Omgevingsprogramma archeologie Urk versie 13 oktober

Programma Archeologie Gemeente Urk 2023

1

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Programma archeologie Gemeente Urk

COLOFON Dit programma archeologie kwam tot stand door een vruchtbare samenwerking tussen de gemeente Urk en The Missing Link (Utrecht) met bijdragen van (in willekeurige volgorde): P. van Slooten, T. Fonds, W.J Wakker, J.N.W. Breimer, H. Meijer, B. Goudswaard, F. Bisschop-Jansen, N. van den Bergh en F. Fassotte. Ook de Stichting Erfgoed Urk leverde een bijdrage aan dit programma. Foto verantwoording: Veel van de gebruikte foto’s zijn eigendom van gemeente Urk, indien anders vermeld. Vind in de bijlage de credit gegevens per beeld. 2023 ©

2

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Inhoud

3

Voorwoord

6

Samenvatting

8

1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Ambitie

11 11 11

2. Wettelijk kader 2.1 Verdrag van Malta 2.2 Erfgoedwet 2.3 Omgevingswet 2.4 Besluit kwaliteit leefomgeving 2.5 Provinciale bevoegdheden 2.6 Gemeentelijke bevoegheden 3. Beleidskader 3.1 Nationaal niveau 3.2 Provinciaal niveau 3.3 Gemeentelijk niveau

12 12 12 13 14 14 15

4. Verhaal van Urk 4.1 Inleiding 4.2 Historie van Urk 4.3 De verhaallijnen van Urk 4.4 Archeologie-agenda Urk

22 22 22 24 28

5. Afwegingskader 5.1 Archeologie in de leefomgeving 5.2 Integraal afwegingskader

31 31 32

6. Archeologie op de kaart 6.1 Archeologische waarden- en verwachtingenkaart 6.2 Archeologische beleidskaart 6.3 Planologische borging

35 35 36 39

7. Uitvoering 7.1 Archeologisch onderzoek 7.1.1 Inventarisatie 7.1.2 Sectorale waardering KNA

40 40 41 42

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

17 17 17 18

4

7.1.3 Integrale afweging gemeente 7.1.4 De maatregelen 7.2 Programma van Eisen 7.3 Balans tussen behoud, gebruik en kennis

42 42 43 43

8. Het verhaal van Urk beleefbaar maken 8.1 Inleiding 8.2 Beleidsuitgangspunten 8.3 Grip op het archeoogisch proces 8.4 Maatschappelijke betekenis van archeologische waarden

45 45 45 46 47

9. Organisatie en partners 9.1 Verschillende rollen gemeente 9.2 Financien 9.2.1 Kosten archeologie in het nieuwe programma 9.3 Partners

50 50 50 52 52

10. Participatieverantwoording 10.1 Waarom participatie 10.2 Participatieplan 10.3 Participatiebijeenkomst 10.4 Communicatie

54 54 54 55 55

11. Actie-agenda 11.1 Actiepunten

56 56

Beeldverantwoording

57

Bijlagen A. Archeologische waarden-en verwachtingenkaart Urk B. Archeologische beleidskaart Urk

58

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 2: Vissersmonument @Tourist Info Urk

5

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Voorwoord “

Investeren in cultureel erfgoed is belangrijk om het sterke verhaal van Urk te vertellen.

Met deze zin uit het coalitieprogramma Koersvast en Eensgezind 2022-2026 zijn we aan de slag gegaan met het maken van ons archeologiebeleid. Met gepaste trots presenteren wij het programma archeologie van de gemeente Urk. We kennen onze woonplaats als een bult in de voormalige Zuiderzee. Een bult die is ontstaan door voorstuwing van massa’s landijs tijdens de voorlaatste IJstijd, lang voordat de Zuiderzee werd bevaren. Urk en haar ontstaansgeschiedenis is rijk aan historie en vertellen een verhaal van vroegere bewoners die sporen hebben nagelaten die terugkomen in onze tijd. Centrale thema’s in dit programma zijn ‘Urk als werkplaats’ en ‘Urk als gemeenschap’. Deze thema’s zijn naar voren gekomen en opgehaald in een participatieproces met collega’s, ketenpartners en onze burgers. Thema’s die het heden met verleden verbinden, want nijverheid en gemeenschapszin horen bij het Urk van nu en zijn ook kenmerkend voor de mensen die ooit op Urk en het land er omheen woonden en werkten. De nota is gemaakt volgens de spelregels van de Omgevingswet. Met dit programma archeologie geeft de gemeente een invulling aan de op 16 december 2021 vastgestelde Omgevingsvisie. Het is zover wij weten het eerste omgevingsprogramma archeologie in Nederland. Gemaakt in samenspraak met de bewoners.

Het is beleid wat verwoord wat de Urker gemeenschap belangrijk vindt met respect naar onze archeologische verantwoordelijkheid.

Wethouder Willem Foppen

6

| Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 3: Archeologische vondst, nefertitepijpje, ca 1890 @Stichting Erfgoed Urk

7

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Samenvatting Dit programma beschrijft het beleid voor de archeologische monumentenzorg in de gemeente Urk. Het is, voor wat betreft de archeologie, een uitwerking van het thema ‘Het beschermen, ontwikkelen en beleefbaar maken van cultuur en erfgoed’ uit de Omgevingsvisie Urk 20301. Doel van dit programma is om meer grip te krijgen op het archeologische (uitvoerings)proces en het creëren van kansen voor borging van de maatschappelijke betekenis van archeologische waarden. Niet alleen wordt archeologie zo maatschappelijk relevant, deze integrale benadering loopt daarmee ook in de pas met de bestaande regels hierover in de (komende) Omgevingswet en met de bepalingen uit het Verdrag van Faro. Daarnaast is herziening van de huidige archeologische waarden- en verwachtingenkaart en beleid van belang vanwege de gemeentelijke uitbreiding en de voortschrijdende archeologische inzichten van het afgelopen decennium. De gemeente Urk is zich bewust van de waarde en betekenis van haar bodemarchief. Vanuit die gedachte, het rentmeesterschap, wil de gemeente zoveel als mogelijk zelf voor haar archeologische erfgoed zorgen. In de praktijk komt dat neer op het zoveel als mogelijk benutten van de beleidsruimte die wettelijk, en anderszins, mogelijk is. De gemeente Urk kiest ervoor om archeologie van meerwaarde te laten zijn voor de samenleving.

Archeologie moet een bijdrage leveren aan de identiteit van Urk, ook in de fysieke leefomgeving. Om dit te bereiken wil de gemeente relevante keuzes maken die in lijn zijn met andere beleidsdoelen die de gemeente zich stelt. De gemeente wil haar archeologische erfgoed beschermen, beleefbaar maken en ontsluiten als bron van het ’gemeenschappelijke geheugen’, zonder meer maatschappelijke lasten in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk. Urk gaat uit van een integraal afwegingskader. Na de sectorale waardering, weegt de gemeente het archeologisch belang af tegen de andere belangen en opgaves die zij zich gesteld heeft. Op basis van die integrale afweging besluit het College over omvang en intensiteit van archeologisch onderzoek. In het verlengde hiervan heeft Urk ook een archeologie-agenda opgesteld. Van belang hierbij en verwerkt in de archeologie-agenda zijn de uitkomsten van drie participatiebijeenkomsten. Bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden hebben op die bijeenkomsten naar voren gebracht welke geschiedenis van Urk zij van belang vinden. Dit heeft geresulteerd in twee verhaallijnen. Op deze wijze is er – indachtig de eisen van de Omgevingswet – ook voldaan aan het onderwerp participatie.

1

8

De Omgevingsvisie Urk 2030 is op 16 december 2021 door de Raad van de gemeente Urk vastgesteld.

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Er is ook een geactualiseerde archeologische waarden- en verwachtingskaart opgesteld. Deze is ‘vertaald’ naar een archeologische beleidskaart. Deze beleidskaart, plus de daarbij behorende planregels, geven aan welk nieuw beschermingsregime de gemeente wil hanteren op haar gemeentelijk wateren grondgebied. Dat beschermingsregime wordt straks opgenomen in een paraplubestemmingsplan ‘archeologie’. Hiermee wordt dit aspect van de ruimtelijke ordening straks in één keer voor de hele gemeente geregeld. Later wordt dit parapluplan 1-op-1 overgezet naar een omgevingsplan. Voor de oude historische kern van Urk wordt gekozen voor een strenger beschermingsregime dan het huidige, vanwege de grote belangstelling daarvoor vanuit de bevolking alsmede ook vanwege de grote archeologische waarde van dit deel van Urk. De vrijstellingsgrens wordt zowel in oppervlakte als in diepte strenger dan voorheen, maar echte kleine(re) bodemingrepen in de historische kern blijven vergunning vrij. Voor wat betreft de grote (ook toekomstige) ontwikkellocaties c.q. gebieden buiten de historische kern kiest Urk voor een beschermingsregime dat recht doet aan de waarde van het bodemarchief en onnodige archeologiekosten vermijdt. Met dit programma geeft de gemeente op verschillende wijze invulling aan het thema ‘het beschermen, ontwikkelen en beleefbaar maken van cultuur en erfgoed’ uit haar Omgevingsvisie (2021).

Het ‘beschermen en behouden van het Urker cultureel erfgoed’ krijgt vorm door dat de gemeente een betere, meer nauwkeurige archeologische verwachtingskaart heeft laten opstellen. Op deze wijze zorgt de gemeente voor een zorgvuldige omgang met haar bodemarchief. De twee andere hoofddoelen ‘erfgoed als inspiratiebron laten dienen voor toekomstige ontwikkelingen’ en ‘het beleefbaar maken van erfgoed’ krijgen vorm waarbij Het Verhaal van Urk is uitgewerkt in een archeologie-agenda en ook is omgezet naar een aantal concrete voorstellen op welke wijze archeologie beleefbaar kan worden gemaakt in de nabije toekomst. Met de provincie Flevoland is overeengekomen dat de provincie conflicterende archeologische voorschriften uit de Omgevingsverordening op het terrein van ontgrondingen voor het PArK Urk gebied schrapt. Hiertoe zal de provincie Flevoland formeel de verordening gaan herzien. De planning is dat de aanpassingen op de Omgevingsverordening begin 2024 in procedure worden gebracht. De Stichting Erfgoed Urk (SEU) verricht in het oude dorp van Urk interessant archeologisch werk dat niet onderzoeksplichtig is. Ter bevordering van die werkzaamheden onderzoekt de gemeente de mogelijkheid de stichting door middel van het financieren van een strippenkaart te laten ondersteunen door professionele archeologen.

9

| Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 4: Vroeg 18de eeuwse waterput @Lucia de Vries

10 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

1

Inleiding 1.1

Aanleiding

Dit programma beschrijft het beleid voor de archeologische monumentenzorg in de gemeente Urk. Doel van dit programma is om meer grip te krijgen op het archeologisch uitvoerings-proces en het creëren van meerwaarde door het archeologiebeleid te koppelen aan andere beleidsambities van de gemeente. Zo geven we handen en voeten aan de integrale benadering die wordt voorgestaan door de Omgevingswet. Ook wordt daarmee invulling gegeven aan het Verdrag van Faro2. Sinds de aanpassing van de Monumentenwet in 2007 is de gemeente verantwoordelijk voor de wijze waarop rekening wordt gehouden met archeologie, de zogenaamde zorgplicht. Daartoe heeft de gemeente Urk archeologiebeleid opgesteld, dat voor het laatst in 2016 is geactualiseerd. Met dit programma Archeologie herzien we het oude beleid en werken we de doelstelling uit de gemeentelijke Omgevingsvisie verder uit.

1.2

Ambitie

Met dit programma vertaalt Urk haar verantwoordelijkheid en zorg voor het bodemarchief naar een heldere visie. Essentieel onderdeel van het beleid is de belangenafweging tussen te beschermen archeologische waarden en overige ruimtelijke en maatschappelijke belangen. De gemeente maakt, naast de archeologisch inhoudelijke afweging, ook een integrale afweging, waarbij zij de verschillende specifieke waarden van archeologische resten toetst aan het omgevingsbeleid en daaraan gekoppelde maatschappelijke ambities. Op deze wijze worden archeologische waarden niet alleen geselecteerd op hun inhoudelijke waarde, maar ook op hun bijdrage aan overige beleids-ambities. Dit programma voorziet in instrumentarium dat wordt ingezet om de archeologische kennis te vertalen naar de maatschappij met als doel het beleefbaar maken van het Verhaal van Urk voor bewoners en bezoekers.

2

2

11

Het Verdrag van Faro is een “kaderverdrag”. De bepalingen van het verdrag zijn geen juridische verplichtingen, maar een oproep tot beleidsvorming. Het verdrag komt niet in de plaats van andere internationale verdragen die toezien op de instandhouding van erfgoed. Het is daar een aanvulling op en roept op om na te denken over de vraag: waarom bewaren we erfgoed, voor wie, hoe zijn mensen betrokken en hoe komt erfgoed ten goede aan de hele samenleving? Het verdrag stelt dat erfgoed meer dan nu een functie kan hebben voor de samenleving. Niet alleen de historische plek zelf, het voorwerp, de traditie enz. is belangrijk, maar vooral ook de verschillende betekenissen en het gebruik Erfgoed is bovendien ruimtelijke, sociale, Het Verdrag van Faro is een “kaderverdrag”. Deervan. bepalingen van het verdrageen zijnbron geenvoor juridische verplichtingen, economische en democratische ontwikkeling als alle belanghebbenden daarandere een betrokkenheid hebben. maar een oproep tot beleidsvorming. Het verdrag komt niet in de plaats van internationalebijverdragen In Nederland het verdrag goed aan bij ontwikkelingen in de erfgoedzorg dieroept te maken met die toezien opsluit de instandhouding van erfgoed. Het is daar een aanvulling op en op omhebben na te denken meerstemmigheid, co-creatie, burgerinitiatief en burgerexpertise.

over de vraag: waarom bewaren we erfgoed, voor wie, hoe zijn mensen betrokken en hoe komt erfgoed ten goede aan de hele samenleving? Het verdrag stelt dat erfgoed meer dan nu een functie kan hebben voor de samenleving. Niet alleen de historische plek zelf, het voorwerp, de traditie enz. is belangrijk, maar vooral ook de verschillende betekenissen en het gebruik ervan. Erfgoed is bovendien een bron voor ruimtelijke, sociale, economische en democratische ontwikkeling als alle belanghebbenden daar een betrokkenheid bij hebben. In Nederland sluit het verdrag goed aan bij ontwikkelingen in de erfgoedzorg die te maken hebben met meerstemmigheid, co-creatie, burgerinitiatief en burgerexpertise.

| Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

2

Wettelijk kader

2.1

Verdrag van Malta

In 1992 heeft Nederland het Europese Verdrag van Malta (ook wel het Verdrag van Valletta) ondertekend. Doel van het verdrag is het beschermen en behouden van archeologisch erfgoed als bron van ons gemeenschappelijke geheugen. In de Nederlandse wetgeving is dit verdrag verwerkt in de Erfgoedwet en krijgt het in de toekomst haar beslag in de Omgevingswet (2024). De uitgangspunten van de Nederlandse wetgeving gaan een stapje verder dan het verdrag aangeeft.3 Uitgangspunt is dat er onderzoek moet worden gedaan naar de aanwezigheid van archeologische waarden voordat ruimtelijke plannen worden uitgevoerd. In de ontwikkeling van plannen dient hier ook rekening mee gehouden te worden. Het beleid dat de gemeente in 2016 heeft vastgesteld en nu met dit programma vaststelt, is gebaseerd op de uitgangspunten van het Verdrag van Malta en volgt de Nederlandse wetgeving.

2.2

Erfgoedwet

Voorheen was de omgang met archeologie in Nederland geregeld in de Monumentenwet 1988. Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet in 2016 zijn meerdere wetten en regelingen op het gebied van cultureel erfgoed samengevoegd, waaronder de Monumentenwet. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe er met archeologisch erfgoed wordt omgegaan, wie daarbij welke verantwoordelijkheden heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Zie voor wat betreft de invulling door de gemeente van deze wettelijke taak het Hoofdstuk Gemeentelijk visie. De gemeente is verplicht om verwachte en aanwezige archeologische waarden mee te wegen bij ruimtelijke beslissingen. De wetgever geeft de gemeente wel de vrijheid om naar eigen inzicht (financieel en beleidsmatig) vorm geven aan de archeologische monumentenzorg binnen de gemeentegrens. De provincie Flevoland kan via haar wettelijke toezichtstaak - in Flevoland is deze vastgelegd in de vernieuwde bestuursovereenkomst Interbestuurlijk Toezicht (IBT) Flevoland en het bijbehorende afsprakenkader4 – de gemeente daarbij wijzen op het provinciaal belang van erfgoed waaronder archeologie. Dat zal de provincie altijd op basis van voldoende grondslag en motivering moeten doen.

3

4

Het verdrag van Malta schrijft niet voor in welke omvang – dus met welke scope – het bodemarchief beschermd dient te worden. Nederland heeft met de totstandkoming van de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) gekozen om via gemeentelijke bestemmingsplannen het bodemarchief te beschermen. Denkbaar was ook geweest om alleen bepaalde (provinciale) gebieden in Nederland onder de werking van het verdrag te laten vallen. Ook de bescherming van nog niet aangetoonde archeologische vondsten en sporen – de zogenaamde archeologische verwachtingsgebieden – vloeit niet rechtstreeks en direct voort uit het verdrag. Dit geldt ook voor het opstellen van (gemeentelijke) archeologische waarden- en verwachtingskaarten. Dit kader werd vastgesteld dd. 6 maart 2019 en vervangt daarmee de vorige bestuursovereenkomst

12 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

Alle regelgeving over archeologie in de fysieke leefomgeving gaat over naar de Omgevingswet. Illustratieve voorbeelden hiervan zijn: • het meewegen van het archeologische belang bij het opstellen van bestemmingsplannen en straks omgevingsplannen; • de mogelijkheid om voorschriften te verbinden aan de omgevingsvergunning ter bescherming van archeologie; • de mogelijkheid van de Minister van OCW om bij (dreigende) schade aan archeologische monumenten na een toevalsvondst voorschriften te stellen aan de uitvoering, de werkzaamheden of die stil te leggen; • de mogelijkheid van het bevoegd gezag of de Minister van OCW om toegang tot een terrein af te dwingen om archeologisch onderzoek te kunnen doen.

2.3

Omgevingswet

Gemeenten behouden hun belangrijke rol in het archeologische stelsel. De gemeentelijke taak is rekening te houden met (aantoonbaar te verwachten) archeologische waarden in bestemmingsplannen (nu) en omgevingsplannen (straks). Uitgangspunt van de Omgevingswet is zoveel mogelijk decentraal te regelen, waardoor meer taken en bevoegdheden bij de lagere overheden komen te liggen. Daarnaast zet de wet opnieuw (hoog) in op de participatiesamenleving. Inwoners, initiatiefnemers, ondernemers en maatschappelijke organisaties moeten de kans krijgen om mee te praten over beleids- en besluitvormingsprocessen. De nieuwe wet vraagt van alle overheden een meer proactieve houding, met als kernbegrip ‘uitnodigingsplanologie’. Met de komst van de Omgevingswet is de zorg voor het archeologisch erfgoed in twee wetten geregeld. Alle wettelijke regelingen rond de omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving staan in de Omgevingswet. Het resterende deel (onder meer de verplichte certificering van archeologische adviesbureaus) is overgegaan naar de nieuwe Erfgoedwet. De Omgevingswet regelt onder meer: • vergunningen voor het wijzigen van rijksmonumenten; • het rekening houden met cultureel erfgoed bij het maken van ruimtelijke plannen, waaronder de omgang met (verwachte) archeologische waarden; • de bescherming van stads- en dorpsgezichten.

Veel bepalingen zijn verder uitgewerkt in zogeheten uitvoeringsregelingen, de Algemene Maatregelen van Bestuur.

Figuur 1: Van monumentenwet 1988 naar Erfgoedwet en Omgevingswet ©RCE

13 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

2.4

Besluit kwaliteit leefomgeving

De inhoudelijke rijksregels en de instructies voor het praktisch uitvoeren van de Omgevingswet zijn opgenomen in de Algemene Maatregelen van Bestuur. Een daarvan is het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), dat de inhoudelijke normen voor de bestuurlijke besluitvorming beschrijft. Artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving5 omvat instructieregels voor het cultureel erfgoed, waaronder de archeologie. De omschreven verplichtingen houden verband met het Verdrag van Malta (zie 2.1). Er staat dat in een omgevingsplan rekening gehouden moet worden met het belang van het behoud van cultureel erfgoed, met inbegrip van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten (waarden). Deze regel valt dus onder het middelste instructie-niveau, wat betekent dat hier alleen van kan worden afgeweken met voldoende grondslag en onderbouwing. In het omgevingsplan moeten in ieder geval regels opgenomen worden ter bescherming van cultureel erfgoed, waarbij rekening wordt gehouden met: • het voorkomen van beschadiging of sloop van op grond van het omgevingsplan beschermde monumenten en archeologische monumenten; • het conserveren en in stand houden van archeologische monumenten, bij voorkeur in situ.

In het belang van de archeologische monumentenzorg kunnen verder in het omgevingsplan ook: • regels worden gesteld over eisen aan onderzoek naar de archeologische waarde van een locatie of aan de wijze van het verrichten van opgravingen of archeologische begeleiding van andere activiteiten die tot bodemverstoring leiden; • gevallen worden aangewezen waarin kan worden afgezien van onderzoek naar de archeologische waarde van een locatie of het opleggen van plichten met die strekking, mits voldoende onderbouwd. Als in een omgevingsplan regels worden gesteld over het verrichten van archeologisch onderzoek, bepaalt het omgevingsplan dat die regels niet van toepassing zijn op activiteiten met een oppervlakte van minder dan 100 m2. Hiervan kan worden afgeweken door in het omgevingsplan een andere oppervlakte vast te stellen.

2.5

Provinciale bevoegdheden

Op basis van wetgeving kent de provincie Flevoland de volgende bevoegdheden. Allereerst is de provincie Flevoland bevoegd gezag waar het gaat om ontgrondingen. De Ontgrondingenwet (Ow) verbiedt het zonder vergunning of melding ontgronden van de bodem. In de regel is Gedeputeerde Staten van de provincie het bevoegd gezag om een vergunning te verlenen of een melding te accepteren. De uitgangspunten en randvoorwaarden die gelden in de provincie Flevoland staan geformuleerd in de Omgevingsverordening van de provincie Flevoland6. De uitvoering van afgifte van ontgrondingenvergunningen (incl. 5 6

BESLUIT KWALITEIT LEEFOMGEVING, Geconsolideerde Staatsbladversie, Bijgewerkt 30-08-2022 De verordening die nu geldt betreft de verordening van 28 september 2021

14 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

mogelijke archeologische eisen verbonden aan de vergunning) heeft de provincie Flevoland gemandateerd aan de Omgevingsdienst Flevoland Gooi- en Vechtstreek (OFGV). In het Omgevingsplan7 uit 2006 heeft de provincie Flevoland een drietal soorten gebieden aangewezen als gebieden van provinciaal (archeologisch) belang. Het betreft: 1) de zogenaamde Top-10 locaties; 2) een viertal Provinciaal Archeologisch en Aardkundige Kerngebieden (PArK) en 3) provinciale aandachtsgebieden. De historische kern van Urk is één van de Top-10 locaties, Urk en omgeving betreft een PArK gebied en voor zover niet gelegen in een PArK-gebied ligt de rest van de gemeente Urk in een provinciaal aandachtsgebied. Op basis van artikel 3.1.1 lid 1 Bro zijn gemeenten in het kader van de bestemmingsplanprocedure verplicht om overleg te voeren met de diensten van de provincie die betrokken zijn bij de zorg voor de ruimtelijke ordening. Bij die ruimtelijke ordening hoort ook een overweging over de omgang met het bodemarchief dus ook overleg met de provincie hoe om te gaan met de conditie archeologie in een bestemmingsplan. Na vaststelling van het plan door de gemeente, dient de gemeente het plan op te sturen naar de provincie (conform artikel 3.8 lid 4 Wro).

De provincie kan een proactieve aanwijzing geven, indien een bestemmingsplan of projectbesluit nog niet is vastgesteld, maar kan ook overgaan tot een reactieve aanwijzing bij een bestemmingsplan of projectbesluit. Zo’n aanwijzing kan ook de archeologie betreffen. Ook houdt de provincie Flevoland interbestuurlijk toezicht op de zes gemeenten in de provincie, het Waterschap Zuiderzeeland en gemeenschappelijke regelingen. Op die manier beoordeelt de provincie of lokale overheden hun taken uitvoeren volgens de wet. Als het nodig is kan de provincie actie ondernemen om bij te sturen. De provincie houdt toezicht op zes verschillende gebieden, waaronder het gebied ‘archeologie en monumenten’. De provincie gaat ervan uit dat de gemeenten en het waterschap in eerste instantie zelf verantwoordelijk zijn voor adequate uitvoering en controles op de verschillende toezichtgebieden. Jaarlijks of halfjaarlijks toetst de provincie hoe de gemeenten op de toezichtgebieden presteren.

2.6

Gemeentelijke bevoegheden

Sinds de aanpassing van de Monumentenwet in 2007 is de gemeente verantwoordelijk voor de wijze waarop rekening wordt gehouden met archeologie. In 2005 is door de Raad van gemeente Urk de archeologische basiskaart (ABU) vastgesteld en in 2012 is hiervoor beleid opgesteld. Een herziene archeologische waarden- en verwachtingenkaart alsmede een beleidskaart en beleidsnota werden door de gemeente Urk in 2016 vastgesteld8. Op basis hiervan wordt bij ruimtelijke plannen rekening gehouden met archeologie. Als opsteller van het bestemmingsplan/omgevingsplan en als vergunningverlener is de gemeente verantwoordelijk voor de omgang met archeologie. In 7

8

In dit plan is het integrale omgevingsbeleid van de provincie Flevoland voor de periode 2006-2015 neergelegd, met een doorkijk naar 2030. Het omgevingsplan is een samenbundeling van de vier wettelijke plannen op provinciaal niveau: het Streekplan, het Milieubeleidsplan, het Waterhuishoudingsplan en het provinciaal Verkeers- en Vervoerplan. De nota en de kaarten zijn te raadplegen op: https://repository.officiele- overheidspublicaties.nl/CVDR/ CVDR413313/1/html/CVDR413313_1.html

15 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

omgevingsplannen dient rekening gehouden te worden met de mogelijkheid dat zich archeologische resten in de grond of waterbodem bevinden. De gemeente kan de initiatiefnemer van een bouwproject vervolgens verplichten om een archeologisch vooronderzoek te doen. Daarnaast heeft de gemeente de mogelijkheid om archeologische voorschriften te verbinden aan een aantal activiteiten waarvoor een omgevingsvergunning nodig is. De Monumentenwet bevat geen inhoudelijke norm voor de omgang met archeologie. De gemeente kan wat dat betreft zelf beleid opstellen binnen de grenzen van de gemeentelijke zorgplicht voor archeologisch erfgoed, mits goed onderbouwd en gemotiveerd. Op grond van artikel 5.130 uit het Bkl is het verplicht in een omgevingsplan rekening te houden met het behoud van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische waarden. Dit betekent dat voor gebieden met een dubbelbestemming archeologie moet worden aangegeven waarom hier archeologische waarden verwacht worden. In de praktijk gebeurt dit door het (laten) opstellen van een gemeentelijke archeologische waarden- en verwachtingenkaart. Een verder reikende stap kan zijn om in deze fase ook al inventariserend archeologisch (voor)onderzoek te laten verrichten. Dit geeft een nog beter beeld van mogelijk aanwezige archeologische waarde. Dit voorkomt onverwachte belemmeringen of kosten aan de kant van initiatiefnemers.

De gemeente heeft omwille hiervan haar archeologische waarden- en verwachtingenkaart nu opnieuw geactualiseerd op basis van in het verleden uitgevoerd onderzoek, en heeft de verwachting van archeologische waarden nog specifieker naar verschillende zones gespecificeerd. De erfgoedverordening Urk (2017) regelt de aanwijzing van gemeentelijke (archeologische) monumenten. Tevens bevat de verordening een vergunningenstelsel ter bescherming van deze monumenten. De gemeente heeft geen gemeentelijke archeologische monumenten. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet (2024) vervalt straks de verplichting om een erfgoedverordening te hebben. De bescherming van archeologische monumenten gaat dan over in het gemeentelijke omgevingsplan.

16 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

3

Beleidskader

3.1

Nationaal niveau

Verdrag van Faro Nederland heeft het Verdrag van Faro (Raad van Europa, 2005) ondertekend. Hiermee wordt een ander perspectief op erfgoed gegeven dan tot op heden gebruikelijk was. In de afgelopen decennia is vooral geïnvesteerd in het erfgoed zelf en de kwaliteit van erfgoedzorg. Het Verdrag van Faro stelt de mens en de samenleving centraal en hún relatie met erfgoed. In Nederland sluit het verdrag goed aan bij ontwikkelingen in de erfgoedzorg die te maken hebben met meerstemmigheid, co-creatie, burgerinitiatief en burgerexpertise. Het Verdrag van Faro is een “kaderverdrag”. De bepalingen van het verdrag zijn geen juridische verplichtingen, maar een oproep tot beleidsvorming. Met dit programma beoogt Urk invulling te geven aan dit verdrag door burgers/bewoners meer dan voorheen te betrekken bij archeologisch onderzoek, de geschiedenis van Urk en het beleefbaar/ zichtbaar maken daarvan. Nationale Omgevingsvisie Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft het Rijk een langetermijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. In de visie worden de nationale belangen genoemd die gewaarborgd moeten worden in het beleid voor de fysieke leefomgeving. Daarbij gaat het bijvoorbeeld ook om behoud en versterking van cultureel erfgoed en landschappelijke kwaliteiten van (inter) nationaal belang.

Hierbij worden drie inrichtingsprincipes gehanteerd die helpen om in een specifieke casus of gebied bij botsende belangen een zorgvuldige weging tussen nationale belangen te maken. Die inrichtingsprincipes zijn: 1. Combineren boven enkelvoudig; 2. Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal; 3. Afwentelen voorkomen. De NOVI is zelfbindend voor het Rijk. De rijksoverheid zet er wel op in dat provincies en gemeenten bij het vaststellen van hun eigen omgevingsvisies rekening houden met wat er in de NOVI staat.

3.2

Provinciaal niveau

Omgevingsvisie FlevolandStraks De Omgevingsvisie FlevolandStraks geeft de visie van de provincie Flevoland op de toekomst van dit gebied. De visie gaat over de periode tot 2030 en verder. Het geeft aan welke kansen en opgaven er voor Flevoland liggen en welke ambities de provincie heeft voor de toekomst. Het bijzondere verleden van de jongste provincie van Nederland vormt de basis van de visie. Van belang voor het erfgoed en de wijze van omgang daarmee vertaalt zich in het bijzonder in het Verhaal van Flevoland. Het Verhaal van Flevoland geeft aan op welke wijze de provincie met omgevingswaarden – waar erfgoed er één van is – wil omgaan. Samen met partners en inwoners gaat de provincie het Verhaal van Flevoland verder brengen. De provincie gaat onder meer: • Het concept “Flevoland Erfgoed voor de Toekomst” uitwerken. Wat zijn de

17 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

•

•

karakteristieke elementen, structuren, ensembles die beeldbepalend zijn voor Flevoland? Op welke wijze en met welke inzet kunnen we deze eigenheid vasthouden, koesteren en versterken? En hoe vinden we een goede balans tussen behouden en ontwikkelen? Voor diverse schaalniveaus: een aanpak ontwikkelen waardoor iedereen de Flevolandse eigenheid kan benutten als inspiratiebron voor nieuwe kleine en grote -ontwikkelingen, waaronder de strategische opgaven uit de Omgevingsvisie. Hiermee voegt de provincie nieuwe hoofdstukken toe aan het Verhaal van Flevoland. Het Verhaal van Flevoland - het Erfgoed van de Toekomst - uitdragen: binnen en buiten Flevoland. Het Verhaal gebruikt de provincie als impuls voor onder meer educatie, recreatie, toerisme en marketing.

Erfgoedprogramma ‘Erfgoed van de Toekomst’ In dit programma geeft de provincie aan hoe het erfgoed wordt beschermd, en hoe het wordt uitgedragen en ingezet als inspiratiebron voor ruimtelijke transformaties. Het is daarmee zowel uitvoeringsbeleid als een uitvoeringsprogramma. Het programma bouwt voort op de nota cultuurbeleid 2017-2020 Typisch Flevoland, net even anders en de kernopgave ‘Het Verhaal van Flevoland’ uit de Omgevingsvisie FlevolandStraks. Cultuurhistorische waardenkaart De komende jaren gaat de provincie een nieuwe cultuurhistorische waardenkaart participatief ontwikkelen. De insteek is dat cultuurhistorische waardenkaart de omgevingswaarden en kernkwaliteiten van de provincie verbeeld. Dit zijn de kwaliteiten die essentieel zijn voor ‘Het Verhaal van Flevoland’. Het gaat hierbij om gebouwd erfgoed, cultuurlandschap, archeologie en aardkundige waarden. De provincie wil deze erfgoedwaarden in Flevoland samen met partners en inwoners benoemen en vastleggen. De provincie verankert de cultuurhistorische waardenkaart in ruimtelijk beleid en regelgeving zodat deze fysieke elementen worden beschermd en behouden.

3.3

Gemeentelijk niveau

Urk en haar archeologische zorgplicht Het is de verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur om er op toe te zien dat bij bouw- of inrichtingsplannen waarbij bodemverstoring optreedt tijdig het benodigde archeologische plaatsvindt en vervolgens een besluit te nemen over het wel of niet behouden, beschermen of opgraven van sporen en vondsten. B en W kunnen besluiten dat de aangetroffen archeologie van belang is voor de gemeente en er dus verdere maatregelen getroffen moeten worden, zoals een opgraving, begeleiding of bescherming. B en W mogen ook het besluit nemen dat zij bepaalde archeologische waarden niet van belang vinden. Dit besluit kan pas worden genomen na een integrale afweging, waarbij het inhoudelijke archeologische belang wordt afgewogen tegen overige beleidsambities van de gemeente. Het staat de gemeente vrij om kleur en diepgang te geven aan hun zorg voor het bodemarchief. Deze beleidsruimte bestaat onder de huidige wetgeving en wordt nog evidenter met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Daarom bevat dit beleid een extra stap in het archeologisch proces: de integrale afweging. In die stap

18 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

beoordeelt de gemeente of de bescherming van archeologische resten in balans is met de overige maatschappelijke belangen. De ambitie van de gemeente Urk is om archeologie van meerwaarde te laten zijn voor de samenleving. Archeologie moet een bijdrage leveren aan de identiteit van Urk, ook in de fysieke leefomgeving. Om dit te bereiken wil de gemeente relevante keuzes maken die in lijn zijn met de andere beleidsdoelen die de gemeente zich stelt. De gemeente wil haar archeologische erfgoed beschermen, beleefbaar maken en ontsluiten als bron van het ’gemeenschappelijke geheugen’, zonder meer maatschappelijke lasten in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk. Belangrijke onderwerpen waar archeologie een stimulans kan zijn of van meerwaarde is: • ruimte: archeologie inzetten voor een betekenisvolle leefomgeving; • toerisme en recreatie: het vermarkten van (het verleden van) Urk; • sociaal: actieve participatie van bewoners, meedenken over identiteit van de gemeente; • cultureel: uitdragen en vormgeven aan identiteit van de gemeente. De gemeente Urk wil aantrekkelijk zijn en blijven voor bedrijven, ondernemers en inwoners. Daarom is het van belang te investeren in goede vestigingsfactoren en een prettig woon- en werkklimaat te (blijven) creëren. Omgevingsvisie Op 16 december 2021 stelde de gemeenteraad haar Omgevingsvisie vast.

Deze visie beschrijft hoe de gemeente Urk vanuit het rentmeesterschap invulling geeft aan de sociaal-fysieke leefomgeving en een toekomstbestendig Urk. De visie bevat 7 thema’s hoe de gemeente richting wil geven aan toekomstige ontwikkelingen binnen Urk. Een van die thema’s betreft ‘het beschermen, ontwikkelen en beleefbaar maken van cultuur en erfgoed’9. Dit thema wordt uitgewerkt in een drietal hoofddoelen: • het beschermen en behouden van het Urker cultureel erfgoed in materiële en immateriële zin; • erfgoed als inspiratiebron laten dienen voor toekomstige ontwikkelingen, en • het beleefbaar maken van erfgoed. Programma Met dit programma archeologie geeft de gemeente op verschillende wijze invulling aan deze drie hoofddoelen. Het ‘beschermen en behouden van het Urker cultureel erfgoed’ krijgt vorm doordat de gemeente een betere, meer nauwkeurige archeologische verwachtingskaart heeft laten opstellen. Op deze wijze zorgt de gemeente voor een zorgvuldige omgang met haar bodemarchief. De twee andere hoofddoelen ‘erfgoed als inspiratiebron laten dienen voor toekomstige ontwikkelingen’ en ‘het beleefbaar maken van erfgoed’ krijgen vorm waarbij Het Verhaal van Urk is uitgewerkt in een archeologie-agenda en waarbij Het Verhaal van Urk ook is omgezet naar een aantal concrete voorstellen op welke wijze archeologie beleefbaar kan worden gemaakt in de nabije toekomst.

Zie hiervoor de hoofdstuk 4 en 8. 9

Tijdens de raadsvergadering heeft de raad ook een motie aangenomen over ‘Het verhaal van Urk’ (de Urker identiteit).

19 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

HET VERHAA

IJzertijd bewoning

Eerste bewoning dekzandruggen en rivierduinen Vorming keileem landschap

IJZERTIJD

STEENTIJD IJSTIJD

Urk onder Amsterdams gezag

Herbouw Kerkje aan de zee

1786

Ut Ge Zoud

14 1660

Urk krijgt een eigen haven

1819

Eerste gereformeerde kerkdiensten in woning Albert Bakker

1836

Eerste optekening Urker dialect

1875

20 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

Beslu inpolde Noordoos

1918

AL VAN URK

500

Introductie nieuwe ‘Friezen’

ROMEINSE TIJD Lacus Flevo

838

966 Eerste vermelding Urch

trechts eslacht denbalch

476

Introductie christendom

Vorming Zuiderzee

Graven van Holland

13 eeuw 1450

Tweede Wereldoorlog

uit ering stpolder

Urkerdag

1983-nu 1939-45

8 21 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

Nu

4

Verhaal van Urk

4.1

Inleiding

Uitgaande van de hele geschiedenis van Urk – vanaf de prehistorie tot en met de Nieuwe tijd – is met inwoners, ambtenaren, maatschappelijke organisaties en ketenpartners in een tweetal sessies gebrainstormd wat voor hen belangrijk is in die geschiedenis en waar voor hen de identiteit van Urk uit bestaat. En (een) identiteit kan vele verschillende vormen aannemen variërend van gebruiken, gebeurtenissen, tradities, kenmerken van de bevolking, religie tot en met bijzondere locaties in de gemeente Urk. Uit deze sessies is een tweetal verhaallijnen opgetekend. Deze zijn weergegeven in paragraaf 4.3. De concrete doorwerking van deze verhaallijnen in dit programma archeologie is weergeven in paragraaf 4.4 Archeologie-agenda Urk. Deze agenda maakt duidelijk waar, volgens bewoners en ketenpartners, een meerwaarde voor het Verhaal van Urk ontstaat, bij toekomstig archeologisch onderzoek. Maar in de volgende paragraaf wordt allereerst de gehele geschiedenis van Urk op hoofdlijnen weergegeven.

4.2

Historie van Urk

Keileembult Het verhaal van onze gemeente start bij de vorming van het landschap. Tijdens de voorlaatste IJstijd, het Saalien, stuwt een grote massa landijs de ondergrond op. Zo ontstaat de ‘keileembult’ waarop het oude dorp Urk is gebouwd. Als de temperaturen weer stijgen en het landijs smelt, ontstaat ten zuiden van de bult (ter hoogte van de Zeeheldenwijk) een rivierensysteem dat uitstroomt in een nieuwe zee. De hoge en vruchtbare dekzandruggen en rivierduinen die tussen het water liggen, zijn aantrekkelijk voor mensen en dieren. Swifterbant We weten dat het hier aantrekkelijk was voor bewoning door de vele archeologische vondsten in dit gebied. Er zijn sporen gevonden van jagers en verzamelaars uit de Steentijd. Deze mensen leefden van wild, vis, vruchten en zaden. Het aardewerk dat ze maakten lijkt op het aardewerk dat in de jaren ’50 en ’60 werd gevonden in de toen net drooggelegde Flevopolder. Daarom worden deze mensen vernoemd naar de eerste vindplaats van dit aardewerk: De Swifterbantcultuur. Ze woonden niet op een vaste plek, maar leefden met de seizoenen, afhankelijk van het voedsel dat ze konden verzamelen en jagen. In de loop van de Bronstijd werd het gebied steeds natter en raakte het overgroeid met veen. Bewoning op Urk was daardoor lastig en bleef tot de Middeleeuwen erg kleinschalig.

Lacus Flevo In de IJzertijd loopt het veenmoeras helemaal vanaf het huidige Enkhuizen tot het Kamperland. De zee is door de groei van het veenmoeras een binnenmeer geworden, dat de Romeinen Lacus Flevo noemen. Dit zoetwatermeer is een belangrijke strategische plek voor de Romeinen. Vanaf dit water laat Julius Caesar de Romeinse troepen pogingen doen om Germanië te veroveren. Aan het einde van

22 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

de Romeinse tijd stijgt het water en wordt een stuk veenmoeras tussen Enkhuizen en Urk weggespoeld. Hierdoor ontstaat er een groot meer dat de naam Almaere (in Germaans: groot meer) krijgt. Zuiderzee In de Vroege Middeleeuwen woont een kleine boerengemeenschap op de keileembult van Urk. Wanneer er een doorbraak ontstaat naar de Noordzee, wordt het zoete water uit het grote meer brak. Zo ontstaat de Zuiderzee. De bewoners van de keileembult voeren een constante strijd tegen het zeewater. Veel eilanden in de omgeving van Urk worden opgeslokt door de Zuiderzee. Urk houdt stand. Wel stappen de bewoners over van landbouw naar de visserij om in hun levensonderhoud te voorzien. Er is nu eenmaal meer water dan land op deze plek. Hier ontstaat de visserij als het specialisme en handelsmerk van de Urker gemeenschap. Urk groeit De naam Urk wordt voor het eerst vermeld in het jaar 966, als onderdeel van het Frankische Rijk. Verschillende Frankische heren waren in deze periode de baas op Urk. Tijdens deze periode wordt ook het Christendom geïntroduceerd op Urk. Tot in de 18e eeuw wordt Urk door verschillende adellijke families bestuurd, zoals de Graven van Holland, het Utrechtse geslacht Zoudenbalch en ook door Amsterdam. In deze periode groeit bewoning op de keileembult van Urk enorm. Inpoldering Als eiland in de Zuiderzee is Urk een belangrijk oriëntatiepunt voor de scheepvaart.

Amsterdam laat een palenscherm aanleggen rond de kust van Urk om het landverlies tegen te gaan. Het palenscherm is recent hersteld en zien we nu nog. De laatste slag in het gevecht met het water is de inpoldering van de Zuiderzee. De inpoldering van de Noordoostpolder is in 1942 gereed. Het nieuw gewonnen grondgebied in de polder biedt kansen om de gemeentegrenzen van Urk uit te breiden. In de jaren ’70 wordt het bedrijventerrein Zwolse Hoek ontwikkeld, waar de groeiende visindustrie een plek vindt. Urk positioneert zich als centrum van niet alleen de export, maar ook de import en verwerking van vis. Urker identiteit De visserij van Urk is verweven in de unieke cultuur en gebruiken. Sinds 1983 vindt jaarlijks de Urkerdag plaats, waar de lokale cultuur, de traditionele klederdracht en het karakteristieke dialect worden gevierd en geborgd. Maar ook wanneer je op een doordeweekse dag rondloopt op Urk voel je de unieke eilandgeschiedenis. Die geschiedenis koesteren we.

23 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

4.3

Verhaallijn 1

Urk als werkplaats ADAPTATIE EN INNOVATIE Aanpassingsvermogen

Urk is een plek van pionieren. Van een onbewoonbaar eiland waar Swifterbant jagers en verzamelaars leefden van vis en wild, tot boerenbewoning op de bult en trotse vissers op zee. Als een plek dat omringd werd door water moesten de Urkers altijd al met, van en tegen het water leven. Maar waar de waterstanden rondom Urk voortdurend fluctueerden, bewogen de bewoners mee.

Oriëntatiepunt

Door zich aan te passen en door te innoveren heeft Urk zich boven water gehouden. Soms letterlijk; door de bouw van een palenscherm en door de inpoldering, maar ook figuurlijk; door een onmisbaar oriëntatiepunt te vormen op vaarroutes in het Flevomeer, het Almaere, de Zuiderzee en het IJsselmeer. Eeuwenlang is Urk daarmee een belangrijke oriëntatiepunt geweest voor Romeinse expedities onder leiding van Julius Caesar, vaarroutes van Middeleeuwse handelaars en Amsterdamse gezagvoerders. Nog steeds varen dagelijks de moderne Urker vissersschepen richting de Noordzee. Getuigen van de bevaren wateren rond Urk zijn de vele oude houten scheepswrakken die sinds de inpoldering van de Zuiderzee regelmatig zijn gevonden. Dankzij de vondst van meerdere vliegtuigwrakken in de polder weten we dat Urk ook een belangrijk oriëntatiepunt voor luchtvaartroutes in de Tweede Wereldoorlog was.

Handelsgeest

Als oriëntatiepunt op populaire vaarroutes kom je in aanraking met veel koop- en zakenmannen. Wie hier slim op inspeelt is zelf ook al snel een bevlogen handelaar met veel kennis in huis. Het is dan ook de Urker handelsgeest en de internationale kenniseconomie die de bewoners van Urk financieel boven water hielden. Lang werd gedacht dat Urk een arm dorpje op een eiland was, maar Laat Middeleeuwse schatvondsten lijken toch ook andere geluiden te geven. De visserij bracht welvaart naar Urk en wanneer de eerste haven wordt gerealiseerd in 1819 maakt de visindustrie een enorme groei door. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was vis tevens een belangrijk ruilmiddel dat de Urkers slim in wisten te zetten om grote honger te voorkomen. Opnieuw een bevestiging van het aanpassingsvermogen van de Urkers. Een groeiende economie betekent naast import ook export van goederen. De bouw van het eerste bedrijventerrein Zwolsehoek in de jaren 70 toont het succes van de handel aan. Vandaag zijn de Urker netwerkers een rotsvaste schakel in de (inter)nationale handelswereld.

24 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 5: Moodboard verhaallijn 1

25 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

4.3

Verhaallijn 2

Urk als gemeenschap EENHEID IN VERSCHEIDENHEID Saamhorigheid en familie

Urk is een plek vol unieke mensen die verbinding vinden in hun verscheidenheid. Kenmerkend voor de Urker samenleving is de gemeenschap die altijd centraal heeft gestaan. Vanaf het moment dat de keileembult van Urk voor het eerst werd bewoond in de IJzertijd, tot ver in de 20e eeuw waar op Het Top werd gehooid was er sprake van een gemeenschap die werd georganiseerd door de lokale families aan de hand van gezamenlijk bezit. Het eilandbestaan zorgde ervoor dat families op elkaar waren aangewezen en maakte het noodzakelijk om elkaar te helpen. Dit gevoel van saamhorigheid leeft nog steeds voort in de bewoners van Urk.

Unieke dorpskern

Samen bouwden de Urkers de historische lintbebouwing waarop een unieke dorpskern is ontstaan, en werden er fundamenten gelegd voor de belevingswereld van de Urker. Het oudst overgebleven gebouw op Urk, het Kerkje aan de Zee, kan als symbool voor deze belevingswereld worden gezien. Het kerkje staat symbool voor het geloof, de relatie met het water door zijn vroegere functie als vuurtoren, de historische bebouwing, de relatie met Amsterdam en de Urker handelsgeest. Opvallend is dat dit kerkje in de volksmond niet de gereformeerde kerk of de hervormde kerk wordt genoemd, maar HET Kerkje aan de Zee. Het is duidelijk dat de plek belangrijker is: eenheid in verscheidenheid.

Trots

Ondanks dat Urk sinds de inpoldering geen eiland meer is, blijft het eilandgevoel en de visserscultuur herkenbaar in Urk. Ook het karakteristieke dialect hoor je er dagelijks en de eigen klederdracht die Urk eeuwenlang heeft gekend wordt nog steeds met trots vertoond en gedragen tijdens de Urkerdag.

26 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Afbeelding 6: Moodboard verhaallijn 2

27 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

4.4

Archeologie-agenda Urk

De essentie van een archeologie-agenda is dat het inzichtelijk maakt en verduidelijkt op welke wijze een gemeente haar archeologisch onderzoek wil (laten) uitvoeren. Welke kennis van haar geschiedenis ontbreekt nog? In archeologische termen gesproken: is er sprake van een kennisleemte? Voor welke periode geldt dat dan? En wat voor typen onderzoeksvragen zouden dan met dat archeologische onderzoek gesteld moeten worden? Kortom: met een archeologie-agenda geeft een gemeente richting aan archeologische bedrijven wat er wel en ook wat er niet moet worden onderzocht. Als er al sprake is van de noodzaak van onderzoek, want dat moet allereerst duidelijk worden vastgesteld. Hieronder is schematisch de archeologie-agenda van de gemeente Urk weergegeven.

28 | Omgevingsprogramma archeologie Gemeente Urk | 2023

Archeologieagenda Verhaal van Urk

Werkplaats Economie land- en watergebruik, technologie

Gemeenschap Sociaal, cultuur, politiek-bestuurlijk, religie en cultus

Tijdsvak

Paleolithicum

Mesolithicum

Neolithicum

MiddeleeuwenLate prehistorie en protohis- Nieuwe tijd torie

Thema

Grip op landschap en vindplaats

Mobiliteitssystemen

De boer op

Grip op landschap en vindplaats

Ontstaan van Urk

Vraag

Hoe gedroegen mensen zich in het landschap? Wat is het belang van deze vindplaatsen?

Hoe benutten jagers-verzamelaars het landschap?

Hoe verliep de transitie van een jager-verzamelaars economie naar een bestaan als landbouwer en veeteler?

Zijn er resten aanwezig en zijn die in lijn met de rest vd provincie?

Hoe zag de bestaanseconomie van de bewoners van Epselo en oud Urk eruit?

Kennisleemte Ja

Nee

Nee

Ja

Nee

Context

Veel onduidelijk

Veel natuurlijk Door natte vuursteen in de omstankeileembult digheden veel bewaard: kwalitatief hoogwaardig dataset

Veel onduidelijk, dit is slechts een klein deel van de historie

Er is al veel bekend over het ontstaan van Urk

Anders dan in de rest van de provincie? Uniek voor Urk?

Nee

Nee

Nee

In andere delen wel veel aangetroffen, hier niet

Urk is uniek in ontstaansgeschiedenis

Onderzoek?

Altijd

Gericht

Gericht

Altijd

Gericht

29 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

Oudste geschiedenis Schema op voorgaande pagina laat zien dat Verhaallijn 1 van Het Verhaal van Urk (Urk als werkplaats) vooral en eigenlijk specifiek slaat op en richting geeft aan archeologisch onderzoek uit de steentijdperioden (Paleolithicum t/m Neolithicum). En dat Verhaallijn 2 (Urk als gemeenschap) veel meer slaat op de periode IJzertijd t/m de Nieuwe tijd. Het schema geeft ook duidelijk weer dat er voor twee perioden – het Paleolithicum en de periode IJzertijd tot de Middeleeuwen (grijs gearceerd) - bijna tot geen kennis is over Urk. Mogelijke vondsten en sporen uit deze twee perioden zijn dus van groot belang voor Urk. Indien vondsten en sporen uit deze perioden worden aangetroffen zal er altijd onderzoek moeten plaatsvinden. Onderzoek voor de perioden waar er al redelijk wat kennis is vergaard – het Mesolithicum, het Neolithicum en de Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd – zal veel gerichter kunnen worden uitgevoerd. De bedoeling van archeologisch onderzoek is immers niet het onderzoek op zich, maar het verhaal van de plek (van de mensen, wat ze aten, dronken, of ze handel dreven etc.) wat met een archeologisch onderzoek kan worden verteld. Recentere geschiedenis Schema op voorgaande pagina geeft ook aan dat toekomstig archeologisch onderzoek naar de periode Middeleeuwen-Nieuwe tijd gerichter zou kunnen zijn.

Daarbij plaatsen we de kanttekening dat archeologisch onderzoek in de historische kern – ondanks dat wij hier relatief al veel vanaf weten – op een bijzondere belangstelling kan rekenen vanuit de bevolking. Meer dan op archeologisch onderzoek naar bijvoorbeeld de Swifterbantcultuur als representant van de steentijdperioden. De participatie-bijeenkomsten hebben uitgewezen dat de huidige bevolking meer verwantschap heeft met de plek waar zij – en hun familie – door de eeuwen heen woonden – de kop van de keileembult - dan met relatief voor hen onbekende buitengebieden in het huidige Urk waar Swifterbantculturen zich ophielden. De gemeente kan derhalve ook besluiten onderzoek naar de periode Middeleeuwen-Nieuwe tijd minder gericht te laten plaatsvinden. Toepassing De wijze waarop de gemeente Urk deze archeologie-agenda kan toepassen is door toe te zien en te stimuleren dat deze agenda in het besluitvormingsproces en bij de uitvoering van archeologisch werk (bijvoorbeeld bij een opgraving) ook daadwerkelijk wordt toegepast10. Als kan worden onderbouwd dat de aangetroffen archeologische resten niet voorzien in het opvullen van een kennisleemte heeft de gemeente Urk de mogelijkheid te besluiten af te zien van verder archeologisch onderzoek.

10

Dat kan heel eenvoudig door te letten op de Programma’s van Eisen; deze zullen een paragraaf moeten bevatten waarin staat aangegeven op welke wijze het voorgestelde onderzoek past in de archeologie-agenda van de gemeente Urk.

30 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

5

Afwegingskader

5.1

Archeologie in de leefomgeving

Dit programma past straks naadloos in de aanstaande Omgevingswet, als deze in 2024 van kracht wordt. Het betreft een uitwerking van de Omgevingsvisie en in het Omgevingsplan zal een connectie-artikel worden opgenomen zodat dit programma qua planologie rechtstreeks werking krijgt en houdt. De gemeente kiest juist voor dit archeologiebeleid, om de door de Omgevingswet beoogde integrale afweging te implementeren. Onderstaande afbeelding geeft weer hoe er in de Omgevingswet meer integraal naar erfgoed (dus ook archeologie) wordt gekeken.

omgevingsvisie gemeentebreed .................................................. strategisch .................................................. tactisch .................................................. operationeel

programma’s thema .................................................. gebied .................................................. project

omgevingsplan gemeentebreed of

Representatie

Esthetiek

Collectie

Vererving

deelgebieden .................................................. actualisatie of ontwikkeling

Sociaal

Leefomgevingswaarden van erfgoed

Accomodatie

vergunningen

Figuur 2: Beleidsinstrumenten Omgevingswet

Identiek

Ontdekking

Figuur 3: Leefomgevingswaarde van erfgoed

31 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

5.2

Integraal afwegingskader

Om relevante keuzes te kunnen maken die in lijn zijn met de andere beleidsdoelen van de gemeente, vindt er na de archeologische waardering tevens een integrale afweging plaats. Dit betekent dat naast de inhoudelijke waarde van de archeologie, ook de andere waarden door de gemeente in ogenschouw worden genomen, in navolging van de Omgevingswet. Op deze wijze wordt het waarderingsproces van de archeologie maatschappelijk relevant. Sectorale (archeologische) waardering De archeoloog gebruikt voor de archeologisch inhoudelijke waardering onderstaande scoretabel. De belevingswaarde wordt niet gescoord, omdat dat onmogelijk is wanneer de archeologie op zichzelf bekeken wordt. Pas in relatie tot de ruimte en gebruikers krijgt deze waarde betekenis. Dit onderzoek moet voldoen aan de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). Waarden

Criteria

Scores hoog

Beleving Fysieke kwaliteit Inhoudelijke kwaliteit

midden

laag

Schoonheid

wordt niet gescoord

Herinneringswaarde

wordt niet gescoord

Gaafheid

3

2

1

Conservering

3

2

1

Zeldzaamheid

3

2

1

Informatiewaarde

3

2

1

Ensemblewaarde

3

2

1

Representativiteit

n.v.t.

Figuur 4: Scoretabel waardenstelling (naar KNA 4.1)

In het schema (figuur 5, pagina 34) – stap 1 en 2 - is deze sectorale waardering weergegeven. Integrale waardering De integrale afweging vindt plaats na de sectorale waardering door de archeoloog. Het betreft een afweging die gemaakt wordt op projectniveau. In deze afweging wordt het belang van de archeologie afgewogen tegen algemene omgevingswaarden en beleidsambities van de gemeente. Deze waarden en beleidsambities van de gemeente zijn immers niet af te lezen aan archeologische vondsten en sporen zelf, maar ontstaan pas wanneer deze zich gaan verhouden tot de ruimte en of haar gebruikers. Zie stap 3 (figuur 5). Toepassing integrale waardering De focus van de gemeente ligt op het inzetten van de Urkse identiteit bij de verdere ontwikkeling, onder andere in relatie met ruimtelijke ordening en toerisme en recreatie. Vragen die de gemeente hier dan kan stellen zijn: • Wat voegt de kennis over deze archeologische waarde toe aan de ruimtelijke kwaliteit?

32 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

• •

Wat voegt deze kennis toe aan onze geschiedenis? Hoe maken we deze kennis zichtbaar en beleefbaar?

Op basis van die integrale afweging besluit het College over omvang en intensiteit van archeologisch onderzoek. Zie figuur 5 voor stap 4. Stap 5 (fuguur 5), te treffen maatregelen, komen aan de orde in hoofdstuk 7. Dit zijn eisen en voorwaarden die de gemeente stelt aan de archeologische uitvoerder(s). Met Omgevingstafels, het nieuwe instrument in de Omgevingswet om vroegtijdig in gesprek en in overleg te komen met initiatiefnemers of vergunningaanvragers, zijn de eerste ervaringen in Urk al opgedaan11.

11

De gemeente werkt daarbij op basis van het document van de Provincie Flevoland ‘Proces- en werkafspraken Omgevingsoverleg en Omgevingsvergunning’ versie 1.6

33 | Programma archeologie Gemeente Urk | 2023

• Stappenplan archeologische beleidsproces •

1

ARCHEOLOGISCH UITVOERDER

INVENTARISATIE BUREAUONDERZOEK bestemmingsplan en beleidskaart.

ligt het plangebied in een gebied met een archeologische waarden?

zijn er (op basis van berschikbare gegevens) archeologische resten te verwachten?

BOORONDERZOEK Ja

is het bodemprofiel nog intact en/of zijn er archeologische resten aangetroffen?

worden er relevante archeologische resten gevonden?

Ja

Nee

Nee

Nee

Terrein wordt vrijgegeven

2

PROEFSLEUVENONDERZOEK

Terrein wordt vrijgegeven

Terrein wordt vrijgegeven

SECTORALE WAARDERING SELECTIEADVIES KNA Waarderingssystematiek

archeologische rapportage

zijn de archeologische resten behoudenswaardig?

Nee Terrein wordt vrijgegeven

Ja

Integrale afweging

3

BEVOEGD GEZAG / GEMEENTE

INTEGRALE AFWEGING Gemeentelijk afwegingskader

integrale afweging van de archeologische vindplaats(en) op basis van omgevingswaarden en ambities

Milieu

Ruimte Reputatiewaarde

Accomodatie waarde

Sociale waarde

Esthetische waarde

Erfgoed Verervingswaarde

Gebouwde objecten Historisch landschap Archeologie Tradities

Collectiewaarde

Verkeer Ontdekkingswaarde

Vindplaats past in het afwegingskader

Sociaal Identiteitswaarde

Nee Geen vervolgonderzoek

Ja

Selectiebesluit

4

Water

SELECTIEBESLUIT Besluit college over omgang met archeologie

5

ARCHEOLOGISCH UITVOERDER

MAATREGELEN

Balans tussen behouden, gebruiken en kennis

1

is het belangrijk en wordt het verstoord door bouwingrepen welke maatregelen zijn dan nodig om de waarde te behouden?

Figuur 5: Stappenplan archeologisch beleidsproces

Maximaal

Uitwerking conform uitgebreid PVE opgraven

2

Voldoende

Uitwerking conform basis PVE opgraven

Ja

6

Archeologie op de kaart

6.1

Archeologische waarden- en verwachtingenkaart

Het opstellen van een gemeentelijke archeologische waarden- en verwachtingenkaart, nu veelal praktijk, is niet wettelijk voorgeschreven. Het is echter wel een toepasselijk hulpinstrument om als College van B&W invulling te geven aan de archeologische zorgplicht van de gemeente Urk. En voor de provincie om daar toezicht op te houden. Op basis van deze kaart stelt het gemeentelijk bestuur, en later de gemeenteraad, vast op welke wijze en in welke omvang men deze kaart wil verankeren in een bestemmingsplan. Een archeologische waarden- en verwachtingenkaart wordt in de praktijk vaak omgezet naar een archeologische beleidskaart. Op zo’n beleidskaart staan de gebieden aangegeven welke de gemeente, door middel van een beschermingsregime, wil beschermen. Bescherming krijgt vorm in een bestemmingsplan door het opnemen van een dubbelbestemming ‘archeologie’ en daaraan verbonden planregels. De beleidsruimte die een gemeente hierin heeft, is dat zij zelf bepaalt - uiteraard gemotiveerd - welke gebieden welk beschermingsregime krijgen en welke bodemverstorende werkzaamheden vergunningplichtig zijn. De nieuwe archeologische waarden- en verwachtingenkaart en de beleidskaart voor Urk zijn als separate documenten (zie bijlagen) toegevoegd aan dit programma. Verantwoording De laatste archeologische waarden- en verwachtingenkaart voor de gemeente Urk is ca. 8 jaar geleden opgesteld.

Sinds die tijd hebben zich belangrijke ontwikkelingen voorgedaan. Ten eerste is het grondgebied van de gemeente Urk vergroot. Zowel aan de noordwest- als aan de zuidwestkant zijn delen van de gemeente Noordoostpolder aan het grondgebied van de gemeente Urk toegevoegd (1). Daarnaast zijn twee grote ontwikkelprojecten binnen de gemeente gestart: a. de aanleg en inrichting van de Zeeheldenwijk, aan de zuidoostkant van de gemeente en b. de ontwikkeling van een nieuw industrie/bedrijventerrein genaamd ‘Port of Urk’ aan de zuidwestkant van de gemeente (2). Deze, voor de gemeente Urk omvangrijke ontwikkelprojecten, hebben, op basis van uitgevoerd archeologisch onderzoek, geleid tot nieuwe archeologische inzichten. Niet onbelangrijk (3) is tevens de archeologische informatie die is vrijgekomen doordat de gemeente Noordoostpolder in 2018 een nieuwe archeologische waarden- en verwachtingenkaart heeft opgesteld. Ook die informatie, en de aan die gemeentelijke verwachtingenkaart ten grondslag liggende archeologische informatie is in de nieuwe waarden- en verwachtingenkaart van Urk meegenomen. Ook in het water, behorende bij het grondgebied van de gemeente Urk, zijn de afgelopen jaren archeologische/bodem gerelateerde onderzoeken uitgevoerd (4).