Bijlage 6 - RKC-rapport Raad weten met energie.PDF

Het besef dat draagvlak, een goede inpassing in het landschap en betaalbaarheid, dan wel de verdiencapaciteit en de eerlijke verdeling daarvan, cruciaal zijn voor het slagen van de energietransitie, is iets wat alle betrokkenen verbindt. Het samenwerken met de mienskip is ook datgene wat in het verleden goed ging; houd dit vast. Geef de samenleving heldere informatie over de mogelijke lusten en de lasten en gebruik de energietransitie om revenuen terug te laten vloeien naar de samenleving. Gebruik ontwerpend onderzoek en simulaties om landschappelijke consequenties goed in beeld te brengen en ga op zoek naar win-win situaties waarin de energietransitie samengaat met landschappelijke versterking en versterking van de eigen gemeenschap.

Uitwerking in de Arkbak Om de raad zo goed mogelijk te bedienen met handvaten en voorbeelden is aan dit onderzoek een Arkbak (gereedschapskist) toegevoegd. Concreet gereedschap om de rollen van de raad in elke fase van beleidsontwikkeling scherp te kunnen maken. Deze Arkbak geeft de drie rollen weer van de gemeenteraad (kaders stellen, controleren en vertegenwoordigen) en tevens de vier fasen van beleidsvorming (startfase, planvormingsfase, vaststellingsfase en fase van uitvoering). Per fase zijn aandachtspunten aangegeven. De Arkbak wordt uitgewerkt als een online tool waarbij op onderdelen kan worden geklikt en goede voorbeelden en handige links kunnen worden toegevoegd.

32

Concluderende bevinding op deelvraag 6.7 De gemeenteraad speelt een belangrijke rol bij de beleidsvorming in de energietransitie en kan die rol ook claimen. Daarbij is het goed om te focussen op datgene waar de raad ook daadwerkelijk invloed op kan hebben. Voor het uitoefenen van de taak van de gemeenteraad zijn informatievoorziening en hulpmiddelen bij de verschillende fasen van beleidsvorming wenselijk. Door dwingende kaders, zoals de Klimaatwet, ligt de nadruk meer dan voorheen op daadwerkelijke realisatie en minder op inspirerende beleidsdoelen.

6.8 Samengevat naar de hoofdvragen De hiervoor behandelde deelvragen geven een goede basis voor het beantwoorden van de hoofdvraag: ✓ De ambities van de beide gemeenten zijn in overeenstemming met de landelijke en regionale doelstellingen. De ambities zijn zelfs verstrekkender dan die op landelijk niveau. ✓ De beleidsvorming zoals geformuleerd in de startnotitie duurzaamheid 2019 is zowel gericht op het halen van de gemeentelijke doelen als op het realiseren van de opgaven die vanuit het rijk zijn geformuleerd. ✓ De huidige stand van zaken laat zien dat er nog een grote opgave ligt. De haalbaarheid van realisatie van de gestelde doelen is twijfelachtig. In het bijzonder lijkt het verstandig doelen te laten aansluiten bij de termijnen die op rijksniveau gelden en extra ambities zeer duidelijk als wensbeeld te markeren. ✓ In de startnotitie Duurzaamheidsagenda is een goede aanzet gevormd voor meetbaarheid. Er is een definitie van het doel geformuleerd en er is in een nulmeting voorzien. Daarnaast is bij de verdere uitwerking aandacht nodig voor het markeren van indicatoren aan de hand waarvan het mogelijk is om resultaten te meten. Ook moet het systeem van monitoring en evaluatie worden uitgewerkt. De gemeenteraad speelt een belangrijke rol bij de beleidsvorming in de energietransitie en kan die rol ook claimen.

Daarbij is het goed om te focussen op datgene waar de raad ook daadwerkelijk invloed op kan hebben. Voor het uitoefenen van de taak van de gemeenteraad zijn informatievoorziening en hulpmiddelen bij de verschillende fasen van beleidsvorming wenselijk.

33

34

Bijlagen

35

36

Bijlage 1.

Verslagen van de werkconferenties

Verslagen van de werksessies met de gemeenteraden op 9 januari 2020 en 5 maart 2020.

Verslag van de eerste werksessie in het kader van het rekenkameronderzoek naar de rol van de raad bij de energietransitie gemeente Achtkarspelen/Tytsjerksteradiel, 9 januari 2020, gemeentehuis Buitenpost Aanwezig: circa 45 raadsleden, 4 leden van de rekenkamercommissie, ambtenaren en bestuurders De avond wordt geopend. De voorzitter van de rekenkamercommissie (Andries Visser) doet de aftrap. Gespreksleiding en presentatie worden verzorgd door BügelHajema Adviseurs (Pieter Schollema en Mischa Teensma) met medewerking van Debets BV (Frans Debets). Er wordt kort toegelicht wat het doel van het onderzoek is, wat inmiddels heeft plaatsgehad en wat een eerste indruk is. Opvallend is daarbij dat er stevige ambities zijn, een projectmatige aanpak een goede band met de mienskip. De voor duurzaamheid verantwoordelijke wethouders verzorgen een korte pitch over wat er al gebeurt, welk beleid er al is en welke ambities er zijn mede in relatie tot afspraken in Parijs en Nederland. Om een indruk te krijgen van de kennis die bij de raad aanwezig is en in welke mate de raadsleden zich betrokken voelen bij het beleid uit het verleden wordt een sessie gehouden met de Mentimeter. Hieruit blijkt het volgende: ✓ De raadsleden van beide gemeenten overschatten het aandeel zonne-energie en windenergie ten opzichte van ons totale energieverbruik. Dit aandeel is (slechts) 1% respectievelijk 2%.

✓ Ongeveer de helft van de raadsleden van beide gemeenten voelt zich betrokken bij de totstandkoming en bij de voortgang van het ANNO beleid en vond dat hij/zij kon meepraten over de evaluatie. Bij navraag bleek dat een redelijk groot deel van de raadsleden in die tijd nog geen positie had in de gemeenteraad. ✓ Het merendeel van de raadsleden gaf aan dat ze zich bewust zijn van de impact van de doelstelling in ANNO verband: 40% van de benodigde energie wordt in 2025 duurzaam opgewekt” (in Achtkarspelen gemiddeld 3,9 op een schaal van helemaal niet mee eens (0) tot helemaal wel mee eens (5), in Tytsjerksteradiel gemiddeld 3,6). ✓ De gemeenten hebben een redelijk goed beeld van het percentage hernieuwbare energie in hun eigen gemeente. ✓ Op de vraag “als ik denk aan mijn bijdrage aan de energietransitie dan denk ik aan de volgende woorden” werd het meest genoemd; zonnepanelen, besparen, pay it forward, vegetarisch eten, gratis stroom en uitdaging. Na een korte pauze geeft Frans Debets een toelichting op de afspraken die Nederland in het verleden maakte, de afspraken die gemaakt zijn in Parijs en de doorwerking in het Klimaatakkoord 2019, de Klimaatwet 2019, de RES en de warmtevisie.

37

Onder leiding van Pieter Schollema wordt aan de raadsleden gevraagd wat zij nodig hebben in de komende perioden om hun rol goed te vervullen. Op de onderstaande flipover zijn de antwoorden van de raadsleden weergegeven.

38

Verslag van de tweede werksessie in het kader van het rekenkameronderzoek naar de rol van de raad bij de energietransitie gemeente Achtkarspelen/Tytsjerksteradiel, 5 maart 2020, gemeentehuis Burgum Aanwezig: circa 25 raadsleden, 4 leden van de rekenkamercommissie, ambtenaren en bestuurder De avond wordt geopend door de plaatsvervangend voorzitter van de gemeenteraad. De voorzitter van de rekenkamercommissie (Andries Visser) doet de aftrap. Gespreksleiding en presentatie worden verzorgd door BügelHajema Adviseurs (Pieter Schollema en Mischa Teensma) met medewerking van Debets BV (Frans Debets). Met behulp van een PowerPointpresentatie wordt toegelicht: ✓ het doel en de afbakening van de onderzoeksopdracht; ✓ de inmiddels uitgevoerde werkzaamheden; ✓ de zeven onderzoeksvragen en de bevindingen die er zijn. Voor de inhoud van dit eerste deel van de avond verwijzen we naar de pdf van de PowerPointpresentatie. Naar aanleiding van dit deel van de presentatie wordt een beperkt aantal vragen gesteld: ✓ klopt het dat bij de energiemix van Overmorgen zowel de ha’s zon als de windturbines moeten worden gerealiseerd om te voldoen aan de taakstelling? Het antwoord is ja, en daarboven moeten ook de andere onderdelen van het schema zoals biomassa en individuele opwekking van warmte worden uitgevoerd.

✓ worden bij de opgave van 35 TWh geen kleinschalige zaken zoals zon op daken en kleine zonneprojecten meegeteld? Het antwoord is inderdaad. Het gaat om grootschalige zon- en wind- en postcoderoosprojecten. Voor het vooruitkijken naar de rol van de raad in de toekomst is een Arkbak (gereedschapskist) gemaakt die wordt toegelicht (zie hiervoor eveneens de pdf van de PowerPointpresentatie of de uitgedeelde placemats). De Arkbak geeft voor de verschillende fasen in beleidsvorming (start, uitwerking, vaststelling en uitvoering) aandachtspunten weer. Dat gebeurt voor de verschillende rollen die de raad heeft (kaders stellen en controleren en vertegenwoordigen). De tips worden per fase toegelicht. Raadsleden stellen vragen en geven aanvullingen op wat naar voren wordt gebracht. ✓ Geef bij de startfase al aan dat je ook aandacht besteedt aan het verdienmodel voor de gemeenschap. Neem het verdienmodel mee (hoe we zorgen dat de gemeenschap deelt in de lusten). Andries Visser verwijst in dit verband naar een recent verschenen rapport van de Noordelijke Rekenkamer waarin hierover ook informatie is opgenomen. ✓ Geef bij de startfase al aan dat bij haalbaarheid naast technische haalbaarheid, ook aandacht wordt besteed aan haalbaarheid op het gebied van landschap, draagvlak en geld. ✓ Er wordt een vraag gesteld over het verwijderen van oude zonnepanelen als deze niet meer rendabel zijn.

Onderkend wordt dat het belangrijk is om daar regels voor op te stellen. Dit kan bijvoorbeeld door geld te reserveren voor de verwijdering van de panelen na een bepaalde periode. Dit geldt ook voor wind. Het regelen van de opruimplicht verdient aandacht en moet benoemd worden. ✓ Individuele kleine burgerinitiatieven worden niet meegenomen in de RES, postcoderoos projecten wel. Waarom gebeurt dit niet? De 35 TW betreft een inhaalslag van Nederland (gezien de slechte prestaties van ons land tot op dit moment), met grootschalige zon- en windenergie. Dat betekent niet dat we daarmee klaar zijn of dat andere initiatieven niet kunnen of

39

✓

✓

✓ ✓ ✓

✓

✓

✓

niet mogen. Ook daarna en gelijktijdig is er nog veel te doen. Suggestie: bepleit bij het Rijk dat er een meetinstrument komt waarmee kleine initiatieven wel zichtbaar worden. Opgemerkt wordt dat de raden alleen amendementen mogen inbrengen op de concept-RES. Vervolgens wordt de concept-RES met amendementen ingeleverd. Waarom wordt de concept-RES niet eerst o.b.v. de amendementen aangepast en dan ingeleverd? Dat zou ervan getuigen dat de raden serieus worden genomen. Hoe kan gemeente iets met mobiliteit doen? Mobiliteit is 20% van het gehele energieverbruik. Als gemeente kun je wat kleine dingen doen maar niet veel (denk bijvoorbeeld aan het voorzien in of faciliteren van laadpalen en het stimuleren van het gebruik van de fiets en het OV). Zet je energie als raadslid vooral in op zaken waar je wel invloed op hebt. Opgemerkt wordt dat het bij haalbaarheid ook van belang is dat er genoeg arbeidskracht is om zaken uit te voeren. Planschade moet ook in de startfase worden benoemd. Er moet worden aangegeven wat de risico’s zijn en hoe je hiermee omgaat. Wat kunnen gemeenten doen? Veel wordt al door rijk en provincie bepaald. Het provinciale beleid is beperkend voor windenergie. Gemeenten/raadsleden kunnen acties ondernemen richting provincie, bijvoorbeeld samen met andere gemeenten en via politieke lijnen (bijvoorbeeld overleg met partijen in Provinciale Staten).

Uit het rapport van de Noordelijke Rekenkamer bleek dat initiatieven zoals Garyp toch door konden gaan hoewel dit provinciaal moeilijk lag. Dat was dankzij de vasthoudende inzet van de gemeente. Verder is het de vraag hoe lang de provincie het beperkende beleid voor wind vol kan houden als deze houding echt belemmerend blijkt voor het realiseren van de opgave. Tenslotte werd door een van de raadsleden het idee genoemd van een dorpsmolen op zee. Het is een idee vanuit een gemeente dat nu bij het rijk toch draagvlak lijkt te krijgen. Met een actieve houding richting provincie en rijk kan er heus wel wat worden bereikt. De Omgevingswet (per 1-1-2021 in werking) biedt kansen om invloed uit te oefenen. De RES moet in de omgevingsvisie worden vertaald. De raad kan hierbij zo nodig faseren. Het instrument programma is een instrument dat desgewenst gebruikt kan worden om gemeentelijk beleid strak uit te zetten en SMART te maken. Opmerking die daarbij wordt geplaatst is; het beleid moet niet alleen maar SMART zijn, maar ook inspireren en richting geven. Er wordt gewezen op de nadelen van een vrije markt op het gebied van bijvoorbeeld zonnevelden. Voor je het weet pakken alleen de commerciële partijen de ruimte en vissen lokale coöperaties achter het net.

Er wordt een voorbeeld gegeven van het instellen van een Tender waarin binnen een bepaalde periode initiatieven kunnen worden ingebracht en op basis van vooraf bepaalde kwaliteitspunten gekozen wordt welke initiatieven doorgang kunnen vinden. De raad kan vragen om dit soort oplossingen op te nemen in de plannen. Bij de fase uitvoering, wordt aangegeven dat er feitelijk sprake is van een plan, do, check en act - cyclus.

De rijke discussie wordt afgesloten. Pieter Schollema bedankt de raadsleden voor hun inbreng en geeft aan dat de aanvullingen meegenomen worden bij de uitwerking van de Arkbak.

40

Bijlage 2. Lijst geraadpleegde stukken en lijst van respondenten Lijst geraadpleegde stukken en bronnen:

Gemeente Achtkarspelen ✓ Gemeente Achtkarspelen. Beleidsnotitie Menukaart voor een duurzaam Achtkarspelen. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, september 2008 ✓ Gemeente Achtkarspelen. Beleidsvisie Duorsum yn de Wâlden. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, december 2009 ✓ Gemeente Achtkarspelen. PowerPoint Duorsum yn de Wâlden Evaluatie en Toekomst. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, december 2009 ✓ Gemeente Achtkarspelen. Uitvoeringsprogramma’s duurzaamheid en energietransitie, Riedsútstel. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, maart 2017 ✓ CDA-fractie, GBA-fractie en CU-fractie gemeente Achtkarspelen. Coalitieakkoord Mei inoar trochpakke 2018-2022. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, mei 2018 ✓ Gemeente Achtkarspelen. Collegebesluit van B&W Achtkarspelen over startnotitie Duurzaamheid Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, februari 2019 ✓ Gemeente Achtkarspelen. Startnotitie duurzaamheidsagenda (vastgesteld, april 2019). Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, april 2019 ✓ Gemeente Achtkarspelen College van B&W. Begrippenlijst, Startnotitie duurzaamheidsagenda. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, april 2019 ✓ Gemeente Achtkarspelen. Uitvoeringsagenda 2017/2018 Achtkarspelen, Duorsum en Belutsen. Buitenpost: Gemeente Achtkarspelen, zonder datum ✓ Rozendal, F. Afdeling Advies en Control Werkmaatschappij 8KTD. Kadernota inkoop en aanbesteden 2018.

Buitenpost en Burgum: Gemeente Achtkarspelen en Gemeente Tytsjerksteradiel, zonder datum Regio Noordoost-Fryslân – gemeente Achtkarspelen en gemeente Tytsjerksteradiel ✓ Pijlman, E., Kamminga, C. (KNN), Borjeson, D., Jepma, J. (Noordtij). Duurzaamheid in Noordoost Fryslân, Visie. Groningen: KNN Advies, september 2013 ✓ Netwerk Noordoost. Energietransitie ANNO, Uitvoeringsprogramma 2017-2020. Ferwert: Duurzaam ANNO, januari 2017 ✓ Verboom, J.C. en Kamminga, K.J. Basisdocument Energietransitie ANNO 2016-2020 (voorloper was 2012-2016). Groningen: KNN Advies, september 2016 Gemeente Tytsjerksteradiel ✓ KNN Advies. It kin oars, it moat oars! Duorsumens yn Tytsjerksteradiel. Groningen: KNN Advies, maart 2008 ✓ Hiemstra, Y. (Gemeente Tytsjerksteradiel), Jurgens MSc, S.O. en Verboom MSc, C. (KNN). It kin oars, it moat oars! Duorsumens yn Tytsjerksteradiel. Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel, 2017 ✓ Gemeente Tytsjerksteradiel. Coalitieakkoord 2018-2022, Duorsum oparbeidzje. Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel, juni 2018 ✓ Gemeente Tytsjerksteradiel. Collegebesluit van B&W Tytsjerksteradiel over startnotitie Duurzaamheid Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel, februari 2019

41

✓ Gemeente Tytsjerksteradiel, college van B&W. Collegeadvies, Ambitiedocument VCF. Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel, maart 2019 ✓ Gemeente Tytsjerksteradiel. Raadsvoorstel, Startnotitie duurzaamheidsagenda. Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel, april 2019 ✓ Rozendal, F. Afdeling Advies en Control Werkmaatschappij 8KTD. Kadernota inkoop en aanbesteden 2018. Buitenpost en Burgum: Gemeente Achtkarspelen en Gemeente Tytsjerksteradiel, zonder datum Rijksdocumenten – gemeente Achtkarspelen en gemeente Tytsjerksteradiel ✓ Rijksoverheid, Ministerie van Economische Zaken. Energieagenda 2016. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, december 2016 ✓ Rijksoverheid. Klimaatakkoord, onderdelen B1 Eén doel, C1 t/m C5 voor de onderdelen Visie 2050 en opgave en ambitie 2030, D7 Regionale energiestrategie. Den Haag: Rijksoverheid, juni 2019 ✓ Rijksoverheid. Klimaatwet artikel 2, lid 1 en 2 (geldend van 01-01-2020 t/m heden). Den Haag: Rijksoverheid, juli 2019 ✓ Website Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (RES): ✓ http://www.regionale-energiestrategie.nl/ Provinciale en regionale documenten ✓ H+N+S Landschapsarchitecten en BügelHajema Adviseurs. Ateliers energie & ruimte, een verkenning van de ruimtelijke mogelijkheden voor de energietransitie in het kader van de regionale energietransitie Fryslân. Amersfoort: H+N+S en BügelHajema, augustus 2017

Lijst van respondenten Interviews vonden plaats met: ✓ Bestuurders van Achtkarspelen; mevrouw P.M. Jonker (o.m. duurzaamheid), de heer J. Spoelstra (o.m. ruimtelijke ordening) ✓ Bestuurders van Tytsjerksteradiel; de heer A. Bouwman (o.m. duurzaamheid), mevrouw G. Hoekstra (o.m. ruimtelijke ordening) ✓ Ambtenaren van Achtkarspelen; de heer F. Apperloo (duurzaamheid), J. Zeeman (duurzaamheid), G. Klont (ruimtelijke ordening) en de heer J. Doevendans (economische zaken) ✓ Ambtenaren van Tytsjerksteradiel; mevrouw Y. Hiemstra (duurzaamheid), de heer J. Kok (ruimtelijke ordening) en de heer J. Sijtsma (economische zaken) ✓ Energiecoöperatie Trynergie, de heer T. van der Kooi en mevr. C. van der Linden ✓ Energiecoöperatie Harkema, de heer A. Weening

42

43