreft geen verdere restricties voor de planvorming. 2. De vindplaats wordt opgegraven volgens de voorwaarden van de KNA. Er vindt minimaal specialistisch onderzoek van het vondstmateriaal plaats. De bevindingen worden in een archeologische rapportage beschreven. De opgraving voldoet geheel aan de voorwaarden door de KNA gesteld, en beperkt zicht tot de basis. Of de gemeente kiest voor archeologische begeleiding van de inrichtingswerkzaamheden. Conform de KNA dient een begeleiding aan

42 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

dezelfde voorwaarden te voldoen als een archeologische opgraving of een Inventariserend Veldonderzoek. 3. Eventueel kan de vindplaats aan een derde partij worden overgedragen. Wanneer de archeologie van sectorale en maatschappelijke waarde wordt geacht, streeft de gemeente naar balans tussen opgraven, behouden en benutten. 1.

De vindplaats kan in situ behouden worden (bescherming) door planaanpassing of -inpassing. 2. Behoud in situ van de vindplaats is niet reëel. In dit geval dient de vindplaats ex situ behouden te worden; dit betekent dat er een volwaardige opgraving conform de KNA moet plaatsvinden.

7.2

Programma van Eisen

Een archeologisch Programma van Eisen (PvE) is vereist voor elke vorm van gravend onderzoek (begeleiding/proefsleuf/opgraving). De gemeente stelt met het PvE eisen aan de initiatiefnemer van een bouwproject. De initiatiefnemer kan het PvE vervolgens gebruiken voor de aanbesteding van het archeologisch onderzoek. Dankzij het PvE weten alle partijen - opdrachtgever, opdrachtnemer en bevoegde overheid - voorafgaand aan het onderzoek waar zij aan toe zijn. Dit voorkomt eventuele onduidelijkheden tijdens of na het onderzoek. Bovendien kan de opdrachtgever op basis van het PvE concurrerende offertes laten uitbrengen voor het betreffende onderzoek. Zo worden de offertes van verschillende bedrijven beter vergelijkbaar. Dit heeft voor de opdrachtgever het voordeel dat aspecten als tijd en geld beter in de hand kunnen worden gehouden. Een PvE is ook de specifieke plek om invulling te geven aan het eigen onderzoeksbeleid (zie archeologie-agenda Urk). Van belang is daarom ook voor de gemeente om bij elke benodigd PvE te checken of en zo ja in welke mate het PvE invulling geeft aan de archeologie-agenda van Urk. Tevens wordt er een Handleiding Archeologie en ruimtelijke ontwikkeling opgesteld. Hierin is onder andere aandacht voor archeologie-sparend bouwen. De (standaard) PvE’s en de handleiding maken deel uit van de zogenaamde gereedschapskist van de gemeente.

Om dat de eisen in de loop der jaren mogelijke aanpassingen nodig hebben worden ze in losse documenten aan het beleid toegevoegd.

7.3

Balans tussen behoud, gebruik en kennis

Wanneer de archeologie van sectorale en maatschappelijke waarde wordt geacht, streeft de gemeente naar balans tussen opgraven, behouden en benutten. Voorafgaand aan de ontwikkeling en in samenspraak met de ontwikkelende partij wordt deze balans gecreëerd. Uitgangspunt is het behoud van de archeologische waarden ter plaatse. In de afweging wordt gezocht naar een passende verdeling tussen de mogelijkheden voor: • Behoud van de archeologische waarden in de bodem • Gravend onderzoek en specialistisch onderzoek inclusief rapportage (kennisverwerving) • Gebruik en zichtbaarheid van het verhaal van de plek.

43 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 7: Balans tussen Bewaren, gebruiken en onderzoeken ©The Missing Link

De afweging betreft zowel een financiële als een ruimtelijke/planologische. Deze aanpak voorkomt dat na afloop van het werk voor één van de drie aspecten onvoldoende budget of mogelijkheden zijn. De afspraken kunnen in de ontwikkelovereenkomst worden vastgelegd. In samenspraak wordt op project niveau de bovenstaande balans tussen behoud, gebruik en kennis bepaald. Het zichtbaar maken van het archeologisch verhaal leidt niet tot extra kosten, maar wordt meegenomen in de financiële afweging.

44 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

8 Het verhaal van

Urk beleefbaar maken

8.1

Inleiding

8.2

Beleidsuitgangspunten

Met de vaststelling van het archeologieprogramma wil de gemeente niet alleen inzetten op de uitvoering van haar wettelijke taak, maar ook op de maatschappelijke meerwaarde hiervan. Urk heeft een uniek verleden dat een breder publiek verdient. Wanneer de resultaten van archeologische onderzoeken slechts bekend zijn bij archeologen, wordt het verhaal onvoldoende verteld. Door in te zetten op de zichtbaarheid en beleving van het Verhaal van Urk wordt het cultureel erfgoed van iedereen. Dit hoofdstuk beschrijft hoe we dit beleidsdoel uit de Omgevingsvisie handen en voeten willen geven.

Dit programma is een uitwerking van het thema ‘Het beschermen, ontwikkelen en beleefbaar maken van cultuur en erfgoed’ uit de Omgevingsvisie Urk 2030 van de gemeente13. Doel van dit programma is om meer grip te krijgen op het archeologische (uitvoerings)proces en het creëren van kansen voor borging van de maatschappelijke betekenis van archeologische waarden. Deze doelen werken we hieronder uit in verschillende actielijnen. Onder elke actielijn staan actiepunten genoemd die in de komende 5 jaar opgepakt zullen worden om de beschreven doelen te kunnen verwezenlijken. Waar nodig zoeken we hierbij samenwerking op met buurgemeenten of maatschappelijke organisaties en inwoners. 13

De Omgevingsvisie Urk 2030 is op 16 december 2021 door de Raad van de gemeente Urk vastgesteld.

45 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

8.3

Grip op het archeologisch proces

Dit doel richt zich op het efficiënt en doelgericht invullen van de wettelijke archeologische verplichtingen van de gemeente. We werken het uit in twee actielijnen, waaronder: Actielijn 1: De basis op orde Archeologie is een integraal onderdeel van de ruimtelijke ordening. Dat betekent dat bij ruimtelijke ontwikkelingen waarbij mogelijk archeologische resten bedreigd worden, archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Het Omgevingsplan speelt hierin een centrale rol. Aangezien er nog geen Omgevingsplan is, maken we een parapluplan om de tijd mee te overbruggen en adequaat invulling te geven aan het archeologie beleid zoals hier beschreven. Parapluplan archeologie

Actielijn 2: Begrijpelijk stappenplan Het beleid zoals het nu voorligt, vertalen we in een helder stappenplan voor initiatiefnemers en ambtenaren, zodat voor iedereen helder is wat er in specifieke gevallen moet gebeuren. Handleiding archeologie in de uitvoeringspraktijk

46 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

8.4

Maatschappelijke betekenis van archeologische waarden

Archeologie draagt bij aan maatschappelijk waarden zoals sociale cohesie, identiteitsvorming en leefbaarheid. We willen het archeologisch erfgoed daarom toegankelijk maken voor iedereen. Dit doel werken we verder uit in de hier beschreven actielijnen. Actielijn 3: Archeologische informatie toegankelijk maken We onderschrijven het gedachtegoed van het verdrag van Faro door de burger als uitgangspunt te nemen bij de producten die voortkomen uit het archeologisch onderzoek. Het doel van archeologisch onderzoek is het verkrijgen van informatie over het archeologisch erfgoed op een bepaalde locatie. Eerst wordt bronnenonderzoek of veldwerk uitgevoerd en vervolgens wordt een wetenschappelijk onderbouwd adviesrapport geschreven op basis van de onderzoeksresultaten. Dit rapport wordt alleen gelezen door vakspecialisten, gezien de specialistische aard van het rapport. Inwoners of bezoekers werden tot op heden nauwelijks betrokken bij het onderzoek of geïnformeerd over de resultaten ervan. Daar wil de gemeente verandering in brengen. Erfgoed draagt bij aan de (historische) beeldvorming van de gemeente, en kan de historische identiteit versterken. Het toegankelijk maken van archeologische kennis kan op verschillende manieren.

Bijvoorbeeld het organiseren van activiteiten tijdens archeologisch veldwerk, zoals open dagen en rondleidingen, het voorzien in een publieksvriendelijk verslag en tentoonstelling van vondsten. Verder streeft de gemeente naar doorlopende berichtgeving over archeologie, bijvoorbeeld in de vorm van een nieuwsbrief of op de gemeentelijke website/website van de gemeente. Standaard PvE’s

Berichtgeving op gemeentelijke website

Timmerschuur en Museum?

Eigenaarschap blijven organiseren/stimuleren, bv via wijken, buurt en communicatie, jeugd en scholen14

14

Gekozen in een brainstorm sessie in september 2023 met inwoners, ambtenaren, maatschappelijke organisaties en ketenpartners uit een reeks van mogelijke vormen van het beleefbaar maken van archeologie.

47 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Actielijn 4: Archeologische verwijzingen in de openbare ruimte De gemeente kan haar geschiedenis visueel maken door directe en indirecte verwijzingen te plaatsen in de openbare ruimte. Hierbij moet gedacht worden aan het plaatsen van informatieborden, bewegwijzering, en de inrichting van een op erfgoed geïnspireerde openbare ruimte, kunst of toepassingen van Augmented Reality. Voorbeelden zijn speelpleinen, straatmeubilair en kunstobjecten die geïnspireerd zijn op het Romeinse verleden. Archeologie levert dan een bijdrage aan nieuwe inrichtingsplannen, doordat het de geschiedenis van een locatie of het oude landschap als inspiratiebron gebruikt. Wanneer er sprake is van inrichting moet in een vroeg stadium worden gewezen op de mogelijkheden om archeologie als inspiratiebron te gebruiken. Verhaallijnen inzetten bij projecten en actief over communiceren

Visualisatievormen opnemen in handboek

Creëren van 3 locaties/ belevingsplekken: centraal in de gemeente een plek gerelateerd aan de Middeleeuwen, in het zuiden een locatie die verwijst naar de prehistorie (Swifterbant) en in het noorden een locatie die de bevolking/ bezoekers kan informeren over de periode van de vroege ontginningen15

15

Idem

Vormgeven van landschapsbeleving: rivierlopen terugbrengen, hoogteverschillen, speelplekken, bestrating, groen16

16

48 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Idem

Actielijn 5: Educatie Door kinderen de geschiedenis van hun gemeente te onderwijzen, ontstaat er een bewustwording van de historische identiteit en de waarde van het erfgoed, dat op zijn beurt vergroting van draagvlak meebrengt. Schoolklassen kunnen archeologische opgravingen bezoeken, hierbij kunnen educatieve activiteiten georganiseerd worden. Ook kunnen lespakketten aangeboden worden met betrekking tot de historie van de gemeente. Lespakket ontwikkelen

Open dagen organiseren wanneer er opgravingen plaatsvinden

Afbeelding 8: Basisschool op bezoek in oude timmerschuur ©Stichting Erfgoed Urk

Actielijn 6: Toerisme Het unieke verhaal van de gemeente kan worden gebruikt om toerisme en recreatie te versterken. Door archeologische en historische plaatsen zichtbaar en beleefbaar te maken, worden deze locaties aantrekkelijk voor toeristen en recreanten. Met behulp van historische wandelingen, fietstochten en kunstroutes worden deze plaatsen toegankelijk gemaakt en bovendien met elkaar in verband gebracht als één verhaal. Visualisatie en verbeelding zijn hierbij belangrijk. Ter plaatse kunnen informatieborden geplaatst worden om ook de toevallige passanten aan te spreken. Inzetten opontwikkelen onderhoud en uitbreiding Lespakket van bestaande historische routes

Archeologie c.q. de uitkomsten van archeologisch onderzoek koppelen aan fiets- en/of wandelroutes17

17

Idem

49 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

9

Organisatie en partners

9.1

Verschillende rollen gemeente

De gemeente kan verschillende rollen hebben met betrekking tot de archeologie. In de rol van bevoegd gezag stelt de gemeente (het College) vast hoe er met de archeologische waarden binnen het gemeentelijk grondgebied wordt omgegaan en beoordeelt de resultaten van uitvoerende werkzaamheden. De gemeente heeft een eigen archeologisch beleidsmedewerker en ook andere gemeentelijke medewerkers houden zich bezig met de archeologie. Daarnaast worden verschillende archeologische beleidstaken (en daaruit voortkomende werkzaamheden) uitbesteed aan archeologische bedrijven en/of organisaties, die voldoen aan de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). In de rol van ontwikkelaar bij de realisatie van ruimtelijke projecten is de gemeente aan te merken als ‘verstoorder van het bodemarchief’ en is de gemeente in die zin verplicht tot het laten uitvoeren van archeologisch (voor)onderzoek. In dat geval treedt de gemeente als opdrachtgever op en moet zij zorgdragen voor het opstellen van een PvE en is zij gehouden aan een goed opdrachtgeverschap. Ook voor de invulling van deze rol dient de gemeente te beschikken over expertise. De Stichting Erfgoed Urk (SEU) verricht in het oude dorp van Urk interessant archeologisch werk dat niet onderzoeksplichtig is.

Ter bevordering van die werkzaamheden onderzoekt de gemeente de mogelijkheid de stichting door middel van het financieren van een strippenkaart te laten ondersteunen door professionele archeologen.

9.2.

Financien

Voor de (jaarlijkse) kosten van archeologie in Urk is een onderverdeling te maken in drie kostensoorten, te weten de bestuurslasten, uitvoeringskosten en benuttingskosten. De kostensoorten worden hieronder nader toegelicht. 1. Bestuurskosten Deze kosten komen voort uit de publieke taak van de gemeente en bestaan uit onder meer het opstellen van vergunningeisen, de plantoetsing, de handhaving en de beleidsontwikkeling. De jaarlijkse bestuurslasten voor de gemeente Urk zijn opgebouwd uit onderstaande punten. De kosten voor het opstellen van vergunningeisen kunnen worden meegenomen in de plantoetsing.

50 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Plantoetsing bestaande plannen

€-

Leges

Handhaving bestaande plannen

€-

Leges

Plantoetsing nieuwe plannen

€-

Projectbegroting

Beleidsontwikkeling

€-

Eenmalig

Totaal

€-

De bestuurslasten kunnen op verschillende wijzen worden verhaald: • Uit leges Het verbinden van archeologische voorschriften aan vergunningen heeft een directe relatie met de legesheffing, maar meer dan de werkelijke bestuurslast kan uit deze post niet worden gefinancierd. Leges mogen maximaal 100% kostendekkend zijn. Anderzijds kunnen de kosten die niet middels de grondexploitatie (kunnen) worden afgedekt ook worden meegenomen, dus alleen in het vergunningentraject. Juridische toetsing is nog aan de orde. De gemeente Urk kan de bestuurslasten zoals weergegeven in de tabel geheel via de leges verhalen. Hierbij wordt uitgegaan van een laag vast bedrag, waarbij de werkelijk gemaakte kosten voor de plantoets worden gefactureerd. Bezien dient te worden of een aanpassing van de legesverordening hiervoor noodzakelijk is. • Uit de verwachte rijksbijdrage uit het gemeentefonds. 2. Uitvoeringskosten Dit zijn kosten die voortkomen uit het echte veldwerk zoals de uitvoering van onderzoek, of het treffen van maatregelen zijnde opgraven, beschermen of archeologische begeleiding. De uitvoeringslasten van de gemeente Urk zijn opgebouwd uit onderstaande punten. Bestaande plannen

€-

Verstoorder

Nieuwe plannen

€-

Verstoorder

Totaal

€-

De rol van verstoorder kan door drie partijen worden vervuld: 1. De burger; 2. De gemeente als ontwikkelaar; 3. De marktpartijen. Deze kosten kunnen op verschillende wijzen worden verhaald: • rechtstreeks. Een relatief groot deel van de archeologische kosten voortkomend uit de vergunningverlening verloopt rechtstreeks via de vergunningaanvrager. Deze contracteert zelf en voldoet daarmee aan de eisen van de gemeente. Deze kosten hebben geen invloed op de financiële huishouding van de gemeente. • via gemeentelijke belastingen, c.q. te verhogen inkomsten zoals OZB en leges; • uit de grondexploitatie-opbrengsten. Dit is de belangrijkste bron voor de dekking van de archeologie en staat het dichtst bij de kern van de wet, te weten het veroorzakersprincipe. 3. Benuttingskosten Om de archeologie niet alleen als ruimtelijke conditie in te kaderen, maar ook als inspiratie voor de leefomgeving te gebruiken, kan een extra kostensoort

51 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

opgenomen worden. Dit betreft de benuttingskosten. 9.2.1 Kosten archeologie in het nieuwe programma De jaarlijkse kosten van het nieuwe beleid zijn niet specifiek berekend door een vergelijking te maken met de veranderde uitgangspunten uit het oude beleid. Wel zijn de uitgangspunten in het archeologieprogramma bekeken om het archeologisch proces te versnellen en de kosten beheersbaar te maken binnen de gemeente Urk. Procesversnelling Door duidelijke procesomschrijvingen in het nieuwe archeologieprogramma komen (grote) ontwikkeling niet stil te liggen als gevolg van het AMZ-proces. Archeologie is geen vertragende factoor meer. Kostenbeheersing De afgelopen 10 jaar hebben in de gemeente Urk gemiddeld 6 archeologische onderzoeken per jaar plaatsgevonden. Eens in de 10 jaar vindt er ook een grote woningbouwontwikkeling plaats binnen de gemeente Urk. Het nieuwe archeologieprogramma geeft voldoende keuzemogelijkheden en beleids-vrijheid om de kosten van archeologie beheersbaar te maken en tegelijkertijd te voldoen aan de archeologische zorgplicht.

9.3

Partners

Provinciale partner Met de provincie Flevoland is op ambtelijk niveau het afgelopen jaar diverse malen overleg gevoerd. Waar de gemeente Urk in de praktijk tegen aan liep is dat voor sommige bodemingrepen in het PArK gebied de provinciale verordening een ontgrondingsvergunning voorschrijft terwijl de gemeente Urk – op basis van het beschermingsregime in het desbetreffende bestemmingsplan – al archeologische onderzoek had laten verrichten of zelf al had voorgeschreven. Kortom: er bestond behoefte aan duidelijkheid omtrent de bevoegd gezag rol van de provincie en die van Urk. Met de provincie Flevoland is nu overeengekomen dat de provincie conflicterende archeologische voorschriften uit de Omgevingsverordening op het terrein van ontgrondingen voor het PArK Urk gebied schrapt. Hiertoe zal de provincie Flevoland formeel de verordening gaan herzien. Dit zal in het najaar van 2023 van start gaan. In het verlengde hiervan is het belangrijk dat de Omgevingsdienst Flevoland & Gooi en Vechtstreek goed geïnformeerd wordt over deze verandering en daar ook naar handelt. Dit voorkomt onnodige aanvragen en daaruit voortvloeiende kosten voor bewoners, de gemeente en het bedrijfsleven. Lokale partner Van bijzonder belang voor de gemeente Urk, en de bescherming van haar erfgoed, is de Stichting Erfgoed Urk (SEU).

De stichting werd op 24 juli 2009 opgericht om als ‘onafhankelijke waakhond’ het Urker erfgoed te beschermen. Stichting Erfgoed Urk (SEU) wordt gesteund door

52 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

veel lokale organisaties die zich inzetten voor de Urker cultuur. In 2019 is de Stichting Erfgoed Urk (SEU) samengegaan met Stichting Urker Uitgaven (SUU). De Stichting Erfgoed Urk geeft publicaties uit, verzorgt lezingen/presentaties – sinds 2019 de jaarlijkse Dag van de Urker geschiedenis (zie afbeelding X) – reikt prijzen uit aan personen/instanties die een belangwekkende bijdrage aan de geschiedenis van Urk hebben geleverd en is, uiteraard, ook actief op het gebied van de archeologie. Kleine niet vergunningplichtige bodemverstoringen, met name in het oude dorp, kunnen op belangstelling rekenen van de stichting. De gemeente wijst in haar beschikkingen, als er geen sprake is van een onderzoeksplicht, de vergunningaanvrager op de mogelijkheid de stichting in te schakelen om alsnog onderzoek te laten verrichten. Op deze wijze heeft de stichting in de loop der jaren een interessante collectie opgebouwd van zeer diverse archeologische artefacten.

Afbeelding 9: Bijeenkomst Dag van de Urker geschiedenis @Lucia de Vries

53 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

10 10.1

Participatieverantwoording

Waarom participatie?

Met dit programma geeft de gemeente, voor wat betreft de archeologische monumentenzorg, uitvoering aan het beleidsthema ‘Het beschermen, ontwikkelen en beleefbaar maken van cultureel erfgoed’ uit de Omgevingsvisie Urk 2030. Essentieel en verplichtend voor een programma betreft het realiseren van participatie. Bij het opstellen van dit programma zijn daarom ook inwoners, ambtenaren, maatschappelijke organisaties en ketenpartners betrokken. Het doel van participatie van inwoners en andere partijen bij het maken van archeologiebeleid is: • het verrijken van de inhoud van het archeologiebeleid door inbreng van kennis over de historie • van Urk; • het vergroten van de betrokkenheid van inwoners en andere partijen bij hun leefomgeving; • bewustwording van de historie van Urk en hoe deze kan bijdragen aan een prettige leefomgeving. Afgeleide doelen daarbij zijn: • het werken aan het vertrouwen in de relatie tussen overheid, inwoners en externe partijen; • het werken aan meer gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving; • het optimaliseren van informatievoorziening van de gemeente richting inwoners, maatschappelijke organisaties en partners; • het werken aan een duurzame dialoog met inwoners. Op deze wijze komt een evenwichtig en gedragen beleid tot stand dat tevens voldoet aan de straks geldende Omgevingswet.

10.2

Participatieplan

De gemeente heeft een participatieplan opgesteld18. Grondslag daarvoor vormde de Inspraak- en participatieverordening (2014) van de gemeente Urk. Op basis van de participatieladder (zie de afbeelding hieronder) heeft de gemeente gekozen voor het mee-weten (trede 1) en meedenken (trede 2) van alle betrokkenen. Belanghebbenden zijn hierbij geïnformeerd en hebben toegang gekregen tot alle basisinformatie om zich een correct beeld te vormen (1) en hebben hun mening 18

Archeologiebeleid gemeente Urk, Gemeente Urk, Participatieplan t.b.v. Archeologiebeleid, 10 augustus 2022, 127396, T.J. Fonds & H. Masselink-Duits (Witteveen + Bos en The Missing Link).

54 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

geven o.a. via werksessies. Het proces richtte zich daarbij op het inventariseren van ervaringen, meningen en nieuwe ideeën.

10.3 Participatiebijeenkomst

Er vonden in totaal een viertal participatiesessie plaats: de eerste in november 2022, de tweede en derde in januari en maart 2023 en de laatste bijeenkomst vond plaats in september van dit jaar. Met betrokkenen is van gedachten gewisseld, uitgaande van de hele geschiedenis van Urk – vanaf de prehistorie tot en met de Nieuwe tijd – wat voor hen belangrijk is in die geschiedenis en waar voor hen de identiteit van Urk uit bestaat. De eerste drie sessies hebben geleid tot de verhaallijnen Urk als werkplaats (kenmerken: adaptatie en innovatie) en Urk als gemeenschap (kenmerk: eenheid in verscheidenheid) en de derde sessie heeft geresulteerd in een aantal concrete voorstellen hoe archeologie en de uitkomsten van archeologisch onderzoek in de toekomst benut en zichtbaar zouden kunnen worden gemaakt.

10.4 Communicatie

Vanuit de gemeente Urk is er, ook vanuit de afdeling communicatie, op verschillende manieren contact gezocht met betrokken personen en organisaties. Allereerst is de doelgroep uitgenodigd via mail. De uitnodiging voor de sessies zijn daarbij ook op Urknet gepubliceerd alsmede in de gemeentekrant. Gemeenteraadsleden zijn via de griffie van de gemeente uitgenodigd. Ook zijn de sessies via social media (X; toen nog Twitter, Facebook en Instagram) aangekondigd. Op de bijeenkomst in januari was wethouder Willem Foppen aanwezig. Ook is er via de gemeentelijke website de nodige aandacht besteed aan het proces van dit programma. Uitnodigingen alsmede Het verhaal van Urk (korte biografie van Urk) en de verslagen van de brainstormsessies van 26 januari en 30 maart zijn daarop terug te vinden.

5. meebeslissen 4. coproduceren 3. adviseren 2. raadplegen 1. informeren Figuur 7: Participatieladder

Afbeelding 10: Participatiesessie 26 januari 2023 ©The Missing Link

55 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

11

Actie-agenda

11.1 Actiepunten

Hieronder staan puntsgewijs de belangrijkste onderwerpen waar de gemeente Urk op korte en op lange termijn (ca. binnen 4 jaar) aandacht aan zal besteden en die noodzakelijk zijn om goed uitvoering te geven aan dit programma. 1.

Opstellen van een paraplubestemmingsplan archeologie Het is van belang om het nieuwe archeologische beschermingsregime juridisch te verankeren. Dit kan het beste en het snelste geschieden door het opstellen van een paraplubestemmingsplan archeologie, ook wel een sectoraal bestemmingsplan genoemd. Hier zal op (zeer) korte termijn, inhoud aan moeten worden gegeven: voor 1 januari 2024 dient het in de ontwerpfase te zijn vastgesteld.

2. Uitwerking archeologie en beleefbaarheid Uit het participatieproces bleek een voorkeur voor vier manieren om de beleefbaarheid van archeologie te vergroten. De gemeente werkt dit verder uit in de handleidingen en projectbeleid. 3. Vervolgafspraken maken met provincie Met de provincie Flevoland is overeengekomen dat de provincie conflicterende archeologische voorschriften uit de Omgevingsverordening op het terrein van ontgrondingen voor het PArK Urk gebied schrapt. Hiertoe zal de provincie Flevoland formeel de verordening gaan herzien. Deze herziening gaat in het najaar van 2023 van start. Van belang voor de gemeente Urk is deze herziening goed te volgen, daar waar mogelijk en wenselijk input te leveren om zodoende gezamenlijk een bevredigend resultaat te bereiken. De gemeente Urk, alsook de provincie Flevoland, dienen er daarbij zorg voor te dragen dat deze verandering van de Omgevingsverordening ook goed wordt gecommuniceerd met Omgevingsdienst Flevoland & Gooi en Vechtstreek. 4. Uitwerking strippenkaart Met dit programma archeologie geeft de gemeente Urk aan Stichting Erfgoed Urk (SEU) te willen ondersteunen ten aanzien van archeologisch werk in het bijzonder in de dorpskern van Urk.

De gemeente zal in overleg met de Stichting en te benaderen archeologische bedrijven invulling geven aan het financieren van een strippenkaart teneinde het werk van de Stichting te laten ondersteunen door professionele archeologen.

56 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Beeldverantwoording • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Cover: Bult Afbeelding 2: Vissersmonument @Tourist Info Urk Afbeelding 3: Archeologische vondst, nefertitepijpje, ca 1890 @Stichting Erfgoed Urk Afbeelding 4: Vroeg 18de eeuwse waterput @Lucia de Vries Afbeelding 5: Moodboard verhaallijn 1 Afbeelding 6: Moodboard verhaallijn 2 Afbeelding 7: Balans tussen Bewaren, gebruiken en onderzoeken ©The Missing Link Afbeelding 8: Basisschool op bezoek in oude timmerschuur ©Stichting Erfgoed Urk Afbeelding 9: Bijeenkomst Dag van de Urker geschiedenis @Lucia de Vries Afbeelding 10: Afbeelding 10: Participatiesessie 26 januari 2023 ©The Missing Link Omslag achterkant: Archeologische vondst - Zilveren munt uit het Ottomaanse rijk ca. 1780 @Stichting Erfgoed Urk Figuur 1: Van monumentenwet 1988 naar Erfgoedwet en Omgevingswet ©RCE Figuur 2: Beleidsinstrumenten Omgevingswet Figuur 3: Leefomgevingswaarde van erfgoed Figuur 4: Scoretabel waardenstelling (naar KNA 4.1) Figuur 5: Stappenplan archeologisch beleidsproces Figuur 6: Het Archeologische Monumentenzorg proces Figuur 7: Participatieladder

57 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Bijlagen A. Archeologische waarden- en verwachtingenkaart Urk B. Archeologische beleidskaart Urk

58 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

59 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

60 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023